فرهنگ مصادیق:سجده واجب قرآن: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۴:۵۰

احکام سجده تلاوت

چهار سوره در قرآن دارای سجده واجب تلاوت است: سجده، فصلت، نجم و علق.
با خواندن و شنیدن آیات سجده دار در این سوره‌ها سجده واجب می‌شود، البته بر شخص حائض و جنب خواندن این سوره‌ها حرام است. (بنابر فتوای برخی مراجع تنها خواندن همان آیه سجده دار حرام است.)
سجده تلاوت، احکام و شرایط سجده واجب نماز را ندارد و تنها گذاشتن پیشانی بر روی زمین کافی است، گرچه رعایت شرایط سجده نماز بهتر است.
در چند سوره قرآن، آیه‌های سجده دار وجود دارد؟ کدام یک واجب و کدام یک مستحب است؟
سوره‌هایی که سجده واجب دارد، عبارت است از: ۱. نجم (آیه آخر); ۲. علق (آیه آخر); ۳. سجده (آیه ۱۵); ۴. فصّلت (آیه 37).
هر کس خودش این آیه‌ها را بخواند یا از کسی بشنود، بعد از تمام شدنِ آن، باید سجده کند^[۱].
برای این که اسم این سوره‌ها یادتان بماند، جمله زیر را به خاطر بسپارید:
با (نجم)ستاره سوره فُصِّلتْ را (اقرأ)بخوان وسجده کن.
کلمه‌هایی که زیر آن خط کشیده شده، اسم سوره‌های سجده دار است.
سوره‌های زیر سجده مستحب دارد:
اعراف، آیه ۲۰۵; رعد، آیه ۱۵; نحل، آیه ۴۸; اسراء، آیه ۱۰۶; مریم، آیه ۵۷; حج، آیه ۱۸و۷۷; فرقان، آیه ۵۹; نمل، آیه ۲۴; ص، آیه ۲۳; انشقاق، آیه 20^[۲].
منظور از لفظ «مندوب» در «سجده مندوب» چیست؟
لفظ «مندوب» در لغت از «ندب الیه» به معنای «تحریک کرد و او را به سوی آن امر فرا خواند» گرفته شده و در اصطلاح شرعی به معنای «مستحب» است (در مقابل واجب). در قرآن دو نوع سجده وجود دارد: واجب و مستحب. در سوره‌هایی که سجده واجب دارد، اگر انسان آن را بخواند یا به آن گوش دهد، بعد از تمام شدن آیه سجده باید فوراً سجده کند،^[۳]. ولی آیات سجده مستحبی را اگر انسان بخواند یا به آن گوش دهد، سجده کردن واجب نیست و مستحب یا مندوب است.
علت سجده واجب در چهار سوره سجده دار چیست و چه حکمتی دارد؟
مهم‌ترین علتی که برای سجده در چهار سوره سجده دار می‌توان ذکر کرد، سنت اهل بیت عصمت و طهارت(ع) است; یعنی روایاتی که از امامان معصوم(ع) صادر شده است.
الف) ابی بصیر از حضرت امام صادق(ع) روایت می‌کند: «اگر چیزی از آیات عزایم چهارگانه (آیات سجده دار در چهار سوره‌ای که سجده واجب دارند). خوانده شد و تو آن را شنیدی، بی درنگ سجده کن; در هر حال که باشی; چه بدون وضو، چه جُنُب و چه زنی که در حال حیض است، امّا در سایر آیات سجده دار قرآن( غیر از چهار سوره مذکور). اختیار داری سجده کنی یا نکنی.»^[۴].
از این حدیث شریف نکاتی به دست می‌آید:
۱. بعد از تلاوت یا شنیدن آیات سجده دارِ واجب، امر به سجده شده و فوراً باید سجده کرد.
۲. در سجده‌های واجب (آیات سجده دار) داشتن وضو، جنب نبودن ـ حایض نبودن زن شرط نیست.
۳. سجده در آیات سجده دارِ غیر از چهار سوره مذکور، مستحب است و انسان می‌تواند آن را انجام دهد یا ترک کند.
