فرهنگ مصادیق:اتلاف مواد غذایی

اتلاف مواد غذایی

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	یک سوم مواد غذایی جهان اتلاف می‌شود
۲	چطور می‌شود از اتلاف ۵۰ درصدی مواد غذایی در جهان جلوگیری کرد؟
۲	زیان ۷۵۰ میلیارد دلاری جهان از محل اسراف غذا

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	جبران اتلاف اموال مردم
۲	اتلاف عمدی عمر خود
۳	اتلاف عمدی عمر دیگران
۴	اتلاف مال
۵	اتلاف منابع عمومی (انفال)
۶	خوردن غذای معطر بر محرِم
۷	پرخوری از غذای حلال
۸	اهانت به مواد غذایی مثل نان
۹	خوردن از غذای مردم بدون دعوت
۱۰	اهانت به مواد غذایی مثل نان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده: مصطفی کوهی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/11/7
کلمات کلیدی:اتلاف، مواد غذایی، اسراف، تبذیر، فقر، ثروت اندوزی، تضییع، هدردادن، صرفه جویی.

مفهوم اتلاف مواد غذایی

اتلاف از واژه«تلف» به معناى نابود شدن و از بین رفتن است و فعل آن «تَلِفَ یَتلَفُ تَلفاً» مى باشد.
اتلاف مصدر باب إفعال و فعل آن «أتلف» است و اضافه همزه به آن براى متعدّى کردن است. اهل لغت، اتلاف را به از بین بردن از روى اسراف معنا کرده اند و در صورتى مى گویند: «أتلف فلانٌ ماله إتلافاً» که از روى اسراف و زیاده روى باشد.
ولى برخى از متأخران أهل لغت، اتلاف را به معناى مطلق از بین بردن معنا کرده اند.
راغب اصفهانی می نویسد: «تبذیر» به معناى پخش کردن(و ریخت و پاش) و در اصل به معنى پاشیدن بذر است که براى هر کسى که مالش را ضایع مى کند به کار مى رود. تبذیر بذر نیز به حسب ظاهر، تضییع آن است و نیز گفته شد که «تجاوز از حدّ را در هر فعلى سرف مى گویند گرچه در انفاق مالى شهرت بیشترى یافته است».
مرحوم طبرسی در تعریف تبذیر می فرماید: «تبذیر، پراکندن مال از روی اسراف است و ریشه آن پاشیدن بذر است».
منظور ما از«اتلاف» معنای عام آن است که شامل اسراف، تبذیر، تضییع و افساد مواد غذایی است.
اتلاف مواد غذایی در اصطلاح عبارت است از ضایع کردن و نابود کردن محصولات و مواد غذایی بدون دلیل شرعی و دلیل عقلی.

مقدّمه

در فرهنگ اسلامی، غذا مصداق عالی معنای روزی، خیر و برکت عطا شده از سوی خداوند متعال است و اتلاف آن از نظر اخلاقی امری ناپسند تلقی می شود.
ضایعات غذایی یک مشکل جهانی است. طبق گزارش های منتشرشده سازمان خواروبار و کشاورزی( فائو) در جهانی که 900 میلیون نفر از جمعیت آن از گرسنگی رنج می برند، یک سوم از موادغذایی تولیدشده توسط انسان (بر مبنای محتوای کالریک آن) هدر می رود. ابعاد این مشکل از زیان اقتصادی صرف فراتر بوده و پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی آن پایداری توسعه جوامع بشری را به نحو چشمگیری تحت تأثیر قرار می دهد؛ تخمین زده می شود که تولید این حجم از غذای هدر رفته در هر سال متضمن کشت در 198 میلیون کیلومتر مربع از اراضی کشاورزی کره زمین (تقریباً معادل مساحت کشور مکزیک)، صرف 173 میلیارد متر مکعب آب شیرین، مصرف 28 میلیون تن کود شیمیایی و تولید گازهای گلخانه ای به میزان 3300 تا 5600 میلیون مترمکعب (معادل دی اکسید کربن) است. ابعاد خیره کننده این پیامدهای ضایعات غذایی نشان دهنده آن است که ضایعات غذایی در شمار یکی از بارزترین مصادیق اتلاف و اسراف در جوامع بشری و انحراف آنها از معیارهای «پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و زندگی سالم» به شمار می آیند.
امام خامنه ای(دامت برکاته) در باب اتلاف مواد غذایی می فرماید:« در روایات ما هست که از دانه ی خرما استفاده کنید. تا این حد! خرده های نان را استفاده کنید. آن وقت در هتلها میهمانی درست کنند و به یک عده ای میهمانی بدهند؛ بعد هرچه که غذا ماند، به بهانه ی اینکه بهداشتی نیست، توی سطل آشغال بریزند! این مناسب یک جامعه ی اسلامی است؟ اینجوری میشود به عدالت رسید؟
باید خودمان را اصلاح کنیم. باید الگوی مصرف جامعه و کشور اصلاح شود. ما الگوی مصرفمان غلط است.»
از منظر قرآن کریم و امامان معصوم(علیهم السلام) نابودی نعمت های الهی گناه است و در قرآن کریم با تعبیر اسراف، تبذیر و... از آن مذمّت شده است.

اهمیت مواد غذایی

غذا، از ابتدایی ترین نیازهای انسانی و بلکه تمام موجودات زنده است و نقش اساسی آن، انکار ناشدنی است. اشباع غریزه گرسنگی، از آغازین روز آفرینش تاکنون، همراه آدمی بوده، به طوری که می توان گفت پیشرفت های شگفت انسان در عرصه صنعت و کشاورزی، مدیون پاسخ به همین غریزه ساده و ابتدایی است.
در قرآن نیز به این نیاز بدنی انسان توجه شده و نام برخی از سوره ها با خوراکی ها شروع می شود. در برخی آیات، گاه به خواص برخی خوردنی ها اشاره شده و در برخی دیگر، به حیواناتی که سازنده خوردنی های مناسب و مطبوع آدمی است، اشاره گردیده است. در بعضی آیات، آنجا که از نعمت های بی مانند بهشتی سخن به میان آمده، از خوردنی ها و میوه هایی یاد شده که طبعا برای انسان و رشد قوای جسمانی و عقلانی او مفید هستند.
قرآن کریم وجود مواد غذایی را نعمت بزرگی بر انسان ها می شمارد و می فرماید: «وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ اوست که باغهاى معروش [باغهایى که درختانش روى داربست‏ها قرار دارد]، و باغهاى غیر معروش [باغهایى که نیاز به داربست ندارد] را آفرید؛ همچنین نخل و انواع زراعت را، که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نیز) درخت زیتون و انار را، که از جهتى با هم شبیه، و از جهتى تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است، در حالى که طعم میوه آنها متفاوت مى‏باشد.) از میوه آن، به هنگامى که به ثمر مى‏نشیند، بخورید! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازید! و اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست ندارد»
حضرت نبی اکرم(صلّی الله علیه و آله) در باب اهمیّت مواد غذایی می فرماید:
«اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِی الْخُبْزِ وَ لَا تُفَرِّقْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فَلَوْ لَا الْخُبْزُ مَا صُمْنَا وَ لَا صَلَّیْنَا وَ لَا أَدَّیْنَا فَرَائِضَ رَبِّنَا؛ بار خدایا! براى ما در نان برکت قرار ده و میان ما و آن ، جدایى مینداز که اگر نان نبود، ما نماز نمى خواندیم و روزه نمى گزاردیم و واجب هاى پروردگارمان را انجام نمى دادیم.»
دین اسلام مى‏گوید نان چیزى است که نماز و دیگر وظایف و تکالیف بدون آن ادا نمى‏شود، پس موادّ غذایى‏ در حکم ستون نماز است، که نماز جز با آن (و داشتن و استفاده از آن) اقامه نمى‏شود. و براستى چنین است، چه اگر نان (غذا، خوراک) نمى‏بود قدرتى براى گزاردن نماز نیز نمى‏بود. و بنا بر این نماز نمى‏بود. پس نان ـ به این جهت طبیعى و ضرورى ـ ستون نماز است، و نماز ستون دین. بنا بر این، نان (به این معنى که یاد شد) نیز ستون دین است، زیرا که ستونِ ستون است.
امام صادق(علیه السلام) نان را سرچشمه معاش انسان معرفی می کند و می فرماید:«وَ اعْلَمْ یَا مُفَضَّلُ أَنَّ رَأْسَ مَعَاشِ الْإِنْسَانِ وَ حَیَاتِهِ الْخُبْزُ وَ الْمَاء؛ ای مضل بدان! سرچشمه زندگی و معاش انسان نان (و مواد غذایی) است و آب.»
حضرت نبی اکرم(صلّی الله علیه و آله) فرمودند:« بِهِ(الخُبز) صَلَّیْتُمْ وَ بِهِ صُمْتُمْ وَ بِهِ حَجَجْتُمْ‏ بَیْتَ‏ رَبِّکُمْ‏؛ به وسیله نان نماز می خوانید و روزه می گیرید و بوسیله نان به حجّ خانه پروردگارتان می توان رفت.»
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «إِنَّمَا بُنِیَ‏ الْجَسَدُ عَلَى الْخُبْز؛ تَن آدمی بر نان (مواد غذایی) بنا شده است.»
معنای این احادیث این است که تا نان و ماده غذایی نباشد و انسان نخورد و نیاشامد و تغذیه و تقویت نکند، نمی تواند زنده بماند و نیرو داشته باشد و به طهارت و عبادت و خدمت و دیگر کارها بپردازد، و این واقعیتی است روشن و بدیهی، و با این روشنی باز در احادیث یاد آوری شده است تا معلوم باشد که همه افراد جامعه انسانی باید به نیازهای اولیه خویش دسترسی داشته باشند، وگرنه واجبات دینی و تکلیفهای زندگی را نمی توانند انجام دهند.

