فرهنگ مصادیق:کسب حلال
محتویات
مقدمه
در دین اسلام به فرد مسلمان اجازه داده نمیشود که از هر طریقی کسب کند یعنی مال بدست آورد یا مایحتاج خود و خانواده خویش را تامین کند بلکه مسلمان باید از مسائل مربوط به کسب و کار اطلاع داشته باشد و تنها از راههای حلال (به معنای جایز و روا) کسب داشته باشد.
روزی حلال در قرآن
با نگاه به آیات قرآنی درمییابیم که قرآن هرگز ما را به چشم پوشی از مواهب الهی دعوت نکرده است و فقر را ارزش و نعمت به حساب نیاورده و همیشه آدمی را دعوت به فعالیت نموده است تا از طریق کار و کوشش خود به روزی حلال دسترسی داشته باشد و دستور داده است که از روزی حلال و پاکیزه بخورید:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً وَلاَتَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ»؛ ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید و از شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است. [۱]
«...کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ...»؛ از نعمتهای پاکیزهای که به شما روزی دادهایم، بخورید.[۲]
در این آیات مراد از طیبات، چیزهای حلال و پاکیزه است که خداوند متعال روزی بندگانش قرار داده است و به حالت دستوری آورده است که از حلال و طیب تناول کنید.
تأمین و تضمین روزی
مسئله تأمین و تضمین روزی به عنوان یک اصل مسلّم از اصول آفرینش در قرآن مجید مطرح است. یعنی از قرآن استفاده میشود که تمام بندگان خدا دارای روزی مقدر هستند و در دیوان الهی هیچ کس از قلم نیفتاده است.
به نمونهای از آیات توجه کنید:
«وَ ما مِنْ دابَّةٍ فِی الارْضِ الا عَلَی اللّهِ رِزْقُها...»؛ هیچ جنبندهای در زمین نیست جز آن که روزی آن بر خدا است.[۳]
«...وَ کَایِّنْ مِنْ دابَّةٍ لاتَحْمِلُ رِزْقَها اللّهُ یَرْزُقُها وَایّاکُمْ...»؛ چه بسیار جاندارانی که روزی خود را همراه ندارند. خداوند آنها و شما را روزی میدهد.[۴]
«...انَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُوالْقُوَّةِ الْمَتینُ»؛ به راستی خداوند تنها روزی دهنده و صاحب قوت و قدرت است.[۵]
«...ولاتَقْتُلُوا اوْلادَکُمْ مِنْ امْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وایّاهُمْ...»؛ ...فرزندانتان را به خاطر فقر و ناداری نکشید که ما روزی شما و آنها را میدهیم. [۶]
از این آیات به طور صریح استفاده میشود که روزی دهنده تنها خدای متعال است و اوست که روزی جانداران را تضمین و تأمین فرموده و با دقت در این آیات و امثال آن، موضوع تضمین روزی به عنوان یک واقعیت تکوینی روشن میشود.
