فرهنگ مصادیق:سورههای عزائم و سجدههای واجب در قرآن
نویسنده:آقایی
محتویات
کلام نور
تنها کسانی به آیات ما میگروند که چون (آیات قرآن) را به ایشان یادآوری کنند، به حال سجده میافتند و به ستایش پروردگارشان تسبیح میگویند و تکبر نمیورزند از بسترهای خواب (برای عبادت شب) پهلو تهی میکنند و پروردگارشان را با خوف و رجا میخوانند و از آنچه روزیشان کردهایم انفاق میکنندôپس هیچ کس نمیداند چه چیزیهایی که موجب روشنی چشم است به پاداش آنچه انجام میدانند برایشان نهفته شده است
ترجمه آیات ۱۵(آیه سجده)، ۱۶ و ۱۷ از سوره مبارکه سجده
مقدمه
سجده حالتی است که نشانگر کمال کرنش و نهایت احترام بنده نسبت به فرمان پروردگار خویش است، قرآن کریم درجای جای آیات از سجدهٔ تمام موجودات در مقابل خداوند متعال پرده برمی دارد؛ «آیانمی بینی هرآنکس که در آسمان و زمین است برای خداوند سجده میکند،همچنین خورشید و ماه و ستارگان و کوهها و جنبندگان ولی بسیاری از مردم نیز مستحق عذاب هستند…»[۱]. و در آیات زیادی نیز از سرپیچی و سجده نکردن ابلیس به مذمت یاد میکند. ازاین رو بندگان مؤمن و خردمند خدا نیز آنگاه که هنگام تلاوت آیات قرآن از اوج محتوای آیات و عظمت این پیام الهی متأثر میشوند، به سجده میافتند.[۲].دراین درس به برخی از احکام مربوط به«قرائت سورههای عزائم» و«چگونگی سجدهٔ واجب قرآنی» اشاره میشود.
توضیح۱: از چهار سورهای که دارای سجدهٔ واجب قرآنی هستند با عنوان«عزائم» یاد میشود. این سورهها مشتمل بر آیاتی هستند که با خواندن آنها«سجدهٔ واجب قرآنی» را باید بجا آورد. این سورهها و آیات سجده دار آنها عبارتند از: جزء بیست و یکم سوره مبارکهٔ سجده آیه ۱۵، جزء بیست و چهارم سوره مبارکه فصّلت آیه ۳۷، جزء بیست و هفتم سوره مبارکه نجم آیه ۶۲ (آخرین آیه)، جزء سی ام سوره مبارکه علق آیه ۱۹ (آخرین آیه)، که این سورهها در روایتی از امام باقر(ع) مشخص شدهاند. ایشان پس از اشاره به موارد چهارگانه سجده واجب در خصوص موارد یازده گانه سجده مستحبه در قرآن میفرمایند: «و برای تو در مورد سایر آیات سجده اختیار است، اگر خواستی سجده کن و اگر خواستی سجده نکن» و اضافه فرمودند: «همواره علی بن الحسین (ع) علاقه داشتند در همه آیات (سجده مستحبی) سجده نمایند.»[۳].
توضیح۲: در بعضی از قرآنها در برخی از آیات سجده زیر یا بالای قسمتی از آیه خط کشیده و در پایانِ آیهٔ سجده و یا انتهای آیه بعد علامتهای ( ) گذاشته میشود. باید توجه داشت حکمِ وجوب سجده تنها مربوط به آیهٔ سجدهای میباشد که نام و آیه آنها بیان شد و آیات دیگر چنین حکمی را ندارند.
۱) اگر انسان آیهٔ سجده را بخواند یا گوش دهد بعد از تمام شدن آیه باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد، هر وقت که یادش آمد باید سجده کند.[۴].
۲) اگر کسی تلاوت آیه سجده را گوش دهد و خود نیز بخواند، باید دو سجده انجام دهد.[۵].
