فرهنگ مصادیق:اختلاط زن و مرد در مجالس: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۵ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۹:۴۵

نویسنده : صالح ویسی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم - 95/8/12
کلید واژه: اختلاط، ارتباط، نامحرم

مقدمه

ارتباط انسان ها با یکدیگر خواه در خانواده و خواه در جامعه، همواره نیازمند تبیین خطوط و مرزهایی است که به روشنی مناسبات و روابط انسانی را نظم می بخشد. آن چه که مدنظر فرهنگ دینی ماست، وجود حریم در روابط زن و مرد است. حریم هایی که اسلام در ارتباطات انسانی قرار می دهد برای این است که اجتماع طبیعی محفوظ بماند و از مسیر سالم خود منحرف نشود.
مسئله اختلاط بین مردان و زنان از جمله مسائل مورد بحث در جامعه کنونی است که با رشد و پیشرفت تکنولوژی و تمدن موجود، رو به فزونی نهاده و عرصه های علمی و اجتماعی و بخصوص اقتصادی سبب گشته تا زنان پا به پای مردان در اجتماع ورود پیدا کنند.
از جمله اهداف این نوشتار قانونمند ساختن اختلاط و روابط میان زنان و مردان در جامعه است که برای آن باید الگویی کامل بر محور آموزه های دینی، چون قرآن و روایات ترسیم نمود.
در این باره دیدگاه های متفاوت و گاه متضادی مطرح شده که دارای زیرساخت های نظری خاص خود هستند. برخی از این دیدگاه ها، پای خود را از گلیم منطق و استدلال فراتر نهاده اند و در این زمینه با نگاهی افراطی، به موضوع اختلاط پرداخته و وجود هرگونه ایرادی را منکر گشته اند و گروهی دیگر دچار تفریط شده اند.
در این میان لیبرالیسم و فمینیسم های فرامدرن نمونه هایی از افراط و تفریط می باشند. چرا که لیبرالیسم، معتقد به تجدد و روشنفکری و نفی هرگونه سنت قدیمی و بالاتر از آن، ضد ارزش بودن پایبندی به سنت ها و مطبوع بودن هر نوع تجدد و نوآوری را فریاد می زنند. و فمنیست های جدید معتقدند باید دیواری نفوذناپذیر بین جهان زنانه و مردانه ایجاد کرد و می پندارند اگر زن در مجموعه ای رشد کند که مدیریت علمی و اجرایی و تمام عناصر آن مجموعه، از مجرای فکر زنانه تنظیم شده باشد، موفق تر خواهد بود و در رقابت با مردان پیروزی بیشتری به دست خواهند آورد.
مشارکت علمی زنان در عرصه های مختلف اجتماعی سبب اختلاط در برخی از اماکن و جایگاه های علمی شده است که می توان با الگو گیری از قرآن کریم و سیره و فرمایشهای ائمه معصومین (ع) این معضل اجتماعی را از میان جامعه اسلامی برداشته و آنچه با فطرت انسان سازگاری دارد را جایگزین کرد تا موجب سعادت دنیوی و اخروی باشد.
در این میان، نگارنده با طرح و تحلیل و بررسی هر یک از نگاه های مطرح شده در این مقاله، آنها را آسیب شناسی کرده و ضمن رد کردن آنها نظریه ای بر محور آیات و روایات تبیین نموده و راهکارهای پیشنهادی خود را ارائه می کند.

مفهوم شناسی

مراد از اختلاط یعنی آمیخته شدن، درهم شدن امتزاج.
مراد فقهاء از اختلاط یعنی مخلوط شدن زن و مرد نامحرم در جاهایی نظیر دانشگاه، بازار و ...
مراد از نامحرم هر بیننده بالغ و نیز نابالغ ممیّز بجز شوهر و محارم است. ^[۱]
محارم جمع محرم، یعنی کسانی که به دلیل خویشاوندی، هرگز نمی توانند با یکدیگر ازدواج کنند. قرابتی که موجب محرومیت می شود بر سه گونه است؛ نسبی، رضاعی و سببی. ^[۲]
محارم مردعبارت اند از: مادر، مادر بزرگ پدری و مادری به بالا، دختر و نوه های دختری و پسری تا آخر، خواهر، دختر خواهر و نوادگان او تا آخر، دختر برادر و نوادگان او تا آخر، عمه و عمه های پدران و مادران به بالا، خاله و خاله های پدران و مادران به بالا پدر، پدربزرگ پدری و مادری به بالا، محارم زن عبارت اند از: پسر و نوادگان پسری و دختری تا آخر، برادر، پسر برادر و نوادگان او تا آخر، پسر خواهر و نوادگان او تا آخر، عمو و عموهای پدران و مادران به بالا، دایی و دایی های پدران و مادران به بالا ^[۳]

