فرهنگ مصادیق:اشتغال و کسب درآمد از کار حرام

اشتغال و کسب درآمد از کار حرام

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	این درآمدها همه حرام هستند
۲	چگونه مال حلال انسان مخلوط به حرام می‌گردد؟
۳	ضرورت معرفی مصادیق امروزی کسب‌های حرام
۴	استفتائات کسب های حرام- آیت الله العظمی نوری مدظله
۵	کسب درآمد از طریق سایتهایی تبلیغاتی چه حکمی دارد ؟
۶	کسب درآمد از طریق سایتهای تبلیغاتی چه حکمی دارد؟
7	احکام انواع شغل‌ها و درآمدها

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	آرزوهای حرام
۲	اجاره به قصد کارحرام
۳	ارتباط حرام با نامحرم
۴	اشتغال در مراکز تولید کالای حرام
۵	اشتغال در مراکز لهو و لعب
۶	پخش موسیقی حرام در مراکز عمومی
۷	حرام خواری از اموال مردم
۸	خرید و فروش آبزیان حرام گوشت
۹	خرید و فروش حرام
۱۰	روابط جنسی حرام
۱۱	پرداخت خمس مال مخلوط به حرام
۱۲	پوشاندن عورت از نگاه حرام
۱۳	تبلیغ کارهای حرام
۱۴	تبلیغ کالای حرام
۱۵	ازدواج‌های حرام
۱۶	جنگ در ماه حرام
۱۷	حرام خواری از بیت المال
۱۸	حلال کردن حرام
۱۹	حمل و نقل کالای حرام
۲۰	خورانیدن اشیاء حرام به دیگران
۲۱	خوردن خون حیوان حرام گوشت
۲۲	تخوردن فراورده‌های حرام از حلال گوشت
۲۳	خوردن فراورده‌های حیوان حرام گوشت
۲۴	درمان به وسیله امور حرام
۲۵	دلالی برای فعالیت‌های حرام
۲۶	دلالی کالاهای حرام
۲۷	ورزش‌های حرام و استعماری
۲۸	راهنمایی فرزند به حلال و حرام
۲۹	اشتغال در مراکز مجسمه سازی
۳۰	کسب درآمد حلال

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده:الیاس صالحی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/3/17
کلیدواژه: حرام خواری، درآمد حرام، کسب حرام، مال مشتبه، رد مظالم

مقدمه

اسلام انسان را در کسب روزی و به دست آوردن متاع زندگی آزاد گذارده، امّا هرگز اجازه نمی‌دهد که درآمد از مسیرهای غیر شرعی و حرام وارد زندگی انسان شود. راه‌های کسب درآمد حرام در جامعه بسیار است از جمله کسب به وسیله زنا، فحشا، معاملات نامشروع مانند: رشوه خواری، دزدی، کم فروشی، قمار، ربا، رانت خواری، غشَ در معامله، احتکار نیازمندی‌های مردم و فروش سگ و خوک و شراب... که این کارها اگر چه موجب سود شخصی می‌شود ولی ضرر و بدبختی آن برای اشخاص دیگر یا افراد جامعه می‌باشد کسب درآمد از این طرق جرم و گناه است و کیفر و عذاب سختی در دنیا و آخرت برای آنها وعده داده شده است.
کسب درآمد حرام در زمره منکرات بزرگ اجتماعی قرار دارد و مورد ابتلاء اشخاص حقیقی و حقوقی می‌باشد و به طرق گوناگون نیز انجام می‌شود در این مقاله به بررسی کسب درآمدهای حرام و آثار و پیامدهای آن در زندگی دنیوی و اخروی و راهکار جبران حرام خواری می‌پردازیم و راه‌های پیشگیری از آن بیان می‌شود.

تعریف حرام خواری

حرام خواری در لغت یعنی کسب درآمد از راه‌های غیرشرعی مانند رشوه، نزول، کم فروشی و... است. لفظ خوردن در این واژه ترکیبی، یعنی هرگونه گرفتن و تصرف در مال چه برای پوشاک و تغذیه و چه ازدواج و مسکن و... و نه فقط صرف غذا و خوراکی، این استعمال مخصوص زبان عربی هم نیست بلکه در سایر زبان‌ها نیز چنین است.

حرام خواری در قرآن

آیاتی از قرآن کریم به صورت کلی مسلمانان را از خوردن مال حرام نهی کرده است از جمله:
خداوند متعال در سوره مائده آیه۶۳ حرام خواری را از صفات یهود شمرده، می‌فرماید: «وَتَرَی کَثِیرًا مِّنْهُمْ یُسَارِعُونَ فِی الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ؛ بسیاری از آنان را می‌بینی که در گناه و تعدّی و خوردن مال حرام، شتاب می‌کنند. چه زشت است کاری که آنجام می‌دادند!». سپس می‌فرماید: «چرا دانشمندان نصارا و یهود، آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام، نهی نمی‌کنند؟ چه زشت است عملی که انجام می‌دادند!».
در آیه دیگر خداوند با معرفی کردن اصحاب کهف به عنوان الگویی برای انسان‌های یکی از مهمترین خصیصه‌های آنان را تهیه غذای پاک و حلال می‌داند و بعد از بیدار شدن از خواب ۳۰۹ ساله که احساس گرسنگی کردند به شخصی که مامور تهیه غذا بود سفارش می‌کنند که به دنبال طعامی باشد که از دیگر طعام‌ها پاکیزتر و حلالتر باشد «فلینظر ایها ازکی طعاما» این نکته جالب توجه است که آنان درحالی که بسیار گرسنه بودند، اولین چیزی که مورد توجه قرار دادند، نوع و مقدار غذا نبود، بلکه حلال و پاک بودن آن برایشان حائز اهمیت بود.
یکی دیگر از موارد آیه‌ای است که خداوند در مورد نکوهش ربا خواری بیان کرده است و می‌فرماید: «آنان که ربا می‌خورند بر نخیزند مگر مانند آن که به وسوسه و فریب شیطان، دیوانه و بی عقل شده و اینان به این علت در مال حرام غوطه ورند که می‌گویند فرقی میان معامله و ربا نیست، و حال آن که خداوند تجارت و داد و ستد را حلال و ربا را حرام کرده، هر کس پس از آن که پند و اندرز کتاب خدا به او برسد از این عمل حرام دست بردارد، خدا از گذشته او درگذرد و عاقبت کارش با خدا است، و کسانی که از این عمل زشت دست نکشند اهل جهنم اند و در آنجا همیشگی جاوید خواهند ماند.»
از جمله آیات دیگری که می‌توان در مورد حرام خواری به آن اشاره کرد آیه «... وَلاَ تَتَبَدَّلُواْ الْخَبِیثَ بِالطَّیِّب»؛ «مال پاکیزه را به خبیث تبدیل نکنید». پیامبر گرامی اسلام (ص) در تفسیر این آیه که در نهی از خوردن مال یتیم است، چنین می‌فرماید: یعنی پیش از آنکه روزی مقدر و حلالتان برسد، به سوی روزی حرام شتاب نکنید.

