فرهنگ مصادیق:اتلاف مواد غذایی

اتلاف مواد غذایی

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	اتلاف مواد غذایی-پژوهشکده امر به معروف
۲	چطور می‌شود از اتلاف ۵۰ درصدی مواد غذایی در جهان جلوگیری کرد؟
3	زیان ۷۵۰ میلیارد دلاری جهان از محل اسراف غذا
4	یک سوم مواد غذایی جهان اتلاف می‌شود

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	جبران اتلاف اموال مردم
۲	اتلاف عمدی عمر خود
۳	اتلاف عمدی عمر دیگران
۴	اتلاف مال
۵	اتلاف منابع عمومی (انفال)
۶	خوردن غذای معطر بر محرِم
۷	پرخوری از غذای حلال
۸	اهانت به مواد غذایی مثل نان
۹	خوردن از غذای مردم بدون دعوت
۱۰	اهانت به مواد غذایی مثل نان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده: حسین نصاری
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/11/7
کلمات کلیدی: اتلاف، مواد غذایی، اسراف، تبذیر، فقر، ثروت اندوزی، تضییع، هدردادن، صرفه جویی.

مفهوم اتلاف مواد غذایی

اتلاف از واژه«تلف» به معنای نابود شدن و از بین رفتن است و فعل آن «تَلِفَ یَتلَفُ تَلفاً» می‌باشد.
اتلاف مصدر باب إفعال و فعل آن «أتلف» است و اضافه همزه به آن برای متعدّی کردن است. اهل لغت، اتلاف را به از بین بردن از روی اسراف معنا کرده‌اند و در صورتی می‌گویند: «أتلف فلانٌ ماله إتلافاً» که از روی اسراف و زیاده روی باشد.
ولی برخی از متأخران أهل لغت، اتلاف را به معنای مطلق از بین بردن معنا کرده‌اند.
راغب اصفهانی می‌نویسد: «تبذیر» به معنای پخش کردن(و ریخت و پاش) و در اصل به معنی پاشیدن بذر است که برای هر کسی که مالش را ضایع می‌کند به کار می‌رود. تبذیر بذر نیز به حسب ظاهر، تضییع آن است و نیز گفته شد که «تجاوز از حدّ را در هر فعلی سرف می‌گویند گرچه در انفاق مالی شهرت بیشتری یافته است».
مرحوم طبرسی در تعریف تبذیر می‌فرماید: «تبذیر، پراکندن مال از روی اسراف است و ریشه آن پاشیدن بذر است».
منظور ما از«اتلاف» معنای عام آن است که شامل اسراف، تبذیر، تضییع و افساد مواد غذایی است.
اتلاف مواد غذایی در اصطلاح عبارت است از ضایع کردن و نابود کردن محصولات و مواد غذایی بدون دلیل شرعی و دلیل عقلی.

مقدّمه

در فرهنگ اسلامی، غذا مصداق عالی معنای روزی، خیر و برکت عطا شده از سوی خداوند متعال است و اتلاف آن از نظر اخلاقی امری ناپسند تلقی می‌شود.
ضایعات غذایی یک مشکل جهانی است. طبق گزارش‌های منتشرشده سازمان خواروبار و کشاورزی( فائو) در جهانی که ۹۰۰ میلیون نفر از جمعیت آن از گرسنگی رنج می‌برند، یک سوم از موادغذایی تولیدشده توسط انسان (بر مبنای محتوای کالریک آن) هدر می‌رود. ابعاد این مشکل از زیان اقتصادی صرف فراتر بوده و پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی آن پایداری توسعه جوامع بشری را به نحو چشمگیری تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ تخمین زده می‌شود که تولید این حجم از غذای هدر رفته در هر سال متضمن کشت در ۱۹۸ میلیون کیلومتر مربع از اراضی کشاورزی کره زمین (تقریباً معادل مساحت کشور مکزیک)، صرف ۱۷۳ میلیارد متر مکعب آب شیرین، مصرف ۲۸ میلیون تن کود شیمیایی و تولید گازهای گلخانه‌ای به میزان ۳۳۰۰ تا ۵۶۰۰ میلیون مترمکعب (معادل دی اکسید کربن) است. ابعاد خیره کننده این پیامدهای ضایعات غذایی نشان دهنده آن است که ضایعات غذایی در شمار یکی از بارزترین مصادیق اتلاف و اسراف در جوامع بشری و انحراف آنها از معیارهای «پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و زندگی سالم» به شمار می‌آیند.
امام خامنه‌ای(دامت برکاته) در باب اتلاف مواد غذایی می‌فرماید:« در روایات ما هست که از دانه ی خرما استفاده کنید. تا این حد! خرده‌های نان را استفاده کنید. آن وقت در هتلها میهمانی درست کنند و به یک عده‌ای میهمانی بدهند؛ بعد هرچه که غذا ماند، به بهانه ی اینکه بهداشتی نیست، توی سطل آشغال بریزند! این مناسب یک جامعه ی اسلامی است؟ اینجوری می‌شود به عدالت رسید؟
باید خودمان را اصلاح کنیم. باید الگوی مصرف جامعه و کشور اصلاح شود. ما الگوی مصرفمان غلط است.»
از منظر قرآن کریم و امامان معصوم(علیهم السلام) نابودی نعمت‌های الهی گناه است و در قرآن کریم با تعبیر اسراف، تبذیر و... از آن مذمّت شده است.

اهمیت مواد غذایی

غذا، از ابتدایی‌ترین نیازهای انسانی و بلکه تمام موجودات زنده است و نقش اساسی آن، انکار ناشدنی است. اشباع غریزه گرسنگی، از آغازین روز آفرینش تاکنون، همراه آدمی بوده، به طوری که می‌توان گفت پیشرفت‌های شگفت انسان در عرصه صنعت و کشاورزی، مدیون پاسخ به همین غریزه ساده و ابتدایی است.
در قرآن نیز به این نیاز بدنی انسان توجه شده و نام برخی از سوره‌ها با خوراکی‌ها شروع می‌شود. در برخی آیات، گاه به خواص برخی خوردنی‌ها اشاره شده و در برخی دیگر، به حیواناتی که سازنده خوردنی‌های مناسب و مطبوع آدمی است، اشاره گردیده است. در بعضی آیات، آنجا که از نعمت‌های بی مانند بهشتی سخن به میان آمده، از خوردنی‌ها و میوه‌هایی یاد شده که طبعا برای انسان و رشد قوای جسمانی و عقلانی او مفید هستند.
قرآن کریم وجود مواد غذایی را نعمت بزرگی بر انسان‌ها می‌شمارد و می‌فرماید: «وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ اوست که باغهای معروش [باغهایی که درختانش روی داربست‌ها قرار دارد]، و باغهای غیر معروش [باغهایی که نیاز به داربست ندارد] را آفرید؛ همچنین نخل و انواع زراعت را، که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نیز) درخت زیتون و انار را، که از جهتی با هم شبیه، و از جهتی تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است، در حالی که طعم میوه آنها متفاوت می‌باشد.) از میوه آن، به هنگامی که به ثمر می‌نشیند، بخورید! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازید! و اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست ندارد»
حضرت نبی اکرم(صلّی الله علیه و آله) در باب اهمیّت مواد غذایی می‌فرماید:
«اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِی الْخُبْزِ وَ لَا تُفَرِّقْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فَلَوْ لَا الْخُبْزُ مَا صُمْنَا وَ لَا صَلَّیْنَا وَ لَا أَدَّیْنَا فَرَائِضَ رَبِّنَا؛ بار خدایا! برای ما در نان برکت قرار ده و میان ما و آن ، جدایی مینداز که اگر نان نبود، ما نماز نمی‌خواندیم و روزه نمی‌گزاردیم و واجب‌های پروردگارمان را انجام نمی‌دادیم.»
دین اسلام می‌گوید نان چیزی است که نماز و دیگر وظایف و تکالیف بدون آن ادا نمی‌شود، پس موادّ غذایی در حکم ستون نماز است، که نماز جز با آن (و داشتن و استفاده از آن) اقامه نمی‌شود. و براستی چنین است، چه اگر نان (غذا، خوراک) نمی‌بود قدرتی برای گزاردن نماز نیز نمی‌بود. و بنا بر این نماز نمی‌بود. پس نان ـ به این جهت طبیعی و ضروری ـ ستون نماز است، و نماز ستون دین. بنا بر این، نان (به این معنی که یاد شد) نیز ستون دین است، زیرا که ستونِ ستون است.
امام صادق(علیه السلام) نان را سرچشمه معاش انسان معرفی می‌کند و می‌فرماید:«وَ اعْلَمْ یَا مُفَضَّلُ أَنَّ رَأْسَ مَعَاشِ الْإِنْسَانِ وَ حَیَاتِهِ الْخُبْزُ وَ الْمَاء؛ ای مضل بدان! سرچشمه زندگی و معاش انسان نان (و مواد غذایی) است و آب.»
حضرت نبی اکرم(صلّی الله علیه و آله) فرمودند:« بِهِ(الخُبز) صَلَّیْتُمْ وَ بِهِ صُمْتُمْ وَ بِهِ حَجَجْتُمْ بَیْتَ رَبِّکُمْ‏؛ به وسیله نان نماز می‌خوانید و روزه می‌گیرید و بوسیله نان به حجّ خانه پروردگارتان می‌توان رفت.»
امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «إِنَّمَا بُنِیَ الْجَسَدُ عَلَی الْخُبْز؛ تَن آدمی بر نان (مواد غذایی) بنا شده است.»
معنای این احادیث این است که تا نان و ماده غذایی نباشد و انسان نخورد و نیاشامد و تغذیه و تقویت نکند، نمی‌تواند زنده بماند و نیرو داشته باشد و به طهارت و عبادت و خدمت و دیگر کارها بپردازد، و این واقعیتی است روشن و بدیهی، و با این روشنی باز در احادیث یاد آوری شده است تا معلوم باشد که همه افراد جامعه انسانی باید به نیازهای اولیه خویش دسترسی داشته باشند، وگرنه واجبات دینی و تکلیفهای زندگی را نمی‌توانند انجام دهند.