اختلاط دو جنس از دیدگاه قرآن

با نگاهی گذرا به آیات قرآن کریم به نمونه هایی از حضور زنان در کنار مردان در صحنه های مختلف اجتماعی برمی خوریم که نشان دهنده آن است که حضور و اشتراک در کارها برای آنها جایز و در برخی موارد لازم و ضروری است از جمله این موارد می توان به جریانی اشاره نمود که در آن نبی مکرم اسلام (ص) امر به بیعت با زنان شده است در این باره قرآن می فرماید:
(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ یُبایِعْنَکَ عَلى‏ أَنْ لا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لا یَسْرِقْنَ وَ لا یَزْنِینَ وَ لا یَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا یَأْتِینَ بِبُهْتانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبایِعْهُنَ) ^[۴] اى پیامبر! هنگامى که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزى را شریک خدا قرار ندهند، دزدى و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، تهمت و افترایى پیش دست و پاى خود نیاورند و در هیچ کار شایسته‏اى مخالفت فرمان تو نکنند، با آنها بیعت کن و براى آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب که خداوند آمرزنده و مهربان است‏.
اجتماع مسلمین متشکل از زنان و مردانی است که هر کدام وظایفی را برعهده دارند و نمی توان از حضور زنان در کنار مردان و اختلاط آنها جلوگیری کرد. بنابراین باید راه کاری برای اختلاط مناسب پیدا نمود که دارای اثرات سوء اخلاقی نباشد و جامعه را در پرتگاه انحراف نیاندازد.

الف) اختلاط مناسب

شیوه ی بسیار زیبا و روشن که ارتباط و اختلاط درست و پسندیده میان دختر و پسر، را به تصویر می کشد داستانی اسـت کـه قـرآن کریم در مورد رابطه ی حضرت موسی با دختران شعیب مطرح کرده است. قرآن کریم در ایـن رابـطه چنین می فرماید: «هنگامی که موسی به آب مدین رسید، گروهی از مردم را در آن جا دید کـه حـیوانات خـود را سیراب می کنند و در کنار آن ها دو زن را دید که مراقب گوسفندان خویش اند (و به چاه آب نزدیک نمی شوند) به آنـها گـفت: کار شما چیست؟ گفتند: ما آن ها را آب نمی دهیم تا چوپان ها همگی خارج شـوند و پدر مـا پیـرمرد مسنی است. موسی به گوسفندان آن ها آب داد و سپس رو به سوی سایه آورد و عرض کرد. پروردگارا! هر خـیر و نـیکی کـه بر من فرستی، به آن نیازمندم. ناگهان یکی از آن دو به سراغ او آمد؛ درحالی که بـا نـهایت حیا گام برمی داشت، گفت: پدرم از تو دعوت می کند تا مزد سیراب کردن گوسفندان را به تو بپردازد. یـکی از دختر ان گفت: پدرم! او را استخدام کن؛ چرا که بهترین کسی را که مـی توانی استخدام بـکنی، که قوی و امین می باشد...» ^[۵]
ایـن داسـتان حاوی مطالب مهمی است که به آنها اشـاره می شود:
ـ دختران شعیب بـا حفظ حریم و پرهیز از اختلاط با نامحرمان همه روزه در بیرون از خانه بـکار خـود می پردازند.
ـ حـضرت مـوسی بـه عنوان یک پسر جوان با رعایت ادب و عفاف گفتگو مـی کند و آنها نیز به عـنوان دخـتران جوان، با عفت و پاکی پاسـخ او را بـه درستی می دهند.
ـ یکی از دخـتران شعیب از جانب پدر مـأمور مـی شود که به نزد حضرت موسی بیاید و با ایشان در مورد کاری که انجام داده گفتگو، و پیغام پدر را برساند.
ـ حضرت موسی بـه هـمراه دختران شـعیب بدون هیچگونه اختلاطی مـسیر راه را مـی پیمایند.
ـ دختر شعیب در این مـدت حضرت موسی را با زیر نظر گرفتن شناسایی کرده بود که پیشنهاد استخدام وی را بـه عـنوان بهترین فرد که از دو صفت قوی و امـین بـرخوردار اسـت، بـه پدر مـی دهد و پدر نیز پیشنهاد دخـتر را مـی پذیرد.
آیات شریفه فوق، اختلاط و گفتگوی دختر و پسر جوان را مطرح می کند و به زیبایی رعایت آداب اخلاقی و موازین ارزشـی را نـیز بـه تصویر می کشد؛ زیرا هم حضرت موسی در مواجهه بـا دخـتران شـعیب از زیـاده گویی و بـیهوده گویی مـی پرهیزد و نیز انجام کاری برای آنها را بهانه ای برای نزدیکی به آنها و سوءاستفاده اخلاقی قرار نمی دهد؛ بلکه بلافاصله به زیر سایه می رود و با خدا به راز و نیاز می پردازد و هم ایـن که دختران شعیب در گفتگوی با حضرت موسی از زیاده گویی می پرهیزند و به حداقل کلمات اکتفا می کنند و هنگام راه رفتن حیا و پاکدامنی خود را در برابر مرد نامحرم به نمایش می گذارند تا مرد نامحرم طمع خام در سر نـپروراند.
در پاره ای از روایات آمده است: «وقتی حضرت موسی به سوی خانه حضرت شعیب حرکت می کند، دختران برای راهنمایی از پیش رو حرکت می کردند و موسی از پشت سر آنها، و حضرت بر طبق حیا و عفاف به آنها می گوید: من از جلو می روم و بر سر دو راهی و چند راهی ها مرا راهنمایی کـنید.» ^[۶]