تفاوت اسراف و تبذیر

تبذیر نوعی اسراف محسوب می شود. امام صادق(علیه السلام فرمود: «إنَّ التَّبذیرَ مِنَ الإسرافِ‏؛ تبذیر نوعی اسراف است.»
اسراف و تبذیر به‏رغم ارتباط نزدیک، تفاوتهایى نیز با هم دارند:
1. اسراف، مفهومى فراگیر بوده، شامل هرگونه انحراف (اعتقادى، اخلاقى، اجتماعى، اقتصادى و ...) مى‏شود ؛ امّا تبذیر، بیشتر در امور مالى و اقتصادى‏ ، و به ندرت در موارد دیگر به‏کار مى‏رود ؛ مثلًا روایتى در مقام توصیه به پذیرش ولایت على علیه السلام از تبذیر در این امر، نهى مى‏کند.
2. اسراف، گاه بر زیاده‏روى در انجام دادن عملى مباح، اطلاق مى‏شود؛ مانند زیاده‏روى در خوردن که اصل آن تا حدّ نیاز جایز، بلکه مطلوب است و گاه بر خصوص مصارف نابجا و ناشایست، اگرچه اندک باشد؛ مانند دور ریختن مواد غذایى که ارتکاب آن به مقدار کم نیز جایز نیست‏ ، بنابراین، مصادیق آن را مى‏توان از دو نوعِ کمّى و کیفى دانست؛ امّا تبذیر غالباً به‏صورت کیفى و در خصوص مصارف ناشایست تحقق مى‏یابد؛ مثلًا به شخصى انفاق کند تا با آن، حرامى را مرتکب شود ، پس تبذیر بر خلاف اسراف، هیچ گاه براى بیان زیاده‏روى در امور خیر، چون انفاق به‏کار نرفته است‏ ، بر همین اساس، امام صادق علیه السلام تبذیر را جزئى از اسراف دانسته‏ و اسراف بر وجه تبذیر از اسرافهاى دیگر زشت‏تر شمرده شده است.
این دو کلمه در کثیرى از موارد در یک معنى به کار مى روند و به عنوان تأکید پشت سر هم قرار مى گیرند؛ چنان که امیر مؤمنان علی(علیه السلام) می فرماید:
«الا وَ انَّ إِعطاءَ المالِ فى غَیرِ حَقّهِ تَبذیرٌ وَ اسرافٌ وَ هُوَ یَرفَعُ صاحِبَهُ فى الدُّنیا وَ یَضَعَهُ فى الاخِرَهِ وَ یُکرِمُهُ فِى النّاسِ وَ یُهینُهُ عِندَ اللَّهِ؛ آگاه باشید، بخشیدن مال به آنها که استحقاق ندارند، زیاده روى و اسراف است. ممکن است در دنیا مقام بخشنده آن را بلند مرتبه کند، اما در آخرت پست و حقیر خواهد کرد، در میان مردم ممکن است گرامى اش بدارند، ولى در پیشگاه خدا خوار و ذلیل است.»
اما با توجّه به ریشه این دو واژه، هرگاه این دو در مقابل هم قرار گیرند، «اسراف» به معناى خارج شدن از حد اعتدال، بدون آنکه چیزى را در ظاهر ضایع کرده باشد، به کار مى رود؛ مثل اینکه لباس گران قیمتى بپوشد که بهایش چندین برابر مورد نیازش باشد، و یا غذاى خود را آن چنان گرانقیمت تهیه کند که با قیمت آن بتوان عده زیادى را آبرومندانه تغذیه کرد. در اینجا از حد تجاوز شده، ولى در ظاهر چیزى نابود نشده است.
ولى «تبذیر» آن است که آنچنان مصرف کنیم که به اتلاف و تضییع بیانجامد، مانند اینکه براى دو نفر میهمان غذاى ده نفر را تهیه کنیم، آنگونه که بعضى از جاهلان مى کنند و به آن افتخار مى نمایند، و باقى مانده را در زباله دان مى ریزند و اتلاف مى کنند. و همینطور برگزارى مجالس لهو و لعب و گناه، عیاشى و خوشگذرانى که معمولا با اتلاف مال همراه است، و به طور کلى انفاق و خرج کردن چیزى در غیر طاعت خداوند، تبذیر است، چنانکه امام صادق (علیه السلام) مى فرماید:
«مَنْ انفَقَ شَیئَاً فِى غَیرِ طاعَهِ اللَّهِ فَهُوَ مَبْذُرٌ وَ مَنْ أَنْفَقَ فِى سَبِیلِ اللَّهِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ؛ کسى که در غیر راه اطاعت فرمان خداوند مالى انفاق کند، تبذیر کننده است و کسى که در راه خدا انفاق کند میانه رو است.»
نتیجه اینکه، اسراف، تجاوز از حد تعادل است بدون آنکه تضییع مال را به همراه داشته باشد ولى تبذیر آن است که اتلاف و ضایع کردن مال را به دنبال دارد.

انواع اتلاف

اتلاف به حسب حکم تکلیفی اقسام مختلفی دارد:

الف. اتلاف حرام

گاهى اتلاف حرام است ولو به سبب عروض عنوان ثانوى، مانند از بین بردن مال از روى اسراف و تبذیر توسط خود صاحب مال، یا اتلاف مال دیگرى؛ چون اتلاف مال غیر، تصرف در مال غیر بدون اجازه اوست.
اتلاف حرام مثل دور ریختن و نابود کردن مواد غذایی که احیانا در هتل ها، رستوران ها، تالارها و ... رخ می دهد.
علّامه حلّى (رحمه الله علیه) در بحث کفن مازاد بر واجب مى گوید:
«مازاد بر آنچه که بیان کردیم اسراف و زیاده روى است که انجام آن جایز نیست؛ چون این کار اتلاف مال محسوب مى شود.»
آیت الله وحید بهبهانى(رحمه الله علیه)نیز چنین گفته است: «همان طور که تصرف در مال مسلمان بدون اجازه او حرام است اتلاف مال او نیز حرام، بلکه حرمت آن شدیدتر است.»
محقق نراقى نیز چنین مى گوید:
«هرکسى که بتواند آلات لهو و قمار را از بین ببرد از باب نهى از منکر چنین کارى بر او واجب است؛ چون نگهدارى آلات مذکور حرام و جزء منکر است و در صورت از بین بردن آن، ضامن نیست. البته در صورتى که مواد اشیاى مذکور، قابل استفادۀ حلال باشد باید به صاحب آن برگردانده شود.»

ب. اتلاف جایز

گاهى اتلاف جایز است؛ مانند کشتن حیوانات موذى همچون مار و عقرب و از بین بردن اموال کفّار حربى در جنگ و غیر آن و از بین بردن اموال خود بدون اینکه اسرافى صورت گیرد.
از بین بردن آنچه شخص غاصب و متجاوز در ملک دیگرى ایجاد مى کند؛ مثلًا مالک زمین مى تواند آنچه را که غاصب از قبیل درخت، زراعت یا ساختمان، در زمین او ایجاد کرده از بین ببرد هر چند مستلزم اتلاف و ضرر براى غاصب باشد.

