فرهنگ مصادیق:کسب درآمد حلال

کسب درآمد حلال

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	ارزش روزی حلال
۲	کسب حلال و داشتن شغل موفق
۳	اهمیت کسب و کار و تهیه روزی حلال
۴	رزق از دیدگاه قرآن - تلاش برای کسب روزی حلال از ویژگی‌های اهل تقوا
۵	کسب روزی حلال
۶	روزی حلال
۷	آثار روزی حلال در زندگی
۸	رزق و رزاق از دیدگاه قرآن
۹	روزی حلال - ۱
۱۰	کسب حلال
۱۱	فرمول کلی جلب رزق حلال در زندگی
۱۲	کسب روزی حلال بسیار سخت است!
۱۳	چهل حدیث در مورد اهمیت و کسب روزی حلال
۱۴	دعا و ذکرهایی جهت افزایش روزی حلال
۱۵	رزق و روزی شناسی
۱۶	رزق حلال
۱۷	کسب روزی حلال چه سرنوشتی را برای ما رقم می‌زند
۱۸	در مورد کسب روزی حلال و حرام و تأثیر آن در صالح بودن فرزند لطفاً توضیح دهید؟
۱۹	آثار لقمه حلال و حرام در زندگی انسان
20	رزق حلال و راه‌های به دست آوردن آن

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	پرخوری از غذای حلال
۲	تحریم حلال بر خود
۳	راهنمایی فرزند به حلال و حرام
۴	تحریم حلال بر دیگران
۵	حلال کردن حرام
۶	خوردن فراورده‌های حرام از حلال گوشت
۷	اشتغال و کسب درآمد از کار حرام
۸	پرداخت خمس منفعت کسب
۹	تلاش برای کسب رضای الهی
۱۰	کسب استقلال اقتصادی
۱۱	کسب استقلال سیاسی
۱۲	کسب استقلال علمی فرهنگی

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/2/4
کلیدواژه: کسب روزی، حلال، درآمد، کسب، رزق،

مقدمه

انسان‌ها ناگزیر از زندگی دسته جمعی هستند و برای بقاء و استمرار آن، نیازمند یک سری امکانات زیستی می‌باشد و برای کسب این امکانات به ناچار باید در یک تعامل و ارتباط فکری و معنوی با دیگر انسانها قرار گیرند تا بتوانند احتیاجات روزمره خود را تأمین کنند.
دین اسلام به عنوان جامع‌ترین و کامل‌ترین دین همانطور که به مسائل معنوی و عبادات توجه می‌کند به زندگی دنیوی و نیازهای مادی نیز اهمیت می‌دهد و مسلمانان را به مسائل اقتصادی و کسب درآمد حلال تشویق می‌کند و از بیکاری و فقر و نداری برحذر می‌دارد، البته نباید مسائل مادی و اقتصادی هدف قرار گیرد و مسائل معنوی و آخرتی به فراموشی شمرده شود «در اسلام، اصل بر اعتقاد است نه اقتصاد؛ لکن توده مردم تاب سختی و فقر را ندارند و ممکن است بر اثر دشواری معیشت، قدرت حفظ دین از آنها ربوده شود». در آموزه‌های دینی هر فرد مسلمان این اختیار را ندارد که از هر راهی برای تامین مخارج خود و خانواده اش کسب روزی کند بلکه برای کسب روزی حلال شرایط و بایدها و نبایدهایی بیان شده است که باید طبق آن موازین عمل کند.
آنچه در نظام اقتصادی اسلام بیش از هر چیز اهمیت دارد، حلال بودن کسب و کار است؛ یعنی به دست آوردن مال، از راهی که ممنوعیت شرعی ندارد. به علاوه تأثیر تربیتی تغذیه حلال در توفیق انجام اعمال و عبادات، بسیار زیاد است؛ لذا بر شخص مسلمان واجب است که در حد ضرورت و به قدر توان، کار کند و مخارج خود و خانواده اش را تأمین سازد؛ اما شغل او باید مباح باشد و مالی را که صرف هزینه‌های زندگی خود می‌کند، حلال باشد. بر این اساس تأکید بر به دست آوردن مال حلال در فرهنگ دینی بسیار به چشم می‌خورد. امام صادق علیه السلام در روایتی می‌فرماید: «من در زمین خودم تلاش می‌کنم و عرق می‌ریزم، در حالی که خدمتکارانم می‌توانند این کار را بکنند، ولی با این کارم می‌خواهم خداوند متعال ببیند که من در پی روزی حلال هستم.» در روایتی دیگری امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمود:« قال الصادق (ع) : لا تدع طلب الرزق من حلّه ، فإنه عونٌ لک علی دینک...، کسب روزی حلال را رها مکن، چرا که تو را در دینت کمک می‌کند...»
کسب روزی حلال از اهمیت بالایی برخوردار است و یکی از معروف‌هایی است که باید در جامعه به صورت وسیعی مورد تشویق قرار گیرد و و در مقابل کسب روزی حرام قرار دارد که از منکرات بزرگ است، در این مقاله آیات و روایات مربوط به کسب حلال و شرایط و آثار روزی حلال و راهکارهای تشویق به این معروف مهم بررسی می‌شود.

توضیح مختصری در مورد رزق و کسب حلال

کسب حلال به نوعی از فعالیت اقتصادی گفته می‌شود که در چهار چوب قوانین اسلامی و شرعی انجام می‌شود و مهم‌ترین خصوصیت آن نفع خود انسان چه از لحاظ مادی و چه از لحاظ معنوی و از طرفی رعایت حق الناس می‌باشد. این سخن گرچه به آسانی گفته می‌شود اما در مقام عمل بسیار سخت است تا جائی که امام صادق (علیه السلام) به یکی از اصحابش فرمود: «مُجَادَلَهُ السُّیُوفِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْحَلَال، نبرد با شمشیر از کسب روزی حلال راحت تر است».

