فرهنگ مصادیق:تلاوت قرآن: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۹ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۹:۳۶ (نمایش مبدأ) Kazem (نظرات | مشارکت‌ها) → تفاوت قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۹:۳۸ (نمایش مبدأ) Kazem (نظرات | مشارکت‌ها) تفاوت جدیدتر ←
سطر ۳۱:		سطر ۳۱:
	| ۵|| [[تلاوت - ویکی شیعه]]		| ۵|| [[تلاوت - ویکی شیعه]]
	|-		|-
−	| ۶|| [[فیش‌های تلاوت قرآن]]	+	| ۶|| [[فیش های تلاوت قرآن]]
	|-		|-
	| ۷|| [[تلاوت]]		| ۷|| [[تلاوت]]

---

نسخهٔ ‏۹ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۰۹:۳۸

نویسنده :صالح دیانت
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/8/9
کلید واژه:قرآن، قاری، قرائت، تلاوت، استماع، ختم کردن، آداب، مصحف، ترتیل.

مقدمه

یکی از معروف‌های مهم در فرهنگ اسلامی تلاوت قرآن است. آشنایی با ابعاد، انواع و اهداف تلاوت می‌تواند جامعه را در اقامه این معروف یاری کند و موانع اقامه را به علاقه مندان معرفی نماید.
تلاوت قرآن از بهترین اعمال است؛ زیرا وقتی به همراه تدبر و فهم آیات باشد انسان را به وظایف و راه‌های رستگاری راهنمایی می‌کند.
از امام محمد باقر علیه السلام پرسیدند: برترین عبادت چیست؟
ایشان در ضمن بیان مواردی فرمودند: صبر کردن بر تلاوت قرآن ^[۱]. از این روایت درمیابیم که استمرار در تلاوت قرآن به همت و اراده نیاز دارد.
در روایتی دیگر می‌خوانیم که وقتی فتنه‌ها به شما حمله ور و راه هدایت و رهایی تاریک و ناپیدا شد، به قرآن پناه ببرید زیرا پیروی از آن شما را رستگار کرده و به بهشت رهنمون می‌شود. ^[۲]
نوشته پیش رو اثری است در راستای ترویج فرهنگ تلاوت و تشویق به آن. امیدوارم که مورد رضای حضرت حق قرار گیرد.

اهمیت تلاوت

تلاوت قرآن از جمله عباداتی است که مختص زمان و مکان و شرایط خاصی نیست، بلکه در هر حالتی مورد سفارش و تاکید است. ^[۳] در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: « برای مومن شایسته اینست که هنگام مردن یا قرآن را آموخته باشد و یا در حال آموختن آن باشد » ^[۴]. و آموختن قواعد مربوط به تلاوت قرآن، یکی از مصادیق این روایت و گام نخست در یادگیری معارف قرآن می‌باشد.
تلاوت کننده نزد خدای متعال جایگاه بلندی دارد زیرا خداوند به کسی که آن را تلاوت می‌کند قسم خورده و می‌گوید: « فَالتَّالِیاتِ ذِکْراً » ^[۵] یعنی سوگند به کسانی که وحی را تلاوت می‌کنند.
با این همه در سوره فرقان آیه ۳۰ آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خدا عرضه داشت: " پروردگارا! قوم من قرآن را رها کردند ( و از آن بهره‌ای نمی‌برند)". ^[۶] پس با این حساب طبیعی است که خود قرآن نیز ازکسانی که قرآن نمی‌خوانند به خداوند شکایت کند. ^[۷]
روشها و سبک‌های تلاوت در اصطلاح قاریان امروز:
براساس فنونی که برای تلاوت قرآن بنا نهاده‌اند، این کتاب شریف را می‌توان با ۴ روش قرائت کرد:
۱- تلاوت تحقیق: یعنی خواندن قرآن با حداکثر آرامش همراه با اشباع مدها، اتمام حرکات،تحقیق مخارج حروف و ....
۲- تلاوت ترتیل: تلاوت ترتیل بهترین نوع تلاوت است و قرآن کریم نیز آن را به مومنین سفارش کرده است. ^[۸] ترتیل یعنی خواندن قرآن به طور منظم و شمرده و همراه با تدبر در معانی به طوری که همه قواعد تجوید نیز رعایت شود.
۳- تلاوت تحدیر: یعنی خواندن قرآن با سرعت زیاد همراه با رعایت احکام تجوید.
۴- تلاوت تدویر: قرائتی است نه به کندی تحقیق نه به سرعت تحدیر.
پس با توجه به آنچه گفته شد می‌توان گفت ترتیب قرائت‌ها از کند به تند عبارتند از: تحقیق، ترتیل، تدویر، تحدیر. ^[۹]

انواع تلاوت

وقتی به هدف تلاوت نگاه می‌اندازیم، می‌توانیم آن را به دو دسته کلی تقسیم نماییم:

تلاوت قرآن برای بدست آوردن پاداش

یعنی انسان به تلاوت به عنوان ابزار و مقدمه یک کار ننگرد. بلکه خودش را فی نفسه مورد عنایت قرار دهد. (هر چند این تلاوت به خودی خود نقش مقدمه را نیز ایفا می‌کند) این نوع از تلاوت مستحب است و کمیت و مقدار تلاوت نیز در آن مهم می‌باشد. همانگونه که در قرآن آمده است: "به اندازه‌ای که برایتان میسّر است قرآن بخوانید" ^[۱۰] چون هر چه بیشتر تلاوت کند، پاداش بیشتری خواهد داشت. این تلاوت مقدمه‌ای برای فهم قرآن است.
در نوشته پیش رو، از این تلاوت چندان بحث نخواهیم کرد.