تفاوت اسراف و تبذیر

تبذیر نوعی اسراف محسوب می‌شود. امام صادق(علیه السلام فرمود: «إنَّ التَّبذیرَ مِنَ الإسرافِ‏؛ تبذیر نوعی اسراف است.»
اسراف و تبذیر به‌رغم ارتباط نزدیک، تفاوتهایی نیز با هم دارند:
۱. اسراف، مفهومی فراگیر بوده، شامل هرگونه انحراف (اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و ...) می‌شود ؛ امّا تبذیر، بیشتر در امور مالی و اقتصادی‏ ، و به ندرت در موارد دیگر به‌کار می‌رود ؛ مثلًا روایتی در مقام توصیه به پذیرش ولایت علی علیه السلام از تبذیر در این امر، نهی می‌کند.
۲. اسراف، گاه بر زیاده‌روی در انجام دادن عملی مباح، اطلاق می‌شود؛ مانند زیاده‌روی در خوردن که اصل آن تا حدّ نیاز جایز، بلکه مطلوب است و گاه بر خصوص مصارف نابجا و ناشایست، اگرچه اندک باشد؛ مانند دور ریختن مواد غذایی که ارتکاب آن به مقدار کم نیز جایز نیست‏ ، بنابراین، مصادیق آن را می‌توان از دو نوعِ کمّی و کیفی دانست؛ امّا تبذیر غالباً به‌صورت کیفی و در خصوص مصارف ناشایست تحقق می‌یابد؛ مثلًا به شخصی انفاق کند تا با آن، حرامی را مرتکب شود ، پس تبذیر بر خلاف اسراف، هیچ گاه برای بیان زیاده‌روی در امور خیر، چون انفاق به‌کار نرفته است‏ ، بر همین اساس، امام صادق علیه السلام تبذیر را جزئی از اسراف دانسته‏ و اسراف بر وجه تبذیر از اسرافهای دیگر زشت‌تر شمرده شده است.
این دو کلمه در کثیری از موارد در یک معنی به کار می‌روند و به عنوان تأکید پشت سر هم قرار می‌گیرند؛ چنان که امیر مؤمنان علی(علیه السلام) می‌فرماید:
«الا وَ انَّ إِعطاءَ المالِ فی غَیرِ حَقّهِ تَبذیرٌ وَ اسرافٌ وَ هُوَ یَرفَعُ صاحِبَهُ فی الدُّنیا وَ یَضَعَهُ فی الاخِرَهِ وَ یُکرِمُهُ فِی النّاسِ وَ یُهینُهُ عِندَ اللَّهِ؛ آگاه باشید، بخشیدن مال به آنها که استحقاق ندارند، زیاده روی و اسراف است. ممکن است در دنیا مقام بخشنده آن را بلند مرتبه کند، اما در آخرت پست و حقیر خواهد کرد، در میان مردم ممکن است گرامی اش بدارند، ولی در پیشگاه خدا خوار و ذلیل است.»
اما با توجّه به ریشه این دو واژه، هرگاه این دو در مقابل هم قرار گیرند، «اسراف» به معنای خارج شدن از حد اعتدال، بدون آنکه چیزی را در ظاهر ضایع کرده باشد، به کار می‌رود؛ مثل اینکه لباس گران قیمتی بپوشد که بهایش چندین برابر مورد نیازش باشد، و یا غذای خود را آن چنان گرانقیمت تهیه کند که با قیمت آن بتوان عده زیادی را آبرومندانه تغذیه کرد. در اینجا از حد تجاوز شده، ولی در ظاهر چیزی نابود نشده است.
ولی «تبذیر» آن است که آنچنان مصرف کنیم که به اتلاف و تضییع بیانجامد، مانند اینکه برای دو نفر میهمان غذای ده نفر را تهیه کنیم، آنگونه که بعضی از جاهلان می‌کنند و به آن افتخار می‌نمایند، و باقی مانده را در زباله دان می‌ریزند و اتلاف می‌کنند. و همینطور برگزاری مجالس لهو و لعب و گناه، عیاشی و خوشگذرانی که معمولا با اتلاف مال همراه است، و به طور کلی انفاق و خرج کردن چیزی در غیر طاعت خداوند، تبذیر است، چنانکه امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:
«مَنْ انفَقَ شَیئَاً فِی غَیرِ طاعَهِ اللَّهِ فَهُوَ مَبْذُرٌ وَ مَنْ أَنْفَقَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ؛ کسی که در غیر راه اطاعت فرمان خداوند مالی انفاق کند، تبذیر کننده است و کسی که در راه خدا انفاق کند میانه رو است.»
نتیجه اینکه، اسراف، تجاوز از حد تعادل است بدون آنکه تضییع مال را به همراه داشته باشد ولی تبذیر آن است که اتلاف و ضایع کردن مال را به دنبال دارد.

انواع اتلاف

اتلاف به حسب حکم تکلیفی اقسام مختلفی دارد:

الف. اتلاف حرام

گاهی اتلاف حرام است ولو به سبب عروض عنوان ثانوی، مانند از بین بردن مال از روی اسراف و تبذیر توسط خود صاحب مال، یا اتلاف مال دیگری؛ چون اتلاف مال غیر، تصرف در مال غیر بدون اجازه اوست.
اتلاف حرام مثل دور ریختن و نابود کردن مواد غذایی که احیانا در هتل‌ها، رستوران‌ها، تالارها و ... رخ می‌دهد.
علّامه حلّی (رحمه الله علیه) در بحث کفن مازاد بر واجب می‌گوید:
«مازاد بر آنچه که بیان کردیم اسراف و زیاده روی است که انجام آن جایز نیست؛ چون این کار اتلاف مال محسوب می‌شود.»
آیت الله وحید بهبهانی(رحمه الله علیه)نیز چنین گفته است: «همان طور که تصرف در مال مسلمان بدون اجازه او حرام است اتلاف مال او نیز حرام، بلکه حرمت آن شدیدتر است.»
محقق نراقی نیز چنین می‌گوید:
«هرکسی که بتواند آلات لهو و قمار را از بین ببرد از باب نهی از منکر چنین کاری بر او واجب است؛ چون نگهداری آلات مذکور حرام و جزء منکر است و در صورت از بین بردن آن، ضامن نیست. البته در صورتی که مواد اشیای مذکور، قابل استفادۀ حلال باشد باید به صاحب آن برگردانده شود.»

ب. اتلاف جایز

گاهی اتلاف جایز است؛ مانند کشتن حیوانات موذی همچون مار و عقرب و از بین بردن اموال کفّار حربی در جنگ و غیر آن و از بین بردن اموال خود بدون اینکه اسرافی صورت گیرد.
از بین بردن آنچه شخص غاصب و متجاوز در ملک دیگری ایجاد می‌کند؛ مثلًا مالک زمین می‌تواند آنچه را که غاصب از قبیل درخت، زراعت یا ساختمان، در زمین او ایجاد کرده از بین ببرد هر چند مستلزم اتلاف و ضرر برای غاصب باشد.