ب) اختلاط نامناسب

برخی از اختلاط ها بین محرم و نامحرم از اصول و ضوابط خارج گشته و در تحت محرمات الهی قرار می گیرند که از جمله آنها رابطه های پنهانی با نامحرمان است.
دراین باره قرآن کریم خطاب به کسانی که به جهت تنگدستی نمی توانند با زنان حر و آزاد ازدواج کنند می فرماید: با کنیزان پاکدامنی ازدواج کنید که رابطه پنهانی یا خلوتی با نامحرمان نداشته باشند. ) وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدان ( ^[۷]
در آیاتی دیگر نیز در وصف مردان شایسته، به بانوان، چنین سفارش می کند و می فرماید: مردانى مناسب همسرى اند که پنهانى و به صورت نامشروع، با زنان، دوستى و رابطه نداشته باشند.( وَ لا مُتَّخِذی أَخْدان‏) ^[۸]
دوستی با نامحرم خیانت در حق پـاکـدامنی جامعه و ضایع کننده انسانیت و موجب اشاعه فحشا و انجام گناه است. پاکـدامنی زن، در هر مذهبی کـه باشد، یک ارزش است. پاکدامنی هم برای مردان و هم برای زنان شرط است. برقراری روابـط نامشروع و پنهانی، حتی با غیرمسلمانان هم ممنوع است! ^[۹]در ایـن آیه از: مصافحه، زنـا، رفـیق بازی و دوستی پنهانی یا همان اختلاط دو جنس نهی شده است.
بنابراین، در زمانى که ماهواره، اینترنت و انواع تلفن ها و محیطهاى کار و تحصیل مختلط وجود نداشت، باز هم این مسئله داراى موضوعیت و مورد ابتلاى انسان ها، به ویژه جوانان بوده است و این، حاکى از کشش و جاذبه اى فوق العاده قوى، بین دو جنس مرد و زن است، که باید با رعایت اصول و ضوابط الهی برقرار باشد. زیرا بى بند و بارى و در قید و بند مقررات نبودن باعث هرج و مرج، فساد، گناه و نابودى مى شود. خداوند متعال بهتر از هر کسى به مصلحت و منفعت انسان ها آگاه است، و سنت ها و قوانینى که قرار داده باعث نجات و سعادت بشر است.