تلاوت قرآن برای فهم آن

اما گاهی آیه یا آیاتی را تلاوت می‌کنیم برای اینکه در آنها تدبر نموده و تفهم نماییم. در این نوع تلاوت، خواندن قرآن مقدمه‌ای است برای فهم و تدبر و اندیشه پیرامون آیات. هرچند شخص تلاوت کننده به پاداش تلاوت نیز دست میابد.
این نوع از تلاوت واجب است، چون مقدمه ایست برای فهم، و فهم قرآن از جمله دستورات این کتاب و مصداق عمل به یک فریضه است.
در تلاوت نوع دوم،کمیت چندان اهمیتی ندارد. چون گاهی خواندن یک صفحه از قرآن به همراه تدبر و برای فهم آن، ساعتها به طول می‌انجامد. امیرالمومنین علیه السلام در تفسیر آیه « وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا » ^[۱۱] فرمودند: به وسیله تلاوت (زیبا و با اخلاص) دلها را به حرکت درآورید و همّ و غم شما به پایان رساندن سوره نباشد. ^[۱۲]
آیات و روایات در این زمینه بسیار است.

وظایف و اهداف و انگیزه‌های قاریان قرآن

عمل به دستورات قرآن

قاری قرآن به حکم جایگاهی که دارد بایست حد و حدود قرآن را بیش از دیگران مراعات کند. ^[۱۳] زیرا او همانگونه که پاسدار ظاهر قرآن است باید پاسدار باطنش نیز باشد.
براساس روایتی از امام باقر علیه السلام، قاریان قرآن سه دسته هستند:
اول) کسی که قرآن را مایه تجارت و سرمایه خود قرار می‌دهد و می‌خواهد با آن نظر افراد سرشناس را بدست آورد و بر مردم چیره شود.
دوم) کسی که قواعد ظاهری قرآن را مراعات می‌کند ولی دستوراتش را زیر پا می‌نهد. خدا تعداد این قاریان را زیاد نکند!
سوم) کسی که قرآن را می‌خواند و بیماری‌های روحی و معنویش را با آن درمان می‌کند. شب را با آن زنده می‌دارد... . خداوند به برکت وجود ایشان دفع بلا می‌کند و مومنین را بر دشمنانشان پیروز می‌گرداند. خدای بزرگ به واسطه آنها باران نازل می‌کند. به خدا قسم این دسته از قاریان بسیار کمیاب هستند! ^[۱۴]

فروتنی، رقّت قلب و تنهایی در وقت تلاوت

قاری قرآن نه تنها به ظاهر الفاظ توجه دارد، بلکه به معانی و گوینده این الفاظ نیز دل می‌سپارد. از این رو فرموده‌اند: "خضوع، رقت و نرمی دل و حزنی و هراسی که ناشی از فهم آیات باشد روح قرائت است نتیجه اینکه قاری به سه چیز نیاز دارد: قلبی خاشع، بدنی فارغ و آزاد از مشغله‌ها، مکانی خلوت". ^[۱۵]

آثار تلاوت خاشعانه

۱- قاری با خشوع، شیطان را فراری می‌دهد. ^[۱۶] بزرگان اخلاق و عرفان فرموده‌اند که شیطان از ده راه نفوذ می‌کند:
اوّل) از راه حرص، که روش جلوگیری از آن قناعت است؛ چرا که رزق و روزی همه مخلوقات بر عهده خداوند است و حرص موجب بیشتر شدن رزق نمی‌شود. ^[۱۷]
دوم) از راه آرزوهای بلند، که روش جلوگیری از آن یاد مرگ و معاد است. چرا که هیچ کس نمی‌داند اجل او کی و کجا فرا خواهد رسید. ^[۱۸] (مگر بندگان خاص خدا، که آنها هم گرفتار آرزوهای بلند نیستند)
سوم) از درِ راحت طلبی و زیاده خواهی، و راه جلوگیری از آن یاد سختی حسابِ قیامت و پایان پذیری نعمتهای دنیایی است. ^[۱۹]
چهارم) از راه عجب و خودبینی، که راه جلوگیری از نفوذ آن ترس از عاقبت به خیر نشدن است. ^[۲۰]
پنجم) از راه بی احترامی و کوچک شمردن دیگران، و راه جلوگیری از آن احترام گذاشتن به آنها است.
ششم) از راه حسادت، که راه پیشگیری از آن راضی شدن به قسمت الهی است. ^[۲۱]
هفتم) از راه ریا و سُمعه ^[۲۲] و خودنمایی، روش بستن این راه اخلاص است ^[۲۳] (اخلاص یعنی انسان برای خدا ریا کند؛ یعنی به جای اینکه اعمالش را برای مردم نمایش دهد، برای خدا نمایان کند) ^[۲۴]
هشتم) از راه بخل ، و راه بستن نفوذ آن توجه به مضمون این آیه است که: « آنچه نزد شماست نابود شدنی و آنچه نزد خداوند است ماندنی است» ^[۲۵]
نهم) از راه کبر و خود بزرگ بینی، و راه پپیشگیری از آن تواضع است. و توجه به اینکه بزرگی و کرامت هرکس به اندازه تقوای اوست. ^[۲۶]
دهم) از راه طمع به آنچه در دست مردم است، و راه درمان آن چشم بستن به گنجینه بی پایان خداوند است ^[۲۷]. ^[۲۸]
۲- با فراغت از گرفتاری‌ها، قلب به طور کامل مشغول قرائت شده و از نور پر برکت قرآن بهره مند می‌گردد.
۳- بعد از تحصیل دو ویژگی قبل، اگر مکانی خلوت و دور از مردم بیابد، روح و روانش با خدای متعال انس می‌گیرد و شیرینی گفتگو با خدای متعال را می‌چشد همانگونه که بندگان صالح خدا چشیدند.
۴- آنگاه که جامی از این شراب پاک را نوشید، دیگر هیچ کار و حتی هیچ عبادت مستحبی را جایگزین آن نمی‌کند؛ چرا که با این کار بدون هیچ حجاب و واسطه‌ای با خدا مناجات می‌نماید ^[۲۹]. ^[۳۰]

آداب تلاوت قرآن

آداب ظاهری

طهارت

یکی از احکام اسلام، این است که انسان برای تلاوت قرآن وضو بگیرد و درصورت نیاز غسل نماید. چرا که قرآن نور است، ^[۳۱] از طرفی وضو نیز نور است. ^[۳۲] و خدای متعال نیز نور و منشأ نور است. ^[۳۳] حال وقتی در هنگام تلاوت قرآن، قاری نور طهارت را دارا باشد، حتما از نور خدا و نور قرآن بهره‌ای خواهد داشت. ^[۳۴]