توضیح: بنابراین در جلسات قرآن که معمولاً یک نفر با صدای بلند تلاوت و دیگران با تلاوت از روی قرآن قاری را همراهی مینمایند، هنگام تلاوت آیه سجده، دو بار باید سجده نمود اما اگر بدون اختیار تلاوت دیگری بگوش او برسد، تکلیف فرد شنونده با توجه به اختلاف فتوایی که در مسأله قبل بیان شد مشخص میشود.
۳) در غیر نماز، اگر در حال سجده آیه را بخواند یا گوش دهد باید سر از سجده بردارد و دوباره سجده کند.[۶].
۴) اگر آیات سجده را از ضبط صوت، رادیو و تلویزیون بشنود در صورتی که برنامه بصورت زنده و مستقیم پخش نشود، سجده واجب نیست.[۷].
۵) برای کسی که بعد از مسّ میّت، غسل نکرده خواندن سورههایی که سجده واجب دارد مانعی ندارد.[۸].
۶) خواندن یا گوش کردن به تمام آیه سبب وجوب سجده میشود بنابراین با خواندن مقداری از آیه سجده، سجده واجب نمیشود.[۹].
۷) در سجدهٔ واجب قرآن نمیشود بر چیزهایِ خوراکی و پوشاکی سجده کرد.[۱۰]. ولی رعایت شرایطی مانند رو به قبله بودن، داشتن وضو لازم نیست.
۸) در سجدهٔ قرآن، گذاشتن پیشانی به قصد سجده بر زمین، گرچه ذکر نگوید، کافی است.[۱۱].
۹) در سجده واجب قرآن باید طوری عمل کند که بگویند سجده کرد.[۱۲]. (یعنی نیّت و صورت ظاهری سجده را رعایت نماید.)
۱۰) افرادیکه غسل واجب بر عهده آنهاست چنانچه آیه سجده را تلاوت کرده و یا بشنوند میتوانند بدون غسل، سجده کنند.[۱۳].
۱۱) گفتن ذکر در هنگام سجدهٔ واجب قرآن، مستحب است و بهتر است بگوید:
«لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ حَقًّا حَقًّا، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ اِیماناً وَ تَصْدِیقاً، لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عُبُودِیَّهً وَ رِقًّا سَجَدْتُ لَکَ یا رَبِّ تَعَبُّداً وَ رِقًّا لا مُستَنْکِفاً وَ لا مُسْتَکْبِراً، بَلْ أَنَا عَبْدٌ ذَلِیلٌ ضَعِیفٌ خائِفٌ مُسْتَجِیرٌ»[۱۴].
ترجمه: هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) حقیقتی کامل است، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی ایمان و تصدیق است، هیچ معبودی نیست جز خداوند (و این مطلب) از روی عبودیت و بندگی است، پروردگارا برای تو از روی عبودیت و بندگی سجده میکنم و نه با حالت سرپیچی و نه متکبرانه، چرا که من بنده ذلیل، ناتوان، هراسان و پناهنده تو هستم.
۱۲) خواندن سورهای که سجده واجب دارد بر جنب حرام است (حتی اگر یک کلمه از این چهار سوره را هم بخواند حرام است)[۱۵].
حفظ قرآن
نکته: پس از تلاوت یازده آیه از آیات قرآن کریم سجده نمودن برای قاری و شنونده مستحب است. آن آیات عبارتند از: ۱) آیه آخر سوره اعراف. ۲) آیه ۱۵ سوره رعد. ۳) آیه ۴۸ سوره نحل. ۴) آیه ۱۰۷ سوره اسرا. ۵) آیه ۵۸ سوره مریم. ۶) آیه ۱۸ سوره حج. ۷) آیه ۷۷ سوره حج. ۸) آیه ۶۰ سوره فرقان. ۹) آیه ۲۵ سوره نمل. ۱۰) آیه ۲۴ سوره صاد. ۱۱) آیه ۲۱ سوره انشقاق.[۱۶].
قرائت سُوَر عزائم در نماز
۱) در نمازهای واجب میتوان پس از حمد تمامی سورههای قرآن غیر از سورههای سجده دار یا عزائم را قرائت کرد ولی اگر یکی از چهار سورهٔ سجده دار را عمداً بخواند نماز باطل است.[۱۷].