اختلاط از دیدگاه روایات

مسئله اختلاط و انفکاک محیط های زنانه و مردانه از مسائل اجتماعی مهمی است که باید تمامی فرهنگ ها بخصوص جوامع اسلامی به آن توجه جدی نشان دهند و زیر ساخت های این مهم در اجتماعات را فراهم آورند. چرا که اختلاط و هم نشینی زن و مرد با هم، زمینه ی انحراف و انحطاط را فراهم می کند و موجب کم شدن شرم و حیا شده و اگر ادامه یابد، با مزاح و شوخی طرفین همراه خواهد بود و از آن جا که در هم نشینی ها از قوه بینایی و شنوایی توأماً استفاده می شود، تحریک میل جنسی برای زن و مرد ایجاد شده و زمینه ی لغزش و انحراف جنسی را فراهم می کند.
کتب روایی شیعه و سنی در این باره ابواب مختلف ذکر نموده اند از جمله بَابُ کَرَاهَهِ خُرُوجِ النِّسَاءِ وَ اخْتِلَاطِهِنِّ بِالرِّجَال‏ کتاب شریف وسایل الشیعه و نیز باب غیرت در کتاب شریف کافی که جمعا ده روایت مختلف را ثبت کرده اند.
سیره حضرت علی(ع) در مواجهه با این معضل اجتماعی اینگونه بوده که در برابر مردم می ایستاد و به آنان می فرمود: ای مردم عراق؛ خبر یافتم که زنان شما در راهها پهلو به پهلوی مردان می زنند آیا شرم نمی کنید؟ و می فرمود: لعنت خداوند بر مردمانی که غیرت ندارند.
(‏ یَا أَهْلَ‏ الْعِرَاقِ‏ نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَکُمْ یُوَافِقْنَ الرِّجَالَ فِی الطَّرِیقِ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ وَ قَالَ ع لَعَنَ اللَّهُ مَنْ لَا یَغَارُ) ^[۱۰] همچنین از خارج شدن زنان و رفتن به بازار و اخلاط با مردان نهی می نمود و به آنها می فرمود: حیا نمی کنید آیا غیرت ندارید در حالی که زنان شما به بازار می روند و هم دوش مردان راه می روند ^[۱۱] آیا منظور آن است که زنان و مردان در هیچ حال و هیچ مکانی نباید همراه و همدوش یکدیگر باشند هر چند به یکدیگر تنه نزنند و با احتیاط از کنار یکدیگر عبور کنند؟ در حقیقت آیا منظور امام (ع) وا داشتن مردم عراق به رعایت اصول پیشگیری و اقدامات تأمینی است؛ یا اینکه حضرت می خواسته با از بین بردن زمینه های اختلاط و همدوشی ـ که مقدماتی اختیاری هستند ـ زمینه های ارتباط های فیزیکی و تماس های بدنی را از بین ببرد؟
در اینجا یاد آوری این نکته ضروری است که مطرح کردن اصل تفکیک و رعایتِ حفظ حریم و پرهیز از اختلاط و آمیختگی به هیچ وجه به معنای محروم کردن نیمی از پیکره اجتماع ـ زنان و دختران ـ از حقوق اجتماعی و شرکت در اجتماعات نیست. چه اینکه رعایت این اصول اختصاص به دختران و زنان ندارد که پسران و مردان را نیز در بر می گیرد. ازاین گذشته لازمه حفظ حریم محروم ماندن از شرکت در اجتماعات نیست چرا که هر دو گروه دختران و پسران با رعایت این اصل می توانند در اجتماعات و سمینارها شرکت کرده، به تحصیل علم و دانش روی آورند. چنانکه شیوه تفکیک در حوزه های دینی ما همواره رعایت می شده، مدارس دختران و پسران از همدیگر جدا بوده و تحصیل و دانش در هر دو جریان داشته است.