پاکیزگی دهان

در روایات وارد شده است: که راه قرآن را پاکیزه کنید. پرسیدند راه قرآن چیست؟ فرمود: دهانتان. باز گفتند چگونه؟ فرمود: با مسواک. ^[۳۵]
داری به خدا اگر تو ایمان
آلوده دهن مخوان تو قرآن

تلاوت از روی قرآن

بهترین عبادت، تلاوت از روی خطوط شریف قرآن است. ^[۳۶] زیرا قرآن نور است و تلاوت از روی آن به معنی بهره بردن از نور.
آیت الله دستغیب ره داستانی نقل می‌کند که بسیار شیرین و شگفت انگیز است: شخصی می‌گوید: «کتاب " تفسیر صافی" را برای کربلایی کاظم ساروقی (همان کسی که به لطف خداوند در یک لحظه حافظ کل قرآن شد) باز کردم. گفتم این قرآن است. از روی خط آن بخوان. کتاب را گرفت و گفت: از این صفحه تنها این مقدار قرآن است! گفتم شما که سواد نداری. گفت: کلام خدا نورانی است. این، قسمت‌ها نور دارد و ما بقی تاریک است. ^[۳۷]
حتی در روایات داریم که نگاه به متن قرآن عبادت است هرچند شخص، تلاوت نکند. ^[۳۸] از رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم نقل است که فرمودند: «چیزی برای شیطان سخت تر و کوبنده تر از تلاوت قرآن از روی مصحف نیست». ^[۳۹]

بلند و آهسته خواندن قرآن

با توجه به برخی روایات و دیدگاه بزرگان ^[۴۰] قرآن را با صدای متوسط خواندن ارزش ویژه‌ای دارد (مگر اینکه قرائت بلند باعث ریا و یا آزار دیگران شود).

تلاوت با صدای دلنشین

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم زیبا خواندن قرآن را زینت این کتاب الهی می‌داند. ^[۴۱]

تلاوت با لحن عربی

قرآن کریم با لحن عربی فصیح نازل شده پس برای خدا و رسولش چقدر خوشایند است که قاری، قرآن را با همان لحن بخواند! ^[۴۲]
ولی در عین حال باید مراقب باشیم که دشمنان قرآن و اسلام در تلاوت قرآن انحراف ایجاد نکنند؛ آنچنان که در لحن مداحی‌ها انحراف ایجاد نموده‌اند. ^[۴۳]

آهنگ پذیری قرآن

متخصصین معتقدند که هیچ متن عربی را نمی‌توان با آهنگ قرآن خواند. شهید مطهری ره می‌فرماید: "...این خیلی عجیب است {که} قرآن از طرفی شعر نیست {ولی} یگانه نثری است آهنگ پذیر. ^[۴۴]

سجده کردن هنگام تلاوت آیات سجده دار

در قران کریم ۱۵ آیه وجود دارد که به آیات سجده دار معروفند. که با خواندن و شنیدن این آیات سزاوار است انسان پیشانی به خاک بساید.
با خواندن یا شنیدن ۴ مورد از این آیات، سجده واجب می‌شود.

ختم کردن قرآن

یعنی این که انسان از سوره "حمد" آغاز کند و تا پایان سوره " ناس" بخواند، آنگاه دوباره از سر گیرد. یعنی به جای اینکه سوره یا سوره‌هایی از قرآن را مدام تکرار کند، قرآن را به صورت "ختم" تلاوت نماید. ^[۴۵] و در روایتی دیگر آمده است که اگر کسی قرآن را ختم کند،علاوه بر پاداش‌هایی که ذکر شده است نزد خداوند یک دعای مستجاب دارد و این ختم از تمام چیزهایی که بین آسمان و زمین است برایش بهتر می‌باشد. ^[۴۶]
آیت الله شجاعی ره در بیان علت ختم قرآن می‌فرماید: چون هر آیه‌ای به جای خود برکات خاصه‌ای دارد و هر آیه سرّ یا اسراری، و باطنی یا بواطنی دارد. و با تلاوت هر آیه ،اسرار و بواطن آن به قاری روی می‌آورد. اگر چه خود او خوب درک نکند و آن صلاحیت را نداشته باشد که بیابد. ^[۴۷]

هدیه کردن تلاوت‌های روزانه

یکی از آداب تلاوت این است که تلاوت‌ها و ختم‌های انجام شده را به ۱۴ معصوم علیهم السلام هدیه کنیم. چرا که ایشان خاندان فضل و کرم هستند و به موجب آیه « هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ » ^[۴۸] هدیه کننده را دست خالی باز نمی‌گردانند.
شخصی به نام «علی بن مغیره» خدمت امام کاظم علیه السلام عرضه می‌دارد:
در ماه رمضان چند بار قرآن را ختم می‌کنم. روز عید فطر که می‌رسد یکی از آنها را به پیامبر صلی الله علیه و آله، یکی را به علی علیه السلام ، یکی را به فاطمه سلام الله علیها و بقیه را به سایر امامان علیهم السلام تا برسد به شما اهدا می‌کنم. در برابر این کار، خداوند به من چه پاداشی می‌دهد؟ امام هفتم فرمودند: پاداش تو آن است که در روز قیامت با آن بزرگواران خواهی بود!
عرض کردم: الله اکبر. آیا چنین پاداشی خواهم گرفت؟
حضرت فرمودند: آری، آری، آری. ^[۴۹]