تلاش برای کسب روزی
با این که خداوند تعالی روزی را تضمین فرموده است اما از این نکته نباید غفلت ورزید که تضمین روزی بدان معنی نیست که روزی هر کس را در خانه اش میآورند و یا از آسمان برای او مائده نازل میکنند بلکه مقصود آن است که در عالم طبیعت منابع تأمین روزی جانداران پیش بینی شده است، چنان که قرآن میفرماید: ...وَ قَدَّرَ فیها اقْواتَها...؛...خداوند اقوات و روزی جانداران را در جهان به اندازه قرار داد...».[۷]
ولی برای تحصیل روزی باید کوشش کرد و از منابع گسترده الهی آن را بدست آورد که:
«وانْ لَیْسَ لِلْإنْسانِ الا ما سَعی»؛ برای انسان بهرهای جز سعی و کوشش او نیست.[۸]
کسب حلال در روایات
تشویق به رفتن به دنبال تحصیل روزی
لذا شریعت مقدس اسلام برای امرار معاش ما را به تحصیل مال و کسب حلال در حدّ لازم تشویق میکند نبی گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلّم میفرماید: عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفـَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءً أَفْضَلُهَا جُزْءً طَلَبُ الْحَلَالِ؛ عبادت هفتاد جزء است که برترین جزء آن طلب حلال است.[۹]
امام باقر علیه السلام فرمود: إِنِّی لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ فَاغِراً فَاهُ إِلَی رَبِّهِ فَیَقُولُ ارْزُقْنِی وَ یَتْرُکُ الطَّلَبَ؛ من دشمن دارم کسی را که دهان خود را به سوی خدا باز کرده و میگوید خدایا مرا روزی ده، در حالی که دنبال تحصیل روزی نمیرود.[۱۰]
و در حدیث دیگری فرمود: إِنِّی أَجِدُنِی أَمْقُتُ الرَّجُلَ مُتَعَذِّرَ الْمَکَاسِبِ فَیَسْتَلْقِی عَلَی قَفَاهُ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی وَ یَدَعُ أَنْ یَنْتَشِرَ فِی الْأَرْضِ وَ یَلْتَمِسَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ فَالذَّرَّةُ تَخْرُجُ مِنْ جُحْرِهَا تَلْتَمِسُ رِزْقهَا؛ من دوست ندارم کسی را که دنبال کسب و کار نمیرود و بر پشت میخوابد: در خانه مینشیند و میگوید خدایا روزی مرا برسان و برای این که از فضل: روزی خدا استفاده کند گامی برنمی دارد. آنگاه فرمود: مورچه برای این که روزی خود را تحصیل کند از لانه اش بیرون میرود یعنی انسان نباید برای تهیه روزی از مورچه کمتر باشد.[۱۱]
امام باقر علیه السّلام میفرماید: مَنْ طَلَبَ الرِّزْقَ فِی الدُّنْیَا اسْتِعْفَافاً عَنِ النَّاسِ وَ تَوْسِیعاً عَلَی أَهْلِهِ وَ تَعَطُّفاً عَلَی جَارِهِ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ وَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ؛ هر کس برای حفظ آبروی خود در میان مردم، تلاش برای خانواده و نیکی به همسایهها در جستجوی رزق حلال باشد خدا را در حالی ملاقات میکند که چهره اش چون ماه شب چهاردهم باشد.[۱۲]
امام صادق علیه السّلام میفرماید: الْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّه؛ کسی که تلاش و کوشش برای خانواده میکند (در کسب روزی حلال) مانند مجاهد در راه خدا است.[۱۳]
اهمیت کسب حلال
در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلم آمده است: الخصال لی، الامالی للصدوق مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْأَسَدِیُّ الْبَرْدَعِیُّ عَنْ رُقَیَّةَ بِنْتِ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهَا عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ وَ شَبَابِهِ فِیمَا أَبْلَاه وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَیْنَ کَسَبَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ؛ هیچ بندهای در روز قیامت قدم از قدم برنمی دارد تا دربارهٔ چهار چیز مورد بازجویی قرار گیرد: نخست از عمرش که در چه راه آن را سپری کرده است، دوم جوانی اش را چگونه و در چه راهی تمام کرده است، سوم از ثروتش که از کجا بدست آورده و در چه راهی آن را مصرف کرده است، چهارم از محبت ما اهل بیت.[۱۴]