حرام خواری در روایات

در مورد نکوهش کسب درآمد حرام و مصرف و مضرات آن روایات فراوانی از حضرت رسول (ص) و ائمه اطهار علیهم السلام نقل شده است که در اینجا به چند نمونه از آنها اشاره می‌شود:
۱.در روایتی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنْ أَکَلَ لُقْمَهَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاهٌ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً؛ نماز کسی که لقمه اش حرام است تا چهل روز از ارزش چندانی برخوردار نیست وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَهٌ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً و تا چهل روز دعای او مستجاب نمی‌گردد وَ کُلُّ لَحْمٍ یُنْبِتُهُ الْحَرَامُ فَالنَّارُ أَوْلَی بِهِ و هر مقدار از بدن که پرورش یافته لقمه حرام باشد سزاوار آتش و سوختن است.
در حدیث قدسی خداوند متعال می‌فرماید: «فَمِنْکَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَهُ فَلَا تَحْجُبْ عَنِّی دَعْوَهً إِلَّا دَعْوَهَ آکِلِ الْحَرَامِ؛ بنده من! تو دعا کن؛ من اجابت می‌کنم. بدان که تمام دعاها به پیشگاه اجابت من می‌رسد؛ مگر دعای کسی که مال حرام می‌خورد».
در روایتی امام حسن علیه السلام : «لَیْسَتِ الْعِفَّهُ بِمَانِعَهٍ رِزْقاً وَ لَا الْحِرْصُ بِجَالِبٍ فَضْلًا وَ إِنَّ الرِّزْقَ مَقْسُومٌ وَ الْأَجَلَ مَحْتُومٌ وَ اسْتِعْمَالَ الْحِرْصِ طَالِبُ الْمَأْثَم‏؛ نه خودداری از حرام و ناپسند، مانع روزی می‌شود و نه حرص روزیِ بیشتر می‌آورد، که روزی تقسیم شده و اجل حتمی است و حرص به سوی گناه می‌کشد.
علی رغم تأکیدهای فراوان در زمینه کسب روزی و ضرورت آن، از زیاده روی و حرص ورزی در این مسئله هم باید پرهیز کرد. زیرا در اصل، روزی در دست خداست و آن چه برای آدمی مقرر شده باشد، بدون کم و کاست (و البته در سایه تلاش) به او خواهد رسید و با چاره اندیشی‌ها و به اصطلاح زرنگی (بدون توجه به اصول و خواست خدا ) انسان به روزی افزون تری دست نمی‌یابد.
در روایتی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِذَا وَقَعَتِ اللُّقْمَهُ مِنْ حَرَامٍ فِی جَوْفِ الْعَبْدِ لَعَنَهُ کُلُّ مَلَکٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَ فِی الْأَرْضِ؛ هرگاه لقمه‌ای حرام در شکم بنده‌ای از بندگان خدا قرار گیرد تمام فرشتگان زمین و آسمان او را لعنت می‌کنند.»
درروایتی دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «الْعِبَادَهُ مَعَ أَکْلِ الْحَرَامِ کَالْبِنَاءِ عَلَی الرَّمْلِ؛ عبادت کسی که حرام خواری می‌کند مانند ساختمانی است که بر روی شنزاری روان بنا شده باشد.»
رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی فرمود: «... مَنِ اکْتَسَبَ مَالًا حَرَاماً؛ لم یَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَدَقَهً وَ لَا عِتْقاً وَ لَا حَجّاً وَ لَا اعْتِمَاراً؛ وَ کَتَبَ اللَّهُ بِعَدَدِ أَجْزَاءِ ذَلِکَ أَوْزَاراً؛ وَ مَا بَقِیَ مِنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ کَانَ زَادَهُ إِلَی النَّارِ...؛ کسی که کسبش حرام باشد خداوند هیچ کار خیری را از او نمی‌پذیرد، چه آن کار صدقه باشد چه آزاد کردن بنده؛ حج باشد یا عمره و خداوند متعال به عوض پاداش این کارها، گناه برای او ثبت می‌کند و آنچه پس از مرگش باقی می‌ماند توشه دوزخ او خواهد بود.»
امیرالمومنین علیه السلام در وصیت خود به امام حسن علیه السلام فرمود: «وَ لَا یَرِدُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص مَنْ أَکَلَ مَالًا حَرَاماً لَا وَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ؛ وَ لَا یَشْرَبُ مِنْ حَوْضِهِ وَ لَا یَنَالُ شَفَاعَتَهُ؛ به خدا سوگند به خدا سوگند به خدا سوگند کسی که ذره‌ای مال حرام بخورد در قیامت از رسول خدا صلی الله علیه و آله دور می‌افتد و از حوض کوثر نمی‌نوشد و مشمول شفاعت آن حضرت نمی‌گردد».
امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: «لَیْسَ بِوَلِیٍّ لِی مَنْ أَکَلَ مَالَ مُؤْمِنٍ حَرَاماً؛ کسی که به حرام، مال مومنی را بخورد هرگز دوستدار من نیست».
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْجَنَّهَ أَنْ یَدْخُلَهَا جَسَدٌ غُذِّیَ بِحَرَامٍ؛ همانا خداوند ورود بدنی را که از حرام تغذیه کرده به بهشت ممنوع کرده است.»
مال حرام رشد و برکتی نخواهد داشت
