فرهنگ مصادیق:رزق حلال و راه‌های به دست آوردن آن

رزق حلال و راه‌های به دست آوردن آن

نویسنده: قربان منتظمی

چکیده

این مقاله با عنوان رزق حلال و راه‌های به دست آوردن آن طراحی شده است. رزق از دیدگاه معصومین و قرآن همان رزق حلال معرفی شده است و بر اساس راهبرد توصیفی تنظیم شده است. در آن معیارهای طلب روزی و همچنین عوامل گشایش روزی را به طور مختصر بیان می‌کند. مباحث بعد از آن در مورد عوامل فقر و راه‌های دوری از آن می‌باشد و در نهایت به عواملی که منجر به گرایش افراد به سمت مال حرام می‌شود. به طور خلاصه بیان می‌گردد. در کل مقالهٔ فوق تنظیم شده است، برای ارائه راه کارهای ساده برای به دست آوردن ثروت و خوشبختی و دوری افراد از فقر و تنگدستی و اگر افراد این راه‌ها را در زندگی خود پیش بگیرند، به راحتی می‌توانند خوشبختی و سعادت را در پیش روی خود داشته باشند.
کلید واژه‌ها: رزق، حلال، حرام، سعادت، فقر، ثروت، گشایش.

مقدمه

همواره بشر به دنبال یافتن عوامل و آثار رفتار خویش بوده است، انسان‌ها علاقه مندند تا بدانند چه عواملی باعث تفاوت مالی میان آنها می‌شود و برای توسعه در روزی چه باید کرد، عالم خلقت بر اساس قانون علت و معلول آفریده شده و تمام ذرات آن با یکدیگر مرتبط هستند. زیباترین بیان در رابطه با علت‌های فقر و ثروت در سخنان بیشینیان دین آمده است. در آیات و خصوصاً در روایات اهل‌بیت عوامل فراوانی را برای گشایش روزی و فقر و تنگدستی برشمرده‌اند، اگر چه رابطهٔ برخی از این عوامل با ثروت و فقر بر ما پوشیده است اما بی تردید گفتار آنان بهترین و زیباترین بیان در این رابطه است. گل‌های زیبایی را در باغی سرسبز تصور کنید که باران رحمت یکسان بر آنها می‌بارد. باغبان یکی از آنها آفت را می‌شناسد و در تغذیه و آبیاری گل‌ها می‌کوشد، هر روز طراوت وشادابی غنچه‌های شکفته، زبان عابران را به تحسین وا می‌دارد ، اما باغبان دیگر بی خبر از باغبانی، نه آبیاری مناسب را می‌داند و نه آفت زدایی می‌کند، گل‌های این باغ پژمرده و غم انگیز می‌شود.
اکنون گل وجود انسان نیز چنین است بهره‌های دنیوی، ثروت و نعمت‌های الهی همان باران رحمتی است که بر همگان می‌بارد، یکی برای داشتن گل‌های سرخ و زیبا، میوه‌های خوشبو و رنگین راه را می‌شناسد و از آفات و آسیب‌ها با خبر است، میوه فضیلت و کمال می‌چیند و گل‌های معرفت را پرورش می‌دهد. اما دیگری آسیب‌ها را نمی‌شناسد، سم‌های زهرآگین را برای تغذیهٔ گل وجودش به کار می‌گیرد، بی خبر از آن که ریشه اش می‌سوزد و میوه‌هایش پست و غیرقابل استفاده می‌شود. آفات و آسیب‌های گل وجود انسانی، همان گناهان به ویژه مال حرام و لقمهٔ حرام است.
نسیم رحمت الهی، همواره می‌وزد. اما تنها کسانی که با خورد و خوراک حلال، لطافت خویش را حفظ کرده‌اند، آن را احساس می‌کنند و با آرامشی وصف نشدنی در کنار ساحل امن نجات می‌نشینند و عاقبت طوفان زدگان حرام را نظاره می‌کنند. باغبانان حقیقی همان پیشوایان الهی، نیز بشر را از آلودگی به مال حرام، برحذر داشته‌اند و آثار ناگوار آن را یادآور شده‌اند.
پژوهش حاضر در هفت فصل تنظیم شده تا آفات روحی و جسمی مال حرام را تبیین کند، پرده از چهرهٔ زشت آن بردارد و میوه‌های ناخوشایند آن را معرفی کند و راه کارهای به دست آوردن روزی حلال و کلیدهای ثروت و خوشبختی را برای همگان بیان کند و علت‌های فقر و نداری را به طور کامل ذکر کند.