انواع رزق

از دیدگاه حضرت علی (ع) روزی بر ۲ قسم است: «آن که تو را می‌خواهد و آن که تو او را می‌جویی. کسی که دنیا را می‌خواهد، مرگ نیز او را می‌طلبد تا از دنیا بیرونش کند وکسی که آخرت خواهد، دنیا او را می‌طلبد تا روزی او را به تمام بپردازد.
برای روشن تر شدن موضوع به سخنی از امام علی(ع) در این باره بسنده می‌شود:
امام علی(ع) وارد مسجد شد و به مردی فرمود: مواظب این استر من باش، اما او دهنه استر را درآورد و آن را با خود برد. علی(ع) بعد از تمام کردن نماز از مسجد بیرون آمد و دو درهم در دست گرفته بود تا به مرد پاداش دهد، اما دید استر به حال خود رهاست، آن دو درهم را به یکی از غلامان خود داد که دهنه‌ای بخرد. غلام به بازار رفت و دهنه مسروقه را در آنجا دید و به دو درهم خرید و نزد آقایش برگشت و علی(ع) فرمود: «بنده به سبب بی صبری، خودش را از روزی حلال محروم می‌کند و بیشتر از روزی مقدر هم نصیبش نمی‌شود».
پس برای هر کس روزی حلالی مقدر است و باید در پی کسب روزی حلال باشد، گرچه به واسطه شغل‌هایی باشد که از منزلت اجتماعی بالایی برخوردار نیست، چه آنکه در غیر این صورت ممکن است این امر سبب شود انسان برای به دست آوردن وجه و منزلت اجتماعی به «روزی حرام» گرفتار آید.

احکام پنج گانه طلب روزی

حکم فقهی طلب روزی پنج نوع است:
۱. در بعضی مواقع طلب روزی واجب است و آن موردی است که انسان به آن مضطرّ و ناچار گردد و برای تامین مخارج خود و خانواده راهی جز تلاش برای کسب درآمد نداشته باشد.
۲. در برخی موارد طلب روزی مندوب و مستحبّ است و آن موردی است که هدف آن فزونی باشد تا بر اهل و عیال توسعه دهد و به دیگران کمک و مساعدت نماید.
۳. در بعضی موارد طلب روزی مباح است و آن موردی است که در پی جستجوی مال و ثروت از غیر موارد منهیّ عنه برآید.
۴. در برخی موارد طلب روزی مکروه است و آن موردی است که مشتمل بر طلبی بوده باشد که سزاوار است از آن اجتناب گردد.
۵. گاهی طلب روزی حرام است و آن موردی است که مشتمل بر وجه قبیح و ناروای شرعی بوده باشد.

کسب درآمد حلال در قرآن

کسب درآمد و استفاده کردن از مواهب الهی و ذخایر دنیا نه تنها مورد نهی قرار نگرفته است بلکه با نکوهش فقر و بیکاری انسان را دعوت به فعالیت نموده است تا از طریق کار و کوشش خود به روزی حلال دسترسی داشته باشد و از طرفی به کسب حلال امر می‌کند و از طرف دیگر از حرام خواری و انجام فعالیت‌های اقتصادی نامشروع نهی می‌کند و آن را پیروی از شیطان می‌خواند و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً وَلاَتَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»؛ ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید و از شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است.
«...کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ...»؛ از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم، بخورید.
در این آیات مراد از طیبات، چیزهای حلال و پاکیزه است که خداوند متعال روزی بندگانش قرار داده است و به حالت دستوری آورده است که از حلال و طیب تناول کنید.

کسب درآمد حلال در روایات

در روایتی نقل شده است عمر بن مسلم که از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام بود، مشغول به تجارت بود، ترک تجارت کرد و مشغول عبادت شد. حضرت احوال او را پرسید، عرض کردند که رو آورده است به عبادت و ترک تجارت کرده است. پس حضرت فرمودند: « وای بر او! آیا نمی‌داند که کسی تحصیل روزی را ترک کند دعای او مستجاب نمی‌شود؟ به درستی که در وقتی که آیه مبارکه: وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً* وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ» نازل شد، بعضی از اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله درهای خانه‌های خود را بستند و مشغول به عبادت شدند و گفتند که: خدای تعالی ضامن روزی ما شده است، ما به این سبب دست از تحصیل روزی کشیدیم. پس حضرت صلّی اللّه علیه و آله فرمودند که: کسی [که] چنین کند، دعای او مستجاب نمی‌شود. بر شما باد به طلب کردن روزی. به درستی که من دشمن دارم کسی را که دهن خود را گشوده باشد و همیشه گوید: بار خدایا! روزی به من ده، و طلب کردن روزی را ترک کند.»
امام باقر علیه السلام فرمود: إِنِّی لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ فَاغِراً فَاهُ إِلَی رَبِّهِ فَیَقُولُ ارْزُقْنِی وَ یَتْرُکُ الطَّلَبَ؛ من دشمن دارم کسی را که دهان خود را به سوی خدا باز کرده و می‌گوید خدایا مرا روزی ده، در حالی که دنبال تحصیل روزی نمی‌رود.
و در حدیث دیگری فرمود: إِنِّی أَجِدُنِی أَمْقُتُ الرَّجُلَ مُتَعَذِّرَ الْمَکَاسِبِ فَیَسْتَلْقِی عَلَی قَفَاهُ و َیَقُولُ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی وَ یَدَعُ أَنْ یَنْتَشِرَ فِی الْأَرْضِ وَ یَلْتَمِسَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ فَالذَّرَّهُ تَخْرُجُ مِنْ جُحْرِهَا تَلْتَمِسُ رِزْقهَا؛ من دوست ندارم کسی را که دنبال کسب و کار نمی‌رود و بر پشت می‌خوابد: در خانه می‌نشیند و می‌گوید خدایا روزی مرا برسان و برای این که از فضل: روزی خدا استفاده کند گامی برنمی دارد. آنگاه فرمود: مورچه برای این که روزی خود را تحصیل کند از لانه اش بیرون می‌رود یعنی انسان نباید برای تهیه روزی از مورچه کمتر باشد.
در روایتی پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌فرماید: «خدا دوست می‌دارد که بنده اش را در راه کسب حلال در رنج و زحمت ببیند».
حضرت رسول صلی الله علیه و آله در روایتی دیگر می‌فرماید: «اَلکادُّ لِعِیالِهِ کَالْمُجاهدِ فی سَبیلِ الله؛ کسی که برای اداره زندگی خانواده اش تلاش می‌کند، مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند».
در حدیث دیگر پیامبر اکرم(ص) فرمود: «إنَّ اللهَ یُبْغِضُ الشّابَّ الفارِغ؛ جوان بیکار، مورد خشم خداوند است». و نیز می‌فرماید: «انسان سالم و بیکاری که نه مشغول کارهای دنیایی و نه مشغول کارهای آخرتی باشد، مورد خشم پروردگار است».
ابن عبّاس نقل می‌کند، هر گاه پیامبر(ص) از شخصی خوشش می‌آمد، از شغل او می‌پرسید. اگر می‌گفتند او شغلی ندارد، می‌فرمود: از چشم من افتاد. وقتی از آن حضرت، علت آن را می‌پرسیدند، می‌فرمود: مؤمن اگر دارای شغلی نباشد، با دین فروشی زندگی خودش را اداره می‌کند.