دعای قبل از تلاوت

در روایات آمده است که امام صادق علیه السلام پیش از تلاوت قرآن دعایی می‌خواندند که در آن از خدای متعال درخواست فهم، درس گرفتن، تدبر کردن و... دارد. نقل است هنگامی که قرآن را به دست راست می‌گرفتند، قبل از قرائت و قبل از اینکه آن را باز کنند این دعا را می‌خواندند:
بِسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَ هذا کِتابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ ، عَلی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ کِتابُکَ النَّاطِقُ عَلی لِسانِ رَسُولِکَ. وَ فِیهِ حُکْمُکَ وَ شَرائِعُ دِینِکَ، أَنْزَلْتَهُ عَلی نَبِیِّکَ، وَ جَعَلْتَهُ عَهْداً مِنْکَ إِلی خَلْقِکَ، وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیما بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبادِکَ.
اللَّهُمَّ إِنِّی نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتابَکَ، اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبادَهً، وَ قَراءَتِی تَفَکُّراً، وَ فِکْرِی اعْتِباراً، وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ أَتَّعِظُ بِبَیانِ مَواعِظِکَ فِیهِ، وَ أَجْتَنِبُ مَعاصِیکَ، وَ لا تَطْبَعْ عِنْدَ قَراءَتِی کِتابَکَ عَلی قَلْبِی وَ لا عَلَی سَمْعِی، وَ لا تَجْعَلْ عَلی بَصَرِی غِشاوَهً، وَ لا تَجْعَلْ قَراءَتِی قَراءَهً لا تَدَبُّرَ فِیها، بَلْ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیاتِهِ وَ أَحْکامَهُ، آخِذاً بِشَرائِعِ دِینِکَ، وَ لا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَهً، وَ لا قَراءَتِی هَذْرَمَهً ، إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ. ^[۵۰]

گفتن «صدق الله العلی العظیم» در پایان تلاوت

عبدالله بن سلام یهودی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسید: آغاز و پایان قرآن چیست؟ حضرت فرمودند: آغاز آن "بسم الله الرحمن الرحیم" و پایانش "صدق الله العلی العظیم" است. ^[۵۱]
در کتب روایی شیعه، هم عبارت "صدق الله العلی العظیم" آمده و هم عبارت "صدق الله العظیم". اما بنا بر عللی گفتن عبارت اول بهتر است.

خواندن دعای ختم قرآن

پس از تلاوت قرآن وقت مناسبی است برای دعا کردن و در خواست از خداوند. دعا کردن با هر زبانی و برای هر مسئله پسندیده‌ای، مناسب است. حتی اگر برای گشایش‌های دنیایی باشد.
ولی با این همه خوب است همان دعاهایی خوانده شود که از معصومین علیهم السلام نقل شده است.

دعای اول

اللَّهُمَ إِنِّی قَدْ قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ مِنْ کِتَابِکَ ، الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ عَلَی نَبِیِّکَ الصَّادِقِ ص فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا، اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَهُ، وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ، وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ، وَ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی، وَ أُنْساً فِی حَشْرِی، وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ تُرْقِیهِ بِکُلِّ آیَهٍ قَرَأَهَا دَرَجَهً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ. ^[۵۲]

دعای دوم

دعایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیر مومنان علیه السلام یاد دادند:
اللَّهُمَ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ، وَ إِخْلَاصَ الْمُوقِنِینَ، وَ مُرَافَقَهَ الْأَبْرَارِ، وَ اسْتِحْقَاقَ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ، وَ الْغَنِیمَهَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ، وَ السَّلَامَهَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ، وَ وُجُوبَ رَحْمَتِکَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ، وَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّهِ وَ النَّجَاهَ مِنَ النَّار. ^[۵۳]

دعای سوم

امیرالمومنین علیه السلام هنگام ختم قرآن این دعا را می‌خواندند:
اللَّهُمَ اشْرَحْ بِالْقُرْآنِ صَدْرِی، وَ اسْتَعْمِلْ بِالْقُرْآنِ بَدَنِی، وَ نَوِّرْ بِالْقُرْآنِ بَصَرِی، وَ أَطْلِقْ بِالْقُرْآنِ لِسَانِی، وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ مَا أَبْقَیْتَنِی؛ فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِک . ^[۵۴]

دعای چهارم

دعای چهل و سوم از صحیفه سجادیه است که به علت طولانی بودن، از ذکر آن خود داری می‌کنم.

به صورت ترتیل خواندن

قرآن کریم خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: « وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً ». ^[۵۵]
از امام صادق علیه السلام نقل است که در تفسیر آیه فوق فرمودند: ترتیل یعنی مکث و توقف کنی و در خواندن قرآن عجله ننمایی و با صدای زیبا بخوانی. ^[۵۶]

با حزن خواندن قرآن

^[۵۷]در روایت آمده است که خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرمود: .... وقتی تورات را قرائت می‌کنی آن را با صدای غمگین و حزین به گوش من برسان. ^[۵۸]

استعاذه قبل از تلاوت

قرآن کریم می‌فرماید: "هنگامی که می‌خواهید قرآن بخوانید، از شیطانی که از درگاه خدا رانده شده ، به او پناه ببرید." ^[۵۹]
پس به حکم این آیه، قبل از گفتن "بسم الله" بگوید: " اَستَعِیذُ بِاللهِ السَّمِیعِ العَلِیمِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیم" و یا " اَعُوذُ بِاللهِ السَّمِیعِ العَلِیمِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیم". ^[۶۰]

آداب باطنی

تعظیم کلام خداوند

خدای متعال می‌فرماید: « اگر این قرآن را بر کوهی نازل می‌کردیم، می‌دیدی که در برابر آن خاشع می‌شود و از خوف خدا می‌شکافد! » ^[۶۱] این نشان دهنده عظمت و بزرگی کلام خداوند است.
در روایتی آمده است که: « به خدا قسم خداوند در کلام خودش ظهور و بروز کرده ولی مردم نمی‌دانند!! » ^[۶۲]
با این حساب شایسته است که هنگام تلاوت و یا شنیدن قرآن مودب بنشینیم، قرآن را بر روی زمین نگذاریم، و آن را با احترام در دست بگیریم. مرحوم فیض کاشانی می‌فرماید: « قاری قرآن باید در چهره خود، ادبِ مناسب را حفظ کند... شایسته است هنگام تلاوت رو به قبله باشد و سر خود را پایین اندازد. به جایی تکیه نکند و همانند متکبران ننشیند. و حتی اگر تنها نشسته، چنین پندارد که در برابر استاد خود زانو زده است». ^[۶۳]

تعظیم صاحب کلام

در حالات عِکرِمَه پسر ابو جهل آمده است که: هر گاه قرآن را باز می‌کرد بی هوش می‌شد! و وقتی به هوش می‌آمد می‌گفت: «این سخن پروردگار من است». ^[۶۴]

حضور قلب و ترک حدیث نفس و افکار دنیایی

اصل و اساس در همه عبادات حضور و توجه قلبی است. که در صورت نبودن آن، عبادت بدون روح و کم ارزش خواهد بود.