در روایتی امام موسی کاظم (ع) به یکی از یاران خود به نام داود فرمود: « إِنَّ الْحَرَامَ لَا یَنْمی وَ إِنْ نَمَی لَا یُبَارَکُ لَهُ فِیهِ... ؛ مال حرام رشد نمی‌کند و زیاد نمی‌شود و اگر هم رشد کند ، برکت نخواهد داشت... ».
امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «إنّ الْعَبْدَ لِیُحْرِمُ نَفْسَهَ الرّزقَ الحَلالَ بِتَرکِ الصَّبْرِ وَ لاِیَزُدادُ عَلی ما قُدِّرَ لَهُ؛ جز این نیست که بنده به سبب صبر نکردن و شتاب زدگی رزق حلال را بر خود حرام می‌کند؛ در حالی که بیش از آنچه مقدّرش بوده، به دست نمی‌آورد».
گاهی بر اثر چشم پوشی از مال حرام، چندین برابر آن از حلال به او خواهد رسید. امام صادق(ع) می‌فرماید: در قوم موسی(ع) مرد فقیری بود که همسرش اصرار می‌کرد که به دنبال کسب و درآمدی برود تا زندگی بهتری داشته باشند. (و او به هر طرف که روی می‌آورد، نتیجه‌ای نمی‌گرفت)؛ تا اینکه یک روز از روی اخلاص از خداوند متعال کمک خواست. در خواب دید که از او پرسیدند: آیا دو درهم حلال می‌خواهی یا دو هزار درهم حرام؟ گفت: دو درهم حلال مرا کفایت می‌کند. گفتند: در زیر سرت دو درهم حلال قرار داده شده است. از خواب بیدار شد و آن را برداشت. با یک درهم آن یک ماهی خرید و به سوی منزل آمد. همسرش از کار او ناخرسند بودو از روی ملامت سوگند خورد که به آن دست نمی‌زند. مرد خود ماهی را آماده پختن کرد. ناگاه دو دانه «دُرّ» در شکم ماهی یافت. آنها را به چهل هزار درهم فروخت.
امام باقر (ع) در باره حرام خواری می‌فرماید: «ان الذنوب کلها شدیده و اشدها ما نبت علیها اللحم و الدم؛ همه گناهان سخت می‌باشند و سخت‌ترین آن‌ها گناهی است که گوشت و پوست از آن روئیده باشد.
در روایتی حضرت زهرا(س) می‌فرماید: «زاهدترین مردم کسی است که حرام را ترک کند».
از امام صادق (ع) در روایتی نقل شده است: «ابلیس ملعون می‌گوید: درمورد بنی آدم، هرچه مرا خسته و ناتوان کند،یکی از این سه چیز مرا در مبارزه با آدمیزاد خسته نمی‌کند (یعنی درمورد فریب آنان موفق می‌شوم): بدست اوردن مال از راه غیر حلال، جلوگیری کردن او از پرداخت واجب مالی یا مصرف کردن آن در راه ناروا و حرام».
در روایتی حضرت رسول(ص) فرمود: «رها کردن لقمه‌ای حرام،پیش خدا، محبوب تر از دوهزار رکعت نماز مستحبی است».
همچنین حضرت رسول(ص) در روایتی دیگر می‌فرماید: «اجتناب از یک دانگ حرام (یک ششم دینار یا درهم) پیش خدا معادل هفتاد هزار حج قبول شده است».
در روایتی دیگر پیامبر اسلام (ص) می‌فرماید: «کسی که مالی را از راه غیر حلال بدست آورد، آن ره توشه (ومال) او را به طرف آتش جهنم خواهد برد».
از حضرت رسول اکرم (ص) در روایتی نقل شده است: «کسی که مالی از راه غیر حلال به دست می‌آورد، خداوند اورا تنگ دست می‌کند».
پیامبر اسلام (ص) می‌فرماید: «کسی که برایش مهم نباشد که دینار و درهم را از چه راهی بدست می‌آورد، برای من هم مهم نخواهد بود که اورا از کدام در جهنم وارد آتش دوزخ بکنم».
از حضرت رسول (ص) نقل شده است: «کسی که یک لقمه حرام بخورد تا چهل شب نمازش قبول نمی‌شود، و دعایش تا چهل روز مستجاب نمی‌شود، وهرگوشتی که آن لقمه حرام می‌رویاند به آتش سزاوارتر است آری یک لقمه هم گوشت می‌رویاند».
امام باقر(ع) در روایتی می‌فرماید: «خداوند برای هرانسان رزق حلالی را مشخص و مقدّر کرده است که به طور کامل به او خواهد رسید. و از طرفی رزق حرامی از طریق دیگر به او عرضه می‌شود، پس اگر از آن حرام مقداری برداشت به همان اندازه از مال حلال او کم می‌شود و نزد خدا علاوه بر آن دو مال، زیادی و افزونی است که خداوند در قرآن می‌فرماید: از فضل و زیادی که نزد خداست از او درخواست کنید».
پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید: «هنگامی که لقمه حرام در شکم انسان قرار گیرد هرفرشته‌ای که در آسمانها و زمین است اورا لعنت می‌کند، وتا وقتی که آن لقمه در شکم اوست خدا به او نگاه نمی‌کند.وهرکس که لقمه حرام بخورد به سوی خشم خدا رفته است، پس اگر توبه کند خدا می‌پذیرد و اگر قبل از توبه بمیرد آتش به او سزاوارتر است».
امام صادق (ع) در روایتی می‌فرماید: «گروهی را دیدم که سفره‌هایی از گوشت‌های پاک و پاکیزه و گوشت‌های آلوده جلویشان گشترده بود ولی آنان از گوشت‌های آلوده و کثیف می‌خوردند و غذاهای پاکیزه ورا وا می‌گذاشتند. از جبرییل پرسیدم اینها چه کسانی اند: گفت: اینها کسانی هستند که مال حلال را رها کرده و مال حرام می‌خورند».