تبیین موضوع و ضرورت و اهمیت آن

معنای لغوی رزق و روزی: روزی واژه‌ای است فارسی که به معنای خورد و خوراک روزانه و آن چه که روز به روز به کسی داده می‌شود و قسمت او می‌گردد و نیز ضروریات زندگی به کار رفته است. رزق واژه‌ای عربی است و معادل روزی می‌باشد که به معنای خوراک روزانه، نصیب و بهره به کار رفته است. در اصطلاح چیزی است که می‌توان از آن بهره برداری کرد. پس رزق چیز ی است که قابلیت بهره برداری دارد، در نتیجه رزق هر کس غیراز دارایی و ثروت اوست. پس رزق هر کس به میزان برخورداری او از نعمت است نه میزان دارائی اش. امیدواریم که این پژوهش مورد توجه همگان به شناخت موضوع رزق قرار گیرد و با ارائه آن افراد پژوهشگر پی به عظمت این مسأله ببرند، زیرا خداوند روزی خود را شامل حال همهٔ بندگانش می‌کند.
و چون مال حرام پیوسته در روح و روان آدمی تأثیرات منفی می‌گذارد اینجانب موضوع را مهم دیدم و تحقیق فوق را تنظیم کردم تا بر اساس موضوعات ارائه شده در آن افرادی که نمی‌خواهند آلوده به حرام‌خواری شوند از آن استفاده نمایند و عوامل و زمینه‌های گرفتاری در مال حرام را بشناسند. ضرورت تحقیق به این جهت بود که بسیاری از افراد از زمینه‌ها و عوامل به دست آوردن مال حلال ناآگاه هستند.

فواید و اهداف تحقیق

این تحقیق که شامل راه کارهای فراوان برای دستیابی به رزق حلال و عوامل گشایش روزی و به دست آوردن ثروت و خوشبختی استو اساسی‌ترین عواملی که منجر به فقر انسان می‌شود در آن بیان شده است و به افراد نشان می‌دهد که چگونه از فقر خود جلوگیری کنند. هدف از نوشتن این تحقیق این است که پرده از چهرهٔ زشت مال حرام برداشته شود و آفات روحی و جسمی آن به مردم نشان داده شود تا مردم آنها را بشناسند و از میوه‌های ناخوشایند آن باخبر شوند.

پیشینه و سابقهٔ تحقیق

طی تحقیق و پژوهشی که بنده پیرامون موضوع رزق داشتم دریافتم که کتاب‌های اخلاقی فراوانی در زمینهٔ رزق وجود دارد که با توجه به مطالعهٔ آن‌ها و بزرگترین منبع شیعه قرآن کریم دریافتم که رزق از زمان خلقت آدم وجود داشته و در بسیاری از آیات قرآن نیز آمده است که به یک نمونه از آن اشاره می‌کنیم:
که خداوند در سورهٔ نوح می‌فرماید: به آنان گفتم: از گناهان خویش در پیشگاه الهی استغفار کنید که او آمرزنده است، تا باران آسمان پشت سرهم بر سر شما فرو ریزد و شما را با اموال و فرزندانتان کمک کند و باغ و نهرها را برای شما قرار دهد.
اینجانب با تحقیقی که راجع به موضوع رزق داشته کتاب‌های جامع و کاملی از جمله:
ـ گشایش روزی از محمدعلی قاسمی، که عناوین به کار برده در آن عبارتند از: ارزش تلاش برای روزی حلال، کلیدهای ثروت و خوشبختی و غیره ذکر شده است.
همچنین کتاب‌های روزی حلال از محمدعلی قاسمی، عوامل فقر، عوامل گرایش به مال حرام و فضیلت اجتناب از مال حرام و موارد دیگر است، یافت شده است.
همچنین کتاب‌هایی مثل میزان الحکمه، بحارالانوار، اصول کافی و موارد بسیار دیگر به که عنوان فقر و راه‌های دوری از آن و عوامل گشایش روزی از دیدگاه معصومین اشاره شده است به عنوان منابع معتبر مورد استفاده قرار گرفته شده است.