پ. اتلاف واجب

گاهى اتلاف واجب است؛ مثل از بین بردن کتب ضالّه و قطع ریشه فساد.
البته حکم اوّلى اتلاف به معناى لغوى آن، یعنى از بین بردن از روى اسراف، حرمت است که مستلزم گناه و استحقاق عقوبت در آخرت مى باشد. چنانکه از بین بردن مال یا جان محترم به نا حق مستلزم ضمان است و البته هیچ تلازمى بین گناه و ضمان نیست؛ بنابراین گاهى با هم جمع شده و گاهى جداى از هم هستند.
گاهی طبق نظر صاحب نظران مراکز بهداشت، نابود کردن مواد غذایی واجب می شود؛ مانند گوشت های آلوده و مواد غذایی بیماری زا. البته در صورتی که در هیچ جایی مورد استفاده بدون ضرر نباشد.

انواع مواد غذایی

چهار گروه اصلی مواد غذایی وجود دارد که به شرح زیر است:

الف. گروه شیر و لبنیات

گروه ذکر شده شامل شیر، ماست، پنیر، کشک، بستنی و... است. اگر حجم یک لیوان را ۲۴۰ میلی لیتر در نظر بگیریم، به این صورت ارزش غذایی یک لیوان شیر کم چرب، با یک لیوان ماست کم چرب، با یک قوطی کبریت پنیر و با یک لیوان کشک معادل است.

ب. گروه گوشت، حبوبات و مغزها

گروه ذکر شده شامل انواع گوشت ها مانند گوشت قرمز (گوشت گوسفند و گاو)، گوشت سفید (گوشت مرغ، ماهی و پرندگان)، تخم مرغ، حبوبات(نخود، لوبیا، عدس، باقلا، لپه و ماش) و مغزها (گردو، بادام، فندق و پسته) است.

پ. گروه نان و غلات

گروه ذکر شده شامل انواع نان، برنج، ماکارونی، گندم، جو و ذرّت است.

ت. گروه میوه ها و سبزی ها

گروه ذکر شده شامل انواع میوه ها و سبزی ها است که با ویتامین ها و مواد معدنی بسیار زیادغنی شده است. سبزیها و میوه هایی مثل گشنیز، جعفری، نعناع، گوجه فرنگی، فلفل دلمه ای، ساقه سبز پیازچه، پرتقال، نارنگی، لیمو، نارنج، کیوی و توت فرنگی سرشار از ویتامین C هستند. سبزی های دارای رنگ سبز تیره، زرد تیره ونارنجی مانند اسفناج، هویج، گوجه فرنگی و میوه هایی مثل طالبی، زردآلو وشلیل، ویتامین A مورد نیاز بدن را تامین می کنند. زیتون و سبزهایی که برگ سبز تیره دارند، دارای ویتامین E هستند.

آمار اتلاف مواد غذایی در جهان

جمهوری اسلامی ایران بدون شک یکی از بزرگ ترین قدرتهای اقتصادی و کشاورزی خاورمیانه و آسیای مرکزی است. براساس گزارش سازمان جهانی غذا و خواربار (FAO)، ایران در دوازده مقوله از 13 مقوله محصولات کشاورزی مورد تولید در جهان، در فهرست 40 کشور برتر قرار می گیرد.
ضایعات موادغذایی در جمهوری اسلامی ایران نیز یک مشکل جدی است. درواقع، پدیده ضایعات موادغذایی به طور کامل در تضاد با چشم انداز تصویر شده کشور در 1404 و رهنمودهای اقتصاد مقاومتی است.
اطلاعات حاصل از گزارشهای موجود در زمینه ضایعات غذایی در ایران بسیار متنوع هستند. گزارش مراجع رسمی کشور در سال 1388 نشان دهنده متوسط 18.85 درصد ضایعات در محصولات کشاورزی بوده است. براساس این گزارش، ارزش ضایعات محصولات کشاورزی برابر با حدود 25 درصد درآمد ملی حاصل از صادرات نفت در آن سال بوده است. در سطح ملی بیشترین ضایعات متوجه میوه ها و محصولات باغی و کم¬ترین ضایعات متوجه شیلات و غذاهای دریایی است. در آن زمان برمبنای ماده 18 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی، دولت موظف به کاهش 50 درصدی سطح ضایعات در بخش کشاورزی بوده که متأسفانه این هدف محقق نشده است.
در عوض ضایعات در سالهای آینده نیز افزایش یافته است. برخی گزارشها حاکی از ضایعات 35 درصدی در 100 میلیون تن محصولات کشاورزی تولید شده کشور در هر سال است؛ شایان ذکر است این مقدار محصولات کشاورزی برای تغذیه یک جمعیت 15 میلیون نفری کافی است. آمار و ارقام ضایعات غذایی موجود در جمهوری اسلامی ایران نه تنها بهتر از سطوح ثبت َشده منطقه ای و جهانی نیست، بلکه در بعضی موارد در سطحی نازلتر از این سطوح قرار می گیرد. در این زمینه می توان به 30 درصدضایعات در نان، 25-30 (و حتی گاهی تا 50) درصد ضایعات در میوه ها و سبزیجات، 10 درصد ضایعات در برنج، 25 درصد ضایعات در خرما، و غیره اشاره کرد. گزارشهای دیگری نیز حاکی از زیانهای اقتصادی عظیم ناشی از ضایعات غذایی در کشور هستند. به عنوان مثال مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی، در گزارش منتشره خود در دی ماه 1393 برآورد کرده که هزینه تحمیل شده به دولت از محل ضایعات سالانه نان به 2.857 میلیارد دلار دلار بالغ می شود. به تصریح عباس پاپی زاده، سخنگوی کمیسیون کشاورزی در مجلس شورای اسلامی، ارزش ضایعات موادغذایی در ایران در سال 2014 تقریباً با مجموع ارقام کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی وارداتی دولت در همان سال برابری می¬ کند. این در شرایطی که است که جمهوری اسلامی ایران در اوج فشارهای ناشی از تحریمهای بین المللی ونهایت تنشهای اقتصادی در سال 2014 بود. این روند کاملاً مخالف مقاصد و اهداف اقتصاد مقاومتی بوده و با اهداف 5 ساله برنامه توسعه ملی که الزام کننده حداقل 7 درصد رشد سالانه در ارزش افزوده محصولات کشاورزی است، نیز مغایرت دارد.
اسفند 1393 علی کشاورز، معاون وزیر جهادکشاورزی اعلام کرد که ضایعات موادغذایی، سالانه موجب اتلاف 15 میلیارد متر مکعب منابع آب شیرین کشور می شود. در زمان اعلام این خبر، کل ذخایر آب شیرین پشت سدهای ایران 20.17 میلیارد متر مکعب و جریان ورودی به آنها 9.49 میلیارد مترمکعب بالغ می شد. نیازی به ذکر نیست که وضعیت ذخایر آب در سال جاری هر روز وخیمتر شده است. از دیگر جنبه های مضر ضایعات موادغذایی در کفه عرضه می توان به تولید و انتشار گازهای گلخانه ای، کاهش منابع طبیعی تجدیدناپذیر و استفاده بیش از حد از منابع تجدیدپذیر در تولید و عرضه محصولات کشاورزی اشاره کرد.