حرام خواری در فقه

حرام خواری در فقه نیز مورد مذمت و نهی قرار گرفته است و دستور داده شده است مسلمانان از این امر به شدت پرهیز کنند و چندین مورد را از جمله حرام خواری را از موانع قبولی نماز می‌دانند:
۱. عجب ۲. حسد ۳. کبر ۴. غیبت ۵. خوردن حرام ۶. شرب خمر ۷. عبدی که از مولای خود اطاعت نکند و فرار کند ۸. زنی که از شوهر خود در آنچه که باید از او اطاعت کند، اطاعت ننماید ۹. ندادن زکات و نگه داشتن آن ۱۰. نگه داشتن و ندادن حقوق واجب با قدرت بر پرداخت آنها ۱۱. آنچه که به مقتضای قول خداوند متعال «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» منافی باتقوا باشد.
مسأله: باید نمازگزار اجتناب کند از چیزهائی که مانع قبول نماز است مثل عُجب و دلال و ندادن زکات و نشوز زن و فرار کردن عبد از آقای خود و حسد و کبر و غیبت و خوردن حرام و شرب مسکر، بلکه جمیع معاصی زیرا که خدا فرموده «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ».

مصادیق کسب درآمد حرام

کسب درآمد حرام در مقابل کسب درآمد حلال و کسب و تجارتی که آداب و شرایط کسب حلال را نداشته باشد و از راه‌های غیر شرعی تحصیل شود حرام می‌باشد برخی از مهمترین مصادیق کسب حرام بدین شرح است:
۱. یکی از موارد کسب‌های حرام غصب زمین و ملک دیگران به زور می‌باشد همانطور که رسول اکرم فرمودند: «هر کس یک وجب زمین ناحق غصب کند خداوند آن را تا هفت زمین در قیامت بر گردنش می‌آویزد».
۲. رباخواری نیز از درآمدهای حرام است و در قرآن کریم رباخوار را محارب خداوند خطاب می‌کند و امام باقر علیه السلام نیز رباخواری را را مصادیق مال حرام معرفی فرمودند.
۳. رشوه گرفتن؛
۴. کسب درآمد بوسیله قمار، در قرآن قمار را پلید و از عمل شیطان و سبب دشمنی بین انسان‌ها دانسته است، و همچنین در روایتی امام صادق علیه السلام خوردن مال قمار را نوعی حرام خواری بیان کرده‌اند.
۵. اجرت نوشتن دعاها و تعویذات غیر توحیدی یا جادوهایی که انجام می‌شود مانند ایجاد تفرقه بین همسران و دعای محبت و... زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آن را حرام دانستند.
۶..حبس دستمزد کارگران و کارمندان : که خدای متعال فرموده است خود شخصاً در قیامت با چنین ظالمانی برخورد می‌فرماید.
۷. گدایی کردن از مردم؛ مگر برای کسانی که در مضیقه مالی قرار گرفته‌اند و توان کسب هم ندارند.
۸. کسب روزی بوسیله دزدی: پیامبر اکرم (ص) فرمودند ایمان در حال دزدی از او سلب می‌شود. و همچنین مبادله و معامله بر روی مالی که خریدار بداند دزدی و نامشروع است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: در این صورت این شخص هم که با مال خود آن مبادله را انجام می‌دهد حکم همان غاصب را خواهد داشت.
۹. تصرف در اشیاء پیدا شده: که تصرف در آن حلال نیست و باید (طبق ضوابط آن) اعلام شود و اگر صاحب آن پیدا نشد صدقه داده شود.
۱۰. هرگونه معامله‌ای که از روی عدم رضایت انجام شود؛ زیرا قرآن کریم فرمودند: «مال مسلمان جز با رضایت او قابل تصرف نیست».
۱۱. درآمد حاصل از هر معامله ی که حرام است؛ مانند فروش بت‌ها ، مهر زن نابکار و فروش اشیای عین نجس مانند سگ و خوک و شراب و وسایلی که مخصوص گناه باشند مانند آلات خاص قمار و لهو و هر چیزی که بدانیم در راه حرام صرف می‌شود مانند انگوری که می‌دانیم صرف شراب خواهد شد و نیز فروش مجسمه و اجرت گرفتن بر غنا و غش در معامله مانند مخلوط کردن آب و شیر.
۱۲.درآمدهای حاصل از رفتارهای حرامی که معامله را حرام و باطل می‌کند مانند تناجش ؛ به معنی قیمت گذاری روی کالای کسی بر اساس تبانی قبلی بدون قصد خرید آن تا قیمت کالا را بالا ببرد و دیگران در آن قیمت گزاف رغبت کنند. و همچنین غش و تدلیس در معامله که فرد را از زمره ی مسلمانان بیرون می‌برد و کم¬ فروشی که کم فروشان مورد تهدید خدای متعال و در معرض عذاب الهی هستند و گرانفروشی ؛ زیرا هر کس در قیمت‌ها تصرفی کند که گرانی ایجاد کند، حق است بر خدا که او را در بدترین جای جهنم افکند.
۱۳. یکی دیگر از راه‌های کسب حرام، مشاغل و حرفه‌های حرام؛ مثل تنجیم به معنی پیشگویی جزمی از حوادث جهان هستی است پیش گویی ارزانی و گرانی و کم حاصلی و پرحاصلی و زیادی باران و کمی آن، و غیر اینها از خیر و شر و نفع و در اثر تحلیل علمی حرکات فلکی و نظرات ستاره شناسی و اتصالات کوکبی بدین گونه که قوای آسمانی و جوی در این عالم بطور مستقل یا با شرکت با خدای متعال موثر می‌باشند، نه آنکه تأثیری به عنوان یک سبب که عطای الهی و همواره در اختیار اوست برای آنها معتقد باشد و مجسمه سازی و هر نوع یاری ظالمان در کارهای ظالمانه شان (از جمله کارمندی در دستگاه حکومتی آنان) و خرید و فروش کتب ضلال که ضد عقاید مسلمانان است و سحر و شعبده و کهانت اجرت گرفتن برای شراب سازی، شراب فروش، فروش وسائل حرام و نجس و امثال آن از نمونه کسب درآمد حرام است.
۱۴. قیادت (جمع کردن بین مرد و زن به زنا، یا دو مرد به لواط).
۱۵. خوردن مال یتیم به ظلم.

تاثیر طعام در روح و جسم انسان

وجود انسان دو بعد دارد یکی بعد جسم او که تحت تأثیر عوامل ظاهری و مادی غذا است و معمولاً ما در مورد ظاهر غذایی که می‌خوریم دقت کافی را به کار می‌بریم و به بعد معنوی که حلال و حرام بودن آن است کم تر توجه می‌کنیم بعد دیگر انسان روح اوست که غذا به شدت بر آن تأثیر گذار است تا جائی که در حالات بعضی از اولیاء الله و بزرگان نوشته‌اند که با خوردن یک لقمه شبهه ناک آن هم به صورت اتفاقی تا مدت‌ها از توفیق نماز شب محروم می‌شده‌اند. عالم وارسته مرحوم نراقی در کتاب معراج السعاده اینطور بیان می‌کند: دلی که از لقمه حرام روئیده باشد، کجا و قابلیت انوار عالم قدس کجا و نطفه‌ای که از مال حرام هم رسیده باشد به مرتبه رفیع انس با پروردگار چه کار، چگونه پرتو عالم نور بدلی تابد که غذای حرام آن را تاریک کرده و کی پاکیزگی و صفا برای نفسی حاصل می‌شود که کثافات مال شبهه ناک آن را آلوده و چرک آلود نموده باشد.