ساختار و محدودهٔ تحقیق

در این تحقیق سعی شده که از آیات و روایات متنوع استفاده شود و برای این که مطالب انسجام کاملی داشته باشند، تحقیق خود رابه ۷ فصل تقسیم کردم:
۱) فصل اول: کلیات تحقیق که شامل ۸ قسمت می‌باشد.
۲) فصل دوم: معیارهای طلب روزی از دیدگاه معصومین و آیات ۳) فصل سوم: عوامل گشایش روزی.
۴) فصل چهارم: عوامل فقر از دیدگاه معصومین و آیات ۵) فصل پنجم: راه‌های دوری از فقر.
۶) فصل ششم: عوامل گرایش به مال حرام.
۷) فصل هفتم: نتیجه گیری، پیشنهادات و منابع.
سؤالات اصلی و فرعی:
سؤال اصلی:
رزق حلال و راه‌های به دست آوردن آن کدامند ؟
سؤالات فرعی:
۱. معیارهای طلب روزی کدامند؟
۲. اقسام رزق کدامند؟
۳. قرآن کریم واژه رزق را چگونه بررسی می‌کند؟
۴. عوامل رساننده و افزاینده روزی چه چیزهائی هستند؟
۵. عوامل روزی کدامند؟
۶. ارزش تلاش برای روزی حلال چه چیزهایی است؟
۷. کلیدهای ثروت و خوشبختی کدامند؟
۸. عوامل گرایش به مال حرام چیست؟
۹. فضیلت اجتناب از مال حرام چه چیزهایی می‌باشد؟
واژگان کلیدی:
الف ) رزق: روزیش داد.
رزق: چیزی است که می‌توان از آن بهره برداری کرد. (محمدبندر ریگی، المنجد الطلاب ، ص 189.)
ب) حلّال: مبالغه حّال یعنی بسیار گره گشا، حل کننده.
الحلّ: حلال بودن، ضد حرام، واجب شدن کار.(همان، ص 109.)
پ) حرام: محرومش کرد.
حَرَّم: ممنوعش کرد، تحریم کرد.
الحرم: ممنوع کردن، حرام. (همان، ص 94.)
ت) الفقر: نداری، تنگ دستی، بینوایی، غم و اندوه.
الفقیر: محتاج، ندار، جمع آن فقراء است. (همان، ص 423.)
ث) سعاده: سعادتمند شد، کامیاب شد.
السعاده:خوشبختی و سعادت.(همان ، ص 244.)
ج) گشایش:
۱ـ وسعت یافتن.
۲ـ روزی فراخ بدست آوردن.
۳ـ رها شدن، خلاص گردیدن.
۴ـ فتوح، حاصل شدن.(محمد معین، فرهنگ فارسی معین، ص 2275.)
مشکلات و موانع تحقیق:
ـ نبود کتابخانه‌های مجهز در نزدیکی محل زندگی.
ـکمبود استاد و راهنمای مجرب.
ـ بارداری و مشکلات بعد از زایمان.
ـ کمبود امکانات مالی لازم جهت تایپ مطالب جمع آوری شده.
معیارهای طلب روزی از دیدگاه معصومین و آیات:

روزی

واژه‌ای است فارسی که به معنای خوراک روزانه آنچه روز به روز به کسی داده می‌شود و قسمت او می‌گردد و نیز ضروریات زندگی به کار رفته است.

رزق

واژه‌ای است عربی و معادل روزی است که به معنای خوراک روزانه، نصیب و بهره به کار رفته است.
در اصطلاح، رزق چیزی است که می‌توان از آن بهره‌برداری کرد و کسی نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد.
بنابراین رزق چیزی است که قابلیت بهره برداری دارد، در نتیجه رزق هر کس غیر از دارائی و ثروت اوست. پس رزق هر کس به میزان برخورداری او از نعمت‌ها است نه میزان دارائی اش