۲) اگر اشتباهاً مشغول خواندنِ سورهای شود که سجده واجب دارد چنانچه پیش از رسیدن به آیهٔ سجده بفهمد باید آن سوره را رها کند و سورهٔ دیگری بخواند و اگر بعد از خواندن آیهٔ سجده بفهمد باید در بین نماز بنابر احتیاط واجب با اشاره سجده کند و به همان سوره که خوانده اکتفا کند.[۱۸].
۳) اگر در نماز آیهٔ سجده را بشنود و با اشاره سجده کند نمازش صحیح است.[۱۹].
استفتائات ویژه
در صورتی که قاری حاضر نباشد و آیات سجده از رادیو و ضبط شنیده شود تکلیف شرعی چیست؟
مقام معظم رهبری:
شنیدن آیات سجده از نوار (ضبط) موجب سجده نمیگردد و اما در وقت شنیدن آن از رادیو یا بلند گو به صورت مستقیم و زنده بنابر احتیاط سجده واجب است[۲۰].
نمودارچکیدهٔ درس
پرسشهای درس
۱ـ آیههای سجدهٔ واجب را نام برده و وظیفه انسان در هنگام شنیدن این آیات را بیان کنید؟
۲ـ دستور مرجع شما در مورد وظیفه تان هنگام شنیدن آیات سجده از رادیو و تلویزیون به صورت غیرمستقیم چیست؟
۳ـ آیا در هنگام سجده واجب قرآن داشتن وضو و روبه قبله بودن لازم است؟
بیشتر بدانیم
با مراجعه به تفاسیر شیعه دربارهٔ آیات چهارگانهای که دارای سجده واجب هستند و نیز آیات یازده گانهای که دارای سجده مستحب هستند پیرامون سجده موجودات در برابر عظمت الهی، ستایش خداوند از بندگانی که در هنگام شنیدن آیات خدا خضوع و سجده مینمایند و نیز رابطه «سجده» با «قرب الهی» مطالعه بفرمایید.
خوبست که بدانیم بر خلاف مذهب شیعه که سجده واجب را تنها در چهار سوره لازم میدانند مذاهب اهل سنت، هنگام خواندن برخی از آیات یازده گانه بالا نیز سجده را واجب میدانند برای مطالعه بیشتر در این باره به تفسیر نمونه ذیل آیات آخر سوره اعراف و آیه ۲۱ از سوره انشقاق و تفاسیر اهل سنت مراجعه فرمایید.
برای سجده قرآنی اذکار دیگری نیز از اهل بیت نقل شده است در صورت تمایل به کتاب عروه الوثقی تألیف آیت الله العظمی محمد کاظم یزدی ج۱ ص۵۳۲ مسأله۱۸ مراجعه فرمایید.
پانویس
- ↑ سوره مبارکه حج آیه 18.
- ↑ سورهٔ اسراء، آیات107 تا109.
- ↑ ، حاجی حسین، مستدرک الوسائل ج4 ص 320.
- ↑ مراجع عظام تقلید دربارهٔ اینکه ملاک وجوب سجده، «استماع» (یعنی گوش سپردن با توجه) و یا «سماع» (یعنی بگوش رسیدن هر چند بدون توجه) است اختلاف نظر دارند بعنوان مثال : فردی که در جلسه قرائت قرآن هنگامی که مشغول به صحبت با دوست خود است صدای تلاوت آیه سجده به گوش او برسد «سماع» برای او محقق شده ولی چون توجهی به تلاوت آیه سجده نداشته «استماع» رخ نداده است. با توجه به این مطالب حضرات آیات امام(ره)، تبریزی، سیستانی، شبیری زنجانی و بهجت سجده قرآنی را هنگام شنیدن بی اختیار (سماع) بنابر احتیاط مستحب لازم میدانند، حضرات آیات صافی، فاضل و مکارم سجده قرآنی را در این حالت بنابر احتیاط واجب لازم میدانند. بنی هاشمی خمینی سیدمحمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص 558 مسأله 1093، تحریرالوسیله ج1 ص 160 و وسیله النجاه با حاشیه آیت الله العظمی بهجت ج1 ص 214.