پ. اتلاف واجب

گاهی اتلاف واجب است؛ مثل از بین بردن کتب ضالّه و قطع ریشه فساد.
البته حکم اوّلی اتلاف به معنای لغوی آن، یعنی از بین بردن از روی اسراف، حرمت است که مستلزم گناه و استحقاق عقوبت در آخرت می‌باشد. چنانکه از بین بردن مال یا جان محترم به نا حق مستلزم ضمان است و البته هیچ تلازمی بین گناه و ضمان نیست؛ بنابراین گاهی با هم جمع شده و گاهی جدای از هم هستند.
گاهی طبق نظر صاحب نظران مراکز بهداشت، نابود کردن مواد غذایی واجب می‌شود؛ مانند گوشت‌های آلوده و مواد غذایی بیماری زا. البته در صورتی که در هیچ جایی مورد استفاده بدون ضرر نباشد.

انواع مواد غذایی

چهار گروه اصلی مواد غذایی وجود دارد که به شرح زیر است:

الف. گروه شیر و لبنیات

گروه ذکر شده شامل شیر، ماست، پنیر، کشک، بستنی و... است. اگر حجم یک لیوان را ۲۴۰ میلی لیتر در نظر بگیریم، به این صورت ارزش غذایی یک لیوان شیر کم چرب، با یک لیوان ماست کم چرب، با یک قوطی کبریت پنیر و با یک لیوان کشک معادل است.

ب. گروه گوشت، حبوبات و مغزها

گروه ذکر شده شامل انواع گوشت‌ها مانند گوشت قرمز (گوشت گوسفند و گاو)، گوشت سفید (گوشت مرغ، ماهی و پرندگان)، تخم مرغ، حبوبات(نخود، لوبیا، عدس، باقلا، لپه و ماش) و مغزها (گردو، بادام، فندق و پسته) است.

پ. گروه نان و غلات

گروه ذکر شده شامل انواع نان، برنج، ماکارونی، گندم، جو و ذرّت است.

ت. گروه میوه‌ها و سبزی‌ها

گروه ذکر شده شامل انواع میوه‌ها و سبزی‌ها است که با ویتامین‌ها و مواد معدنی بسیار زیادغنی شده است. سبزیها و میوه‌هایی مثل گشنیز، جعفری، نعناع، گوجه فرنگی، فلفل دلمه‌ای، ساقه سبز پیازچه، پرتقال، نارنگی، لیمو، نارنج، کیوی و توت فرنگی سرشار از ویتامین C هستند. سبزی‌های دارای رنگ سبز تیره، زرد تیره ونارنجی مانند اسفناج، هویج، گوجه فرنگی و میوه‌هایی مثل طالبی، زردآلو وشلیل، ویتامین A مورد نیاز بدن را تامین می‌کنند. زیتون و سبزهایی که برگ سبز تیره دارند، دارای ویتامین E هستند.

آمار اتلاف مواد غذایی در جهان

جمهوری اسلامی ایران بدون شک یکی از بزرگ‌ترین قدرتهای اقتصادی و کشاورزی خاورمیانه و آسیای مرکزی است. براساس گزارش سازمان جهانی غذا و خواربار (FAO)، ایران در دوازده مقوله از ۱۳ مقوله محصولات کشاورزی مورد تولید در جهان، در فهرست ۴۰ کشور برتر قرار می‌گیرد.
ضایعات موادغذایی در جمهوری اسلامی ایران نیز یک مشکل جدی است. درواقع، پدیده ضایعات موادغذایی به طور کامل در تضاد با چشم انداز تصویر شده کشور در ۱۴۰۴ و رهنمودهای اقتصاد مقاومتی است.
اطلاعات حاصل از گزارشهای موجود در زمینه ضایعات غذایی در ایران بسیار متنوع هستند. گزارش مراجع رسمی کشور در سال ۱۳۸۸ نشان دهنده متوسط ۱۸٫۸۵ درصد ضایعات در محصولات کشاورزی بوده است. براساس این گزارش، ارزش ضایعات محصولات کشاورزی برابر با حدود ۲۵ درصد درآمد ملی حاصل از صادرات نفت در آن سال بوده است. در سطح ملی بیشترین ضایعات متوجه میوه‌ها و محصولات باغی و کم‌ترین ضایعات متوجه شیلات و غذاهای دریایی است. در آن زمان برمبنای ماده ۱۸ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی، دولت موظف به کاهش ۵۰ درصدی سطح ضایعات در بخش کشاورزی بوده که متأسفانه این هدف محقق نشده است.
در عوض ضایعات در سالهای آینده نیز افزایش یافته است. برخی گزارشها حاکی از ضایعات ۳۵ درصدی در ۱۰۰ میلیون تن محصولات کشاورزی تولید شده کشور در هر سال است؛ شایان ذکر است این مقدار محصولات کشاورزی برای تغذیه یک جمعیت ۱۵ میلیون نفری کافی است. آمار و ارقام ضایعات غذایی موجود در جمهوری اسلامی ایران نه تنها بهتر از سطوح ثبت َشده منطقه‌ای و جهانی نیست، بلکه در بعضی موارد در سطحی نازلتر از این سطوح قرار می‌گیرد. در این زمینه می‌توان به ۳۰ درصدضایعات در نان، ۲۵-۳۰ (و حتی گاهی تا ۵۰) درصد ضایعات در میوه‌ها و سبزیجات، ۱۰ درصد ضایعات در برنج، ۲۵ درصد ضایعات در خرما، و غیره اشاره کرد. گزارشهای دیگری نیز حاکی از زیانهای اقتصادی عظیم ناشی از ضایعات غذایی در کشور هستند. به عنوان مثال مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی، در گزارش منتشره خود در دی ماه ۱۳۹۳ برآورد کرده که هزینه تحمیل شده به دولت از محل ضایعات سالانه نان به ۲٫۸۵۷ میلیارد دلار دلار بالغ می‌شود. به تصریح عباس پاپی زاده، سخنگوی کمیسیون کشاورزی در مجلس شورای اسلامی، ارزش ضایعات موادغذایی در ایران در سال ۲۰۱۴ تقریباً با مجموع ارقام کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی وارداتی دولت در همان سال برابری می¬ کند. این در شرایطی که است که جمهوری اسلامی ایران در اوج فشارهای ناشی از تحریمهای بین المللی ونهایت تنشهای اقتصادی در سال ۲۰۱۴ بود. این روند کاملاً مخالف مقاصد و اهداف اقتصاد مقاومتی بوده و با اهداف ۵ ساله برنامه توسعه ملی که الزام کننده حداقل ۷ درصد رشد سالانه در ارزش افزوده محصولات کشاورزی است، نیز مغایرت دارد.
اسفند ۱۳۹۳ علی کشاورز، معاون وزیر جهادکشاورزی اعلام کرد که ضایعات موادغذایی، سالانه موجب اتلاف ۱۵ میلیارد متر مکعب منابع آب شیرین کشور می‌شود. در زمان اعلام این خبر، کل ذخایر آب شیرین پشت سدهای ایران ۲۰٫۱۷ میلیارد متر مکعب و جریان ورودی به آنها ۹٫۴۹ میلیارد مترمکعب بالغ می‌شد. نیازی به ذکر نیست که وضعیت ذخایر آب در سال جاری هر روز وخیمتر شده است. از دیگر جنبه‌های مضر ضایعات موادغذایی در کفه عرضه می‌توان به تولید و انتشار گازهای گلخانه‌ای، کاهش منابع طبیعی تجدیدناپذیر و استفاده بیش از حد از منابع تجدیدپذیر در تولید و عرضه محصولات کشاورزی اشاره کرد.