تفکر و اندیشه در آیات

لازم است که در وقت تلاوت پیرامون آیات بیندیشیم ^[۶۵] زیرا آیات قرآن گنجینه‌هایی است، پس شایسته است که هرگاه این گنجینه‌ها گشوده شد درآن نظر کنیم ( تا از آن بهره مند گردیم). ^[۶۶]

طهارت باطنی

طهارت ظاهری( وضو، غسل و تیمم) تنها، مجوز لمس ظاهر آیات است اما برای دسترسی به معارف و باطن قرآن، تلاوت کننده باید طهارت باطنی نیز داشته باشد. ^[۶۷] پس اگر تلاوت کننده این پاکی را نداشت، از حقیقت قرآن بهره‌ای نخواهد برد. و چه بسا کسی قرآن را تلاوت کند و همان قرآن او را مورد لعن قرار دهد چون به دستوراتش عمل نمی‌کند. ^[۶۸]
پایین‌ترین مرحله طهارت باطنی، مرحله ترک گناهان و انجام واجبات است که هرچه پاکی و خلوص تلاوت کننده بیشتر باشد، دریافت‌های او از قرآن بیشتر خواهد بود.

اخلاص در تلاوت قرآن

از شروط اولی و اساسی در پذیرفته شدن اعمال و حتی در تحقق معنای عبادت، اخلاص است. یعنی انسان باید عبادت را فقط به نیت انجام دستور خداوند و به قصد نزدیک شدن به او انجام دهد. تلاوت و قرائت اگر با هدف دنیایی باشد هیچ اثری نخواهد داشت و گاهی موجب گرفتاری نیز خواهد شد. مثل اینکه فردی با این هدف قرآن را تلاوت کند که دیگران او را ستایش کنند. ^[۶۹]

خود را مخاطب قرآن بداند

به هنگام خواندن قرآن، چنان باشیم که گویا خداوند مستقیماً با خود ما، هم اکنون و در همین مکان سخن می‌گوید و خود را مخاطب آیات قرآن بدانیم، نه آنکه خواندن قرآن تنها برای تبرّک یا حفظ یا پیدا کردن سوژه‌ای برای سخنرانی باشد.

گریه

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نزد جوانی از انصار آمده و فرمود: می‌خواهم برای شما قرآن بخوانم، اگر کسی گریه کرد اهل بهشت خواهد شد!
سپس آیه ۷۱ تا ۷۵ سوره زمر ^[۷۰] را تلاوت فرمود. به غیر از یک جوان، همه افرادی که در آنجا حضور داشتند گریه کردند. این جوان عرض کرد: پیامبر خدا ! من حالت گریه به خود گرفتم ( ولی اشک از چشمم نیامد).
حضرت فرمود: دوباره می‌خوانم، اگر کسی ( اشکش جاری نگشت ولی ) حال گریه به خود گرفت نیز مالک بهشت خواهد بود!!
رسول خدا صلی الله علیه و آله دوباره همان آیات را تلاوت فرمودند و آن جوان خود را به حالت گریه انداخت و به همراه همه آن دسته جمع بهشتی شد ^[۷۱] . ^[۷۲]
موارد کراهت تلاوت قرآن بر اساس روایات در هفت حالت قرائت قرآن مکروه و ناپسند است:
در رکوع، در سجده، در دستشویی، در حمام، در حالت جنابت، برای زنی که در حالت نفاس است و برای زنی که در حالت حیض است. ^[۷۳]

آداب شنیدن قرآن

پاداش شنیدن و دل دادن به تلاوت قرآن از امام صادق علیه السلام نقل است که: هر کس حرفی از کتاب خدا را بدون اینکه بخواند بشنود، خدا برای او حسنه‌ای می‌نویسد، و از او سیّئه‌ای محو می‌کند، و درجه‌ای بر درجات او می‌افزاید. ^[۷۴]

استماع و سکوت هنگام تلاوت

یکی از دستورات قرآن اینست که هنگام شنیدن صدای تلاوت، سکوت کنید و به آن گوش دهید تا از زیبایی‌های آن بهره مند گردید. ^[۷۵]

هراس و به آرامش رسیدن

در آیه ۲۳ سوره زمر می‌خوانیم: «خدا نکوترین گفتار را نازل کرده، کتابی به یک سیاق، با وعد و وعید که پوست کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند از آن می‌لرزد! سپس، تن‌ها و دلهاشان از یاد خدا نرم می‌شود». ^[۷۶]

ایمان انسان افزایش یابد

این مورد از نشانه‌های اختصاصی مومنان است. یعنی مومن هنگام شنیدن صدای تلاوت به خاطر توجهی که به مفاهیم آیات دارد، به ایمانش افزوده گردد. ^[۷۷]

آثار تلاوت

فردی

۱- انس با خدای متعال ^[۷۸] : تلاوت قرآن هم برای مانوس شدن با حضرت حق مفید است و هم برای مانوس ماندن با او.
۲- عمر چشمش زیاد می‌شود. ^[۷۹]
۳- موجب جلای قلب می‌شود از زنگارها می‌شود. ^[۸۰]
۴- شفای دردهای ظاهری و باطنی است. ^[۸۱]
۵- خدای سبحان شفاعت قرآن را می‌پذیرد. ^[۸۲]
۶- موجب شرح صدر و نورانیت درون است. ^[۸۳]

خانوادگی

۱- موجب تخفیف عذاب از والدین می‌شود حتی اگر کافر باشند! ^[۸۴]
۲- باعث نورانیت منزل و افزایش خیر و برکت خانه، حضور فرشتگان و دوری شیطان می‌شود. ^[۸۵]
این مورد از آثار تلاوت را نباید کم و کوچک انگاشت، زیرا خدا می‌داند که حضور فرشتگان و دوری شیطان از خانه و اهل خانه چقدر برکت دارد. چرا که در روایت مراد صرف حضور آنها نیست بلکه ورود ملائک لوازمی دارد.