حضور زنان در کنار مردان در میان مجالس علمی و غیر آن اگر موازین شرعی چون حجاب رعایت شود و هیچ گونه خودآرایی و نگاه جنسیتی و اختلاطی در میان نباشد ایرادی ندارد برای مثال کم نیستند راویان زنی که در صدر اسلام در مجالس علمی شرکت می نمودند و این کار بسیار رایج بوده است به این صورت که زنها در اتاقی یا در کنارى مى‏نشستند واحادیث را استماع کرد، و آنها را نقل می نمودند. ^[۱۲]
احادیث دیگری نیز در مذمت اختلاط با نامحرمان وجود دارد که می توان آنها را به معنای اختلاطی که خارج از چارچوب اسلام و بدون رعایت موازین شرعی است حمل کرد. دراین باره رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز فرمود: « مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ، فَلَا یَلْبَثُ فِی مَوْضِعٍ تَسْمَعُ نَفَسَهُ امْرَأَهٌ لَیْسَتْ لَهُ بِمَحْرَمٍ ـ کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد در جایی نمی ماند که نفس نا محرمی را می شنود.» ونیز حدیثی که در آن امام علی(ع) می فرماید: اختلاط و گفتگوی مردان با زنان نامحرم سبب نزول بلا و بدبختی خواهد شد، و دل ها را منحرف می سازد. ^[۱۳] در همین زمینه شهید مرتضی مطهری می گوید: «سنّت جاری مسلمانان از زمانِ رسولِ خدا همین بوده است که زنان از شرکت در مجالس و مجامع منع نمی شده اند، ولی همواره در مساجد و مجامع حریم رعایت شده است. حتّی در کوچه و معبر، زن با مرد مختلط نبوده است» ^[۱۴]ایشان در ادامه می نویسد: «اسلام در عین اینکه به زنان اجازه شرکت در مساجد را می دهد دستور می دهد به صورتِ مختلط نباشد، محل ها از یکدیگر جدا باشد. آورده اند که: پیغمبر اکرم(ص) در زمان حیاتِ خویش اشاره کرد که درِ ورودی زنان به مسجد از درِ ورودی مردان مجزا باشد. روزی اشاره به یکی از درها کرد و فرمود: خوب است این در را به بانوان اختصاص دهیم. ^[۱۵] نیز نقل شده است: پیغمبر اکرم دستور داد: شب هنگام که نماز تمام می شود، اول زنها بیرون بروند، بعد مردها. رسولِ خدا خوش نمی داشت که زن و مرد در حال اختلاط از مسجد بیرون روند. زیرا فتنه ها از همین اختلاط ها بر می خیزد. رسول خدا (ص) برای اینکه برخورد و اصطکاکی رخ ندهد دستور می داد: مردان از وسط و زنان از کنار کوچه یا خیابان بروند. ^[۱۶] یک روز رسول خدا (ص) در بیرون مسجد بود، دید مردان و زنان با هم از مسجد بیرون آمدند. فرمود: بهتر اینست شما صبر کنید آنها بروند. ^[۱۷]
خلاصه آنکه؛ آنچه از روایات و سخن عالمان به دست می آید این است که در روابط زنان و مردان و دختران و پسران؛ اصل بر حفظ حریم و پرهیز از اختلاط و آمیختگی است. و روایاتی که خروج زنان از خانه را ممنوع یا مکروه می داند درصورت اختلاط با مردان و رعایت نکردن موازین شرعی در این مکانهاست نه اینکه خروج آنها مطلقا دارای اشکال باشد چرا که در این صورت برای برخی از خانواده ها که فرزند ذکور یا مردی درخانه ندارند و نیازمند به خروج از منزل هستند عسر و هرج به وجود می آید.