اتلاف مواد غذایی در قرآن کریم

قرآن کریم در باب اتلاف مواد غذایی می‌فرماید:
«وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَساد؛ و چون روی گرداند (و از نزد تو بیرون رود، یا چون سرپرست کاری شود) در زمین به راه افتد تا در آن فساد کند و کشت و نسل را نابود نماید، و خداوند فساد را دوست ندارد».
طبق آیه فوق نابود ساختن مواد غذایی محصولات کشاورزی، از بارزترین نوع فساد در زمین است.
علّامه طباطبایی در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:
«از ظاهر این عبارت بر می‌آید که می‌خواهد جمله قبلی یعنی فساد در زمین را بیان کند، و بفرماید فساد و افسادش به این است که حرث(کشاورزی) و نسل را نابود کند، و اگر نابود کردن حرث و نسل را بیان فساد قرار داده برای این است که قوام نوع انسانی در بقای حیاتش به غذا و تولید مثل است اگر غذا نخورد می‌میرد، و اگر تولید مثل نکند نسلش قطع می‌شود، و انسان در تامین غذایش به حرث یعنی زراعت نیازمند است چون غذای او یا حیوانی است و یا نباتی، و حیوان هم در زندگی و نموش به نبات نیازمند است پس حرث که همان نبات باشد اصل در زندگی بشر است، و بدین جهت فساد در زمین را با اهلاک حرث و نسل بیان کرد، پس معنای این آیه این شد: که او از راه نابود کردن حرث و نسل در زمین فساد می‌انگیزد، و در نابودی انسان می‌کوشد.»
قرآن کریم می‌فرماید:
«وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیراً إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً؛ و هیچ نوع اسراف و ریخت و پاش (که صرف مال در راه حرام و تجاوز از حد در حلال است) مکن.حقّا آنان که اموالشان را (در راه حرام و باطل) ریخت و پاش می‌کنند برادران (رفیقان و همسویان) شیاطینند، و شیطان همیشه در مقابل پروردگارش بسیار کافر و ناسپاس بوده است.»
واژه اسراف و مشتقات آن‌که جمعاً ۲۳ بار در قرآن به کار رفته‏ ، مفهومی گسترده دارد و هرگونه تجاوز از حدّ اعتدال و گرایش به افراط یا تفریط را در برمی‌گیرد چون اسراف همواره با نوعی زیاده‌روی و گاه کوتاهی ملازم و در همه مصادیق آن به نحوی سرپیچی از فرمانهای الهی نمایان است‏ ، با فساد ارتباط مستقیم دارد (شعراء/ ۲۶، 151- 152) ، زیرا بر هم زدن حالت تعادل در هر امری، موجب فساد در آن می‌شود ، بر همین اساس، اسراف را که نابود کننده امکانات و داراییهای گوناگون انسان است، با سُرفه (کِرمی که درختان را می‌خورد و از درون می‌پوساند) هم‌ریشه دانسته‌اند ، افزون بر این، بررسی موارد کاربرد اسراف در قرآن نشان می‌دهد که بین آن و دیگر مفاهیم فراگیر و کلیدی، در محدوده ضد ارزشها چون کفر، ظلم، فسق و ... مفهوم تبذیر و مشتقاتش در ارتباط نزدیک معنایی با اسراف است. این واژه و مشتقاتش که سه بار و در دو آیه متوالی آمده (اسراء/ ۱۷، ۲۶- ۲۷) در لغت به معنای تباه ساختن اموال است‏ که از دور ریختن یا پاشیدن بذر در مکانی نامساعد و به روشی نادرست به استعاره گرفته شده‏ و همیشه با نوعی پاشیدگی، بی‌نظمی و بی‌برنامگی همراه است.

اتلاف مواد غذایی در روایات اسلامی

هم اکنون اگر سرمایه داران جهان اسراف نکنند و مواد غذایی را ضایع نکنند و انواع غذاها را دور نریزند می‌توان با غذاهای اضافی، گرسنگان جهان را سیر کرد، از این رو پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از اسراف در غذا یا دور ریختن غذاها و میوه‌ها و سبزی‌ها نهی می‌فرمود و سفارش می‌کرد اگر قرص نانی یا میوه‌ای را بر سر راه دیدید آن را شستشو داده مصرف نمایید و نگذارید اسراف شود. که امام مجتبی علیه السلام نیز در پرهیز از اسراف رهنمود دادند و فرمودند: «مَنْ وَجَدَ لُقْمَهً مُلْقَاهً فَمَسَحَ مِنْهَا أَوْ غَسَلَ مَا عَلَیْهَا ثُمَّ أَکَلَهَا لَمْ تَسْتَقِرَّ فِی جَوْفِهِ إِلَّا أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّار؛ کسی که غذای بر زمین افتاده‌ای (قرص نان یا میوه‌ای) را بیابد و آن را تمیز کرده، شستشو دهد و بخورد، خداوند بلند مرتبه او را از آتش جهنم نجات خواهد داد.»
امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «إِنِّی لَأَلْعَقُ أَصَابِعِی مِنَ المأدم [الْأُدْمِ‏] حَتَّی أَخَافُ أَنْ یَرَی خَادِمِی أَنَّ ذَلِکَ مِنْ جَشَعٍ وَ لَیْسَ ذَلِکَ لِذَلِکَ إِنَّ قَوْماً أُفْرِغَتْ عَلَیْهِمُ النِّعْمَهُ وَ هُمْ أَهْلُ الثَّرْثَارِ فَعَمَدُوا إِلَی مُخِّ الْحِنْطَهِ فَجَعَلُوا یُنَجُّونَ بِهِ صِبْیَانَهُمْ حَتَّی اجْتَمَعَ مِنْ ذَلِکَ جَبَلٌ قَالَ فَمَرَّ رَجُلٌ صَالِحٌ عَلَی امْرَأَهٍ وَ هِیَ تَفْعَلُ ذَلِکَ بِصَبِیٍّ لَهَا فَقَالَ وَیْحَکُمْ اتَّقُوا اللَّهَ لَا یُغَیِّرْ مَا بِکُمْ مِنْ نِعْمَهٍ فَقَالَتْ کَأَنَّکَ تُخَوِّفُنَا بِالْجُوعِ أَمَا مَا دَامَ ثَرْثَارُنَا یَجْرِی فَإِنَّا لَا نَخَافُ الْجُوعَ قَالَ فَأَسِفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَضْعَفَ لَهُمُ الثَّرْثَارَ وَ حَبَسَ عَنْهُمْ قَطْرَ السَّمَاءِ وَ نَبْتَ الْأَرْضِ قَالَ فَاحْتَاجُوا إِلَی مَا فِی أَیْدِیهِمْ فَأَکَلُوهُ ثُمَّ احْتَاجُوا إِلَی ذَلِکَ الْجَبَلِ فَإِنْ کَانَ لَیُقَسَّمُ بَیْنَهُمْ بِالْمِیزَان‏؛ من انگشتهای خود را بعد از طعام می‌لیسم به مرتبه‌ای که می‌ترسم خادم من گمان کند که این از حرص من است، چنین نیست بلکه از برای احترام نعمت الهی است، بدرستی که گروهی بودند که حق تعالی نعمت فراوان به ایشان کرامت فرموده بود و ایشان نهری داشتند که آن را «ثرثار» می‌گفتند. پس، از وفور نعمت، به نانهای نفیس که از مغز خالص گندم پخته بودند استنجا می‌کردند اطفال خود را تا آنکه کوهی از آن نانهای نجس جمع شد، روزی مرد صالحی گذشت بر زنی که طفل خود را به این نان استنجا می‌کرد، پس گفت: از خدا بترسید و به نعمت الهی مغرور مشوید و کفران نعمت خدا مکنید. آن زن گفت: گویا ما را به گرسنگی می‌ترسانی! تا این نهر ثرثار ما جاری است، ما از گرسنگی نمی‌ترسیم. پس حق تعالی بر ایشان غضب فرمود و آن ثرثار را از ایشان قطع کرد و باران آسمان و گیاه زمین را بر ایشان حبس کرد، پس محتاج شدند به آنچه در خانه‌های خود داشتند، چون آنها تمام شد محتاج شدند به آن کوهی که از نانهای استنجا جمع کرده بودند که در میان خود به ترازو قسمت می‌کردند.»
امام صادق(علیه السلام) انداختن هسته خرما را نوعی اتلاف مواد غذایی می‌دانند و می‌فرمایند:
«أدنی الإسراف هراقه فضل الإناء، و ابتذال ثوب الصّون، و إلقاء النّوی؛ کمترین اسراف بر زمین ریختن زیادی آب ظرف است، و لباس نو را در جای لباس کار پوشیدن، و به دور انداختن هسته خرما»
رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) می‌فرماید: «اَکْرِمُوا الْخُبْزَ وَ عَظِّمُوهُ فَاِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعالی اَنْزَلَ لَهُ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اَخْرَجَ بَرَکاتِ الْاَرْضِ مِنْ کَرَامَتِهِ اَنْ لا یُقْطَعَ وَلا یُوطَأ؛ نان را بزرگ دارید و آن را محترم شمارید که خدای متعال برای آن، برکاتی از آسمان فرو فرستاده و برکات زمین را بیرون آورده است؛ از جمله احترام گزاری به نان، آن است که آن را نبرند و زیر پا نیندازند.»
امام صادق(علیه السلام) این حکایت را از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) نقل می‌کند که آن حضرت به عده‌ای از همراهانش فرمود: «إِنَّهُ کَانَ نَبِیٌّ فِیمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ یُقَالُ لَهُ دَانِیَالُ وَ إِنَّهُ أَعْطَی صَاحِبَ مِعْبَرٍ رَغِیفاً لِکَیْ یَعْبُرَ بِهِ فَرَمَی صَاحِبُ الْمِعْبَرِ بِالرَّغِیفِ وَ قَالَ مَا أَصْنَعُ بِالْخُبْزِ هَذَا الْخُبْزُ عِنْدَنَا قَدْ یُدَاسُ بِالْأَرْجُلِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ مِنْهُ دَانِیَالُ رَفَعَ یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَکْرِمِ الْخُبْزَ فَقَدْ رَأَیْتَ یَا رَبِّ مَا صَنَعَ هَذَا الْعَبْدُ وَ مَا قَالَ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی السَّمَاءِ أَنْ تَحْبِسَ الْغَیْثَ وَ أَوْحَی إِلَی الْأَرْضِ أَنْ کُونِی طَبَقاً کَالْفَخَّارِ قَالَ فَلَمْ یُمْطَرُوا حَتَّی أَنَّهُ بَلَغَ مِنْ أَمْرِهِمْ أَنَّ بَعْضَهُمْ أَکَلَ بَعْضاً فَلَمَّا بَلَغَ مِنْهُمْ مَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ قَالَتِ امْرَأَهٌ لِأُخْرَی وَ لَهُمَا وَلَدَانِ یَا فُلَانَهُ تَعَالَیْ حَتَّی نَأْکُلَ أَنَا وَ أَنْتِ الْیَوْمَ وَلَدِی وَ إِذَا کَانَ غَداً أَکَلْنَا وَلَدَکِ قَالَتْ لَهَا نَعَمْ فَأَکَلَتَاهُ فَلَمَّا أَنْ جَاعَتَا مِنْ بَعْدُ رَاوَدَتِ الْأُخْرَی عَلَی أَکْلِ وَلَدِهَا فَامْتَنَعَتْ عَلَیْهَا فَقَالَتْ لَهَا بَیْنِی وَ بَیْنَکِ نَبِیُّ اللَّهِ فَاخْتَصَمَا إِلَی دَانِیَالَ ع فَقَالَ لَهُمَا وَ قَدْ بَلَغَ الْأَمْرُ إِلَی مَا أَرَی قَالَتَا لَهُ نَعَمْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ أَشَدَّ قَالَ فَرَفَعَ یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ عُدْ عَلَیْنَا بِفَضْلِکَ وَ فَضْلِ رَحْمَتِکَ وَ لَا تُعَاقِبِ الْأَطْفَالَ وَ مَنْ فِیهِ خَیْرٌ بِذَنْبِ صَاحِبِ الْمِعْبَرِ وَ أَضْرَابِهِ لِنِعْمَتِکَ قَالَ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّمَاءَ أَنْ أَمْطِرِی عَلَی الْأَرْضِ وَ أَمَرَالْأَرْضَ أَنْ أَنْبِتِی لِخَلْقِی مَا قَدْ فَاتَهُمْ مِنْ خَیْرِکَ فَإِنِّی قَدْ رَحِمْتُهُمْ بِالطِّفْلِ الصَّغِیرِ؛ پیامبری به نام دانیال بود که روزی با دادن قرص نانی به صاحب یک کشتی از او خواست تا او را سوار کشتی کند؛ امّا صاحب کشتی، آن را پرتاب کرد و گفت: «نان به چه کار من می‌آید؟ نان آن قدر فراوان است که زیر پا لگدمال می‌شود.» وقتی دانیال، این امر را مشاهده کرد، به آسمان دست بلند کرد و گفت: «خدایا! نان را گرامی بدار. دیدی که این بنده با نان چه کرد؟»
خداوند بر اثر این دعا به آسمان فرمان داد که باران نبارد و به زمین وحی کرد که مانند سفال خشکیده شود. در نتیجه، قحطی فرا رسید تا آنجا که مردم به جان یکدیگر افتادند تا همدیگر را بخورند؛ چنانچه دو زن که هر دو فرزند کوچک داشتند با هم قرار گذاشتند روز اوّل یکی از بچه‌ها و روز دوم، بچه دیگری را بخورند؛ چون کودک اوّل را خوردند ونوبت به دومی رسید، مادرش امتناع کرد، پس برای مرافعه نزد دانیال رفتند و مطلب را به او ابلاغ کردند. دانیال با شنیدن این ماجرا گفت: «یعنی امر گرسنگی شما به اینجا رسیده است که کودکان خود را می‌خورید؟» آن وقت به سوی آسمان، دست بلند کرد و گفت: «خداوندا! فضل و رحمت خود را به ما باز گردان و بی گناهان و کودکان را به گناه صاحب آن کشتی و بی حرمتی او به نعمت خود، عذاب مکن.»
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله)، خوردن خورده ریزه‌های مواد غذایی و نان را امری پسندیده معرفی و می‌فرماید:«مَنْ تَتَبَّعَ مَا یَقَعُ مِنْ مَائِدَتِهِ فَأَکَلَهُ ذَهَبَ عَنْهُ الْفَقْرُ وَ عَنْ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ إِلَی السَّابِعِ؛ هر کس غذایی را که اطراف سفره می‌ریزد برچیده تناول نماید فقر از او و فرزندانش تا هفت نسل دور می‌گردد»
امام (علیه السلام) اتلاف مال را نوعی اسراف می‌داند و می‌فرماید:«لیس فیما أصلح البدن إسراف ... إنّما الإسراف فیما أتلف المال و أضرّ بالبدن؛ در آنچه مایه اصلاح بدن (و تندرستی) شود اسراف نیست ... بلکه اسراف در چیزی است که مال را تلف می‌کند و به بدن آسیب می‌رساند.»