اتلاف مواد غذایی در قرآن کریم

قرآن کریم در باب اتلاف مواد غذایی می فرماید:
«وَ إِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَساد؛ و چون روى گرداند (و از نزد تو بیرون رود، یا چون سرپرست کارى شود) در زمین به راه افتد تا در آن فساد کند و کشت و نسل را نابود نماید، و خداوند فساد را دوست ندارد».
طبق آیه فوق نابود ساختن مواد غذایی محصولات کشاورزی، از بارزترین نوع فساد در زمین است.
علّامه طباطبایی در تفسیر آیه فوق می فرماید:
«از ظاهر این عبارت بر مى‏آید که مى‏خواهد جمله قبلى یعنى فساد در زمین را بیان کند، و بفرماید فساد و افسادش به این است که حرث(کشاورزی) و نسل را نابود کند، و اگر نابود کردن حرث و نسل را بیان فساد قرار داده براى این است که قوام نوع انسانى در بقاى حیاتش به غذا و تولید مثل است اگر غذا نخورد مى‏میرد، و اگر تولید مثل نکند نسلش قطع مى‏شود، و انسان در تامین غذایش به حرث یعنى زراعت نیازمند است چون غذاى او یا حیوانى است و یا نباتى، و حیوان هم در زندگى و نموش به نبات نیازمند است پس حرث که همان نبات باشد اصل در زندگى بشر است، و بدین جهت فساد در زمین را با اهلاک حرث و نسل بیان کرد، پس معناى این آیه این شد: که او از راه نابود کردن حرث و نسل در زمین فساد مى‏انگیزد، و در نابودى انسان مى‏کوشد.»
قرآن کریم می فرماید:
«وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیراً إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً؛ و هیچ نوع اسراف و ریخت و پاش (که صرف مال در راه حرام و تجاوز از حد در حلال است) مکن.حقّا آنان که اموالشان را (در راه حرام و باطل) ریخت و پاش مى‏کنند برادران (رفیقان و همسویان) شیاطینند، و شیطان همیشه در مقابل پروردگارش بسیار کافر و ناسپاس بوده است.»
واژه اسراف و مشتقات آن‏که جمعاً 23 بار در قرآن به کار رفته‏ ، مفهومى گسترده دارد و هرگونه تجاوز از حدّ اعتدال و گرایش به افراط یا تفریط را در برمى‏گیرد چون اسراف همواره با نوعى زیاده‏روى و گاه کوتاهى ملازم و در همه مصادیق آن به نحوى سرپیچى از فرمانهاى الهى نمایان است‏ ، با فساد ارتباط مستقیم دارد (شعراء/ 26، 151- 152) ، زیرا بر هم زدن حالت تعادل در هر امرى، موجب فساد در آن مى‏شود ، بر همین اساس، اسراف را که نابود کننده امکانات و داراییهاى گوناگون انسان است، با سُرفه (کِرمى که درختان را مى‏خورد و از درون مى‏پوساند) هم‏ریشه دانسته‏اند ، افزون بر این، بررسى موارد کاربرد اسراف در قرآن نشان مى‏دهد که بین آن و دیگر مفاهیم فراگیر و کلیدى، در محدوده ضد ارزشها چون کفر، ظلم، فسق و ... مفهوم تبذیر و مشتقاتش در ارتباط نزدیک معنایى با اسراف است. این واژه و مشتقاتش که سه بار و در دو آیه متوالى آمده (اسراء/ 17، 26- 27) در لغت به معناى تباه ساختن اموال است‏ که از دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکانى نامساعد و به روشى نادرست به استعاره گرفته شده‏ و همیشه با نوعى پاشیدگى، بى‏نظمى و بى‏برنامگى همراه است.

اتلاف مواد غذایی در روایات اسلامی

هم اکنون اگر سرمایه داران جهان اسراف نکنند و مواد غذایی را ضایع نکنند و انواع غذاها را دور نریزند می توان با غذاهای اضافی، گرسنگان جهان را سیر کرد، از این رو پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از اسراف در غذا یا دور ریختن غذاها و میوه ها و سبزی ها نهی می فرمود و سفارش می کرد اگر قرص نانی یا میوه ای را بر سر راه دیدید آن را شستشو داده مصرف نمایید و نگذارید اسراف شود. که امام مجتبی علیه السلام نیز در پرهیز از اسراف رهنمود دادند و فرمودند: «مَنْ وَجَدَ لُقْمَهً مُلْقَاهً فَمَسَحَ مِنْهَا أَوْ غَسَلَ مَا عَلَیْهَا ثُمَّ أَکَلَهَا لَمْ تَسْتَقِرَّ فِی جَوْفِهِ إِلَّا أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّار؛ کسی که غذای بر زمین افتاده ای (قرص نان یا میوه ای) را بیابد و آن را تمیز کرده، شستشو دهد و بخورد، خداوند بلند مرتبه او را از آتش جهنم نجات خواهد داد.»
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «إِنِّی لَأَلْعَقُ أَصَابِعِی مِنَ المأدم [الْأُدْمِ‏] حَتَّى أَخَافُ أَنْ یَرَى خَادِمِی أَنَّ ذَلِکَ مِنْ جَشَعٍ وَ لَیْسَ ذَلِکَ لِذَلِکَ إِنَّ قَوْماً أُفْرِغَتْ عَلَیْهِمُ النِّعْمَهُ وَ هُمْ أَهْلُ الثَّرْثَارِ فَعَمَدُوا إِلَى مُخِّ الْحِنْطَهِ فَجَعَلُوا یُنَجُّونَ بِهِ صِبْیَانَهُمْ حَتَّى اجْتَمَعَ مِنْ ذَلِکَ جَبَلٌ قَالَ فَمَرَّ رَجُلٌ صَالِحٌ عَلَى امْرَأَهٍ وَ هِیَ تَفْعَلُ ذَلِکَ بِصَبِیٍّ لَهَا فَقَالَ وَیْحَکُمْ اتَّقُوا اللَّهَ لَا یُغَیِّرْ مَا بِکُمْ مِنْ نِعْمَهٍ فَقَالَتْ کَأَنَّکَ تُخَوِّفُنَا بِالْجُوعِ أَمَا مَا دَامَ ثَرْثَارُنَا یَجْرِی فَإِنَّا لَا نَخَافُ الْجُوعَ قَالَ فَأَسِفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَضْعَفَ لَهُمُ الثَّرْثَارَ وَ حَبَسَ عَنْهُمْ قَطْرَ السَّمَاءِ وَ نَبْتَ الْأَرْضِ قَالَ فَاحْتَاجُوا إِلَى مَا فِی أَیْدِیهِمْ فَأَکَلُوهُ ثُمَّ احْتَاجُوا إِلَى ذَلِکَ الْجَبَلِ فَإِنْ کَانَ لَیُقَسَّمُ بَیْنَهُمْ بِالْمِیزَان‏؛ من انگشتهاى خود را بعد از طعام مى‏ لیسم به مرتبه ‏اى که مى‏ ترسم خادم من گمان کند که این از حرص من است، چنین نیست بلکه از براى احترام نعمت الهى است، بدرستى که گروهى بودند که حق تعالى نعمت فراوان به ایشان کرامت فرموده بود و ایشان نهرى داشتند که آن را «ثرثار» مى‏ گفتند. پس، از وفور نعمت، به نانهاى نفیس که از مغز خالص گندم پخته بودند استنجا مى‏ کردند اطفال خود را تا آنکه کوهى از آن نانهاى نجس جمع شد، روزى مرد صالحى گذشت بر زنى که طفل خود را به این نان استنجا مى‏ کرد، پس گفت: از خدا بترسید و به نعمت الهى مغرور مشوید و کفران نعمت خدا مکنید. آن زن گفت: گویا ما را به گرسنگى مى‏ ترسانى! تا این نهر ثرثار ما جارى است، ما از گرسنگى نمى‏ ترسیم. پس حق تعالى بر ایشان غضب فرمود و آن ثرثار را از ایشان قطع کرد و باران آسمان و گیاه زمین را بر ایشان حبس کرد، پس محتاج شدند به آنچه در خانه‏ هاى خود داشتند، چون آنها تمام شد محتاج شدند به آن کوهى که از نانهاى استنجا جمع کرده بودند که در میان خود به ترازو قسمت مى ‏کردند.»
امام صادق(علیه السلام) انداختن هسته خرما را نوعی اتلاف مواد غذایی می دانند و می فرمایند:
«أدنى الإسراف هراقه فضل الإناء، و ابتذال ثوب الصّون، و إلقاء النّوى؛ کمترین اسراف بر زمین ریختن زیادى آب ظرف است، و لباس نو را در جاى لباس کار پوشیدن، و به دور انداختن هسته خرما»
رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) می فرماید: «اَکْرِمُوا الْخُبْزَ وَ عَظِّمُوهُ فَاِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعالی اَنْزَلَ لَهُ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اَخْرَجَ بَرَکاتِ الْاَرْضِ مِنْ کَرَامَتِهِ اَنْ لا یُقْطَعَ وَلا یُوطَأ؛ نان را بزرگ دارید و آن را محترم شمارید که خدای متعال برای آن، برکاتی از آسمان فرو فرستاده و برکات زمین را بیرون آورده است؛ از جمله احترام گزاری به نان، آن است که آن را نبرند و زیر پا نیندازند.»
امام صادق(علیه السلام) این حکایت را از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) نقل می کند که آن حضرت به عده ای از همراهانش فرمود: «إِنَّهُ کَانَ نَبِیٌّ فِیمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ یُقَالُ لَهُ دَانِیَالُ وَ إِنَّهُ أَعْطَى صَاحِبَ مِعْبَرٍ رَغِیفاً لِکَیْ یَعْبُرَ بِهِ فَرَمَى صَاحِبُ الْمِعْبَرِ بِالرَّغِیفِ وَ قَالَ مَا أَصْنَعُ بِالْخُبْزِ هَذَا الْخُبْزُ عِنْدَنَا قَدْ یُدَاسُ بِالْأَرْجُلِ‏ فَلَمَّا رَأَى ذَلِکَ مِنْهُ دَانِیَالُ رَفَعَ یَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَکْرِمِ الْخُبْزَ فَقَدْ رَأَیْتَ یَا رَبِّ مَا صَنَعَ هَذَا الْعَبْدُ وَ مَا قَالَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى السَّمَاءِ أَنْ تَحْبِسَ الْغَیْثَ وَ أَوْحَى إِلَى الْأَرْضِ أَنْ کُونِی طَبَقاً کَالْفَخَّارِ قَالَ فَلَمْ یُمْطَرُوا حَتَّى أَنَّهُ بَلَغَ مِنْ أَمْرِهِمْ أَنَّ بَعْضَهُمْ أَکَلَ بَعْضاً فَلَمَّا بَلَغَ مِنْهُمْ مَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ قَالَتِ امْرَأَهٌ لِأُخْرَى وَ لَهُمَا وَلَدَانِ یَا فُلَانَهُ تَعَالَیْ حَتَّى نَأْکُلَ أَنَا وَ أَنْتِ الْیَوْمَ وَلَدِی وَ إِذَا کَانَ غَداً أَکَلْنَا وَلَدَکِ قَالَتْ لَهَا نَعَمْ فَأَکَلَتَاهُ فَلَمَّا أَنْ جَاعَتَا مِنْ بَعْدُ رَاوَدَتِ الْأُخْرَى عَلَى أَکْلِ وَلَدِهَا فَامْتَنَعَتْ عَلَیْهَا فَقَالَتْ لَهَا بَیْنِی وَ بَیْنَکِ نَبِیُّ اللَّهِ فَاخْتَصَمَا إِلَى دَانِیَالَ ع فَقَالَ لَهُمَا وَ قَدْ بَلَغَ الْأَمْرُ إِلَى مَا أَرَى قَالَتَا لَهُ نَعَمْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ أَشَدَّ قَالَ فَرَفَعَ یَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ عُدْ عَلَیْنَا بِفَضْلِکَ وَ فَضْلِ رَحْمَتِکَ وَ لَا تُعَاقِبِ الْأَطْفَالَ وَ مَنْ فِیهِ خَیْرٌ بِذَنْبِ صَاحِبِ الْمِعْبَرِ وَ أَضْرَابِهِ لِنِعْمَتِکَ قَالَ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّمَاءَ أَنْ أَمْطِرِی عَلَى الْأَرْضِ وَ أَمَرَالْأَرْضَ أَنْ أَنْبِتِی لِخَلْقِی مَا قَدْ فَاتَهُمْ مِنْ خَیْرِکَ فَإِنِّی قَدْ رَحِمْتُهُمْ بِالطِّفْلِ الصَّغِیرِ؛ پیامبری به نام دانیال بود که روزی با دادن قرص نانی به صاحب یک کشتی از او خواست تا او را سوار کشتی کند؛ امّا صاحب کشتی، آن را پرتاب کرد و گفت: «نان به چه کار من می آید؟ نان آن قدر فراوان است که زیر پا لگدمال می شود.» وقتی دانیال، این امر را مشاهده کرد، به آسمان دست بلند کرد و گفت: «خدایا! نان را گرامی بدار. دیدی که این بنده با نان چه کرد؟»
خداوند بر اثر این دعا به آسمان فرمان داد که باران نبارد و به زمین وحی کرد که مانند سفال خشکیده شود. در نتیجه، قحطی فرا رسید تا آنجا که مردم به جان یکدیگر افتادند تا همدیگر را بخورند؛ چنانچه دو زن که هر دو فرزند کوچک داشتند با هم قرار گذاشتند روز اوّل یکی از بچه ها و روز دوم، بچه دیگری را بخورند؛ چون کودک اوّل را خوردند ونوبت به دومی رسید، مادرش امتناع کرد، پس برای مرافعه نزد دانیال رفتند و مطلب را به او ابلاغ کردند. دانیال با شنیدن این ماجرا گفت: «یعنی امر گرسنگی شما به اینجا رسیده است که کودکان خود را می خورید؟» آن وقت به سوی آسمان، دست بلند کرد و گفت: «خداوندا! فضل و رحمت خود را به ما باز گردان و بی گناهان و کودکان را به گناه صاحب آن کشتی و بی حرمتی او به نعمت خود، عذاب مکن.»
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله)، خوردن خورده ریزه های مواد غذایی و نان را امری پسندیده معرفی و می فرماید:«مَنْ تَتَبَّعَ مَا یَقَعُ مِنْ مَائِدَتِهِ فَأَکَلَهُ ذَهَبَ عَنْهُ الْفَقْرُ وَ عَنْ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ إِلَى السَّابِعِ؛ هر کس غذایی را که اطراف سفره می ریزد برچیده تناول نماید فقر از او و فرزندانش تا هفت نسل دور می گردد»
امام (علیه السلام) اتلاف مال را نوعی اسراف می داند و می فرماید:«لیس فیما أصلح البدن إسراف ... إنّما الإسراف فیما أتلف المال و أضرّ بالبدن؛ در آنچه مایه اصلاح بدن (و تندرستى) شود اسراف نیست ... بلکه اسراف در چیزى است که مال را تلف مى‏کند و به بدن آسیب مى‏رساند.»