ب) از حضرت امام صادق(ع) روایت شده: «سوره‌های عزیمه، آن‌ها که سجده واجب دارد، چهار سوره است: «علق»، «والنّجم»، «تنزیل سجده»، «حم سجده»^[۵].
پس یکی از مهم‌ترین حکمت‌های حصر سجده واجب در این چهار آیه، تعبد است.
فقها بر اساس احادیث مربوطه، صیغه امر در سایر آیات سجده را بر استحباب سجده حمل کرده‌اند^[۶].
شرایط به جا آوردن سجده واجب، به هنگام قرائت قرآن را بیان کنید.
اگر انسان، موقعی که آیه سجده را می‌خواند از دیگری هم بشنود، چنان که گوش داده، دو سجده کند و اگر به گوشش خورده، یک سجده کافی است^[۷]. در غیر نماز، اگر در حال سجده، آیه سجده را بخواند یا به آن گوش بدهد، باید سر از سجده بردارد و دوباره سجده کند^[۸]. اگر آیه سجده را از کسی که قصد خواندن قرآن ندارد، بشنود یا از مثل نوار، آیه سجده را بشنود، لازم نیست سجده نماید، ولی اگر از وسیله‌ای که صدای خود انسان را می‌رساند مانند بلندگو، بشنود، واجب است سجده کند^[۹]. در سجده واجب قرآن نمی‌شود بر چیزهای خوراکی و پوشاکی سجده کرد، ولی سایر شرایط سجده را که در نماز است; مانند: رو به قبله بودن، طهارت لباس و بدن، وضو و ...، لازم نیست مراعات کند^[۱۰]. در سجده واجب قرآن باید طوری عمل کند که بگویند سجده کرد^[۱۱]. هرگاه در سجده واجب قرآن، پیشانی را به قصد سجده به زمین بگذارد، اگرچه ذکر نگوید کافی است و گفتن ذکر مستحب است^[۱۲].
گاهی با باز نمودن قرآن کریم، به طور ناخودآگاه و غیر عمد، صفحه مربوط به سجده واجب، باز شده، نگاه انسان درست به همان خط یا آیه مربوط به سجده می‌افتد. اگر آن آیه را تلاوت نکند و فوراً ورق بزند (چون امکان سجده در محل موجود نیست) آیا سجده بر او واجب است؟ اگر متوجه سجده نبود و آیه را تلاوت کرد و ردّ شد و بعد از چندین آیه، متوجه سجده شد، چه حکمی دارد؟ با نگاه کردن به آیاتی که سجده واجب دارند، سجده بر انسان واجب نمی‌شود. اگر انسان آن را بخواند یا به آن گوش دهد، بعد از تمام شدن آن آیه، باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد، هر وقت یادش آمد باید سجده کند^[۱۳].
در به جا آوردن سجده واجب قرآن چه ذکری را باید گفت و اگر کسی چند بار آیه سجده واجب را خوانده و یا شنیده است و سجده‌های واجب را درست به جا نیاورده و یا اصلاً به جا نیاورده است، الآن وظیفه او چیست؟
در سجده، گفتن ذکر واجب نیست، بلکه مستحب است و بهتر است بگوید: لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ حَقًّا حَقًّا لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ ایمانًا وَ تَصْدیقًا لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ عُبُودِیَّهً وَ رِقًّا سَجَدْتُ لَکَ یا رَبّ تَعَبُّدًا وَ رِقًّا لا مُسْتَنْکِفًا وَ لا مُسْتَکْبِرًا بَلْ اَنَا عَبْدٌ ذَلیلٌ ضَعیفٌ خائِفٌ مُسْتَجیرٌ^[۱۴]. و اگر کسی چند بار آیه سجده واجب را بخواند یا بشنود باید برای هر یک از آن‌ها یک سجده واجب مستقلی به جا آورد; مثلاً اگر دو بار خوانده یا شنیده است دو سجده واجب مستقل به جا آورد^[۱۵].