احکام اتلاف مواد غذایی

الف. حرمت اتلاف مواد غذایی

اتلاف و ضایع نمودن مواد غذایی که نوعی اسراف محسوب می‌شود، حرام و گناه کبیره می‌باشد.
مهم‌ترین دلیل حرمت، آیات فراوان است. ماده «سرف» در شکل‌های مختلف آن در حدود بیست و سه مورد در کتاب الهی به کار رفته و حدود هفت مورد آن با نهی صریح و برخی موارد دیگر مانند نهی است به گونه‌ای که اگر صریح در حرمت نباشند دست کم ظهور در حرمت دارند.
در هر صورت دلالت آیات بر اصل حرمت امری مسلّم و قطعی است. آنچه جای بحث دارد اطلاق و دایره شمول آیات است از جمله آیاتی که دلالت بر حرمت انواع اسراف دارد آیه ذیل است:
«وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النّارِ؛ و مسرفان اهل آتشند».
بنا به دلالت این آیه، اسراف نه تنها حرام بلکه از گناهان کبیره است؛ زیرا بسیاری از فقها فرموده‌اند: یکی از نشانه‌های گناه کبیره وعده بر عذاب در قرآن یا روایات است.
صاحب عروه الوثقی در مقام تعریف گناه کبیره می‌نویسد: «گناه کبیره گناهی است که آیه یا روایتی دلالت کند بر کبیره بودن آن ... و یا در کتاب یا سنت بر مرتکب آن با صراحت یا ضمنی وعدۀ عذاب داده شود».
این عبارت سید را همه حاشیه نویسان پذیرفته و بر آن حاشیه نزده‌اند.
بنابراین در دلالت آیه بر حرمت بلکه کبیره بودن اسراف جای بحث نیست. اما نسبت به اطلاق دور نیست گفته شود: آیه اطلاق دارد و هر آنچه مصداق اسراف باشد مورد دلالت آیه خواهد بود. افزون بر اطلاق، «مسرفین» جمع و دارای الف و لام است و در دانش اصول یکی از الفاظ دال بر عموم جمع همراه با الف و لام است به ویژه این مطلب با ادات تأکید «إن» و ضمیر جمع «هم» در قبل و بعد مورد تأکید واقع شده است.
پس آیه دلالت دارد بر حرمت هر نوع اسراف، چه در مورد خوراکی، آشامیدنی، مسکن، لباس، تزیین و امور دیگر .

ب. اتلاف و ضایع نمودن قربانی در حجّ

تا آنجا که ممکن است باید قربانی را در قربانگاه‌های موجود انجام داد، و از تلف شدن گوشت آن جلوگیری کرد؛ امّا اگر بعد ازتلاش و کوشش، یقین پیدا کند که راهی برای استفاده از گوشت قربانی نیست، و حتماً ضایع می‌شود، باید از قربانی در آنجا صرفنظر کند، و پول آن را کنار بگذاد، و هنگام بازگشت در محلّ خود قربانی نماید. البتّه در ماه ذی الحجّۀ همان سال، و اگر ممکن نشد در ماه ذی الحجّۀ سال آینده قربانی می‌کند، و می‌تواند به وسیلۀ تلفن با دوستان خود هماهنگ کند که در همان روز بعد از رمی جمره قربانی کنند؛ ولی این کار واجب نیست.
استفتاء: با توجّه به این که سازمان حج تأکید می‌کند که با تلاشهایی که صورت گرفته، طبق تعهّد مسلّم مسئولین سعودی، امسال گوشتهای قربانی مطلقاً تلف نمی‌شود، بلکه تمام آن بسته بندی شده و صرف فقرا می‌گردد، و حتّی پوست و رودۀ آن نیز مصرف می‌شود، آیا در این شرایط، مقلّدین حضرتعالی می‌توانند قربانی خود را در آنجا ذبح کنند؟
جواب: سازمان محترم حج نیز در نامه‌ای همین مطلب را از ما سؤال کرده‌اند و در پاسخ عرض کرده‌ایم: در شرایط جدید، مادام که گوشتهای قربانی کاملًا مصرف می‌گردد، بهتر است در آنجا ذبح شود؛ (هر چند قربانگاه‌ها خارج از منی است.) خدا را شکر می‌گوییم که فتوای مزبور تأثیر خود را گذاشت، و یکی از مشکلات مهمّ حج، یعنی اسراف عظیم و اتلاف گوشتهای قربانی، فعلًا حل شده است. بدیهی است شرایط تغییر کرده، و فتوا تغییر نکرده است. لذا هرگاه وضع برگردد و گوشت‌ها تلف شود، قربانی در آنجا جایز نیست.