احکام اتلاف مواد غذایی

الف. حرمت اتلاف مواد غذایی

اتلاف و ضایع نمودن مواد غذایی که نوعی اسراف محسوب می شود، حرام و گناه کبیره می باشد.
مهم ترین دلیل حرمت، آیات فراوان است. ماده «سرف» در شکل هاى مختلف آن در حدود بیست و سه مورد در کتاب الهى به کار رفته و حدود هفت مورد آن با نهى صریح و برخى موارد دیگر مانند نهى است به گونه اى که اگر صریح در حرمت نباشند دست کم ظهور در حرمت دارند.
در هر صورت دلالت آیات بر اصل حرمت امرى مسلّم و قطعى است. آنچه جاى بحث دارد اطلاق و دایره شمول آیات است از جمله آیاتى که دلالت بر حرمت انواع اسراف دارد آیه ذیل است:
«وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النّارِ؛ و مسرفان اهل آتشند».
بنا به دلالت این آیه، اسراف نه تنها حرام بلکه از گناهان کبیره است؛ زیرا بسیارى از فقها فرموده اند: یکى از نشانه هاى گناه کبیره وعده بر عذاب در قرآن یا روایات است.
صاحب عروه الوثقی در مقام تعریف گناه کبیره مى نویسد: «گناه کبیره گناهى است که آیه یا روایتى دلالت کند بر کبیره بودن آن ... و یا در کتاب یا سنت بر مرتکب آن با صراحت یا ضمنى وعدۀ عذاب داده شود».
این عبارت سید را همه حاشیه نویسان پذیرفته و بر آن حاشیه نزده اند.
بنابراین در دلالت آیه بر حرمت بلکه کبیره بودن اسراف جاى بحث نیست. اما نسبت به اطلاق دور نیست گفته شود: آیه اطلاق دارد و هر آنچه مصداق اسراف باشد مورد دلالت آیه خواهد بود. افزون بر اطلاق، «مسرفین» جمع و داراى الف و لام است و در دانش اصول یکى از الفاظ دال بر عموم جمع همراه با الف و لام است به ویژه این مطلب با ادات تأکید «إن» و ضمیر جمع «هم» در قبل و بعد مورد تأکید واقع شده است.
پس آیه دلالت دارد بر حرمت هر نوع اسراف، چه در مورد خوراکى، آشامیدنى، مسکن، لباس، تزیین و امور دیگر .

ب. اتلاف و ضایع نمودن قربانی در حجّ

تا آنجا که ممکن است باید قربانى را در قربانگاههاى موجود انجام داد، و از تلف شدن گوشت آن جلوگیرى کرد؛ امّا اگر بعد ازتلاش و کوشش، یقین پیدا کند که راهى براى استفاده از گوشت قربانى نیست، و حتماً ضایع مى شود، باید از قربانى در آنجا صرفنظر کند، و پول آن را کنار بگذاد، و هنگام بازگشت در محلّ خود قربانى نماید. البتّه در ماه ذى الحجّۀ همان سال، و اگر ممکن نشد در ماه ذى الحجّۀ سال آینده قربانى مى کند، و مى تواند به وسیلۀ تلفن با دوستان خود هماهنگ کند که در همان روز بعد از رمى جمره قربانى کنند؛ ولى این کار واجب نیست.
استفتاء: با توجّه به این که سازمان حج تأکید مى کند که با تلاشهایى که صورت گرفته، طبق تعهّد مسلّم مسئولین سعودى، امسال گوشتهاى قربانى مطلقاً تلف نمى شود، بلکه تمام آن بسته بندى شده و صرف فقرا مى گردد، و حتّى پوست و رودۀ آن نیز مصرف مى شود، آیا در این شرایط، مقلّدین حضرتعالى مى توانند قربانى خود را در آنجا ذبح کنند؟
جواب: سازمان محترم حج نیز در نامه اى همین مطلب را از ما سؤال کرده اند و در پاسخ عرض کرده ایم: در شرایط جدید، مادام که گوشتهاى قربانى کاملًا مصرف مى گردد، بهتر است در آنجا ذبح شود؛ (هر چند قربانگاه ها خارج از منى است.) خدا را شکر مى گوییم که فتواى مزبور تأثیر خود را گذاشت، و یکى از مشکلات مهمّ حج، یعنى اسراف عظیم و اتلاف گوشتهاى قربانى، فعلًا حل شده است. بدیهى است شرایط تغییر کرده، و فتوا تغییر نکرده است. لذا هرگاه وضع برگردد و گوشت ها تلف شود، قربانى در آنجا جایز نیست.