اجتماعی

وقتی در جامعه‌ای فرهنگ تلاوت ترویج یابد، آن جامعه به طور طبیعی به سمت عمل به آموزه‌های قرآن حرکت می‌کنند. چرا که تلاوت به همراه تدبر، اولین و از مهمترین مقدمات برای آموختن معارف قرآن است.
در روایت است که گاهی خدای بزرگ اراده می‌کند همه اهل زمین را به خاطر گناهانشان عذاب کند. ولی وقتی به سالخوردگان می‌نگرد که به سمت نماز در حرکتند و همچنین کودکانی که قرآن می‌آموزند، به مردم رحم کرده و عذاب را به تاخیر می اندزد. ^[۸۶]

زمان‌های خاص برای تلاوت

ماه مبارک

در روایت است که: هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن و فصل شکوفایی آن ماه رمضان است ^[۸۷]. از این جهت لازم است در این ماه شریف به تلاوت قرآن و آموختن معارف قرآنی توجه ویژه‌ای شود.

سحر

این زمان از شبانه روز بسیار خاص و دارای رمز و راز است. آرامشی که شب و به ویژه ساعات پایانی آن دارد، فضا را مهیا می‌کند تا اهل قرآن در آن ساعات به تلاوت و ذکر - که خود آرامش آفرین است_ روی آوردند. تلاوت قرآن در آن وقت، همچون شراب پاکی است که اولیای خدا می‌نوشند و سرمست می‌شوند... .
امیرالمومنین علیه السلام در خطبه همّام، متقین را اینگونه توصیف می‌کند:
شب هنگام در برابر خدای بزرگ می‌ایستند و بخشهایی از قرآن را با حالتی مثال زدنی تلاوت می‌کنند. ^[۸۸]

راهکارهای ترویج تلاوت قرآن

راهکارهای فردی

۱- تقسیم مقداری که هر روز باید تلاوت شود: چه بسا برای افرادی سخت باشد که چند صفحه قرآن را در یک زمان آنهم با حضور قلب و تدبر بخوانند. به همین خاطر پیشنهاد می‌شود که تلاوت روزانه خود را در چند نوبت انجام دهند.
۲- توجه به پاداش تلاوت: وقتی انسان به پاداش و تاثیرات زیاد تلاوت قرآن آگاه شد، به آن میل و رغبت پیدا می‌کند. ^[۸۹] ۳- کنار گذاشتن سستی و تنبلی و صبر بر تلاوت قرآن
۴- آموختن روخوانی و روانخوانی قرآن: از آن جهت که قرائت قرآن برای بعضی افراد دشوار است، به خواندن آن تمایلی ندارند. پس صحیح و روان خوانی یکی از راه‌های روی آوردن به تلاوت است.
۵- داشتن یک قرآن با خط زیبا و اندازه ی مناسب در تلاوت بیشتر تاثیر مستقیم دارد.
۶- شرکت در برنامه‌های تلاوت دسته جمعی: از امیر مومنان علیه السلام نقل است که فرمود: فَإِنَّ یَدَ اللَّهِ مَعَ الجَمَاعَهِ ^[۹۰] یعنی دست حمایت خداوند به همراه جماعت است. پس چه بهتر که در برنامه‌های تلاوت مساجد و محافل شرکت کنیم. حتی می‌توان در خانه نیز با اعضای خانواده، محفل‌های کوچک جزء و حزب خوانی تشکیل داد.
۷- هرگز تلاوت روزانه را ترک نکنید: اگر کسی به هر دلیلی نتوانست صفحات معین شده را تلاوت کند، نباید تلاوت آن روز را به کلی رها نماید، بلکه به هر اندازه می‌تواند _اگرچه یک صفحه باشد_ قرآن را قرائت کند. خدای سبحان می‌فرماید: به هر اندازه که می‌توانید قرآن بخوانید. ^[۹۱]
۸- بالا بردن معرفت قرآنی: اگر شناخت ما نسبت به قرآن بیشتر شود، علاقه و محبت ما به آن افزایش می‌یابد؛ و اگر علاقه افزایش یافت، میل به تلاوت زنده تر خواهد شد.

راهکارهای حکومتی

۱- برگزاری مسابقات قرآنی و اهدای جوایز نفیس
۲- برگزاری کلاس‌های جذاب آموزش قرآن
۳- پخش تلاوت‌های زیبا و دلنشین از رسانه ملی
۴- احترام و بزرگداشت و تشویق عالمان به علوم قرآنی و قاریان قرآن به روش‌های مختلف و امتیاز قائل شدن برای ایشان: ساخت خانه قاری در شهرهای بزرگ، و...
۵- تاسیس انجمن‌ها و موسسات و دارالقرآن برای رسیدگی به امور قاریان
۶- مسئولین و دولتمردان، خود اهل تلاوت باشند و در مجالس قرآنی و ختم‌های قرآن به عنوان یک فرد عادی شرکت کنند.
۷- پخش تلاوت‌هایی با هدف ختم قرآن به صورت برنامه ریزی شده و زمان بندی شده از رسانه ملی.
۸- پخش برنامه‌هایی با موضوع قرآن شناسی برای تبیین جایگاه و ارزش قرآن کریم، تا نسبت به آن میل و اقبال بیشتری ایجاد شود.
۹- قرار دادن قرآن به عنوان یک ماده درسیِ مهم: هر چند هم اکنون قرآن یکی از دروس رسمی به حساب می‌آید ولی لازم است به آن اهمیت بیشتری داده شود. ^[۹۲] هم معارف آن مورد بررسی قرار گیرد و هم به تلاوت آن توجه بیشتری شود. به گونه‌ای که دانش آموز پس از مدتی هم بخشی از درسهای قرآنی را آموخته باشد و هم بتواند قرآن را به خوبی تلاوت کند.
۱۰- برگزاری طرح‌های تلاوت قرآن پس از نماز در نهادهای دولتی در حد یکی دو صفحه به همراه بیان مفاهیم آیات.