ت. نهی از منکر تلف کنندگان

استفتاء: آیا با اینکه می‌بینیم مردم در آشغالیها و زباله‌ها نان و برنج و گوشت و ... می‌ریزند وظیفه ما نسبت به این امور چیست؟ با اینکه اسراف و تبذیر و بی احترامی به نعمت‌های الهی است.
جواب: با مراعات شرایط امر به معروف و نهی از منکر نمائید.

ث. اتلاف مواد غذایی در ادارات

سوال اول: اگر در ادارات معمولا غذا از مصرف مأمورین آن اداره اضافه بیاید چگونه باید عمل نمود تا از اسراف جلوگیری گردد؟
جواب: اگر نگهداری آن برای وعده بعدی بدون فاسد شدن ممکن باشد باید حفظ شود و اگر ممکن نباشد در صورت امکان قبل از فاسد شدن آن به افرادی که مصرف می‌کنند داده شود و اگر آن هم ممکن نباشد در ظرف مخصوصی جهت خوراک حیوانات جمع آوری شود و از ریختن آن به سطلهای زباله خودداری شود، و باید هنگام پختن هم دقت کنند که بیش از اندازه نپزند، و باید به متصدیان تهیه غذا دائما تذکر داده شود که از اسراف و تبذیر پرهیز کنند.
سوال دوم: در مجموعه‌های سازمانی که غذا بطور دسته جمعی تقسیم و صرف می‌شود، غذا زیاد اسراف می‌شود، بطوری که بعضی حدود یک سوّم غذایی را که کاملا قابل خوردن است دور می‌ریزند؛ آیا به نظر حضرتعالی جایز است کسانی که غذایشان اضافه می‌ماند، بیشتر از حدّ خوراکشان از مقسّم، غذا دریافت نمایند؟
جواب: چنانچه ممکن باشد که زیادی را به دیگری واگذار کند و دور ریخته نشود، مانعی ندارد که زیادتر بگیرد، و الّا اسراف است و حرام می‌باشد.

ج. شرکت در مجالس ترحیم همراه تبذیر

استفتاء: آیا شرکت در مجالس ترحیمی که همراه با تشریفات و اسراف و تبذیر بسیار است، جایز است؟
جواب: حرام نیست.

علل اتلاف مواد غذایی

الف. تکبّر و خود بزرگ بینی

یکی از ریشه‌های اتلاف و تضییع مواد غذایی تکبر و خودبزرگ بینی است. خود بزرگ بینی موجب می‌شود تا انسان رفتارهای استکباری در پیش گیرد و بی توجه به خدا و ماموریت خود در زمین در دامن رفاه و اتراف بلغزد و همین، عاملی برای اسراف و اتلاف و تجاوزهای دیگر او شود.
خداوند در آیه ۱۲ سوره یونس باتوجه به این علل و عوامل است که اتراف را عاملی در اسراف مردم می‌شمارد و می‌گوید که یکی از علل و عوامل اسراف گری و تجاوز از حدود در آدمی، رفاه و اتراف ایشان است
«وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛ هنگامی که به انسان زیان (و ناراحتی) رسد، ما را (در هر حال:) در حالی که به پهلو خوابیده، یا نشسته، یا ایستاده است، می‌خواند؛ امّا هنگامی که ناراحتی را از او برطرف ساختیم، چنان می‌رود که گویی هرگز ما را برای حل مشکلی که به او رسیده بود، نخوانده است! این گونه برای اسرافکاران، اعمالشان زینت داده شده است (که زشتی این عمل را درک نمی‌کنند)».
کشورهای غربی به سبب رفاه بیرون از حد و اندازه و اتراف است که دچار رفتارهای استکباری و تجاوز از حدود و مرزهای عقلی و اخلاقی و عقلایی شده و در نهایت خود و دیگری را به فساد و نیستی سوق می‌دهند.
آن گاه که روحیه ی استکبار وطغیان در وجود انسانی ریشه دواند، باسرعت وشتاب وصف ناپذیری به سوی زندگی همراه با اسراف وتبذیرپیش می‌رود. قرآن کریم می‌فرماید: «اِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفینَ؛ زیرا فرعون، برتری‌جویی در زمین داشت؛ و از اسرافکاران بود!»

ب. جهل و نادانی

همان گونه که صرفه جویی نشانه عقل فرد معرفی شده است اسراف نیز از علایم روشن و نمونه‌های بارز جهل است چنان که امیر مومنان می‌فرماید: «لَا جَهْلَ کَالتَّبْذِیر؛ هیچ جهلی همچون اسراف و بیهوده خرجی نیست» زیرا جهل است که انسانی را وادار به اسراف و نابودی اموال و نعمتهای خدادادی و ضایع کردن سرمایه و امکانات می‌کند در واقع ریشه هر بدبختی در زندگی بشر جهل و نادانی است.

پ. از بین بردن محصولات غذایی در مرحله عرضه و تولید

طبق گزارشهای سازمان جهانی غذا و خشکبار، بخش اعظم ضایعات غذایی در کشورهای در حال توسعه از نارسایی در فناوریهای کشت، برداشت، فراوری، انباشت، حمل و توزیع موادغذایی نشأت می‌گیرد.
بیشترین اتلاف موادغذایی در کفه عرضه است، تا دورریز آن توسط مصرف کننده در کفه تقاضا.
طبق گزارش مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی در دی ماه ۱۳۹۳ حاکی از آن است که گندم و آرد عرضه شده به صنعت نان در ایران از کیفیت لازم برخوردار نیست. بخشی از گندم تأمین شده کشور (اعم از تولید داخل یا وارداتی) فاقد کیفیت لازم است؛ محموله‌های گندم به علت جذب رطوبت در زمان حمل، اغلب نم کشیده، وزنشان دستخوش افزایش می‌شود. گندم مورد ذخیره سازی در سیلوها (که اغلب با افت کیفی در آن مواجه است) به کارخانه‌های آردسازی تحویل می‌شود. این کارخانه‌ها، آرد باکیفیت را به مغازه‌های شیرینی فروشی و کارخانه‌های بیسکوئیت سازی و سبوس گندم را به مزارع حیوانات می‌فروشند. این شرکت‌ها اغلب با تهیه آرد کم­ کیفیت از گندم نامرغوب، آن را با قیمت مصوب به نانواییها عرضه می‌کنند. این الگوی عرضه، در کنار شیوه‌های ناکارآمد پخت نان و کمبود صلاحیت کافی در نیروی کار صنعت نان موجب تولید و عرضه نان بی کیفیت و پُر دورریز در جامعه می‌شود.

ت. واردات محصولات غذایی

یکی از عوامل ایجاد ضایعات و اتلاف مواد غذایی، واردات مواد غذایی به کشور است. به عنوان نمونه در سبد غذایی برنج، اشباع بازارهای کشور از برنج واراداتی، انبارداری بلندمدت برنج تولید داخل موجب افت کیفی برنج داخلی مورد عرضه در بازار و افزایش ضایعات آن در مرحله مصرف می‌شود.

ث. افت کیفی مواد غذایی

بدیهی است افت کیفیت موادغذایی مورد عرضه، موجب افزایش ضایعات موادغذایی در مرحله مصرف خواهد شد.