ت. نهی از منکر تلف کنندگان

استفتاء: آیا با اینکه مى بینیم مردم در آشغالیها و زباله ها نان و برنج و گوشت و ... مى ریزند وظیفه ما نسبت به این امور چیست؟ با اینکه اسراف و تبذیر و بى احترامى به نعمت هاى الهى است.
جواب: با مراعات شرایط امر به معروف و نهى از منکر نمائید.

ث. اتلاف مواد غذایی در ادارات

سوال اول: اگر در ادارات معمولا غذا از مصرف مأمورین آن اداره اضافه بیاید چگونه باید عمل نمود تا از اسراف جلوگیرى گردد؟
جواب: اگر نگهدارى آن براى وعده بعدى بدون فاسد شدن ممکن باشد باید حفظ شود و اگر ممکن نباشد در صورت امکان قبل از فاسد شدن آن به افرادى که مصرف مى کنند داده شود و اگر آن هم ممکن نباشد در ظرف مخصوصى جهت خوراک حیوانات جمع آورى شود و از ریختن آن به سطلهاى زباله خوددارى شود، و باید هنگام پختن هم دقت کنند که بیش از اندازه نپزند، و باید به متصدیان تهیه غذا دائما تذکر داده شود که از اسراف و تبذیر پرهیز کنند.
سوال دوم: در مجموعه هاى سازمانى که غذا بطور دسته جمعى تقسیم و صرف مى شود، غذا زیاد اسراف مى شود، بطورى که بعضى حدود یک سوّم غذایى را که کاملا قابل خوردن است دور مى ریزند؛ آیا به نظر حضرتعالى جایز است کسانى که غذایشان اضافه مى ماند، بیشتر از حدّ خوراکشان از مقسّم، غذا دریافت نمایند؟
جواب: چنانچه ممکن باشد که زیادى را به دیگرى واگذار کند و دور ریخته نشود، مانعى ندارد که زیادتر بگیرد، و الّا اسراف است و حرام مى باشد.

ج. شرکت در مجالس ترحیم همراه تبذیر

استفتاء: آیا شرکت در مجالس ترحیمى که همراه با تشریفات و اسراف و تبذیر بسیار است، جایز است؟
جواب: حرام نیست.

علل اتلاف مواد غذایی

الف. تکبّر و خود بزرگ بینی

یکی از ریشه های اتلاف و تضییع مواد غذایی تکبر و خودبزرگ بینی است. خود بزرگ بینی موجب می شود تا انسان رفتارهای استکباری در پیش گیرد و بی توجه به خدا و ماموریت خود در زمین در دامن رفاه و اتراف بلغزد و همین، عاملی برای اسراف و اتلاف و تجاوزهای دیگر او شود.
خداوند در آیه 12 سوره یونس باتوجه به این علل و عوامل است که اتراف را عاملی در اسراف مردم می شمارد و می گوید که یکی از علل و عوامل اسراف گری و تجاوز از حدود در آدمی، رفاه و اتراف ایشان است
«وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلى‏ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛ هنگامى که به انسان زیان (و ناراحتى) رسد، ما را (در هر حال:) در حالى که به پهلو خوابیده، یا نشسته، یا ایستاده است، مى‏خواند؛ امّا هنگامى که ناراحتى را از او برطرف ساختیم، چنان مى‏رود که گویى هرگز ما را براى حل مشکلى که به او رسیده بود، نخوانده است! این گونه براى اسرافکاران، اعمالشان زینت داده شده است (که زشتى این عمل را درک نمى‏کنند)».
کشورهای غربی به سبب رفاه بیرون از حد و اندازه و اتراف است که دچار رفتارهای استکباری و تجاوز از حدود و مرزهای عقلی و اخلاقی و عقلایی شده و در نهایت خود و دیگری را به فساد و نیستی سوق می دهند.
آن گاه که روحیه ی استکبار وطغیان در وجود انسانی ریشه دواند، باسرعت وشتاب وصف ناپذیری به سوی زندگی همراه با اسراف وتبذیرپیش می رود. قرآن کریم می فرماید: «اِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفینَ؛ زیرا فرعون، برترى‏جویى در زمین داشت؛ و از اسرافکاران بود!»

ب. جهل و نادانی

همان گونه که صرفه جویی نشانه عقل فرد معرفی شده است اسراف نیز از علایم روشن و نمونه های بارز جهل است چنان که امیر مومنان می فرماید: «لَا جَهْلَ‏ کَالتَّبْذِیر؛ هیچ جهلی همچون اسراف و بیهوده خرجی نیست» زیرا جهل است که انسانی را وادار به اسراف و نابودی اموال و نعمتهای خدادادی و ضایع کردن سرمایه و امکانات می کند در واقع ریشه هر بدبختی در زندگی بشر جهل و نادانی است.

پ. از بین بردن محصولات غذایی در مرحله عرضه و تولید

طبق گزارشهای سازمان جهانی غذا و خشکبار، بخش اعظم ضایعات غذایی در کشورهای در حال توسعه از نارسایی در فناوریهای کشت، برداشت، فراوری، انباشت، حمل و توزیع موادغذایی نشأت می گیرد.
بیشترین اتلاف موادغذایی در کفه عرضه است، تا دورریز آن توسط مصرف کننده در کفه تقاضا.
طبق گزارش مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی در دی ماه 1393 حاکی از آن است که گندم و آرد عرضه شده به صنعت نان در ایران از کیفیت لازم برخوردار نیست. بخشی از گندم تأمین شده کشور (اعم از تولید داخل یا وارداتی) فاقد کیفیت لازم است؛ محموله های گندم به علت جذب رطوبت در زمان حمل، اغلب نم کشیده، وزنشان دستخوش افزایش می شود. گندم مورد ذخیره سازی در سیلوها (که اغلب با افت کیفی در آن مواجه است) به کارخانه های آردسازی تحویل می شود. این کارخانه ها، آرد باکیفیت را به مغازه های شیرینی فروشی و کارخانه های بیسکوئیت سازی و سبوس گندم را به مزارع حیوانات می فروشند. این شرکت ها اغلب با تهیه آرد کم­ کیفیت از گندم نامرغوب، آن را با قیمت مصوب به نانواییها عرضه می کنند. این الگوی عرضه، در کنار شیوه های ناکارآمد پخت نان و کمبود صلاحیت کافی در نیروی کار صنعت نان موجب تولید و عرضه نان بی کیفیت و پُر دورریز در جامعه می شود.

ت. واردات محصولات غذایی

یکی از عوامل ایجاد ضایعات و اتلاف مواد غذایی، واردات مواد غذایی به کشور است. به عنوان نمونه در سبد غذایی برنج، اشباع بازارهای کشور از برنج واراداتی، انبارداری بلندمدت برنج تولید داخل موجب افت کیفی برنج داخلی مورد عرضه در بازار و افزایش ضایعات آن در مرحله مصرف می شود.

ث. افت کیفی مواد غذایی

بدیهی است افت کیفیت موادغذایی مورد عرضه، موجب افزایش ضایعات موادغذایی در مرحله مصرف خواهد شد.