وجوب کسب درآمد حلال در فقه

کسب روزی حلال از دیدگاه پیامبر اکرم(ص) بر هر فردی واجب بوده و موظف است در پی کسب روزی حلال باشد، ایشان در روایتی فرمود: «طَلَبُ الحَلالِ فَرِیضَهٌ عَلَی کُلِّ مُسلِمٍ و مُسلِمَهٍ؛ کار کردن برای کسب مال حلال، بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.
مسأله : کسی که مال ندارد و مخارجی بر او واجب است- مثل خرج زن و بچه- باید کسب کند، و برای کارهای مستحب، مانند وسعت دادن به عیالات و دستگیری از فقرا، کسب کردن مستحب است.
انفاق و تأمین مخارج زندگی پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ هرچه بالاروند بر فرزند واجب است، و همچنین تأمین مخارج فرزندان و اولاد آنها هرچه پایین آیند. و این دو حکم در صورتی است که آنها فقیر باشند، و انفاق بر غیر اینها، از برادران و خواهران و عموها و دائی‌ها واجب نیست، اگر چه مستحب مؤکّد است.
کسب روزی حلال در سیره ائمه اطهار (علیهم السلام)
امام صادق (علیه السلام) «لا تَکسِلُوا فِی طَلبِ مَعایِشَکُم فَإنَّ آبائَنا کَانُوا یَرکَضُون فِیها و یُطلِبونَها؛ در طلب روزی و نیازهای زندگی تنبلی نکنید، چرا که پدران و نیاکان ما به دنبال آن میدویدند و آنرا طلب می‌کردند».
در روایتی ابو عمرو شیبانی نقل می‌کند: امام صادق (علیه السلام) را دیدم که در دستش بیلی بود و ازاری ضخیم بر تن داشت و در بوستان خود کار می‌کرد و عرق از پشت او سرازیر بود. عرض کردم: فدایت شوم! اجازه بدهید من به جای شما کار کنم. فرمود: من دوست دارم که مرد برای تأمین معیشت خود در گرمای آفتاب اذیّت شود».
در روایتی نقل شده است «وَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ـ علیه السلام ـ یَخْرُجُ فِی الْهَاجِرَهِ فِی الْحَاجَهِ قَدْ کُفِیَهَا یُرِیدُ أَنْ یَرَاهُ اللَّهُ تَعَالَی یُتْعِبُ نَفْسَهُ فِی طَلَبِ الْحَلَالِ؛ علی علیه السلام در شدت گرما به دنبال حاجتی بیرون می‌شد که دیگران می‌توانستند انجام دهند، اما مقصودش از این که خود اقدام کند و به دیگری وانگذارد، این بود که خداوند شاهد باشد که برای روزی حلال خود را به زحمت انداخته و کار می‌کند».

اهمیت و فضیلت کسب روزی حلال

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «یا هِشامُ! اِنْ رَأَیت الصِّفَّینِ قَدِ الْتَقَیا فَلا تَدَعْ طَلَبَ الرِّزقِ فی ذلکَ الْیوْمِ؛ اگر در خط مقدم جبهه، درگیری شروع شد، باز هم کار کردن و طلب روزی را در آن روز ترک نکن».
در روایتی از امام علی علیه السلام آمده است: «الشاخِصُ فی طَلَب الرزقِ الحلالِ کالمُجاهِدِ فی سَبیل الله؛کسی که در طلب رزق از شهری به شهری رود، مانند کسی است که در راه خدا جهاد کند».
در روایتی رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «ما مِن عَبدٍ استحیا مِن الحَلالِ إلّا ابتلاهُ اللهُ بِالحرامِ؛ هیچ بنده‌ای نیست که از طلب حلال شرم کند، مگر این که خدا او را به حرام مبتلا می‌کند».
اولیای گرامی اسلام، به قدری به کار کردن مسلمانان مُصِرّ بودند و می‌خواستند زندگانی آنان با عزت بگذرد که اگر در مواقعی افراد نقص عضوی داشتند باز هم به آنان تأکید می‌کردند که از عضو سالم خود استفاده نموده و به کار اشتغال یابند. در این باره از امام صادق ـ علیه السّلام ـ حدیثی نقل شده که می‌فرماید:
«أنّ رَجُلاً اتاهُ فقالَ: انّی لا أحسِنُ أن أعمَلَ عَمَلاً بِیَدی و لا اُحسِنُ أن أتجرؤ و أنا محارِفٌ (ای محروم) محتاجٌ، فقالَ: اعمَل و احمِل عَلی رأسِکَ و استغنِ عَن الناس؛ مردی به حضور امام صادق ـ علیه السّلام ـ آمد و گفت: یابن رسول الله من نمی‌توانم با دستم کار کنم ـ شاید دستش عیبی داشته که فاقد قدرت کار بوده است ـ و سرمایه‌ای هم ندارم که تجارت کنم و نیازمند هستم. حضرت ـ علیه السّلام ـ (دید که سر و گردن او سالم است( فرمود: کار کن و کالا را با سر خود حمل نما و از مردم بی نیاز باش».