عواقب و پیامدهای کسب درآمد حرام

هر مالی که انسان از راه نامشروع و حرام کسب کند، علاوه بر اینکه معصیت پروردگار را نموده و دارای عقوبت‌های اخروی است، در دنیا نیز موجب گرفتاری‌های جبران ناپذیر خواهد شد، کسب درآمد حرام و مصرف از آن آثار و عواقب دنیوی و اخروی زیادی دارد از جمله پیامدها عبارتند از:
۱. شخص حرام خوار مورد لعن و غضب الهی و ملائکه قرار می‌گیرد؛ زیرا لقمه ی حرام که در معده رود، هر فرشته‌ای که در آسمان و زمین باشد بر آن فرد لعنت و تا زمانی که آن لقمه در شکم او باشد خداوند به او نگاه نمی‌کند و مورد غضب الهی است مگر این که توبه کند.
۲. نماز و عبادات شخص حرام خوار قبول نمی‌شود: کسانی که مال حرام مصرف می‌کنند اگرچه نماز بخوانند یا روزه بگیرند و سایر عبادات را انجام بدهند ولی مورد قبول قرار نمی‌گیرد همانطور که در روایاتی پیامبر و اهل بیت علیهم السلام به آن اشاره کرده‌اند: در روایتی از رسول اکرم(ص) آمده است: «من اکل لقمه حرام لم تقبل له صلاه اربعین لیله ؛ کسی که لقمه حرامی بخورد، تا ۴۰ شبانه روز نمازهایش قبول نمی‌شود.» چنین فردی حتی اگر با استفاده از مال حرام توفیق حج و عمره هم پیدا کند، از او پذیرفته نمی‌شود. امام صادق(ع) می‌فرماید: هر گاه کسی مالی از غیر راه حلال به دست آورد و با آن به حج مشرّف شود، چون گوید «لَبَّیْکَ اللّهُمَّ لَبَّیْکَ»، خطاب می‌رسد: «لا لّبَّیْکَ و لا سَعْدَیُکَ؛ تو نیامدی و رستگار نشدی»؛ یعنی حج تو با مال حرام قبول نمی‌شود. و همچنین امام باقر علیه السلام در روایتی فرمود: هر کس مال حرامی را کسب کند خداوند هیچ صدقه و حج و عمره‌ای و صله ی ارحامی را (از هر مالی خرج کند و یا اگر از آن اموال در این راه خرج کند) قبول نمی‌کند. پیامبر(ص) فرمودند: «الْعِبَادَهُ مَعَ أَکْلِ الْحَرَامِ کَالْبِنَاءِ علَی الْمَاء؛ کسی که مال حرام می‌خورد و عبادت هم می‌کند، مثل کسی است که روی آب ، ساختمان می‌سازد».
۳. عدم استجابت دعا
دعای شخص حرام خوار مستجاب نمی‌شود. در روایتی نقل شده است شخصی به حضرت رسول صلی الله علیه و آله عرض کرد چکار کنم دعایم مستجاب شود؟ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «طَهِّرْ مَأْکَلَکَ وَ لَا تُدْخِلْ بَطْنَکَ الْحَرَامَ؛ لقمه ات را پاک کن [تا مبادا به حرامی آلوده باشد] و مراقب باش هیچ نوع حرامی را مصرف نکنی». در روایتی دیگر پیامبر اکرم (ص) فرمود: «من احب ان یستجاب دعاؤه فلیطیب مطعمه و مشربه؛ کسی که دوست دارد دعایش مستجاب شود طعام و کسب خود را از حرام پاک کند.»
4. دشواری انجام اعمال نیک و نافرمانی جوارح و غرایز در انجام کار نیک.
5. مال حرام برکت ندارد، همانطور که رسول گرامی خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مال حرام را بدون برکت معرفی فرمودند. و همچنین در در روایات بیان شده است مالی که از حرام به دست آید خدای تعالی آن مال را فقیر می‌گرداند، که اینها گواه این است که مال حرام برکتی ندارد و جدای از اینکه عقوبت اخروی دارد فایده‌ای را نیز به صاحبش نمی‌رساند؛ همانطور که امام صادق فرمودند: «مال حرام در ساخت و ساز و کشت و زرع (غیر ضروری و زائد بر نیاز) صرف می‌شود و این چنین بناهایی را «منتقمه» نام نهادند که به امر الهی مال حرام در آن‌ها تلف می‌شود و هرگز صرف چیز مفیدی حتی برای خوشی دنیوی فرد هم نمی‌شود». زیرا از نظر آن حضرت هر ساخت و سازی که زیاده بر نیاز باشد، وبال بر صاحبش در قیامت است.
6. قساوت قلب و عدم پذیرش حق؛
اگر اموال حرام در زندگی انسان استفاده شود قلب انسان را تیره می‌سازد که در این صورت دیگر از آن شخص امید خیری نیست و قساوت قلب پیدا می‌کند و دیگر پند و اندرز در او اثر نمی‌کند و دیگر با دیدن سخت‌ترین امور مورد تاثیر قرار نمی‌گیرد همانطور که امام حسین پیش از ظهر عاشورا در کربلا صحبت‌های زیادی کرد ولی هیچ کدام اثر نمی کرد. در آخر حضرت فرمودند: «فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرَامِ؛ چون شکم‌های شما از حرام پرشده است، حرف‌های من در شما اثر نمی‌گذارد».
7. محرومیت از فیوضات الهی
آلودگی به مال حرام از رذائل قوه شهوت است و حرام خواری از بدترین عوامل نابود کننده ی انسان و از بزرگترین موانع توفیق و حجاب‌های بین انسان و خدای متعال است که دل را تیره و تار می‌کند و از عالم انوار و انس با خدای متعال محروم می‌نماید و بیشتر افرادی که از فیوضات الهی محروم شده‌اند به علت حرام خواری بوده است چرا که با حرام خواری هرگز نمی‌توان به صفای درون و تهذیب نفس دست یافت و به همین جهت است که تعالیم الهی به شدت از حرام خواری نهی فرمودند. و رسول گرامی خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز از مخوف‌ترین چیزهایی که بر امت خود از آن می‌ترسیدند کسب حرام بوده است.
8. تاثیر لقمه حرام در نسل
یکی دیگر از آثار لقمه حرام تاثیر در نسل و فرزندان است، و کسی که نطفه اش از حرام منعقد شده، به فساد و تباهی گرایش داشته و فاسد خواهد شد. همانطور که در روایتی امام صادق (علیه السلام) «کَسْبُ الْحَرَامِ یَبِینُ فِی الذُّرِّیَّهِ ؛ مال حرام در فرزندان آشکار می‌شود و روی آن‌ها اثر می گذارد.
۹. فقیر شدن
افرادی فکر می‌کنند با کسب درآمد حرام اموال زیادتری به دست می‌آورند و به رفاه بیشتری دست پیدا می‌کنند، ولی آنچه که روایات بیان می‌کنند غیر از این است همانطور که در روایتی پیامبر اسلام (ص) فرمود: «مَنْ کَسَبَ مَالًا مِنْ غَیْرِ حِلِّهِ أَفْقَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ؛ کسانی که نان حلال را رها می کنند و به دنبال حرام می گردند ، به خیال این که از راه حرام درآمد پیدا کنند، خدا به فقر مبتلایشان می‌کند».
۱۰. ورود به جهنم
کسب مال حرام باعث می‌شود انسان جهنمی شود همانطور که در روایتی پیامبر اکرم(ص) فرمود: «هر کس در تحصیل مال بی باک باشد (و رعایت حلال و حرام را نکند)، خدا هم باکی ندارد که او را از هر دری وارد جنهم کند». و نیز فرمود: «هر کس مالی را از راه حرام کسب کند، اگر آن را صدقه بدهد، از او پذیرفته نمی‌شود، اگر آن را باقی بگذارد (و بمیرد)، توشه دوزخش می‌شود».
۱۱. حسرت بزرگ در قیامت
حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام بزرگ‌ترین حسرت را در روز قیامت، حسرت خوردن کسی می‌داند که مالی را از راه گناه گردآورده باشد، آن گاه شخصی آن را از وی به ارث برده و با مصرف آن در راه خدا، وارد بهشت شود، در حالی که گردآورنده اصلی، گام در دوزخ نهد!»