ج. الگوی مصرف اشرافی گری

برخی از الگوهای مصرف اسراف کارانه در جامعه ایران در حال رشد هستند. بخشی از این الگوهای ناپسند مصرف ناشی از نگرش مصرف گرایانه نسبت به موادغذایی و رفتارهای ناشی از آن هستند. البته این الگوها در جامعه ایرانی ریشه ای ندارند، و صرفاً بین برخی افراد در طبقات اجتماعی با درآمد بسیار بالا و اشرافی ها رواج محدودی دارند. با این وجود نگرشها و رفتارهای اسراف¬ جویانه که استفاده ناکارآمد از موادغذایی را به عنوان نشانه ای از اعتبار نظر می انگارند، در چندی از کسب و کارها و صنایع ما رواج یافته و می توان مصادیقی از آن را در برخی رستورانها، هتلها، مراکز تهیه غذا و غیره مشاهده کرد.
همان طور که می دانیم همه ساله با فرا رسیدن ایام تابستان و شروع فصل گرما اهمیت آب بر همگان مشخص می شود، به خصوص در سال های اخیر که وضعیت نگران کننده ای در تأمین آب شرب و آب مورد نیاز بخش کشاورزی، داشته ایم. با این حال در حال حاضر بیش از 70 درصد آب در مزارع کشور به دلیل عدم بهره گیری از شیوه های نامناسب آبیاری به هدر می رود.افزایش سرانه مصرف آب در مصارف خانگی از دیگر مواردی است که بر روند نگران کننده آب دامن می زند. جالب آنکه بدانیم سرانه مصرف آب هر ایرانی چند برابر سرانه جهانی است.نابودی تدریجی عرصه های مرتعی جنگلی باعث شده تا ذخایر زیرزمینی آب های کشور دچار افت شدید شود، به طوری که رفته رفته شاهد شوره زار شدن اراضی کشاورزی در برخی مناطق هستیم. اگر تمام مباحث را در کنار یکدیگر قرار دهیم کاملاً مشخص است که مصرف بد، مدگرایی، نبود آموزش و عدم رسیدگی به نیازها و اولویت ها از طرف مردم و مسئولان، واژه های اسراف و تبذیر را بیش از پیش به فرهنگ مانزدیک کرده است. متأسفانه در کشور ما نوع درآمدها همانند یک کشور آسیایی است، فرهنگ مصرف مردم به شیوه کشورهای پیشرفته اروپایی و در نهایت اقتصادی شبیه به اقتصاد یک کشور آفریقایی که برای حل این معضل باید یک فعالیت فرهنگی وسیع برای اصلاح الگوی مصرف آغاز شود.

آثار اتلاف مواد غذایی

الف. ترس، گرسنگی و فقر

یکی از اصلی ترین آثار اتلاف مواد غذایی، ترس، فقر و گرسنگی است. قرآن کریم در این زمینه می فرماید:
«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یَأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُون‏؛ خداوند برای آنها که کفران نعمت می کنندمثلی زده است: منطقه آبادی راکه امن و آرام ومطمئن بوده وهمواره روزیش به طور وافر از هر مکانی فرا می رسیده، اما نعمت خدا را کفران کردند و خداوند به خاطراعمالی که انجام می دادند لباس گرسنگی وترس را در اندامشان پوشانید.»
مفسران در مورد شأن نزول این آیه احتمالات مختلفی را ذکر کرده اند. اما آنچه قابل توجه است این که کفران نعمت، اسراف، تبذیر و هدردادن مواد غذایی و نعمتها چتر ناامنی، گرسنگی وبدبختی برسرجامعه افکنده و فقر و فلاکت از هر سو آنان را احاطه می کند.
بعضى از مفسرین گفته‏اند این داستان مربوط به گروهى از بنى اسرائیل بوده است که در منطقه آبادى مى‏زیستند و بر اثر کفران نعمت گرفتار قحطى و ناامنى شدند. شاهد این سخن حدیثى است که از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:
« گروهى از بنى اسرائیل آن قدر زندگى مرفهى داشتند که حتى از مواد غذایى مجسمه‏هاى کوچک مى‏ساختند و گاهى با آن بدن خود را نیز پاک مى‏کردند، اما سرانجام کار آنها به جایى رسید که مجبور شدند همان مواد غذایى آلوده را بخورند و این همان است که خداوند در قرآن فرموده:" ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً ..."»
امام صادق (علیه السلام) مى فرماید: «انَّ السَّرفَ یُورِثُ الفَقرَ وَ انَّ القَصدَ یُورِثُ الغِنى؛ همانا اسراف، پدید آورنده فقر، و میانه روى موجب بى نیازى است.»
اسلام با تحریم اسراف و تبذیر، و منع از کنز و تشویق به انفاق، بعضى از راههاى جلوگیرى از ایجاد فاصله عمیق سطح زندگى میان افراد جامعه را نشان داده است تا این افراد مازاد هزینه زندگى خود را به دیگران دهند و بدین وسیله از سطح زندگى خود کاسته، به سطح زندگى فقرا بیفزایند.
نگاهى گذرا به اسرافکاریهاى عده اى مترف و خوشگذران، نشان مى دهد که با پرهیز از آن، مى توان انسانهاى گرسنه و برهنه زیادى را سیر کرد و پوشاند و به جاى ساختمانهاى سر به فلک کشیده و متعدد و مجهز، چه بسیار بى خانه هایى را خانه داد تا آنها را از گرما و سرما حفظ کند، در حالى که ممکن است صاحبان آن کاخ ها و قصرها، به بیش از یکصدم یا یکهزارم آنها نیاز نداشته باشند.

ب. تسلط سرمایه داران بر فقرا

آزادى در مصرف ما را به نابودى منابع نیرو و موادّ غذایى‏ و دیگر ضروریّات تهدید مى‏کند. اگر متنعّمان و شادخواران ـ یا پاره‏اى دیگر از مردم که از اخلاق آنان رنگ گرفته‏اند ـ به شکل کنونى مصرف و استهلاک ادامه دهند، که منتهاى آرزوى متکاثران است (زیرا که سبب رواج یافتن بازارهاى تولیدات ایشان مى‏شود)، منابع نیرو و غذا و دیگر چیزها به صورتى فاحش مضمحل مى‏شود؛ لیکن اگر از مصرف مسرفانه جلوگیرى به عمل آید، آنچه موجود است به همه مى‏رسد، و از منابع استفاده فراوان و بى‏رویّه نمى‏شود؛ و در این هنگام متکاثران بسیارى از درآمدهاى تحمیل‏شده خود را بر بازارها از دست مى‏دهند، و این کار به سود قشرهاى کم درآمد و مستضعف اجتماع تمام مى‏شود.
بنا بر این، ترک مصرف آزاد و طرد آن، به همان گونه که به نجات انسان مى‏انجامد، سبب آن مى‏شود که متکاثران بازارهاى مصرف تولیدهاى خود را نیز از دست بدهند؛ پس لازم است هر چه بیشتر مبارزه بر ضد آزادى مصرف در سر لوحه برنامه‏هاى اقتصادى و معیشتى هر اجتماعى قرار گیرد، هر اجتماعى که مى‏خواهد به صورتى انسانى و سالم و مستقل و نیرومند و سربلند زندگى کند.

ت. صدمه به تنوع زیستی و آب

بنا به اعلام فائو تاثیر اتلاف مواد غذایی روی منابع طبیعی نخستین مطالعه برای تحلیل آثار اتلاف مواد غذایی در جهان از یک دورنمای زیست محیطی است که به طور خاص عواقب آن بر روی اقلیم، آب و استفاده از زمین را مورد توجه قرار می دهد.
از جمله یافته های کلیدی گزارش فائو این است که هر سال مواد غذایی که تولید می شود اما مورد مصرف قرار نمی گیرد، حجم آبی معادل جریان سالانه رود ولگای روسیه را می بلعد و 3/3 میلیارد تن گاز گلخانه ای به جو زمین می افزاید.

راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی

الف. بسته بندی های نوین

یکی از راهکارهای مهم در به حداقل رساندن فساد و اتلاف موادغذایی، استفاده از بسته بندی صحیح و متناسب با محصول در تمامی مراحل تولید ماده غذایی است در حقیقت بسته بندی نظام بهم پیوسته ای از آماده سازی کالا برای حمل و نقل، توزیع، نگهداری، فروش و مصرف نهایی آن می باشد. در جایی که روشهای بسته بندی ضعیف باشد یا وجود نداشته باشد مقادیر زیادی ازغذا و کالاهای دیگر از بین خواهد رفت. اگر سطح بسته بندی ( چه کمی و چه کیفی ) افزایش یابد اتلاف غذا کمتر خواهد بود.
بسته بندی در واقع از مواد غذایی در برابر نفوذ عوامل خارجی و حفظ خواص داخلی آن محافظت می کند. این مقوله به منظور افزایش مدت نگهداری به دلیل محافظت ماده غذایی از عوامل فساد درونی و بیرونی به ویژه درباره محصولات تازه ای همچون گوشت، مرغ و ماهی و حمل و نقل آسان تر آن ها استفاده می شود و بدین ترتیب ضایعات مواد غذایی را به دلیل آلودگی های میکروبی، واکنش های شیمیایی و تنش های فیزیکی کاهش می دهد.