اقسام رزق

«رزق را دارای چهار نوع برشمرده‌اند: رزق مضمون، رزق مقسوم، رزق مملوک، رزق موعود».
رزق مقسوم: رزقی است که در ازل تقسیم شده و در لوح محفوظ نوشته شده است .
رزق مملوک: رزقی است که در ملکیت شخص در آمده است.
رزق موعود: رزق خاصی است که خداوند، صالحان و عابدان را به آن وعده داده است.
رزق مضمون: خوردنی و نوشیدنی است که به اندازه مورد نیازانسان ازطرف خداوند ضمانت شده است .
در تقسیم بندی دیگری، می‌توان رزق را دو نوع ظاهری و باطنی یا به عبارتی مادی و معنوی تقسیم کرد:
رزق مادی: مانند خوردنی‌ها و پوشیدنی‌ها.
رزق معنوی: مانند علوم و معارف ، نبوت و ... .
بسیاری از دانشمندان اسلامی فرمودند که در آیات الهی و احادیث پیشوایان، واژهٔ رزق به معنای رزق حلال است، به این معنا وقتی خداوند در آیه‌ای می‌فرماید: «مؤمنان کسانی هستند که: ینفقون مما رزقناهم؛ . از آن چه به ایشان روزی کردیم انفاق می‌کنند»، یعنی از روزی حلال خویش به دیگران می‌دهند.
از دیدگاه حضرت علی (ع) روزی بر ۲ قسم است: «آن که تو را می‌خواهد و آن که تو او را می‌جویی. کسی که دنیا را می‌خواهد، مرگ نیز او را می‌طلبد تا از دنیا بیرونش کند وکسی که آخرت خواهد، دنیا را می‌طلبد تا روزی او را به تمام بپردازد.
رزق در قرآن کریم:
واژهٔ رزق در قرآن نیز مورد استفاده قرار گرفته است به عنوان نمونه به چند آیه اشاره می‌کنیم:
«و لا تمدن عینیک الی ما متعنا بهٔ ازواجاً منهم زهره الحیوه الدنیا لنفتنهم فیه و رزق ربک خیرٌ وأبقی».
هرگز چشم خود را به نعمت‌های مادی که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم، میفکن که این‌ها شکوفه‌های زندگی دنیا است و برای این است که آنان را بیازمائیم و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است.
«و لو بسط الله الرزق لعباده لبغوا فی الارض و لکن ینزل بقدر ما یشاء انه بعبادهٔ خبیرٌ بصیر».
اگر خداوند روزی را برای همه بندگانش گسترش دهد، آنان در زمین طغیان می‌کنند، از این رو به مقداری که می‌خواهد نازل می‌کند، او نسبت به بندگانش آگاه و بینا است.

معیار گستردگی و تنگی روزی

هرگز نباید تصور کرد که وسعت رزق دلیل بر محبت خداوند و یا تنگی معشیت دلیل بر خشم و غضب او است، زیرا خداوندگاه انسان را به وسعت روزی آزمایش می‌کند و اموال سرشاری در اختیارش قرار می‌دهد و گاه با تنگی معیشت میزان مقاومت و پایمردی او را روشن می‌سازد و آنها را از این طریق پرورش می‌دهد.
سرمایه و ثروت، گاهی زمینه ساز فساد و گناه می‌شود، زیرا وقتی انسان‌ها خود را بی نیاز از خداوند می‌بینند، طغیان می‌کنند. «إن الانسان لیطغی أن رءاه استغنی؛ همانا انسان طغیان می‌کند، زیرا خود را بی نیاز می‌بیند، گاهی ثروت مایه بلا و عذاب جان صاحبان آن‌هاست و هر گونه آرامش واستراحت را از آنها می‌گیرد. چنانچه قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
«فلا تعجبک اموالهم و لا اولادهم انما یریدالله لیعذبهم بها فی الحیاه الدنیا و تزهق انفسهم و هم کافرون».
فزونی اموال و اولاد آنها تو را در شگفت فرو نبرد، خدا خواهد آنان را به این وسیله در زندگی دنیا مجازات کند و در حال کفر بمیراند. در جایی دیگر خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:
«ایحسبون انما نمدهم به من مال و بنین نسارع لهم فی الخیرات بل لا یشعرون))
آیا آنان چنین می‌پندارند که امـوال و فرزنـدانی را که به آنها دادیـم برای ایـن است که درهـای خیـرات را به رویـشان بگشائیـم، چنین نیـست آنهـا نمی‌فهمند».