اختلاط دو جنس از دیدگاه فقهاء

فقهای عظام نیز در فتاوای خود نسبت به اختلاط زنان و مردان نامحرم دیدگاه هایی مبتنی بر روایات ائمه معصومین(ع) ارائه داده اند که ضامن امنیت اخلاقی و اجتماعی در ارتباطات است. در این قسمت به برخی از آنها براساس فتاوای مراجع تقلید اشاره می گردد.
نتیجه احکام همه فقهاء در مورد اختلاط دوجنس بدین صورت است که برخی از علماء خوف افتادن به گناه را شرط دانسته و می فرمایند اگر خوف وجود مفسده در اختلاط با جنس مخالف باشد حرام است و اگر نباشد حرام نیست. ^[۱۸] و عده ای دیگر می فرمایند: نفس اختلاط با نامحرم حرام است خواه مفسده ای را به همراه داشته باشد و خواه مفسده ای را به دنبال نداشته باشد. ^[۱۹]

استفتائات با موضوع اختلاط دو جنس

سوال: اختلاط زن با مرد نامحرم تا چه حدّی جایز می باشد؟
جواب: در گفتگوها باید نکات زیر را مراعات نمایند:
1ـ از صحبت کردن به نحوی که موجب تلذذ و ریبه شود خودداری گردد.
2 ـ از شوخی کردن پرهیز شود.
3 ـ از حرف هایی که موجب تهییج شهوت است باید خودداری شود.
4 ـ رعایت حجاب کامل بشود و از نگاه کردن حرام خودداری گردد.
5 ـ زن و مرد در یک محیط خلوت تنها نباشند. ^[۲۰]
آیا در محیط دانشگاهى اختلاط بین پسران و دختران، اشکالى دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافى): اگر نگاه گناه آلود انجام نشود و ترس افتادن به حرام نباشد، اشکال ندارد؛ ولى با وجود آن سزاوار است که مسؤولان کشورهاى اسلامى، برنامه اى براى جدا ساختن مراکز تحصیلى پسران و دختران تنظیم کنند ^[۲۱]
آیات عظام بهجت و صافى: با توجه به اینکه اختلاط دختر و پسر، در معرض فساد است، جایز نیست. ^[۲۲] ۱- جشن مختلط
سوال: برگزارى جشن ها و مراسم در دانشگاه که در آن دختر و پسرها مختلط اند، چه حکمى دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافى): اصل اجتماع دختر و پسرها در یک محیط فى نفسه اشکال ندارد؛ ولى اگر بانوان حجاب کامل را رعایت نکنند و آقایان نگاه گناه آلود داشته باشند و محرمات دیگرى از قبیل موسیقى حرام و مانند آن انجام گیرد، اجتماع آنان در آن محل جایز نیست. ^[۲۳]
آیات عظام بهجت و صافى: با توجه به اینکه اختلاط دختر و پسر، در این گونه اجتماعات در معرض فساد است، جایز نیست. ^[۲۴]
۲- شرکت در تشکل مذهبى
سوال : در یک تشکل مذهبى فعالیت دارم که دختران و پسران در آن مختلط هستند در بعضى مواقع احساس مى کنم که ممکن است به گناه بیفتم، تکلیف چیست؟
همه مراجع: اگر ترس افتادن به گناه و مفسده در بین باشد، حضور در این تشکل ها جایز نیست. ^[۲۵]
۳- اردوى دختر و پسر
سوال : آیا دانشجویان دختر و پسر مى توانند به طور مشترک، به اردوهاى تفریحى و سیاحتى مسافرت کنند؟
همه مراجع: با توجه به اینکه اختلاط دختران و پسران باعث مفسده است، باید از آن اجتناب شود. ^[۲۶]
۴- هنرمندان وسریالها
حکم اختلاط زنان و مردان هنرمند در سریالﻫﺎ، فیلمﻫﺎ، اجرای اخبار و یا مصاحبهﻫﺎ، را بیان فرمایید؟
جواب. ازجمله آداب و رسوم متشرعه جدایی مرد اجنبی از زن اجنبیه و عدم اختلاطشان با یکدیگر است که از روش اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و بیاناتشان در این خصوص تلقی شده است و آنچه امروز متداول شده که مرد و زن اجنبی در کنار یکدیگر قرار می گیرند، پشتوانه شرعی ندارد، بلکه مدارک شرعی برخلاف آن است. ^[۲۷]
۵- شرکت در عروسی مختلط
سوال: شرکت در عروسى، یا مجالس دیگر، که انسان مى داند در آن رعایت شئونات اسلامى نمى شود (از قبیل اختلاط زن و مرد، رقص و پایکوبى، استفاده از نوارهاى موسیقى و مانند آن) چه حکمى دارد؟
جواب: شرکت در مجالس گناه حرام است. ^[۲۸]
نظر مقام معظم رهبری
از نظر اسلام، میدان فعالیّت و تلاش علمى، اقتصادى و سیاسى براى زنان، کاملاً باز است. اگر کسى با استناد به بینش اسلامى بخواهد زن را از کار علمى محروم، از تلاش اقتصادى باز و از تلاش سیاسى و اجتماعى بى‏نصیب سازد، به خلاف حکم خدا عمل کرده است. ^[۲۹] از نظر اسلام در تمامی این فعالیت هاى مربوط به جامعه ی بشرى و فعالیت هاى زندگى، زن و مرد داراى اجازه ی مشترک و همسان هستند. البته در عرصه ی این فعالیت ها، اسلام حدودى را معیّن کرده است که این حدود، مربوط به زن و اجازه داشتن او براى فعالیت نیست و مربوط به اختلاط زن و مرد است که اسلام روى این مسأله حسّاسیّت خاص دارد. اسلام معتقد است که زن و مرد باید یک مرزبندى میان خود در همه جا - در خیابان، در اداره و ... - داشته باشند. ^[۳۰]