ب. آموزش در رسانه ها

آموزش در رسانه ها نقش مهمی در کاهش اسراف و اتلاف مواد غذایی دارد. عایت اصول نگهداری مواد غذایی با توجه به نوع محصول در مراحل مختلف تولید، نگهداری در فروشگاه ها و مصرف در منزل به جلوگیری از اسراف کمک می کند، این اصول را می توان به وسیله رسانه ها به مردم آموزش داد و آن را حتی از زمان مدرسه در افراد شروع و نهادینه کرد. بدین ترتیب نقش رسانه ها در کاهش اسراف مواد غذایی می تواند بسیار پررنگ باشد. نشان دادن روش های نگهداری صحیح مواد غذایی مختلف، تشویق به خرید مواد غذایی به اندازه مصرف روزانه، تشویق به کاهش تنوع غذاها در مهمانی ها و نهاد های اداری و دولتی، ترغیب رستوران ها به استفاده از غذا به صورت نیم پرس، از مواردی است که به صورت میان برنامه های تبلیغاتی یا ساخت فیلم، سریال و انیمیشن می توان به مخاطبان آموزش داد، با توجه به این اصول، نمایش دادن معایب اسراف به صورت کاریکاتور در روزنامه ها نیز تا میزان زیادی می تواند به فرهنگسازی در این زمینه کمک کند.

پ. کاهش خرید موادغذایی

یکی از راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی به اندازه نیاز، خرید کردن است و از انبار کردن مواد غذایی در منزل خودداری شود. توصیه می شود زمانی که گرسنه هستید برای خرید مواد غذایی نروید زیرا حتما خوراکی هایی بیش از نیاز واقعی انتخاب خواهید کرد. به علاوه تعداد اعضای خانواده و نحوه تغذیه هر کدام را نیز مدنظر داشته باشید.

ت. منجمد کردن به جای بیرون ریختن

بسیاری از مواد غذایی را می توان منجمد کرد. مدت نگهداری مواد غذایی در فریزر مانند یخچال متفاوت است.

ث. درست کردن سیلو

ساخت سیلو از جمله راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی است. سیلوها، مخازن نگهداری برخی از مواد غذایی به صورت توده و بدون بسته بندی هستند. این مخازن باید دارای شرایطی باشند تا بتوانند کیفیّت محصول را به نحو مطلوب حفظ نمایند.
در قرآن کریم درباره چگونگی نگهداری محصولات کشاورزی چنین آمده است: «قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی‏ سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تَأْکُلُون‏؛ یوسف گفت: هفت سال با جدیّت زراعت مى‏کنید؛ و آنچه را درو کردید، جز کمى که مى‏خورید، در خوشه‏هاى خود باقى بگذارید (و ذخیره نمایید)».
شیخ طوسی(رحمه الله علیه) در تفسیر آیه فوق می نویسد: «گفته شده یوسف(علیه السلام) از آن روی به آنان فرمان داد تا غلّات را در خوشه نگهداری کرده و از این انبارش بهره بردند؛ به خاطر این که سوسک و شپش در سنبل نمافتد و دانه ها فاسد نمی شود، گر چه مدّت ها بر آن بگذرد؛ امّا اگر دانه ها پاک شود و آنها را از خوشه ها در آورند، به سرعت فاسد می شود.»
بر پایه آمارهای موجود، به طور متوسط، 35 درصد از محصولات کشاورزی در ایران در مراحل گوناگون ضایع می شود که غذای 15 تا 20 میلیون نفر از جمعیت کشور است. ضایعات کشاورزی در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن روی می دهد، ولی قسمت عمده ضایعات، مربوط به مراحل برداشت و پس از آن (تا مرحله مصرف) است.

ج. کنسرو سازی

کنسرو کردن مواد غذایی از جمله روش های خوب نگهداری مواد غذایی است که در صورت رعایت اصول تهیه، ماندگاری خوبی برای بسیاری از اقلام غذایی ایجاد می کند.
مهمترین دشمن مواد غذایی ما ، باکتریها هستند که پس از چند روز ، موجب ترش شدن و گندیدن و فاسد شدن آنها می گردند. تجربه نشان داده است که می توان مواد غذایی را بوسیله حرارت دادن و یا سرد کردن و یا خشک کردن و با نگهداشتن در ظروف سربسته و یا افزودن برخی از مواد شیمیایی به آنها در مقابل حمله باکتریها پایدار نمود. این عمل پایدار نمودن مواد غذایی را کنسرو کردن می گویند.
بوسیله کنسرو کردن ، ما می توانیم مواد غذایی که فقط در یک فصل سال موجود است، در تمام چهار فصل داشته باشیم و همچنین از دورترین نقاط دنیا مواد غذایی را وارد و یا به آنجا صادر کنیم.

کتابشناسی

1. رفیعی محمدى، ناصر، اسراف و تبذیر، دانشگاه تربیت مدرس قم، 1373 ه ش.
2. محمودی، عبا سعلی ، اسراف و تبذیر، بعثت، تهران، 1362 ه ش.
3. رفیعی محمدى، ناصر، آفت سرما یه ها اسراف و تبذیر، انتشا رات دانشگا ه سمنا ن ، سمنان، 1387 ه ش.
4. علوی رفیعی، زهره، بررسی اسراف و تبذیر از دیدگاه قرآن و روایات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، 1384 ه ش.
5. معا ونت امور اجتما عی و مجلس ، دفتر امور فرهنگی کا رگران کشور، در مذمت اسراف و تبذیر از دیدگا ه قرآن و روایا ت ، مرکز چا پ و نشر سا زما ن تبلیغا ت اسلامی ، تهران، 1377 ه ش.

مقاله شناسی

1. سبحانی، محمد، آثار تخریبی اسراف و تبذیر، مجله: مبلغان، آبان و آذر 1383، شماره 60.
2. عطایی، محمد رضا، اسراف و تبذیر در قرآن و سنت، مجله: مشکو ه، بهار و تابستان 1376، شماره 54.
3. رستگاری، مهدی، طیفوری، علی، دورنمایی از وضعیت ضایعات مواد غذایی در ایران، ماهنامه تجارت جنوب، شماره 5، آبان1394 ه ش.
4. منتظری، محمد مهدی، مفهوم یابی اصلاح الگوی مصرف در احکام فقهی با تأکید بر مفهوم اسراف و تبذیر، مجله دادرسی، مهر و آبان 1388، شماره 76.
5. مصلایی پوریزدی،عباس؛ عدالت مهر،سعیده؛ پیامدهای اسراف و تبذیر در قرآن و حدیث، مجله نامه الهیات، زمستان 1389، شماره 13.

فهرست منابع

قرآن کریم
1. ابن بابویه، محمد بن على، عیون أخبار الرضا علیه السلام، نشر جهان، تهران، چاپ: اول، 1378ق.
2. ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ: دوم، 1413 ق.
3. بافکار، حسین، هسته حیات، مرکز پژوهش هاى اسلامى صدا و سیما، قم، 1385 ه ش.
4. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دار الکتب الإسلامیه ، قم، چاپ دوم، 1371 ق
5. جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، اول، ه‍ ق.
6. حکیمى، محمدرضا و حکیمى، محمد و حکیمى، على ـ آرام، احمد، الحیاه / ترجمه احمد آرام، الحیاه / ترجمه احمد آرام، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران، چاپ اول، 1380ش.
7. خمینى، سید روح اللّه موسوى، استفتاءات (امام خمینى)، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ، پنجم، 1422 ه‍ ق.
8. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، خسروى، غلامرضا، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، مرتضوی، تهران، چاپ: دوم، 1374ش.
9. رستگاری، مهدی، طیفوری، علی، دورنمایی از وضعیت ضایعات مواد غذایی در ایران، ماهنامه تجارت جنوب، شماره 5، آبان1394 ه ش.
10. شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ: اول، 1409 ق.
11. شیخ کلینی، کافی، دارالحدیث، قم، 1429 ه ق.
12. شیخ کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.
13. علامه طباطبایی، سیّد محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، جامعه مدرسین، قم، 1385 ه ش.
14. عیاشى، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، المطبعه العلمیه، تهران، چاپ اول، 1380 ق.
15. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، موسسه دارالهجره، قم، 1409 ه ق.
16. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1414 ه ق
17. گیلانى، فومنى، محمد تقى بهجت، استفتاءات (بهجت)، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم، چاپ اول، 1428 ه‍ ق.
18. لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، دار الحدیث، قم، چاپ اول، 1376 ش.
19. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایره المعارف قرآن کریم، بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، قم، چاپ سوم، 1382 ه.ش.
20. مفضل بن عمر، توحید المفضل، داورى، قم، چاپ سوم، بى تا
21. مکارم شیرازى، ناصر ، مناسک جامع حج (مکارم)، انتشارات مدرسه الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام، قم، چاپ اول، 1426 ه‍ ق.
22. مکارم شیرازى، ناصر، استفتاءات جدید (مکارم)، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، قم، چاپ دوم، 1427 ه‍ ق.
23. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ 10، 1371 ه.ش.