طلب روزی حلال، بهترین عبادت

در دین اسلام، درآمدهای مشروع و کسب و کار و اموال حلال، جایگاهی ویژه دارد؛ به گونه‌ای تلاش برای کسب درآمد حلال جزو بهترین و باارزش‌ترین عبادت‌ها به شمار رفته است: پیامبر گرامی اسلامی می‌فرماید: «الْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ؛ عبادت هفتاد جزء دارد که بهترین بخش آن تلاش در راه کسب روزی حلال است».
در روایتی دیگر، پیامبر گرامی اسلام (ص) بیشترین جزء عبادت را طلب روزی حلال برشمرده است چرا که فرموده‌اند: «إِنَّ العِبادَهَ عَشَرَهُ أَجزاءَ: تِسعَهٌ مِنها طَلَبُ الحَلالِ؛ عبادت ده جزء دارد که نه جزء آن طلب روزی حلال است.»

پارسایان و تلاش برای کسب روزی حلال

یکی از ویژگی‌هایی که امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ برای پارسایان بیان می‌کنند، تلاش برای روزی حلال است (...وَ طَلَباً فی حَلالٍ، متقین به دنبال کسب روزی حلال هستند.) همچنین امام سجاد علیه السلام در روایتی می‌فرماید: «کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَقُولُ: الْحَلَالُ هُوَ قُوتُ الْمُصْطَفَیْنَ؛ امام سجاد علیه السلام می‌فرمود: روزی حلال از آن برگزیدگان است».
بدیهی است اولین و مهم‌ترین گام در جهت زدودن «فقر و نیازمندی» و وابستگی فردی و اجتماعی به دیگران، این است که انسان سهم خود و خانواده، نزدیکان، همسایگان و نیز جامعه خود را از سفره گسترده طبیعت فراموش نکند.

پاداش کسب روزی حلال

کسب روزی حلال و رفاه و آسایش خانواده یکی از مواردی است که در اسلام سفارش زیادی بدان شده است. در برخی از روایات، چنین شخصی به مجاهد در راه خدا تشبیه شده و پاداشی چون پاداش آن مجاهد برایش در نظر گرفته شده است که به عنوان نمونه به برخی از روایات مورد نظر اشاره می‌کنیم:
۱. امام علی(ع) می‌فرماید: کسی که در پی به دست آوردن روزی حلال باشد، مانند مجاهد در راه خدا است.
۲. در همین ارتباط، امام رضا(ع) می‌فرماید: «آن کس که از فضل و روزی خداوند چیزی را بجوید که با آن خانواده اش را از نیازمندی به دیگران حفظ کند، پاداش وی از مجاهد در راه خدا بیشتر است.»

شرافت کوشش در کسب حلال

انس بن مالک می‌گوید: روزی رسول خدا(ص) از غزوه تبوک باز می‌گشت، سعد بن معاذ انصاری به استقبال آن حضرت شتافت و با پیامبر(ص) دست داد. حضرت فرمود: چه باعث شده که دست‌هایت این گونه سفت و پینه بسته باشد؟ جواب داد: با بیل برای کسب نفقه خانواده‌ام کار می‌کنم. حضرت دست وی را بوسید و فرمود: این دست هرگز آتش جهنّم را حسّ نمی‌کند.

تامین هزینه خانواده در قانون مدنی

از دیدگاه اسلام تأمین هزینه خانواده و از جمله مخارج شخصی زن، به عهدۀ مرد است و زن از این لحاظ هیچ مسئولیتی ندارد، و تأمین هزینه زن توسط شوهر، مخصوص مواردی نیست که زن از تأمین مخارج خود عاجز باشد، بلکه در صورت ثروتمند بودن زن نیز حکم همین است. وجوب نفقه از مسلمات فقه و حقوق اسلامی است، آیات و روایات بسیاری دلیل بر این حکم هستند، در قانون مدنی نیز آمده است: «در عقد دائم، نفقۀ زن به عهده شوهر است». و دو چیز را از شرایط وجوب نفقه ذکر کرده‌اند: ۱. دائم بودن نکاح ۲. تمکین زوجه.

دعا برای طلب روزی حلال

در سجده و یا در سجده آخر، برای آنچه از حاجات دنیا و آخرتش می‌خواهد، مخصوصا در طلب روزی حلال دعا کند، به اینکه بگوید: «یا خیر المسئولین و یا خیر المعطین ارزقنی و ارزق عیالی من فضلک فانّک ذو الفضل العظیم»
امام صادق علیه السلام فرمود: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ مَا قَسَمْتَ لِی مِنْ قِسْمٍ أَوْ رَزَقْتَنِی مِنْ رِزْقٍ فَاجْعَلْهُ حَلَالًا طَیِّباً وَاسِعاً مُبَارَکاً قَرِیبَ الْمَطْلَبِ سَهْلَ الْمَأْخَذِ فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عَافِیَهٍ وَ سَلَامَهٍ وَ سَعَادَهٍ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیر؛ خدایا! بر محمّد و خاندان او، درود فرست و آنچه را برایم قسمت کرده و یا روزی نموده‌ای، حلال، پاک، فراوان، با برکت، دست یافتنی و آسان به دست آمدنی قرار بده، با راحتی، عافیت، تندرستی و خوش بختی از سوی خود مقرر کن! به درستی که تو بر هر چیز توانایی».
در روایتی امام صادق علیه السلام فرمود: «فَقُلِ اللَّهُمَّ أَغْنِنِی بِحَلَالِکَ عَنْ حَرَامِک؛ بگویید خدایا! ما را از راه حلال از درآمد نامشروع بی نیاز فرما».