نقش تلاش انسان‌ها در تقدیر روزی

نباید از آیاتی که در زمینهٔ تقدیر و اندازه گیری روزی به وسیلهٔ پروردگار آمده چنین استنباط کرد که تلاش‌ها و کوشش‌ها نقشی در این زمینه ندارند و این‌ها را بهانهٔ تنبلی و فرار از زیر بار مسئولیت‌ها و مجاهدت‌ها در مقیاس فرد و اجتماع قرار داد، که این پندار بر ضد آیات فراوانی از قرآن مجید است که سعی و کوشش را معیار موفقیت‌ها شمرده است .
همانگونه که در آیات قرآن آمده است:
«لئن شکرتم لأزدینکم » هرگاه شکر نعمت‌ها را به جا آوردید و آن را در مصرف واقعی صرف کنید، نعمت را بر شما افزون می‌کنم.
در جایی دیگر خداوند فرموده است که مردم باید همواره برای کسب روزی تلاش کنند:
«هو الذی جعل لکم الارض ذلولاً فامشوا فی مناکبها و کلوا من رزقه».
او کسی است که زمین را تسلیم و خاضع در برابر شما قرار داد تا بر پشت آن راه بروید و از رزق آن استفاده کنید.

قدرت خدا در روزی رسانی

از امام علی (ع) پرسیدند: اگر در خانهٔ مردی را به رویش ببندند روزی او از کجا خواهد آمد؟ فرمود: از آن جایی که مرگ او می‌آید.
همانگونه که در آیهٔ «إن الله هوالرزاق ذوالقوة المتین »؛همانا خداوند روزی دهنده و صاحب قدرت محکم است، آمده است.

خداوند روزی رسان

از امام علی (ع) پرسیدند که چگونه خدا با فراوانی انسان‌ها به حسابشان رسیدگی می‌کند؟ حضرت پاسخ دادند:
آن چنان که با فراوانی آنان روزیشان می‌دهد! و باز پرسیدند: چگونه به حساب انسان‌ها رسیدگی می‌کند که او را نمی‌بینند؟ فرمود: همان گونه که آنان را روزی می‌دهد و او را نمی‌بینند.
قرآن تأکید دارد که انسان‌ها روزی بخش خود را تنها خدا بدانند و از غیر او تقاضا نکنند و به دنبال این ایمان و توکل بر نیرو و تلاش و سعی خود متکی باشند همانگونه که در ذیل آیه‌ی: «هل من خالق غیرالله یرزقکم من السماء و الارض» آیا خالقی غیر از خدا وجود دارد که شما را از آسمان و زمین روزی دهد.
«فابتغوا عندالله الرزق »تنها روزی را نزد خدا بجوئید.

معنای وسیع تر روزی

روزی معنی وسیعی دارد که روزی‌های معنوی را نیز همانگونه که بیان کردیم در بردارد، بلکه روزی اصلی همین روزی معنوی است، در دعاها تعبیر به رزق در مورد روزی‌های معنوی بسیار به کار رفته است، در مورد حج می‌گوئیم: اللهم ارزقنی حج بیتک الحرام. در مورد توفیق اطاعت و دوری از معصیت آمده: اللهم ارزقنی توفیق الطاعه و بعد المعصیه. در دعاهای روزه ماه مبارک رمضان می‌خوانیم:
« اللهم ارزقنی فیه طاعه الخاشعین».
هدف این است که با تمام تلاش‌ها و کوشش‌ها باز به روشنی می‌بینیم دست دیگری نیز در کار است که گاه نتیجهٔ تلاش‌ها بر باد می‌رود و گاه به عکس، تا مردم فراموش نکنند در پشت عالم اسباب، دست قدرت« مسبب الاسباب» کار می‌کند.

ارزش تلاش برای روزی حلال

طلب حلال در مقام جهاد:
اسلام کار را یک نوع جهاد در راه خدا می‌داند.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند:«کسی که در راه کسب روزی حلال برای خانواده اش تلاش کند مجاهد و حرکت کننده در راه خداست».