ج. الگوی مصرف اشرافی گری

برخی از الگوهای مصرف اسراف کارانه در جامعه ایران در حال رشد هستند. بخشی از این الگوهای ناپسند مصرف ناشی از نگرش مصرف گرایانه نسبت به موادغذایی و رفتارهای ناشی از آن هستند. البته این الگوها در جامعه ایرانی ریشه‌ای ندارند، و صرفاً بین برخی افراد در طبقات اجتماعی با درآمد بسیار بالا و اشرافی‌ها رواج محدودی دارند. با این وجود نگرشها و رفتارهای اسراف¬ جویانه که استفاده ناکارآمد از موادغذایی را به عنوان نشانه‌ای از اعتبار نظر می‌انگارند، در چندی از کسب و کارها و صنایع ما رواج یافته و می‌توان مصادیقی از آن را در برخی رستورانها، هتلها، مراکز تهیه غذا و غیره مشاهده کرد.
همان طور که می‌دانیم همه ساله با فرا رسیدن ایام تابستان و شروع فصل گرما اهمیت آب بر همگان مشخص می‌شود، به خصوص در سال‌های اخیر که وضعیت نگران کننده‌ای در تأمین آب شرب و آب مورد نیاز بخش کشاورزی، داشته‌ایم. با این حال در حال حاضر بیش از ۷۰ درصد آب در مزارع کشور به دلیل عدم بهره گیری از شیوه‌های نامناسب آبیاری به هدر می‌رود.افزایش سرانه مصرف آب در مصارف خانگی از دیگر مواردی است که بر روند نگران کننده آب دامن می‌زند. جالب آنکه بدانیم سرانه مصرف آب هر ایرانی چند برابر سرانه جهانی است.نابودی تدریجی عرصه‌های مرتعی جنگلی باعث شده تا ذخایر زیرزمینی آب‌های کشور دچار افت شدید شود، به طوری که رفته رفته شاهد شوره زار شدن اراضی کشاورزی در برخی مناطق هستیم. اگر تمام مباحث را در کنار یکدیگر قرار دهیم کاملاً مشخص است که مصرف بد، مدگرایی، نبود آموزش و عدم رسیدگی به نیازها و اولویت‌ها از طرف مردم و مسئولان، واژه‌های اسراف و تبذیر را بیش از پیش به فرهنگ مانزدیک کرده است. متأسفانه در کشور ما نوع درآمدها همانند یک کشور آسیایی است، فرهنگ مصرف مردم به شیوه کشورهای پیشرفته اروپایی و در نهایت اقتصادی شبیه به اقتصاد یک کشور آفریقایی که برای حل این معضل باید یک فعالیت فرهنگی وسیع برای اصلاح الگوی مصرف آغاز شود.

آثار اتلاف مواد غذایی

الف. ترس، گرسنگی و فقر

یکی از اصلی‌ترین آثار اتلاف مواد غذایی، ترس، فقر و گرسنگی است. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:
«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یَأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُون‏؛ خداوند برای آنها که کفران نعمت می کنندمثلی زده است: منطقه آبادی راکه امن و آرام ومطمئن بوده وهمواره روزیش به طور وافر از هر مکانی فرا می‌رسیده، اما نعمت خدا را کفران کردند و خداوند به خاطراعمالی که انجام می‌دادند لباس گرسنگی وترس را در اندامشان پوشانید.»
مفسران در مورد شأن نزول این آیه احتمالات مختلفی را ذکر کرده‌اند. اما آنچه قابل توجه است این که کفران نعمت، اسراف، تبذیر و هدردادن مواد غذایی و نعمتها چتر ناامنی، گرسنگی وبدبختی برسرجامعه افکنده و فقر و فلاکت از هر سو آنان را احاطه می‌کند.
بعضی از مفسرین گفته‌اند این داستان مربوط به گروهی از بنی اسرائیل بوده است که در منطقه آبادی می‌زیستند و بر اثر کفران نعمت گرفتار قحطی و ناامنی شدند. شاهد این سخن حدیثی است که از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:
« گروهی از بنی اسرائیل آن قدر زندگی مرفهی داشتند که حتی از مواد غذایی مجسمه‌های کوچک می‌ساختند و گاهی با آن بدن خود را نیز پاک می‌کردند، اما سرانجام کار آنها به جایی رسید که مجبور شدند همان مواد غذایی آلوده را بخورند و این همان است که خداوند در قرآن فرموده:" ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً ..."»
امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «انَّ السَّرفَ یُورِثُ الفَقرَ وَ انَّ القَصدَ یُورِثُ الغِنی؛ همانا اسراف، پدید آورنده فقر، و میانه روی موجب بی نیازی است.»
اسلام با تحریم اسراف و تبذیر، و منع از کنز و تشویق به انفاق، بعضی از راه‌های جلوگیری از ایجاد فاصله عمیق سطح زندگی میان افراد جامعه را نشان داده است تا این افراد مازاد هزینه زندگی خود را به دیگران دهند و بدین وسیله از سطح زندگی خود کاسته، به سطح زندگی فقرا بیفزایند.
نگاهی گذرا به اسرافکاریهای عده‌ای مترف و خوشگذران، نشان می‌دهد که با پرهیز از آن، می‌توان انسانهای گرسنه و برهنه زیادی را سیر کرد و پوشاند و به جای ساختمانهای سر به فلک کشیده و متعدد و مجهز، چه بسیار بی خانه‌هایی را خانه داد تا آنها را از گرما و سرما حفظ کند، در حالی که ممکن است صاحبان آن کاخ‌ها و قصرها، به بیش از یکصدم یا یکهزارم آنها نیاز نداشته باشند.

ب. تسلط سرمایه داران بر فقرا

آزادی در مصرف ما را به نابودی منابع نیرو و موادّ غذایی و دیگر ضروریّات تهدید می‌کند. اگر متنعّمان و شادخواران ـ یا پاره‌ای دیگر از مردم که از اخلاق آنان رنگ گرفته‌اند ـ به شکل کنونی مصرف و استهلاک ادامه دهند، که منتهای آرزوی متکاثران است (زیرا که سبب رواج یافتن بازارهای تولیدات ایشان می‌شود)، منابع نیرو و غذا و دیگر چیزها به صورتی فاحش مضمحل می‌شود؛ لیکن اگر از مصرف مسرفانه جلوگیری به عمل آید، آنچه موجود است به همه می‌رسد، و از منابع استفاده فراوان و بی‌رویّه نمی‌شود؛ و در این هنگام متکاثران بسیاری از درآمدهای تحمیل‌شده خود را بر بازارها از دست می‌دهند، و این کار به سود قشرهای کم درآمد و مستضعف اجتماع تمام می‌شود.
بنا بر این، ترک مصرف آزاد و طرد آن، به همان گونه که به نجات انسان می‌انجامد، سبب آن می‌شود که متکاثران بازارهای مصرف تولیدهای خود را نیز از دست بدهند؛ پس لازم است هر چه بیشتر مبارزه بر ضد آزادی مصرف در سر لوحه برنامه‌های اقتصادی و معیشتی هر اجتماعی قرار گیرد، هر اجتماعی که می‌خواهد به صورتی انسانی و سالم و مستقل و نیرومند و سربلند زندگی کند.

ت. صدمه به تنوع زیستی و آب

بنا به اعلام فائو تاثیر اتلاف مواد غذایی روی منابع طبیعی نخستین مطالعه برای تحلیل آثار اتلاف مواد غذایی در جهان از یک دورنمای زیست محیطی است که به طور خاص عواقب آن بر روی اقلیم، آب و استفاده از زمین را مورد توجه قرار می‌دهد.
از جمله یافته‌های کلیدی گزارش فائو این است که هر سال مواد غذایی که تولید می‌شود اما مورد مصرف قرار نمی‌گیرد، حجم آبی معادل جریان سالانه رود ولگای روسیه را می‌بلعد و ۳/۳ میلیارد تن گاز گلخانه‌ای به جو زمین می‌افزاید.

راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی

الف. بسته بندی‌های نوین

یکی از راهکارهای مهم در به حداقل رساندن فساد و اتلاف موادغذایی، استفاده از بسته بندی صحیح و متناسب با محصول در تمامی مراحل تولید ماده غذایی است در حقیقت بسته بندی نظام بهم پیوسته‌ای از آماده سازی کالا برای حمل و نقل، توزیع، نگهداری، فروش و مصرف نهایی آن می‌باشد. در جایی که روشهای بسته بندی ضعیف باشد یا وجود نداشته باشد مقادیر زیادی ازغذا و کالاهای دیگر از بین خواهد رفت. اگر سطح بسته بندی ( چه کمی و چه کیفی ) افزایش یابد اتلاف غذا کمتر خواهد بود.
بسته بندی در واقع از مواد غذایی در برابر نفوذ عوامل خارجی و حفظ خواص داخلی آن محافظت می‌کند. این مقوله به منظور افزایش مدت نگهداری به دلیل محافظت ماده غذایی از عوامل فساد درونی و بیرونی به ویژه درباره محصولات تازه‌ای همچون گوشت، مرغ و ماهی و حمل و نقل آسان تر آن‌ها استفاده می‌شود و بدین ترتیب ضایعات مواد غذایی را به دلیل آلودگی‌های میکروبی، واکنش‌های شیمیایی و تنش‌های فیزیکی کاهش می‌دهد.