پاسخ به یک سوال

تضمین روزی و توصیه به تلاش
مسئله تأمین و تضمین روزی به عنوان یک اصل مسلّم از اصول آفرینش در قرآن مجید مطرح است. یعنی از قرآن استفاده می‌شود که تمام بندگان خدا دارای روزی مقدر هستند همانطور که در این آیه شریفه آمده است: «وَ ما مِنْ دابَّهٍ فِی الارْضِ الا عَلَی اللّهِ رِزْقُها...»؛ هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست جز آن که روزی آن بر خدا است.
با این که خداوند تعالی روزی را تضمین فرموده است اما از این نکته نباید غفلت ورزید که تضمین روزی بدان معنی نیست که روزی هر کس را در خانه اش می‌آورند و یا از آسمان برای او مائده نازل می‌کنند بلکه مقصود آن است که در عالم طبیعت منابع تأمین روزی جانداران پیش بینی شده است، چنان که قرآن می‌فرماید: «...وَ قَدَّرَ فیها اقْواتَها...؛...خداوند اقوات و روزی جانداران را در جهان به اندازه قرار داد...».
بنابراین با اینکه روزی رسان خداوند متعال است: «إنَّ الله هُوَ الرَّزّاق» و خود روزی را تقسیم و تقدیر می‌کند، امّا نباید از آیاتی که در زمینه ی تقدیر و اندازه گیری روزی به وسیله ی پروردگار آمده چنین استنباط کرد که تلاش‌ها و کوشش‌ها نقشی در این زمینه ندارند و این‌ها را بهانه ی تنبلی و فرار از زیر بار مسئولیت‌ها و مجاهدت‌ها در مقیاس فرد و اجتماع قرار داد، که این پندار بر ضد آیات فراوانی از قرآن مجید است که سعی و کوشش را معیار موفقیت‌ها شمرده است و همه موظفند منبع درآمدی حلال داشته باشند؛ زیرا خداوند به وسیله اسباب روزی می‌دهد. بندگان خدا باید به دنبال کسب حلال باشند و شغلی را پیشه خود سازد.
در روایتی نقل شده است هنگامی که آیه «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ»
عدّه‌ای از صحابه، کار و بار را رها ساختند و در خانه‌ها نشستند و به عبادت و دعا مشغول شدند به این دلیل که خداوند دادن روزی را تضمین کرده است. وقتی پیامبر خدا (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) از این تصمیم آنان آگاه شد، آنان را مذمت کرد».

آثار روزی حلال در زندگی

بر اساس آیات و روایات اسلامی کسب روزی حلال یکی از مهمترین زمینه‌های تقویت دینداری شمرده شده است به گونه‌ای که امام صادق (ع) به یکی از یارانش فرمود: «به دنبال روزی حلال رفتن را رها نکن؛ زیرا این در تقویت دینت مؤثر است».
از حضرت صادق علیه السّلام نقل شده است: «هرگاه من خواسته باشم خدای تعالی نظر کند به من به نظر رحمت، هرآینه کار می‌کنم به دست خود و طلب می‌کنم روزی حلال را».
از حضرت امام باقر علیه السّلام روایت شده است: «کسی که در طلب دنیا باشد برای اینکه از مردم بی نیاز شود و در برای رفاه خانواده خود سعی و تلاش کند و برای مواسات کردن با همسایه خود، در روز قیامت خداوند متعال را ملاقات می‌کند در حالی که چهره او مانند ماه شب چهارده خواهد بود». در روایتی امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «شخصی که دوست ندارد مال حلال جمع کند و بوسیله آن آبروی خود را حفظ کند و قروض خود را اداء نماید و صله رحم انجام دهد خیر و خوبی ندارد».
در روایتی امام صادق علیه السلام از حضرت علی علیه السلام نقل می‌کند: «خدای تعالی به حضرت داود وحی کرد که اگر از بیت المال ارتزاق نکنی و از دسترنج خود بخوری بنده خوبی هستی، پس حضرت داود گریست. پس خدای تعالی وحی کرد آهن را که نرم شو از برای بنده من داود. هر روز یک زره می‌ساخت و به هزار درهم می‌فروخت، پس سیصد و شصت زره را در یک سال ساخت و به سیصد و شصت هزار درهم فروخت و از بیت المال مستغنی شد».
خوردن طعام هم روی جسم اثر دارد و هم روح انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و اسلام هر دو موضوع را مورد دقت و کنکاش قرار داده و در موارد زیادی انسان‌ها را امر می‌کند تا غذای طیب و حلال میل کنند به عنوان نمونه خداوند فرموده است«ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاکیزه است بخورید و پیرو برنامه‌های شیطان نشوید که البته به شما دشمن آشکاری است». و همچنین از خوردن مال حرام انسان را برحذر می‌دارد آنجا که می‌فرماید: «آنان که ربا می‌خورند بر نخیزند مگر مانند آن که به وسوسه و فریب شیطان، دیوانه و بی عقل شده و اینان به این علت در مال حرام غوطه ورند که می‌گویند فرقی میان معامله و ربا نیست، و حال آن که خداوند تجارت و داد و ستد را حلال و ربا را حرام کرده، هر کس پس از آن که پند و اندرز کتاب خدا به او برسد از این عمل حرام دست بردارد، خدا از گذشته او درگذرد و عاقبت کارش با خدا است، و کسانی که از این عمل زشت دست نکشند اهل جهنم اند و در آنجا همیشگی جاوید خواهد ماند».