- ↑ . بنی هاشمی خمینی سیدمحمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص 558 مسأله1093مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی، فاضل و سیستانی و مطابق با فتوای حضرات آیات تبریزی و شبیری زنجانی بنابر احتیاط واجب و بنابر فتوای آیت الله بهجت احتیاط مستحب دو سجده انجام دهد. به فتوای حضرت آیت الله مکارم یک سجده کافی است.
- ↑ همان، ص 559. مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی، فاضل، سیستانی، تبریزی، شبیری زنجانی، بهجت، مکارم.
- ↑ همان، ص 559. مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی، بهجت، سیستانی، تبریزی و مطابق با فتوای حضرات آیات صافی گلپایگانی و شبیری زنجانی و مکارم شیرازی بنابر احتیاط واجب باید سجده کند و طبق نظر حضرت آیت الله فاضل باید سجده کند.
- ↑ همان، ص296 مسأله532. مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی، فاضل، سیستانی، تبریزی، شبیری زنجانی، صافی، مکارم طبق نظر آیت الله بهجت بنابر احتیاط مستحب از این کار اجتناب کند.
- ↑ حجت هادی، قرآن در آئینه احکام، ص47 .
- ↑ هاشمی خمینی سیدمحمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج1، ص 560 . مطابق با فتوای حضرت امام خمینی، و آیات عظام سیستانی، تبریزی، فاضل، صافی، شبیری زنجانی و مکارم شیرازی.
- ↑ همان، ص561 مسأله 1097. مطابق با فتوای حضرت امام خمینی، و آیات عظام سیستانی، تبریزی، فاضل، شبیری زنجانی و مکارم شیرازی و طبق نظر حضرت آیت الله صافی گلپایگانی احتیاط مستحب است که ذکر بگوید.
- ↑ همان، ص561 مسأله 1098. مطابق با فتوای حضرات آیات امام خمینی، سیستانی، تبریزی، شبیری زنجانی، بهجت و صافی گلپایگانی.
- ↑ مطابق با فتوای حضرت امام خمینی، و آیات عظام سیستانی، تبریزی، شبیری زنجانی، بهجت و مکارم شیرازی بنی هاشمی خمینی سیدمحمدحسن، همان، ج1، ص 560 مسأله 1097، عروه الوثقی ج1 ص 530، مسأله 16 و وسیله النجاه با حاشیه آیت الله العظمی بهجت ج1 ص 215 مسأله6.
- ↑ همان، ص561 مسأله 1099 .
- ↑ بنی هاشمی خمینی سیدمحمدحسن، همان، ص 205 مسأله355مطابق با فتوای حضرات آیات: امام خمینی، بهجت، سیستانی و صافی گلپایگانی و مطابق با فتوای حضرت آیت الله مکارم شیرازی : تنها خواندن آیه سجده دار حرام است نه سایر آیات سورههای عزائم.
- ↑ نجفی، شیخ محمد حسن، جواهر الکلام ج 10 ص 223.
- ↑ بنی هاشمی خمینی سید محمد حسن،توضیح المسائل مراجع، ج1 ص515 مسأله 983 مطابق با فتوای حضرات آیات امام(ره)، فاضل، صافی، بهجت، تبریزی.
- ↑ همان، ج1 ص515 مسأله 984 مطابق با فتوای حضرت امام (ره)، با توجه به اختلاف نظرات مراجع عظام تقلید در این مسأله مقلدان گرامی به رساله توضیح المسائل مرجع خود مراجعه نمایند.
- ↑ همان، ج1 ص516 مسأله 985 مطابق فتوای حضرت امام (ره)، ولی مطابق فتوای آیات عظام تبریزی و سیستانی و صافی علاوه بر انجام سجده بصورت اشاره پس از اتمام نماز هم سجده کند و مطابق نظر آیت الله بهجت بنابر احتیاط واجب بعد از نماز سجده را بجا میآورد.
- ↑ اجوبه الاستفتائات مقام معظم رهبری ج1 ص142 سؤال 508.