کتاب بحار الانوار به نقل از کتاب "مَسَائِلِ الرِّجَالِ لِمَوْلَانَا أَبِی الْحَسَنِ الْهَادِی علیه السلام نقل میکند که : قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الْجَلَّابُ قُلْتُ رُوِّینَا عَنْ آبَائِکَ أَنَّهُ یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَکُونُ شَیْءٌ أَعَزَّ مِنْ أَخٍ أَنِیسٍ أَوْ کَسْبِ دِرْهَمٍ مِنْ حَلَالٍ فَقَالَ لِی یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْعَزِیزَ مَوْجُودٌ وَلَکِنَّکَ فِی زَمَانٍ لَیْسَ شَیْءٌ أَعْسَرَ مِنْ دِرْهَمٍ حَلَالٍ وَ أَخٍ فِی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ راوی روایت میگوید: از امام هادی علیه السلام سؤال کردم که از پدران شما نقل میشود که فرمودهاند زمانی بر مردم میآید که کمیاب است در آن زمان، برادری که بتوان با آن مأنوس شد و یا درهم حلالی که بتوان بدست آورد حضرت فرمودند: بالاخره چیز کمیاب یافت میشود ولی تو در زمانی زندگی میکنی که بدست آوردن مال حلال و برادر که برادری او برای خدا باشد سخت تر ازآن چیز دیگری نیست.[۱۵]
شناخت مسائل خرید و فروش
امام علی علیه السلام در روایتی میفرمایند: در بازار ننشیند مگر کسی که مسائل خرید و فروش را بداند و هر که با نادانی تجارت کند، در رباخوردن فرو میرود.[۱۶]
مرز افراط و تفریط در کسب روزی
امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل مینمایند که: مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَی کَلَّهُ عَلَی النَّاسِ؛ ملعون است کسی که کَلْ (رزق، روزی و کارهای) خود را بر دیگران افکند.[۱۷]
امام سجاد علیه السّلام میفرماید: الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٍ وَ دُنْیَا مَلْعُونَةٍ؛ دنیا دوتا است، یکی دنیای رساننده (یعنی دنیای در حد کفایت) دیگری دنیای لعنت شده.[۱۸]
و میفرماید: رَوَی عُمَرُ بْنُ أُذَیْنَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیُحِبُّ الِاغْتِرَابَ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ؛ خدا غربت رفتن در طلب روزی را دوست میدارد.[۱۹]
کسبهای حرام
در فقه اسلام برخی از کسبها حرام شمرده شدهاند که از جمله آنها میتوان موارد زیر را نام برد:
فروش اسلحه به دشمنان دین اجاره برای کار حرام تصدی ولایت و کار از طرف حاکم جائر چاپ و نشر کتب یا چیزهای مشابه گمراه کننده کلاهبرداری کم فروشی خرید و فروش مسکرات کسب درآمد از راه قمار رشوه خواری احتکار اسراف و تبذیر ربا تلف کردن و از بین بردن مال مصرف گرائی و خوشگذرانی انباشتن اموال و دورنمودن آن از گردش اقتصادی (که از آن اصلاحا به کنز تعبیر میشود) [۲۰]
فهرست منابع
کسب حلال، سایت DownLoadBook. سید حسین اسحاقی، فعالیتهای اقتصادی ممنوع در اسلام، رواق اندیشه، دی ۱۳۸۴، شماره ۴۹. سیده معصومه جوادی زاویه، کسب روزی، سایت پژوهه.
پانویس
- ↑ سوره بقره/168
- ↑ سوره بقره/57
- ↑ سوره هود، آیه 6
- ↑ سوره عنکبوت، 60
- ↑ سوره ذاریات، 58
- ↑ سوره انعام، 151
- ↑ سوره فصلت، 10
- ↑ سوره نجم، 39
- ↑ مستدرک الوسائل، ج13، ص12
- ↑ وسائل الشیعة، ج17، ص28
- ↑ وسائل الشیعة، ج17، ص30
- ↑ کافی، ج5، ص78
- ↑ کافی، ج5، ص88
- ↑ بحارالانوار، ج7، ص258
- ↑ بحارالانوار، ج100، ص10
- ↑ مجلسی، محمدباقر؛ حلیة المتقین، تهران، انتشارات جاویدان، بی تا، ص379 نقل از سیده معصومه جوادی زاویه، کسب روزی، سایت پژوهه.
- ↑ کافی، ج5، ص72
- ↑ کافی، ج2، ص130
- ↑ من لایحضره الفقیه، ج3، ص156
- ↑ سید حسین اسحاقی، فعالیتهای اقتصادی ممنوع در اسلام، رواق اندیشه، دی 1384، شماره 49.