آثار کسب روزی حلال

رزق و روزی، یکی از مهم‌ترین مسائلی است که در زندگی فردی و اجتماعی بشر مطرح می‌شود، به دلیل اینکه انسان از ابتدا با آن رشد می‌کند و تا آخر عمر نیز با آن سر و کار دارد، از این رو آثار و فواید مهم و متعددی دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

استجابت دعا

استجابت دعا دارای شرایط و مقدمات بسیاری است که یکی از آنها پاک کردن روزی از هر گونه شبهه و حرامی است. لذا با پاک و حلال بودن مال، دعای آدمی به مرحله استجابت می‌رسد. یکی از اصحاب رسول خدا(ص) از آن حضرت در خواست کرد که خدای تعالی او را مستجاب الدعوه کند، حضرت به او فرمود: «خوراک خود را پاک کن تا دعایت مستجاب شود».

محبوبیت نزد خداوند

در آیات و روایات بسیاری به این مطلب اشاره شده است که بنده با شرایطی در نزد خداوند محبوب و گرامی است. یکی ازاین راه‌ها برای گرامی بودن نزد خداوند، طلب روزی حلال است. حال چه بنده به این روزی دست پیدا کند و چه با تلاش‌های بسیار دست پیدا نکند در هر صورت در نزد خداوند محبوب و گرامی خواهد بود. در روایتی امام صادق(ع) فرمود: «بنده، آن زمان نزد خدا گرامی‌تر است که درصدد کسب درهمی حلال برآید و نتواند به آن دست یابد».

نورانیت دل و جان

یکی از ثمرات روزی حلال در انسان، قبول اعمال صالح او و در نتیجه نورانیت دل و جان انسان است. زیرا فردی که خود را موظف به کسب روزی حلال می‌داند و آن را یکی از واجبات می‌شمارد و در راه به دست آوردن آن تلاش و کوشش فراوان می‌کند، در اعمال دیگر خود نیز وسواس بیشتری به خرج می‌دهد، از این رو هم اعمال او مورد درگاه خداوند قرار می‌گیرد و هم به سبب روزی حلال، خداوند دل و جانش را روشنایی می‌بخشد. در روایتی پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «هر کس چهل شبانه روز حلال خورد، خداوند دلش را روشن و نورانی می‌فرماید».

بهشتی شدن

یکی دیگر از آثار روزی حلال اهل بهشت شدن شخصی است که به دنبال کسب حلال است می‌باشد در روایتی حضرت رسول اکرم (ص) می‌فرماید: «هر کس از دسترنج حلال خود بخورد، درهای بهشت به رویش گشوده شود و از هر در که بخواهد وارد بهشت شود».

استغفار ملائکه

کسانی که مال حلال می‌خورند مشمول استغفار ملائکه آسمانی قرار می‌گیرند پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله) فرمودند: « کسی که طعام حلالی بخورد ملکی بالای سرش ایستاده وبرای اش استغفار می‌کند تا از خوردن طعام فارغ شود».

آمرزش گناهان

در روایتی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: «مَن باتَ کالّاً مِن طَلَبِ الحلالِ باتَ مَغفوراً له؛ کسی که با خستگی به سبب تلاش روزانه برای کسب حلال، شب را به صبح برساند، آمرزیده می‌شود».
در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است: «إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لا یُکَفِّرُها صَلاهٌ وَ لا صَدَقَهٌ قِیلَ یا رسولَ اللهِ فَما یُکَفِّرُها قالَ الهُمُومُ فی طَلَبِ المَعِیشَهِ؛ بعضی از گناهان به وسیله نماز و صدقه هم آمرزیده نمی‌شوند. سؤال شد یا رسول الله! پس چه چیز موجب آمرزش آن است؟ فرمود: جدیت و تلاش در طلب معیشت».

رفاه خانواده

یکی دیگر از برکات طلب روزی حلال، ایجاد رفاه خانواده است که در اسلام نسبت به این مسئله بسیار تأکید شده است به گونه‌ای که امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «من لم یستحی مِن طلبِ المعاش خَفَّت مؤونَتُهُ وَرُخیَ باله و نُعِّمَ عِیالُهُ؛ کسی که از طلب حلال شرم نکند، بارش سبک، سختی‌هایش آسان و خانواده اش در رفاه قرار می‌گیرند».

استقلال شخصیت

نتیجه بیکاری، نداشتن مهارت و دانش مفید و سودآور، کم کاری و تلف کردن وقت این است که انسان، خود و خانواده اش را سربار و نان خور دیگران کند و چنین کسی از رحمت خدا به دور است. امام صادق (علیه السلام) در روایتی می‌فرماید: «لاتَکسل عَن مَعِیشَتک فَتَکون کَلّاً عَلی غَیرک؛ در معاش دنیوی خود تنبلی مکن که سربار دیگران باشی».

کسب حلال وسیله خدمت به خلق

انفاق در راه خدا موارد زیادی از بخشش‌های واجب و مستحب را پوشش می‌دهد: خمس، زکات، قرض، صدقه، بعضی از نذرها، هدیه، قربانی و... از این موارد است. بدیهی است اگر دست انسان از مال و مواهب دنیوی خالی باشد، هرگز توفیق احسان به مردم را نخواهد یافت. خداوند در این آیه شریف می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ؛ ای کسانیکه ایمان آورده‌اید ازاموال پاکیزه و حلالی که کسب کرده‌اید؛انفاق کنید».

آرامش انسان

در روایتی رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «انّ النفسَ اذا أحرَزَت قوتَها استقرَّت؛ آرامش خیال انسان در صورتی است که مایحتاج زندگی اش فراهم باشد».