آیا خانم‌ها هنگام سجده واجب قرآن، باید دارای حجاب باشند؟
خیر، واجب نیست دارای حجاب باشند^[۱۶].
وقتی انسان آیه سجده دار واجب را بخواند یا از دیگری بشنود چه وقت باید به سجده رود؟ آیا هنگام خواندن و یا شنیدن یا بعد از تمام شدن آیه؟
بعد از تمام شدن آیه، باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد، هر وقت یادش آمد باید سجده کند.
اگر انسان موقعی که آیه سجده را می‌خواند، از دیگری هم بشنود، چنان چه گوش داده دو سجده نماید و اگر به گوشش خورده یک سجده کافی است^[۱۷].
آیا سجده بعد از آیات سجده دار باید رو به قبله باشد؟
خیر، به هر سمتی می‌توان انجام داد^[۱۸].

اگر آیه سجده را از نوار و یا از رادیو شنیدیم، آیا سجده واجب است؟
اگر آیه سجده را از کسی که قصد خواندن قرآن ندارد، بشنود، یا از مثل نوار آیه سجده را بشنود، لازم نیست سجده نماید، ولی اگر از وسیله‌ای که صدای خود انسان را می‌رساند، بشنود واجب است سجده کند^[۱۹].
بنا به فتوای برخی از مراجع تقلید، اگر کسی آیه را از ضبط صوت و یا رادیو هم بشنود، باید سجده کند^[۲۰].

احکام قرآن (مصحف)
مصحف شریف یعنی قرآن، که احکام ویژه‌ای دارد; از جمله:
مواظبت از آن تا حدّی که مورد هتک حرمت قرار نگیرد لازم است: برخی از موارد هتک عبارتند از: انداختن در چاه فاضلاب، زیر دست و پا، سوزاندن و ...، اما در صورتی که برخی از رفتارها مصداق هتک نباشد یا از روی غفلت و سهو پیش آید حرمتی ندارد.
احکام خرید و فروش قرآن و مسّ آن نیز در این فصل می‌آید.
افتادن قرآن از دست، عمداً و سهواً چه حکمی دارد؟
انسان نباید کاری کند که موجب هتک حرمت مقدسات، از جمله قرآن مقدسشود و اگر سهواً مرتکب این کار شد، در جبران آن بکوشد; مثلا اگر قرآن کریمسهواً از دست انسان رها شد، باید آن را سریعاً برداشته، مورد احترامقرار دهد و اگر کسی عمداً چنین کار زشت و حرامی را مرتکب شد، باید فوراًاز خدای ـ تبارک و تعالی ـ طلب مغفرت کند و تصمیم بگیرد که هرگز چنین کار حرامی را انجام ندهد; در این صورت ان شاءالله، پروردگار متعال او را می‌بخشد و از گناهش می‌گذرد^[۲۱].
اگر انسان دعاها یا آیاتی از قرآن را در کیف به همراه داشته باشد و شب با آن‌ها بخوابد; به طوری که هنگام خواب، ممکن است روی آن‌ها قرار بگیرد، یا جایی مانند توالت برود، آیا گناهی دارد؟ اگر موجب هتک حرمت به قرآن و اسمای جلاله بشود، جایز نیست و اگر موجب هتک حرمت نشود نیز اگر قرآن و اسمای جلاله را با خود درون توالت نبرد، بهتر است^[۲۲].
اگر قرآن را در گوشه‌ای از اتاق گذاشته، در گوشه‌ای دیگر (تقریباً نزدیک آن) دراز بکشیم، آیا این حالت گناه است؟
در صورتی که به قرآن بی احترامی نشود، ایرادی ندارد و به طور کلی هر کاری که موجب بی احترامی و هتک حرمت به ساحت مقدس قرآن شود، جایز نیست و گناه به شمار می‌آید.