وظایف حوزه‌های علمیه و روحانیت

۱- برگزاری کلاس‌های آموزش قرآن (روخوانی، روانخوانی، تجوید و مفاهیم) در مساجد و محافل و منازل
۲- روحانیت، خود از قاریان و تلاوت کنندگان قرآن باشند و در جلسات قرآنی شرکت کنند.
۳- شناساندن جایگاه و ارزش قرآن و تلاوت آن: یعنی به خوبی مردم را به این موضوع توجه دهند که قرآن درس زندگی است و برای داشتن یک زندگی خوب و شیرین از مراجعه به قرآن ناگزیر می‌باشند. خطابه‌ها و سخنرانی‌ها بیشتر رنگ و بوی قرآنی به خود بگیرد.
۴- زنده تر کردن قرآن در میان مروجین آن: هر چند که از تاسیس حوزه‌های علمیه صدها سال می‌گذرد ولی متاسفانه هنوز این یگانه کتاب الهیِ تحریف نشده، در میان متون درسی حوزه جای خود را نیافته است.
به روشنی دیده‌ایم که هر گاه یک روحانی، خود اهل قرآن و علوم قرآنی باشد، افراد زیادی را با خود همراه می‌کند. پس بهترین راهکار برای ترویج فرهنگ تلاوت همین نکته است.
تلاوت قرآن در آیینه حدیث در کتاب الکافی ۱۸ باب پیرامون قرآن ذکر گردیده است. در قرآن ماده تلو ۶۳ بار و در کتاب الکافی ۱۷۸ بار و در کتاب الوافی ۳۱۷ بار تکرار شده است.

پرسش و پاسخ و شبهات

اول. من هرگاه قرآن را تلاوت می‌کنم، از نکات موجود در آن چیزی متوجه نمی‌شوم. تلاوت بدون فهم هم که چندان ارزشی ندارد. پس چرا قرآن بخوانم؟!
در آغاز این نوشته گفتیم که تلاوت دو نوع است: ۱- تلاوتی که برای پاداش است و مقدمه تدبر و فهم است. ۲- تلاوتی که به همراه تدبر وفهم است.
یعنی تلاوت قرآن به خودی خود (هر چند انسان چیزی از نکات آن را متوجه نشود) یک کار خوب و پسندیده است. همین نوع از تلاوت آرام آرام شما را با قرآن و مفاهیم بلند آن آشنا می‌کند و موجب می‌شود که شما برای رسیدن به معارف آن بیشتر تلاش کنید.
دوم. من ترجیح می‌دهم به جای خواندن خشک و خالی (بدون فهم قرآن) ترجمه یا تفسیر آن را مطالعه کنم؟
خواندن ترجمه و تفسیر قرآن کار بسیار پسندیده‌ای است ولی خواندن عین الفاظی که از سوی خدای متعال نازل شده نیز ارزش و اثر مخصوص خود را دارد.
اگر فرد محبوب و مورد علاقه شما برایتان نامه‌ای بنویسد، هیچ گاه نامه را به دست دیگران نمی‌سپارید که بخوانند و مضمون و یا تفسیر آن را برای شما بازگو کنند. بلکه شخصا آن را باز کرده و با شوق و ذوق و با دقت مطالعه می‌کنید. آنگاه در صورت نیاز از تفاسیر و برداشت‌های دیگران نیز بهره مند می‌شوید.
اگر در سیره بزرگان و عالمان ربانی جست و جویی کنیم، می‌بینیم که آن‌ها علاوه بر تلاوت قرآن به کتب تفسیری نیز مراجعه می‌کردند.
سوم. ما در روخوانی و روانخوانی قرآن مشکل داریم، قرآن را اشتباه می‌خوانیم. اشتباه خواندن قرآن هم که گناه دارد. پس اگر قرآن را نخوانیم بهتر، بلکه لازم است. به ویژه در ماه مبارک رمضان که باعث دروغ بستن به خداوند و باطل شدن روزه می‌شود. زیرا آنچه را که می‌خوانیم به نیت قرآن می‌خوانیم و اگر اشتباه شد گویا گفته‌ایم که این سخن اشتباه از جانب خداست.
لازمه حرف شما این است که هیچ وقت قرآن نخوانید. چون هر زمانی که به روخوانی و روانخوانی قرآن اقدام کنید برای مدتی قرآن را اشتباه خواهید خواند. به علاوه اشتباه خواندن قرآن به صورت عمدی ناپسند است نه اشتباه خواندنی که سهوی و مقدمه صحیح خوانی باشد. پس توجیه بیان شده وجیه نمی‌باشد.
در روایت است که: اگر کسی در راه قرآن سختی ببیند ولی دست بر ندارد، خدای مهربان دو (برابر) به او پاداش می‌دهد. ^[۹۳]
چهارم. من در طول روز کار و فعالیت زیادی دارم. به گونه‌ای که یا باید به "تلاوت قرآن" برسم و یا به مطالعه ترجمه و تفسیر آن. کدامیک اولویت دارد تا همان را انجام دهم؟
پیشنهاد می‌شود که برنامه اصلی خود را برای تفسیر و معارف قرآن تنظیم کنید و تلاوت خود را در طول روز تقسیم نمایید. برای مثال فرض کنید در هر شبانه روز توان خواندن ۱۰ صفحه قرآن را دارید، به جای صرف حدود ۲۰ دقیقه به طور متمرکز، می‌توانید آن را در ۵ نوبت تلاوت کنید. در این صورت شما با صرف دو الی سه دقیقه در چند نوبت، مقدار مورد نظرتان را قرائت نموده‌اید.
پنجم. قرآن یکی از مصادیق "ذکر خدا" است ^[۹۴]. حال خود قرآن در جایی می‌فرماید: « با ذکر خدا (که یکی از مصداق‌های آن، تلاوت است) دلها به اطمینان و آرامش می‌رسد» ^[۹۵] ولی در جایی دیگر می‌فرماید: « با یاد خدا دلهای مومنان به لرزه می‌افتد» ^[۹۶]. آیا این دو آیه با هم سازگاری دارند؟ چگونه؟
۱- در برابر عوامل مادی آرامش میابد (چون خدا را حاضر و ناظر می‌بیند) ولی نسبت به انجام وظیفه نگران است. ^[۹۷] مثل جراح متخصصی که به علم و کار خود مطمئن است ولی باز در هنگام عمل شخصیّت مهمی دلهره دارد. و نیز همانند فرزندان، که هم به وجود والدین، احساس آرامش می‌کنند و هم از آنها حساب می‌برند. ^[۹۸]
۲- در آغاز انسان دلهره دارد ولی کم کم به آرامش می‌رسد. ^[۹۹]
ششم. گه گاه دیده می‌شود که بعضی از قاریان قرآن، عملکرد مناسبی ندارند. مرتکب برخی از گناهان و کارهای نازیبا می‌شوند. این چنین قرائتی که قاری را از امور ناپسند باز ندارد، چه ارزشی دارد؟ ما قرآن نمی‌خوانیم و گناه هم نمی‌کنیم!
ما هم کار این قاریان را ناشایست می‌دانیم. آن‌ها مسئولیت سنگین تری خواهند داشت. در سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیرالمومنین علیه السلام آمده است که: در دوزخ آسیابی آهنین است که با آن سرِ قاریان مجرم را آسیاب می‌کنند! چه بسا کسی قرآن را تلاوت کند ولی همان قرآن او را لعن و نفرین نماید! ^[۱۰۰]
با این همه هیچ گاه نباید عملکرد دیگران به رفتار ما جهت بدهد. باید میان رفتارهایی که از دیگران سر می‌زند تمایز قائل شد. علت ارتکاب گناهان، قرائت قرآن نیست که بخواهید از آن سر باز زنید، شما قرآن بخوانید و گناه هم نکنید تا برای دیگران الگوی مناسبی باشید. اگر این قاریان قرآن نمی‌خواندند چه بسا اوضاع نابسامان تری داشتند.