دوری از افراط و تفریط

اصل تعادل و توازن حکم می‌کند که در نیایش‌های خود هم به نعمت‌های دنیا توجه داشته باشیم و هم به آخرت و این براساس آموزه‌های قرآنی است: «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ؛ مردانی که خرید و فروش آن‌ها را از یاد خدا باز نمی‌دارد».
امام صادق ـ علیه السّلام ـ این دعای دو جانبه را این چنین تعلیم داده‌اند: «سَلوا اللهَ الغِنی فی الدُنیا و العافیهَ، و فی الآخرهِ المغفرهَ و الجَنَّهَ؛ از خدا در دنیا بی نیازی و عافیت را بخواهید و در آخرت آمرزش الهی و بهشت را».

مرز افراط و تفریط در کسب روزی

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌نمایند که: مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَی کَلَّهُ عَلَی النَّاسِ؛ ملعون است کسی که کَلْ (رزق، روزی و کارهای) خود را بر دیگران افکند.
امام سجاد علیه السّلام می‌فرماید:« الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٍ وَ دُنْیَا مَلْعُونَهٍ؛ دنیا دوتا است، یکی دنیای رساننده (یعنی دنیای در حد کفایت) دیگری دنیای لعنت شده».

پیش نیازکسب درآمد حلال

کسب حلال آداب و شرایطی دارد که باید به درستی انجام شود از جمله این آداب و شرایط این امور است:

شناخت دین

در روایتی امام صادق(ع) در بیان راهکار مناسب برای کسب روزی حلال می‌فرمایند: «کسی که می‌خواهد تجارت کند، باید شناختی در دینش داشته باشد تا حلال را از حرام باز شناسد و کسی که شناخت دینی ندارد و به احکام تجارت ناآشناست ولی تجارت می‌کند، خود را در شبهات افکنده است».

شناخت مسائل خرید و فروش

امام علی(ع) در روایتی می­فرمایند: «در بازار ننشیند مگر کسی که مسائل خرید و فروش را بداند و هر که با نادانی تجارت کند، در ربا خوردن فرو می‌رود».
با توجه به روایاتی که بیان شد، ائمه معصومین(ع)، راهکار مناسب برای کسب روزی حلال را ابتدا شناخت دین و مسائل دینی و بعد از آن اشنا شدن با مسائل خرید و فروش بیان می­کنند و به صراحت اعلام می‌دارند که شخصی که به این­ها عمل نکند، خود را در شبهات و حرام گرفتار خواهد کرد.

کسب روزی از راه‌های مشروع

رزق و روزی حلال رزقی است که از راه‌های مشروع و در چهارچوب قوانین شرع به دست آمده باشد؛ یعنی در ضمن معامله شرعی، تجارت، و یا از راه کار و تلاشی که حاصل دست رنج انسان باشد.
قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا»؛ و خداوند معامله را حلال و ربا را حرام کرده است.

پرداختن حقوق خدا

رزق حلال درآمد مشروعی است که حقوق خدا که در آن مال است پرداخته شده باشد؛ مانند خمس، زکات و...: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّه...»؛ بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، پیامبر، و ... است.

صبوری کردن در طلب حلال

پیامبر اکرم(ص) در حجه الوداع نسبت به این مسئله تأکید کرده و فرمود: خداوند متعال روزی‌ها را در میان مخلوقاتش به صورت حلال تقسیم فرموده است، نه به صورت حرام. پس هرکس با تقوی باشد و صبر کند خداوند روزیش را به او می‌دهد، ولی هر کس بر اثر کم صبری پرده دری و شتاب کند و از غیر راه حلال روزی را بیابد، از روزیش کم می‌شود و روز قیامت نیز مورد بازخواست قرار می‌گیرد.»
امام علی علیه السلام در روایتی می‌فرماید: «إِنَّ العَبدَ لَیَحرُمُ نَفسَهُ الرِّزقَ الحَلالَ بِتَرکِ الصَّبرِ، وَ لا یُزادُ عَلی ما قُدِّرَ لَهُ؛ بنده به سبب بی صبری، خودش را از روزی حلال محروم می‌کند و بیشتر از روزی مقدّر هم نصیبش نمی‌شود».

صبح خیزی برای طلب حلال

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «... فَبَکِّرُوا فِی طَلَبِ الرِّزْقِ وَ اطْلُبُوا الْحَلَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَیَرْزُقُکُمْ وَ یُعِینُکُمْ عَلَیْهِ»؛ صبح زود برای به دست آوردن روزی اقدام کنید و روزی حلال را از خدا بخواهید که خداوند آن را به شما خواهد داد و در به دست آوردنش یاریتان خواهد نمود.

رضایت به روزی مقدر

در روایتی پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: « إِنَّ لِکُلِّ امْرِئٍ رِزْقاً هُوَ یَأْتِیهِ لَا مُحَالَهَ فَمَنْ رَضِیَ بِهِ بُورِکَ لَهُ فِیهِ وَ وَسِعَهُ وَ مَنْ لَمْ یَرْضَ لَمْ یُبَارَکْ لَهُ فِیهِ وَ لَمْ یَسَعْهُ إِنَّ الرِّزْقَ لَیَطْلُبُ الرَّجُلَ کَمَا یَطْلُبُهُ أَجَلُه‏؛ هر کس روزی ای دارد که حتما به او خواهد رسید. پس هر کس به آن راضی شود، برایش پُر برکت خواهد شد و او را بس خواهد بود و هر کس به آن راضی نباشد، نه برکت خواهد یافت و نه او را بس خواهد بود. روزی در پی انسان است، آن گونه که اجلش در پی اوست».