احتیاط‌های ناروا

برخی از علمای اخلاق ، تقوای صالحین را در این دانسته‌اند که نه فقط از محرمات آشکار بلکه از آن چه احتمال حرمت در آن وجود دارد پرهیز می‌کنند. اما همین بزرگان اخلاق تاکید نموده‌اند که پرهیز از مال مشتبه و تاکید بر حلال خوری نباید به وسواس و رنج خود و دیگران بیانجامد؛ مثلاً احتمال حرمت برای حلال مانند این که صیدی را احتمال دهد از تور صیاد گریخته آن محتمل را از حلال بیرون نمی‌آورد و مصداق پرهیز از مشتبه هم نیست زیرا این‌ها نوعی وسواس است. همینطور احتمال حلیت برای چیزی که حرام است آن را در مشتبه وارد نمی‌کند بلکه در حرام باقی می‌گذارد مانند این که مالی که از پدری در اختیار تک فرزندش قرار گرفته و آن پدر به سفر رفته و فرزند احتمال دهد شاید پدر از دنیا رفته و این مال به من رسیده پس در آن می‌توانم تصرف کنم و رسول گرامی خدا نیز دستور دادند وقتی برادر دینی شما (که ظاهرالصلاح است و ما نمی‌دانیم حرام خواری می‌کند اما ظواهر حاکی از حلال بودن درآمد او است) برای میهمانی ای دعوتتان کرد بروید و از مالش سوال نکنید که حلال است یا حرام.

پاداش ترک حرام خواری

خداوند متعال همیشه با آغوش باز بندگان توبه کار خود را می‌پذیرد. بندگانی که از گناهانشان پشیمان شده‌اند و قصد اصلاح خویش را دارند. آنان که دسترسی به مال حرام دارند اما به خاطر خدا از آن پرهیز می‌کنند، پاداش خود را از خدا خواهند گرفت. امام صادق(ع) فرمودند: «ثلاث من کن فیه زوجه الله من حور العین: ... رجل اشرف علی مال حرام فترکه لله؛ سه ویژگی است که در هر کس باشد خدا او را به ازدواج حور العین درمی آورد که یکی از آنها کسی است که به مال حرام دست یابد ولی برای خدا آن را ترک کند».
در روایتی امام صادق فرمودند: «تَرْکُ لُقْمَهِ حَرَامٍ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنْ صَلَاهِ أَلْفَیْ رَکْعَهٍ تَطَوُّعاً؛ ترک لقمه ی حرام، نزد خدا بهتر از خواندن هزار رکعت نماز مستحبی است».
در روایت دیگری از پیامبر خدا(ص) آمده است: « الْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ؛ عبادت هفتاد جزء دارد که با فضیلت‌ترین آنها طلب حلال است.

جبران کسب درآمد حرام

برای جبران و توبه از کسب درآمد حرام علاوه بر استغفار با شرایط آن یعنی « پشیمانی » از گناه و « تصمیم » بر عدم بازگشت که در هر گناهی باید انجام شود، نیازمند جبران مال حرام و بازپرداخت آن طبق ضوابط اسلامی است؛ زیرا در حدیث قدسی آمده است: از تو دعا و از من اجابت است. هیچ دعایی از من محجوب نمی‌شود جز دعای حرامخور که محجوب می‌گردد. و از پیامبر (ص) فرمود: هر کس دوست دارد که دعایش مستجاب شود خوراک و کسبش را پاکیزه کند. و به کسی که عرضه داشت دوست دارم که دعایم مستجاب شود، فرمود: خوراکت را پاکیزه کن و در شکمت حرام داخل مکن. و علی بن اسباط از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: هر کس دوست دارد که دعایش مستجاب شود کسب خویش را پاکیزه گرداند. و فرمود: ترک یک لقمه حرام به نزد من دوستدارتر از هزار رکعت نماز مستحبی است. اجتناب از یک دانگ حرام در نزد خدا معادل هفتاد حج مقبول است. و هر کس از مال برادر ایمانی اش چیزی به ظلم گرفته است قبل از قیامت که هیچ درهم و دیناری ندارد باید از حسنات خود به او بدهد و اگر حسنه‌ای نداشت از گناهان آن شخص بر دوش بگیرد از او حلالیت بطلبد. بنابراین، اگر صاحب مال حرام قابل شناسایی است باید به صاحبش بازگردد، و اگر دسترسی به صاحب آن ممکن نیست، باید از طرف صاحب آن به فقرا صدقه داده شود، و برخی معتقدند باید با اذن حاکم شرع به فقیر داده شود، و برخی اذن او را لازم نمی‌دانند، اما اگر نه صاحب آن مشخص است و نه میزان آن مال (مثلا تجارت حلال داشته و گاهی هم ربا با مالش مخلوط بوده و صاحب آن هم معلوم نیست) باید خمس آن مال مخلوط به حرام را بدهد.
شخصی از کارمندان دستگاه بنی امیه و در عین حال از طرفداران امام صادق (ع) بود. این شخص دوستی داشت که با امام صادق(ع) رابطه داشت و از او خواهش کرد که ترتیب ملاقاتش را با امام بدهد تا با امام دیداری داشته باشد . وقتی امام اجازه ی ملاقات را به این فرد داد ، به خدمت امام رسید . به امام عرض کرد که مدتی را در دستگاه طاغوت گذرانده و وضع مالی خوبی به دست آورده است و از امام خواست که مال او را حلال کند .
امام صادق(ع) فرمودند: «توبه و حلال شدن مال شما به این است که آن چه از حرام به دست آورده‌ای ، حتی لباسی را که در تن داری ، بدهی. حضرت به این جوان فرمود: اگر این گونه توبه کند، خود حضرت ، بهشت را برایش ضمانت می‌کند .
جوان نیز پذیرفت وتمامی اموالی را که صاحبان آن‌ها را می‌شناخت به صاحبانشان برگرداند و با اجازه ی امام اموالی که صاحبان آن‌ها را نمی شناخت ، از طرف آنها صدقه داد تا جایی که حتی لباس خود را نیز تحویل داد و از شغلش استعفا داد . بعد ازمدتی این شخص بیمار شد و در موقع احتضار به دوستش گفت: که امام صادق به وعده ی خود عمل کرد و من در جایگاه خود را در بهشت می‌بینم».

راهکار رهایی از کسب درآمد حرام

برای عدم ابتلاء شخص و جامعه به درآمدهای حرام راهکارهای زیادی مطرح شده است که اگر هر کس در حیطه مسئولیت شخصی و اجتماعی خود آنها را انجام دهد احتمال ابتلاء وی به کسب حرام در جامعه بسیار کم می‌شود، برخی از این راهکارها در ذیل بیان می‌شود:

اقدامات فردی

۱.اعتقاد به تقسیم روزی حلال از سوی خدا
اگر هر شخصی دید خود و اطرافیان خود را نسبت به روزی اصلاح کند و بداند که روزی انسان‌ها به دست خدواند متعال است و او ضمانت کرده است که روزی آنان را تامین کند و مقدر هر کس هر چقدر باشد به دستش می‌رسد و به این سخن اعتقاد کامل داشته باشد دیگر جایی برای کسب درآمدهای حرام و چنگ زدن به راه‌های نامشروع برای جلب روزی حرام باقی نمی‌ماند.
همانطور که در روایتی پیامبر اسلام(ص) تقسیم روزی حلال بین بندگان را اینطور بیان می‌کند: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَسَمَ الْأَرْزَاقَ بَیْنَ خَلْقِهِ حَلَالًا وَ لَمْ یَقْسِمْهَا حَرَاماً فَمَنِ اتَّقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَبَرَ أَتَاهُ اللَّهُ بِرِزْقِهِ مِنْ حِلِّهِ وَ مَنْ هَتَکَ حِجَابَ السِّتْرِ وَ عَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِنْ غَیْرِ حِلِّهِ قُصَّ بِهِ مِنْ رِزْقِهِ الْحَلَالِ وَ حُوسِبَ عَلَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ ؛ خداوند عزیز و با عظمت خلایق را آفرید و روزی آن‌ها را نیز به صورت حلال برای آنها قرار داد. پس اگر کسی چیزی از حرام مصرف کند به همان میزان از حلال محروم می‌شود و در قیامت نیز مورد ملامت خداوند قرار خواهد گرفت».
۲. صبوری در کسب روزی حلال
در روایتی نقل شده است رسول گرامی خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبه ی معروف خود در آخرین حجی که به جای آوردند، بنیان‌های دین خود را مجددا برای مردم بازگو نمودند و از آن جمله در نگرشی راهبردی در زمینه ی معاش یک مسلمان فرمودند: روزی شما مقدر است و قطعاً به شما خواهد رسید هیچ کس نخواهد مرد تا روزی خود را به طور کامل مصرف کند؛ پس مبادا تاخیر آن شما را وادارد که از راه حرام آن را دنبال کنید که تنها به آن قدری که برایتان مقدر شده خواهید رسید و تنها گناه آن بر دوشتان خواهد ماند و اگر صبر می‌کردید از راه حلال نیز به همان می‌رسیدید.
۳. شناخت احکام کسب حلال و حرام
کسانی که با معامله و تجارت کسب روزی می‌کنند باید احکام مربوط به آن را بداند تا ندانسته در حیطه حرام داخل نشوند، و روزی حلال خود را با جهل و نادانی تبدیل به حرام نکنند، امام صادق(ع) در بیان راه‌کار مناسب برای کسب روزی حلال می‌فرمایند: «کسی که می‌خواهد تجارت کند، باید شناختی در دینش داشته باشد تا حلال را از حرام باز شناسد و کسی که شناخت دینی ندارد و به احکام تجارت ناآشناست ولی تجارت می‌کند، خود را در شبهات افکنده است.» چنان چه امام علی علیه السلام در مواجهه با گروهی از تاجران تاکید داشتند ابتدا احکام را بیاموزید و سپس تجارت کنید.
در رساله‌های مراجع نیز در مورد یادگیری احکام حلال و حرام چنین آمده است: بر هر کس واجب است مسائل حلال و حرام مربوط به شغل خود را بیاموزد.
مسأله : شخص کاسب سزاوار است احکام خریدوفروش را یاد بگیرد، بلکه در مواردی که یقین یا اطمینان دارد- تفصیلا یا اجمالا- که در اثر ندانستن مسأله به ترک واجب یا ارتکاب حرامی مبتلا می‌شود، یاد گرفتن مسائلی که مورد ابتلای او است لازم است، و از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده (کسی که می‌خواهد تجارت کند باید در دین خود دانا باشد، تا بداند چه برای او حلال و چه بر او حرام است، و کسی که در دین خود دانا نباشد بعد تجارت کند، به معاملات شبهه ناک گرفتار می‌شود).
مسأله: اگر انسان به واسطه ندانستن مسأله نداند معامله‌ای که کرده صحیح است یا باطل، نمی‌تواند بر آن معامله ترتیب اثر دهد، و در مالی که به جهت آن معامله گرفته تصرّف نماید.
۴. شرم نکردن از تلاش برای درآمد حلال
برای کسب درآمد حلال نباید شرم کرد شاید برخی بگویند فلان شغل حلال برای ما کسر شان است و خجالت می‌کشیم به دنبال آن برویم و همین باعث می‌شود به کسب درآمد حرام روی آورند، حضرت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) فرمود: «ما مِن عَبدٍ استحیا مِن الحَلالِ إلّا ابتلاهُ اللهُ بِالحرامِ؛ هیچ بنده‌ای نیست که از طلب حلال شرم کند، مگر این که خدا او را به حرام مبتلا می‌کند».
5. اشتغال به کسب حلال
باید هر کسی به این باور برسد که کسب حلال باعث سعادت دنیا و آخرت انسان می‌شود و اگر کسی که طالب سعادت باشد باید برای خود حرفه و کسبی قرار دهد که معاش او از آن طریق به دست آید. تا در حرام نیفتد، و تاکید فراوان اسلام بر کار و حرفه نیز به همین جهت است چنان که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر کسی را می‌دیدند که شغل و حرفه‌ای ندارد، آن فرد از چشم ایشان می‌افتاد».

اقدامات نهادهای فرهنگی

دستگاه‌های فرهنگی از جمله مدارس مساجد صدا و سیما و ... و اشخاصی که بر روی اعتقادات مردم تاثیر گذار هستند از جمله اساتید و روحانیون و ... با بیان کردن فواید کسب حلال و مضرات کسب حرام و راهکارهای تشویقی برای مردم به هر بیان و طریقی، یکی از موثرترین شیوه‌ها برای هدایت مردم به مسئله کسب درآمد حلال و پرهیز از درآمدهای حرام هستند.

اقدامات نهادهای دولتی و اجرایی

الف. دستگاه‌های اجرایی و نظارتی نیز با نظارت بر بازار و کسب‌های حرامی که در جامعه انجام می‌شود و با برخورد با آنها و قرار دادن جریمه و .... می‌توانند از انجام بسیاری از کسب‌های حرام در جامعه جلوگیری کنند.
ب. دستگاه‌های دولتی نیز با فراهم کردن شغل‌ها مناسب و اشتغال زایی راه را برای کسب درآمد حلال باز کنند که این کار باعث می‌شود عده زیادی از کسانی را که به دلیل نداشتن شغل مناسب دست به دزدی و ... می‌زنند از انجام چنین کارهایی منصرف شوند و بتوانند طعام پاک و حلالی برای خانواده خود تهیه کنند.