منابع جهت مطالعه بیشتر

۱- نرم افزار جامع التفاسیر- مرکز تحقیقات رایانه‌ای نور (جهت آشنایی بیشتر با معارف قرآنی)
۲- نرم افزار مجموعه آثار حجت الاسلام قرائتی- تولید مرکز تحقیقات رایانه‌ای نور
۳- آثار آیت الله جوادی آملی به ویژه کتاب قرآن در قرآن
۴- تارنمای رادیو معارف
۵- تارنمای موسسه جهانی سبطین علیهما السلام
۶- تارنمای پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن،دانشنامه موضوعی قرآن

فهرست منابع

۱- قرآن کریم
۲- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ۱جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، ۱۴۱۴ ق.
۳- علی بن الحسین علیه السلام، امام چهارم، الصحیفه السجادیه، ۱جلد، دفتر نشر الهادی - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۶ش.
۴- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوارالجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (ط - بیروت)، ۱۱۱جلد، دار إحیاء التراث العربی - بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق.
۵- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ۳۰جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۶- کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیه - تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
۷- ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، ۲جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: دوم، ۱۳۸۵ق.
۸- فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی، الوافی، ۲۶جلد، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه السلام - اصفهان، چاپ: اول، ۱۴۰۶ ق.
۹- منسوب به جعفربن محمد علیه السلام، امام ششم علیه السلام، مصباح الشریعه، ۱جلد، اعلمی - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۰۰ق.
۱۰- شهید ثانی، زین الدین بن علی، شرح مصباح الشریعه / ترجمه عبد الرزاق گیلانی، ۱جلد، پیام حق - تهران، چاپ: اول، ۱۳۷۷ ش.
۱۱- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ۵جلد، مکتبه الصدر - تهران، چاپ: دوم، ۱۴۱۵ ق.
۱۲- ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ۴جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۳ ق.
۱۳- نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۲۸جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۸ق.
۱۴- العروسی الحویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ۵جلد، اسماعیلیان - قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۵ ق.
۱۵- ابن طاووس، علی بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه (ط - الحدیثه)، ۳جلد، دفتر تبلیغات اسلامی - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۶ش.
۱۶- حکیمی، محمدرضا و حکیمی، محمد و حکیمی، علی، الحیاه / ترجمه احمد آرام، ۶جلد، دفتر نشر فرهنگ اسلامی - تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ش.
۱۷- طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ۱جلد، مؤسسه فقه الشیعه - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۱۱ ق.
۱۸- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ۱جلد، الشریف الرضی - قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش.
۱۹- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ۵جلد، مؤسسه بعثه - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۴ ش.
۲۰- ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، ۱۰جلد، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۴ق.
۲۱- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعه من کلمات و حکم الإمام علی علیه السلام)، ۱جلد، دار الکتاب الإسلامی - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۰ ق.
۲۲- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۱جلد، دفتر تبلیغات - ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۳۶۶ش.
۲۳- ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، ۲جلد، کتاب فروشی داوری - قم، چاپ: اول، ۱۳۸۵ش / ۱۹۶۶م.
۲۴- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، اجتماعی و اجتهادی، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، مکان چاپ: تهران، سال چاپ: ۱۳۷۴ ش، نوبت چاپ: اول
۲۵- قرائتی محسن، تفسیر نور، اجتماعی و تربیتی، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، مکان چاپ: تهران، سال چاپ: ۱۳۸۳ ش، نوبت چاپ: یازدهم
۲۶- موسوی همدانی سید محمد باقر، ترجمه تفسیر المیزان، قرآن به قرآن و اجتهادی، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی جامعه ی مدرسین حوزه علمیه قم، مکان چاپ: قم، سال چاپ: ۱۳۷۴ ش، نوبت چاپ: پنجم ۲۷- صالح قنادی، دفتر پنجم(قرآن شناسی) پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، ۱جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: دهم، 1389.
۲۸- علامی ابوالفضل، آداب تلاوت قرآن، موسسه انتشارات حضور، قم، ویرایش دوم، چاپ اول ۱۳۸۲
۲۹- حاتم پور کرمانی، محمدرضا، ویژگیهای قرآن و آداب تلاوت، ناشر: زعیم، تهران، چاپ اول ۱۳۸۹
۳۰- شجاعی محمد، مقالات، ناشر: سروش (انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران)، تهران، چاپ هفتم ۱۳۸۸
۳۱- مرتضی مطهری، مجموعه آثار (نبوت)، از نرم افزار مجموعه آثار شهید مطهری، تولیدی موسسه تحقیقات رایانه‌ای نور، قم
۳۲- بستانی، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدی، ۱جلد، انتشارات اسلامی - تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۵ش.
۳۳- عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغه، ۱جلد، دار الآفاق الجدیده - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۰۰ق.
۳۴- تارنمای رادیو معارف

پانویس