راهکار کسب حلال

جدای از شرایطی که برای کسب روزی حلال بیان شد برای دست یافتن به درآمد حلال و دوری از بیکاری و درآمدهای نامشروع در جامعه چندین مطلب به عنوان راهکار بیان می‌شود:
۱.هر شخصی باید در مرحله اول با توجه به آیات و روایاتی که در مورد فضیلت کسب حلال و آثار نیکی که بر آن مترتب است به کسب حلال روی آورد و خود و خانواده خود را از مزایای مادی و معنوی کسب حلال بهرمند کند.
۲. در مرحله بعد هر شخص با توجه به موقعیت و مسئولیتی که دارد از شخص معمولی یا روحانی یا مسئول یا معلم و ... سعی کند دیگران را تشویق و ترغیب کند به کسب روزی حلال.
۳. مقدمات کسب حلال شناخت دین و مسائل حلال و حرام است که باید هر شخص به دنبال فراگیری آنها برود و خود را از شبهات و کسب‌های نامشروع رهایی بخشد.
۴. مسئولین فرهنگی و رسانه‌ها باید کسب‌های حلال و حرام را به مردم آموزش دهند و به طرق گوناگون آنان را به کسب حلال تشویق کنند.
۵. ادارات دولتی و مسئولین تا حد امکان باید از جلوی کسب‌های نامشروع اعم از سرقت، غصب، ربا، و ... مردم را نهی کنند و از مرتکب شدن این اعمال در جامعه جلوگیری کنند.
۶.شناسایی مصادیق و موانع اخلال‌ها در کسب و کار حلال مورد بررسی و تبلیغ قرار بگیرد.
۷.آسان گیری در کسب و کار ، وفاداری در معامله، عدالت ، دخالت نکردن در معامله دیگران و حذف ربا از معاملات، اصول و معیارهای اصلی بازار اسلامی قرار گیرد و این خود باعث می‌شود کسب حلال در بازار از رونق بیشتری برخوردار شود.
۸. پیشوایان معصوم ما ـ علیهم السلام ـ با گفتار، عمل و تشویق، همواره پیروان خود را به تلاش برای روزی حلال سوق داده و «حلال» بودن را ویژگی لازم و دائمی درآمدها دانسته‌اند. از این نکته استفاده می‌شود که هر قدر دامنه «درآمدهای حلال» گسترش یابد و شناسایی شود و مورد استفاده سطوح مختلف جامعه با توانایی‌ها، سلیقه‌ها، تخصص‌ها، و امکانات بومی مختلف قرار گیرد، به طور طبیعی نظام مالی و اقتصادی سالمی بر جامعه جاری و ساری می‌گردد و راه‌های نامشروع کسب درآمد از بین رفته و یا به حداقل می‌رسند.

کتب و مقالات

۱.گشایش روزی، محمدعلی قاسمی،
۲.سید حسین اسحاقی، فعالیت‌های اقتصادی ممنوع در اسلام، رواق اندیشه، دی ۱۳۸۴، شماره 49.
۳.سیده معصومه جوادی زاویه، کسب روزی، سایت پژوهه.
۴.کسب روزی حلال، مجله فرهنگ کوثر بهار ۱۳۸۷ - شماره 73
۵.حسینی شیرازی، سیدمحمد، المال، أخذا و عطاء و صرفا، محقق و مصحح: صاحب، مهدی، مؤسسه الوعی الاسلامی، دار العلوم، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۵ ق.
۶. کسب حلال، سایت DownLoadBook..
۷.مقاله، اهمیت کسب و کار و تهیه روزی حلال –امید ابراهیمی

فهرست منابع

قرآن کریم
۱. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم ۱۴۰۴.
۲. ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام‏، محقق، مصحح، فیضی، آصف‏، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
۳. الأمالی( للصدوق)، ابن بابویه، محمد بن علی‏، تهران‏، ۱۴۱۴ ق‏
۴. پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ ش.
۵. جامع الأخبار، شعیری، مطبعه حیدریه، چاپ نجف‏، چاپ بی تا.
۶. حلّی، مقداد بن عبد اللّه سیوری - مترجم: عبد الرحیم عقیقی بخشایشی، کنز العرفان فی فقه القرآن - قم - ایران، اول، ه‍ ق
۷. حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد، متن، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
۸. خراسانی، حسین وحید، توضیح المسائل (وحید)، مدرسه امام باقر علیه السلام، قم - ایران، نهم، ۱۴۲۸ ه‍ ق.
۹. خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
۱۰. امام خمینی (ره)، روح الله، تحریر الوسیله، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان ۱۳۹۰ ق
۱۱. دیلمی، حسن بن ابی الحسن، اعلام الدین، قم، انتشارات موسسه آل البیت.
۱۲. السیوری، مقدادبن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، مرتضوی 1385
۱۳. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۹ق.
۱۴. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
۱۵. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۶. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۷. طاهری، حبیب الله، حقوق مدنی ، قم، جامعه المدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1375.
۱۸. علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام، مشهد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
۱۹. قدیانی، حسین، عوالی اللئالی ، رضواآ السلف.
۲۰. قمی، عباس، سفینه البحار، تهران، انتشارات فراهانی.
۲۱. کلینی ، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، 1388.
۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ ق.
۲۳. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، رساله توضیح المسائل (بهجت)، انتشارات شفق، قم - ایران، ۹۲، ۱۴۲۸ ه‍ ق
۲۴. لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه‏، مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی، مؤسسه اسماعیلیان‏، قم‏،
۲۵. متقی هندی، کنز العمال، موسسه الرساله، بیروت
۲۶. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، موسسه الوفا، بیروت ۱۴۰۳ ه ق
۲۷. مجلسی، محمدباقر؛ حلیه المتقین، تهران، انتشارات جاویدان، بی تا، ص379
۲۸. محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث.
۲۹. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث.
۳۰. نراقی، محمد مهدی، جامع السعادات، بیروت، لبنان، الامیر دار المجتبی، ۱۴۳۰ق
۳۱. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث، طبعه الاولی، قم، ۱۴۰۷ ق.
۳۲. نهج البلاغه، دشتی، مؤسّسۀ فرهنگی انتشاراتی شاکر، ۱۳۸۴ش.