مقاله و کتب

۱- کتاب: روزی حلال: تاثیر مال و لقمه حلال و حرام بر سرنوشت انسان، محمد علی قاسمی، نورالزهراء، کوثر
۲- کتاب گشایش روزی، محمد علی قاسمی، نورالزهراء، اول / ۱۳۸۸
۳- فراهانی فرد، سعید؛ نگاهی به فقر و فقر زدایی از دیدکاه اسلام، بی جا، کانون اندیشه جوان، چاپ اول، بهار 1378.
۴- قاسمی، محمدعلی، گشایش روزی، انتشارات نورالزهراء (س)، چاپ کوثر، چاپ اول، 1388.
۵- تشکر، احمد؛ رزق حلال، قم، انتشارات صالحان، چاپ اول، 1387.
۶- مقاله، آثار شوم مال و لقمه حرام، حجت الاسلام سیدعباس مسعودی، http://old.ido.ir. کسب روزی حلال، محبوبه سلیمانی، http://14khorshid.ir.
۷- مقاله، اهمیت کسب و کار و تهیه روزی حلال ، امید ابراهیمی، http://rezg.mihanblog.com.
۸- مقاله تأثیر مال حرام (لقمه حرام) بر زندگی انسان از منظر آیات و روایات، مریم غفار زاده، /www.civilica.com

فهرست منابع

۱- قرآن
۲- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم ۱۴۰۴.
۳- ابن حنیفه النعمان، دعائم الاسلام، قاهره، نشر دارالمعارف، ۱۳۸۹ هـ.ق،
۴- ابن فهد حلی، احمد بن محمد، آداب راز ونیاز به درگاه بی نیاز( ترجمه عده الداعی)، مترجم: نائیجی، محمد حسین‏، انتشارات کیا، تهران‏
۵- ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، تحقیق و تعلیق: سعید محمد اللحام، بی جا، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق/ ۱۹۹۰ م.
۶- انوری، حسن؛ فرهنگ سخن، تهران، انتشارات سخن، چ اول، ۱۳۸۳ش،
۷- بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم؛ الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، اول، ۱۴۰۵ق،
۸- بخاری جعفی، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۹- برقی، احمدبن محمدبن خالد؛ المحاسن، دارالکتب الإسلامیه، قم، دوم، ۱۳۷۱ق،
۱۰- بهجت گیلانی فومنی، محمد تقی؛ استفتاءات، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم، اول، ۱۴۲۸ق، ج ۴، ص ۳۱۶،
۱۱- تحف العقول‏، حسن بن علی بن شعبه حرانی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم‏‏، ۱۴۰۴ق.
۱۲- تویسرکانی، محمد نبی بن احمد، لنالی الاخبار، العلامۀ، قم، ۱۴۱۳ ه ق.
۱۳- حاکم نیشابوری، حافظ ابی عبدالله محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصححیین، دارالکتاب العربی، بیروت، ۱۴۲۹ق، .
۱۴- حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام، تهران، ۱۳۱۴ ق.
۱۵- خامنه‌ای ، سید علی؛ استفتاءات جدید، قم، اول، بی تا،
۱۶- خراسانی، حسین وحید، توضیح المسائل (وحید)، مدرسه امام باقر علیه السلام، قم - ایران، نهم، ۱۴۲۸ ه‍ ق)
۱۷- خراسانی، حسین وحید، توضیح المسائل (وحید)؛ مدرسه امام باقر علیه السلام، قم - ایران، نهم، ۱۴۲۸ ه‍ ق
۱۸- امام خمینی سید روح الله موسوی، توضیح المسائل
۱۹- امام خمینی، سید روح اللّه موسوی؛ استفتاءات، دفتر انتشارات اسلامی، قم، پنجم، ۱۴۲۲ق،
۲۰- امام خمینی، سید روح اللّه موسوی؛ تحریر الوسیله، مؤسسه مطبوعات دار العلم، قم، اول، بی تا،
۲۱- شعیری، محمد بن محمد؛ جامع الأخبار، انتشارات حیدریه، نجف اشرف، چ اول، بی تا،
۲۲- شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق
۲۳- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ ق.
۲۴- صدوق، محمّد بن علی بن بابویه؛ معانی الأخبار، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ اول، ۱۴۰۳ ق، ص ۲۳۵.
۲۵- صدوق، محمّد بن علی بن بابویه؛ من لا یحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ دوم، ۱۴۱۳ق،
۲۶- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، پنجم، ۱۴۱۷ق،
۲۷- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، شریف رضی، قم، چاپ چهارم،۱۳۷۰،
۲۸- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الأمالی، دار الثقافه، قم، چ اول، ۱۴۱۴ق،
۲۹- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن؛ تهذیب الأحکام، دارالکتب الإسلامیه، تهران، ایران، چهارم، ۱۴۰۷ق،
۳۰- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، موسسه جهانی سبطین، ۱۳۸۶ ه ش.
۳۱- عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، بیروت-لبنان، احیاء تراث عربی، ۱۳۷۰،
۳۲- علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی؛ تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، مؤسسه امام صادق(ع)، قم، اول، ۱۴۲۰ق،
۳۳- فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضه الواعظین، قم: رضی، بی تا.
۳۴- فیض کاشانی، ملامحسن؛ المحجهالبیضاء، دفتر انتشارات اسلامی، چ چهارم، ۱۴۱۷ هجری، ج۳، ص ۲۱۱.
۳۵- فیض کاشانی، ملامحسن؛ راه روشن(ترجمه المحجه البیضاء)، ترجمه ی سید محمد صادق عارف، مؤسسه چ و انتشارات آستان قدس رضوی، چ اول، ۱۳۷۲ هجری شمسی،
۳۶- قرائتی، محسن، تفسیر نور، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تهران 1383-1387
۳۷- قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات، سلوه الحزین، قم، اول، ۱۴۰۷ق.
۳۸- کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب؛ الکافی، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۵، ص ۱۲۴.
۳۹- متقی هندی علاء الدین علی بن حسام؛ کنز العمال، داراحیاء التراث العربی، بیروت، اول، ۱۴۱۳ق،
۴۰- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، موسسه الوفا، بیروت ۱۴۰۳ ه ق
۴۱- مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام / ترجمه تنبیه الخواطر، ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی‏، مترجم: عطایی، محمد رضا، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی‏، مشهد، چاپ اول،۱۳۶۹ ش‏.
۴۲- مغربی نعمان بن محمد تمیمی؛ دعائم الإسلام، دارالمعارف مصر، ۱۳۸۵ق،
۴۳- مفاسد مال و لقمه حرام داستان، مرحوم شیخ عباس قمی، سید اسماعیل گوهری، انتشارات احمدی، ۱۳۷۷.
۴۴- مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتاءات جدید، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، قم، دوم، ۱۴۲۷ق،
۴۵- نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، مجمع الرسائل (محشّی صاحب جواهر)، مؤسسه صاحب الزمان علیه السلام، مشهد - ایران، اول، ۱۴۱۵ ه‍ ق.
۴۶- نراقی، احمد، معراج السعاده، هجرت، قم 1378.
۴۷- نراقی، محمد مهدی، رسائل و مسائل، کنگره بزرگداشت ملامهدی و ملام احمد نراقی ، قم
۴۸- نراقی، ملامحمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، ترجمه ی سیدجلال الدین مجتبوی، انتشارات حکمت،چ چهارم، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۲۳۰.
۴۹- نهج الفصاحه، پاینده، ابو القاسم‏، ناشر: دنیای دانش‏، تهران‏، چاپ چهارم‏، ۱۳۸۲ ش‏.