آثار اختلاط بین دوجنس

نگاه های حرام

از جمله آثار سوئی که اختلاط دارد را می توان نگاه های آلوده و ناپاک دانست که سبب بسیاری از انحرافات در جامعه اسلامی شده است.
بر اساس روایات زنای چشم نگاه کردن به نامحرم است و این نگاه آلوده تیری از سوی شیطان است. ^[۳۱]سرمنشأ خیلی از مسایل خلاف عفت و گناه جنسی نگاه هایی است که در جامعه مختلط صورت می گیرد.
در این باره چه زیبا بابا طاهر عریان سرود است که:
زدست دیده و دل هر دو فریاد
که هرچه دیده بیند دل کند یاد
بسازم خنجری نیشش زفولاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد
به دنبال نگاه های حرام تمایل به جنس مخالف در انسان فوران کرده و باعث افکار حرام و شیطانی می شوند و همین افکار هستند که انسان را به مرحله عمل می رسانند و در نهایت باتلاق بی بندباری و شهوت آنها را فرو می برد.
در این باره نبی مکرم اسلام (ص) می فرماید: از گفتگو و اختلاط با زنان بپرهیز. به راستی هیچ مردی با زن نامحرمی خلوت نمی کند مگر اینکه در دل او نسبت به وی رغبت پیدا می کند. ^[۳۲]

رابطه کاری آری،نگاه جنسی هرگز

از دیـدگاه اسـلام، روابـط زن و مـرد نباید به گـونه ای بـاشد که تمتعات جنسی در آن سهمی داشته باشد. زیرا تمتعات جنسی، منحصراً در چارچوب زندگی زناشویی مجاز است و کـشاندن آن از مـحیط خـانه به اجتماع، موجب تضعیف فعالیت های اجتماعی مـی شود و در کـنار عـوامل دیـگر، در کـاهش آمـار ازدواج تأثیر مستقیم و به سزایی دارد. زیرا در سایه ی این روابط، ازدواج مانعی برای لذت جویی های نامحدود و آزاد محسوب می شود اختلاط های آزاد و بی بندوبار، ازدواج را به صورت یک تکلیف و محدودیت در می آورد که باید آن را با تـوصیه های اخلاقی یا احیاناً با اعمال زور بر جوانان تحمیل کرد. ^[۳۳]

لذت نبردن از زندگی مشترک

از جمله آثار اجتماعی اختلاط زنان و مردان را می توان وسواس فکری در مورد امر ازدواج دانست. زیرا جوانانی که در سن ازدواج به سر می برند در اینگونه اختلاط ها دچار نوعی حس مقایسه شده و از آنجا که انسان به دنبال زیبایی بیشتر است در نتیجه تصمیم به ازدواج برای آنها سخت و داری وسواس زیادی است که اگر هم در نهایت براین وسواس غلبه پیدا کنند و موفق به ازدواج شوند در زندگی مشترک خود دچار مشکل می شوند چرا که کوچکترین ناملایمتی در زندگی مشترک باعث می شود بازهم شیطان دست به کار شده و همان افکار را به ایشان منتقل کند که این افکار نیز خواسته یا ناخواسته بر روی روابط ایشان با شریک زندگیش تاثیر می گزارد. و همین امر موجب می شود که شخص از زندگی خود احساس رضایتمندی نداشته باشد و زندگی مشترک را سدی در مقابل آزادی های خود ببیند.