ب. آموزش در رسانه‌ها

آموزش در رسانه‌ها نقش مهمی در کاهش اسراف و اتلاف مواد غذایی دارد. عایت اصول نگهداری مواد غذایی با توجه به نوع محصول در مراحل مختلف تولید، نگهداری در فروشگاه‌ها و مصرف در منزل به جلوگیری از اسراف کمک می‌کند، این اصول را می‌توان به وسیله رسانه‌ها به مردم آموزش داد و آن را حتی از زمان مدرسه در افراد شروع و نهادینه کرد. بدین ترتیب نقش رسانه‌ها در کاهش اسراف مواد غذایی می‌تواند بسیار پررنگ باشد. نشان دادن روش‌های نگهداری صحیح مواد غذایی مختلف، تشویق به خرید مواد غذایی به اندازه مصرف روزانه، تشویق به کاهش تنوع غذاها در مهمانی‌ها و نهاد‌های اداری و دولتی، ترغیب رستوران‌ها به استفاده از غذا به صورت نیم پرس، از مواردی است که به صورت میان برنامه‌های تبلیغاتی یا ساخت فیلم، سریال و انیمیشن می‌توان به مخاطبان آموزش داد، با توجه به این اصول، نمایش دادن معایب اسراف به صورت کاریکاتور در روزنامه‌ها نیز تا میزان زیادی می‌تواند به فرهنگسازی در این زمینه کمک کند.

پ. کاهش خرید موادغذایی

یکی از راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی به اندازه نیاز، خرید کردن است و از انبار کردن مواد غذایی در منزل خودداری شود. توصیه می‌شود زمانی که گرسنه هستید برای خرید مواد غذایی نروید زیرا حتما خوراکی‌هایی بیش از نیاز واقعی انتخاب خواهید کرد. به علاوه تعداد اعضای خانواده و نحوه تغذیه هر کدام را نیز مدنظر داشته باشید.

ت. منجمد کردن به جای بیرون ریختن

بسیاری از مواد غذایی را می‌توان منجمد کرد. مدت نگهداری مواد غذایی در فریزر مانند یخچال متفاوت است.

ث. درست کردن سیلو

ساخت سیلو از جمله راهکارهای جلوگیری از اتلاف مواد غذایی است. سیلوها، مخازن نگهداری برخی از مواد غذایی به صورت توده و بدون بسته بندی هستند. این مخازن باید دارای شرایطی باشند تا بتوانند کیفیّت محصول را به نحو مطلوب حفظ نمایند.
در قرآن کریم درباره چگونگی نگهداری محصولات کشاورزی چنین آمده است: «قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تَأْکُلُون‏؛ یوسف گفت: هفت سال با جدیّت زراعت می‌کنید؛ و آنچه را درو کردید، جز کمی که می‌خورید، در خوشه‌های خود باقی بگذارید (و ذخیره نمایید)».
شیخ طوسی(رحمه الله علیه) در تفسیر آیه فوق می‌نویسد: «گفته شده یوسف(علیه السلام) از آن روی به آنان فرمان داد تا غلّات را در خوشه نگهداری کرده و از این انبارش بهره بردند؛ به خاطر این که سوسک و شپش در سنبل نمافتد و دانه‌ها فاسد نمی‌شود، گر چه مدّت‌ها بر آن بگذرد؛ امّا اگر دانه‌ها پاک شود و آنها را از خوشه‌ها در آورند، به سرعت فاسد می‌شود.»
بر پایه آمارهای موجود، به طور متوسط، ۳۵ درصد از محصولات کشاورزی در ایران در مراحل گوناگون ضایع می‌شود که غذای ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور است. ضایعات کشاورزی در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن روی می‌دهد، ولی قسمت عمده ضایعات، مربوط به مراحل برداشت و پس از آن (تا مرحله مصرف) است.

ج. کنسرو سازی

کنسرو کردن مواد غذایی از جمله روش‌های خوب نگهداری مواد غذایی است که در صورت رعایت اصول تهیه، ماندگاری خوبی برای بسیاری از اقلام غذایی ایجاد می‌کند.
مهمترین دشمن مواد غذایی ما ، باکتریها هستند که پس از چند روز ، موجب ترش شدن و گندیدن و فاسد شدن آنها می‌گردند. تجربه نشان داده است که می‌توان مواد غذایی را بوسیله حرارت دادن و یا سرد کردن و یا خشک کردن و با نگهداشتن در ظروف سربسته و یا افزودن برخی از مواد شیمیایی به آنها در مقابل حمله باکتریها پایدار نمود. این عمل پایدار نمودن مواد غذایی را کنسرو کردن می‌گویند.
بوسیله کنسرو کردن ، ما می‌توانیم مواد غذایی که فقط در یک فصل سال موجود است، در تمام چهار فصل داشته باشیم و همچنین از دورترین نقاط دنیا مواد غذایی را وارد و یا به آنجا صادر کنیم.

کتابشناسی

۱. رفیعی محمدی، ناصر، اسراف و تبذیر، دانشگاه تربیت مدرس قم، ۱۳۷۳ ه ش.
۲. محمودی، عبا سعلی ، اسراف و تبذیر، بعثت، تهران، ۱۳۶۲ ه ش.
۳. رفیعی محمدی، ناصر، آفت سرما یه ‌ها اسراف و تبذیر، انتشا رات دانشگا ه سمنا ن ، سمنان، ۱۳۸۷ ه ش.
۴. علوی رفیعی، زهره، بررسی اسراف و تبذیر از دیدگاه قرآن و روایات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، ۱۳۸۴ ه ش.
۵. معا ونت امور اجتما عی و مجلس ، دفتر امور فرهنگی کا رگران کشور، در مذمت اسراف و تبذیر از دیدگا ه قرآن و روایا ت ، مرکز چا پ و نشر سا زما ن تبلیغا ت اسلامی ، تهران، ۱۳۷۷ ه ش.

مقاله شناسی

۱. سبحانی، محمد، آثار تخریبی اسراف و تبذیر، مجله: مبلغان، آبان و آذر ۱۳۸۳، شماره 60.
۲. عطایی، محمد رضا، اسراف و تبذیر در قرآن و سنت، مجله: مشکو ه، بهار و تابستان ۱۳۷۶، شماره 54.
۳. رستگاری، مهدی، طیفوری، علی، دورنمایی از وضعیت ضایعات مواد غذایی در ایران، ماهنامه تجارت جنوب، شماره ۵، آبان۱۳۹۴ ه ش.
۴. منتظری، محمد مهدی، مفهوم یابی اصلاح الگوی مصرف در احکام فقهی با تأکید بر مفهوم اسراف و تبذیر، مجله دادرسی، مهر و آبان ۱۳۸۸، شماره 76.
۵. مصلایی پوریزدی،عباس؛ عدالت مهر،سعیده؛ پیامدهای اسراف و تبذیر در قرآن و حدیث، مجله نامه الهیات، زمستان ۱۳۸۹، شماره 13.

فهرست منابع

قرآن کریم
۱. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، نشر جهان، تهران، چاپ: اول، ۱۳۷۸ق.
۲. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۳ ق.
۳. بافکار، حسین، هسته حیات، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، قم، ۱۳۸۵ ه ش.
۴. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دار الکتب الإسلامیه ، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ق
۵. جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، اول، ه‍ ق.
۶. حکیمی، محمدرضا و حکیمی، محمد و حکیمی، علی ـ آرام، احمد، الحیاه / ترجمه احمد آرام، الحیاه / ترجمه احمد آرام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
۷. خمینی، سید روح اللّه موسوی، استفتاءات (امام خمینی)، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ، پنجم، ۱۴۲۲ ه‍ ق.
۸. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، خسروی، غلامرضا، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، مرتضوی، تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۴ش.
۹. رستگاری، مهدی، طیفوری، علی، دورنمایی از وضعیت ضایعات مواد غذایی در ایران، ماهنامه تجارت جنوب، شماره ۵، آبان۱۳۹۴ ه ش.
۱۰. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۱۱. شیخ کلینی، کافی، دارالحدیث، قم، ۱۴۲۹ ه ق.
۱۲. شیخ کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
۱۳. علامه طباطبایی، سیّد محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۸۵ ه ش.
۱۴. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، المطبعه العلمیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ ق.
۱۵. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، موسسه دارالهجره، قم، ۱۴۰۹ ه ق.
۱۶. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۴ ه ق
۱۷. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم، چاپ اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق.
۱۸. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش.
۱۹. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایره المعارف قرآن کریم، بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، قم، چاپ سوم، ۱۳۸۲ ه.ش.
۲۰. مفضل بن عمر، توحید المفضل، داوری، قم، چاپ سوم، بی تا
۲۱. مکارم شیرازی، ناصر ، مناسک جامع حج (مکارم)، انتشارات مدرسه الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۲۶ ه‍ ق.
۲۲. مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید (مکارم)، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۷ ه‍ ق.
۲۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ ۱۰، ۱۳۷۱ ه.ش.