کسب حلال و شرافت

کار و تلاش مشروع برای کسب روزی حلال هر چه که باشد، باز موجب شرافت و کرامت انسان می‌شود و بهتر از آن است که انسان دست خویش را پیش از دیگران دراز کند و سربار آنان باشد.
پیامبر اکرم(ص) در این باره فرمودند: «اگر انسان هیزم را بر پشت خویش حمل کند، بهتر از آن است که دست گدائی پیش دیگران درازکند که معلوم نیست، چیزی به او بدهند یا ندهند ».

کسب حلال بهترین عبادت

از دیدگاه پیشوایان معصوم علیهم السلام اگر نیت‌ها خالص باشد و کار از راه حلال صورت گیرد، همه کارهای انسان رنگ الهی به خود می‌گیرد و ارزشی غیر قابل وصف پیدا می‌کند.
رسول خدا (ص) می‌فرماید:«عبادت دارای هفتاد جزء است که با فضیلت‌ترین آنها طلب روزی حلال است».

عوامل رساننده و افزاینده روزی

از دیدگاه معصومین عوامل فراوانی ذکر شده که باعث زیادشدن روزی می‌شود:
امام صادق فرمودند:من حسن بره اهل بیته زیدفی رزقـه» ؛هرکه باخـانـوادهٔ خود نیکوکار باشـد، روزیـش زیـادمی شود.
امام صادق(ع) در جایی دیگر فرمودند: « ان البر یزیده فی الرزق»؛ نیکوکاری، روزی را زیاد می‌کند.
امام علی(ع) فرمودند: «والعسر لیفسد الاخلاق، التَّسهل یدرالارزاق»)؛ سختگیری، اخلاق را تباه می‌کند، آسان گیری (براهل و عیال و معاملات) روزی‌ها را سرازیر می‌کند.
امام باقر(ع) فرمودند: « الزکاه تزید فی الرزق»؛ زکات دادن روزی را زیاد می‌کند.
امام علی در جایـی دیگر فرمـودند:«من حسنت نیتـه، زید فی رزقه»
هر که خـوش نیـت باشد، روزیـش زیـاد می‌شود.
پیامبر اکرم فرمودند:« صدقه زیاد بدهید، تاخداوند به شما روزی بدهد».

حکم کسب درآمد حلال

رسول خدا(ص) فرمودند: «طلب الحلال فریضیة علی کل مسلم و مسلمة»؛ کسب درآمد حلال بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است.
رسول خدا(ص) فرمودند: «طلب الحلال جهاد»؛ کار کردن برای کسب درآمد حلال جهاد است.

عوامل روزی بر

امام باقر(ع) فرمودند: «ان العبد لیذنب الذنب فیزوی عنه الرزق»
بنده گناه می‌کند و به سبب آن روزی از او زده می‌شود.
دیدگاه پیامبر راجع به عاملی که روزی را از بین می‌برد این است که ایشان فرمودند:
«هرکه حقی از حقوق برادر مسلمان خود را پایمال کند، خداوند برکت روزی را بر او حرام گرداند مگر آن که توبه کند».
امام صادق(ع) فرمودند: «کثرهُ السحت یمحق الرزق» ؛ حرامخواری زیاد، روزی را می‌برد.

بهترین روزی

بهترین روزی آن است که انسان را کفایت کند. از پیامبر خدا رسول اکرم (ص) روایت شده است:
«طوبی لمن أسلم و کان عیشه کفافاً» ؛ خوشا به حال کسی که مسلمان باشد و زندگیش به قدر کفاف.
رسول خدا فرمودند: «بهترین روزی آن است که به قدر کفایت باشد».

بسندگی به کفاف

امام علی (ع) فرمودند:« آن کس که به اندازه کفاف بسنده کرد، به آسایش دست یافت و از زندگی آسان و خوشی برخوردار شد».
امام صادق(ع) فرمودند: «در انجیل آمده است که عیسی (ع) عرض کرد:«بار خدایا! صبح یک گردهٔ نان جو، شب گرده‌ای دیگر مرا روزی فرما و بیش از این روزیم مده که دچار طغیان شوم».

پا نویس

منبع: سایت راسخون - تاریخ برداشت:95/05/06

بازگشت به کسب درآمد حلال