اگر وضو نداشته باشیم و دستمان را روی یکی از کلمات قرآن کریم ـ بدون این که متوجه باشیم ـ بکشیم، گناه است؟
اشکال ندارد، ولی کشیدن دست بر روی کلمات قرآن کریم، عمداً بدون وضو گناه دارد و موقعی که سروکار شما با کلمات قرآن است و احتمال دارد که دست شما بر روی خطوط قرآن تماس پیدا کند باید وضو بگیرید تا بدون وضو دست به کلمات آن کشیده نشود.
خرید و فروش قرآن چه حکمی دارد؟
احادیث معتبر فراوانی از امامان معصوم(ع) رسیده است که در آن‌ها از خرید و فروش قرآن نهی کرده و آن را حرام دانسته‌اند، امّا گرفتن پول در برابر کاغذ و جلد ـ به اصطلاح امروز چاپ و نشر ـ و مانند آن را اجازه داده‌اند^[۲۳]. و عبارت «هدیه قرآن ... است» از باب تشریفات است و حالت حفظ حرمت قرآن را دارد و کار پسندیده‌ای است.
کدام آیه قرآن مس نمودن قرآن را برای انسان‌های بدون وضو حرام کرده است؟
آیه ۷۹ سوره واقعه معنای: (لایَمَسُّهُ اِلاَّ المُطَهَّروُنَ).
آیا به معنای قرآن هم بدون وضو نباید دست زد؟ مسّ خط قرآن، یعنی رساندن جایی از بدن به خط قرآن، برای کسی که وضو ندارد، حرام است، ولی اگر قرآن را به زبان فارسی یا به زبان دیگری ترجمه کنند، مسّ آن اشکال ندارد^[۲۴].
اگر با توجه به آیات قرآن، اشعاری سروده شود، آیا بدون وضو نمی‌توان به آن‌ها دست زد؟
اگر قرآن را به زبان فارسی یا به زبان دیگری ترجمه کنند، مس آن اشکال ندارد، ولی اگر در شعر یا هر نوشته دیگری متن قرآن آورده شود، بدون وضو نمی‌توان آن را مس کرد.
حکم قرآن‌هایی که به گردن می‌آویزند، چیست؟
رساندن جایی از بدن به قرآن برای کسی که وضو ندارد حرام است. رساندن جایی از بدن به جلد، حاشیه و بین خط‌های قرآن (برای شخص جنب، مکروه است.).هم چنین همراه داشتن آن در دست شویی و ... اگر باعث هتک حرمت قرآن باشد، جایز نیست. در غیر صورت‌های ذکر شده اشکالی ندارد،^[۲۵]. بنابراین قرآن به گردن آویختن در غیر موارد مذکور مانعی ندارد.
اگر کسی قرآن را از روی بی اطلاعی و بی سوادی و حتی در حالتی که نمی‌داند آن کتاب قرآن است، بسوزاند آیا گناهی مرتکب شده است؟
اگر نمی‌دانسته آن چه می‌سوزاند قرآن است، گناهی مرتکب نشده است.
آیا کاغذی را که بر روی آن آیات قرآن نوشته شده، می‌توان با جوهر پوشاند و سپس آن را دور انداخت؟
... از بین بردن (مکتوب قرآن). به نحوی که موجب هتک حرمت نشود، اشکال ندارد^[۲۶].
بعضی از افراد، هنگامی که صفحه‌ای از قرآن کریم را پیدا می‌کنند، آن را بین آجرهای دیوار قرار می‌دهند و یا هنگامی که کلمه‌ای از قرآن و اسامی امامان(ع) را می‌نویسند برای این که دور نیندازند، آن را داخل آب قرار می‌دهند تا کلمات آن محو شود، سپس کاغذش را دور می‌اندازند. آیا عملی که انجام می‌دهند، گناه شمرده می‌شود و مستوجب عذاب خواهد بود؟ اگر بعد از تغییر شکل دادن، آیات قرآن و یا نام‌های معصومین(ع) بر آن صدق نکند، اشکال ندارد; هم چنین در بین آجر گذاشتن آن در صورتی که موجب هتک حرمت نشود اشکال ندارد^[۲۷].

پا نویس