جرم بودن یا نبودن

رابطه نامشروع در فصل 18 قانون مجازات اسلامی با عنوان جرایم ضد عفت و اخلاق عمومی معرفی شده و در ماده 637 این قانون تشریح شده است.
جرم «رابطه نامشروع» از حساسیت بالایی در محاکم قضایی کشور برخورداراست زیرا از آن دسته جرایمی است که جهت بررسی واعمال قانونی نیاز به شاکی خصوصی ندارد.
قانون 637 می گوید: «هرگاه زن و مردی که بین آن ها علقه زوجیت نباشد مرتکب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا از قبیل تقبیل یا مضاجعه شوند، به شلاق تا 99 ضربه محکوم خواهند شد. حسین مرادی قاضی دادگاه کیفری استان تهران شعبه 77 در گفت و گو با «حمایت» به بررسی قوانین مربوط به جرم رابطه نامشروع پرداخت و توضیح داد براساس آموزه های دینی اگر چنانچه روابط بین مذکر و مونث که به سن بلوغ رسیده اند از طریق شرعی آن یعنی جاری شدن صیغه نباشد، رابطه نامشروع است که این رابطه اعم از این هم می شود که در کافی شاپ، چای خوردن و قدم زدن در پارک باشد که البته عموما جوان ها از آنان بی اطلاع هستند. در حالی که براساس قوانین جاری ما در همین حد هم، بدون خواندن صیغه و یا عدم اطلاع خانواده، رابطه نامشروع احراز می شود. وی تاکید کرد: حتی نشستن در ماشین و صحبت کردن نیز رابطه نامشروع است و جزای اثبات جرم رابطه نامشروع شلاق است که بعضاً به جهت تکمیل مجازات حتی تبعید نیز در نظر گرفته می شود. ^[۳۴]

راه های پیشگیری و از اختلاط

الف) تفکیک فعالیتها

فعالیتهای اجتماعی را می توان به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم نمود که موجب اختلاط نیز نمی باشد. در جامعه ای که نیمی از آن را مردان و نیم دیگر را زنان تشکیل می دهند می توان فعالیتهایی را برای زنان در نظر گرفت که به گونه ای مختص بانوان می باشد از مشاغلی چون دکترا و پرستاری تا مدرسین در مدارس دخترانه و... را می توان تفکیک کرد تا در نتیجه آن اختلاط مشاغل برطرف شود.
در این باره احادیث فراوانی از ائمه معصومین (ع) در کتب روایی موجود است که بین مردان و زنان تقسیم کار نموده و کارهای بیرون خانه را به مرد و کارهای درون خانه و تربیت فرزندان را به زن واگزار کرده است. ^[۳۵]
برخی از روایات در مهارتها و تفریحات نیز برای مرد و زن تفاوت قائل شده و مردان را به شنا و تیراندازی و سوارکاری و زنان را به بافندگی (غزل) تشویق کرده است. ^[۳۶]که درمورد هرکدام باب مفصلی در کتب ذکر شده نگاشته شده است،بنابراین کشاندن بانوان به برخی ورزشی ها مصداق منکر است.

ب) اصلاح قوانین

برای جلوگیری از اختلاط مردان و زنان در اجتماع و در محیط کار باید قوانین و نظارت بر آن به صورت ویژه باشد. چرا که خلاء های قانونی راه فرار بر افراد خاطی را باز نهاده است.
استفاده ابزاری از بانوان در برخی مشاغل به عناوین مختلفی چون منشی، فروشنده، بازاریاب، و ... باعث گشته تا بدین وسیله مشتریان بیشتری را جذب نمایند، اختلاط بیشتری را شاهد باشیم.
الگوگیری و تقلید از کشورهای غربی جامعه را به سوی بی بندباری می کشاند چرا که ۶۰ درصد آزارهای جنسی در غرب ناشی از اختلاط شغلی است ^[۳۷]
بدون ورود به باورهای دینی و عقیدتی در یک قضاوت سازمانی باید بانوان شاغل اظهار نظر نمایند که اگر چند خانم در یک اتاق با یکدیگر همکاری داشته باشند راحت و آسوده هستند و یا وقتی یک یا دو خانم همراه با همکاران مرد در یک اتاق باشند. در صورت تفکیک هم مردان راحت ترند هم زنان. چه از نظر گفتاری مثلاً برای رفع خستگی لطیفه ای بگویند یا حرف های زنانه یا مردانه ای مبادله نمایند. مهمتر از این بیشترین ساعات دیداری در اداره و سازمان در کنار همکاران می گذرد. ایجاد ارتباط عاطفی بین افراد متاهل بارها و بارها موجب بروز مشکلات خانوادگی گردیده است. ^[۳۸]
در این باره باید قوانین حضور زنان در اجتماع را به گونه ای سروسامان بخشند که بیشتر درمحیط های ویژه بانوان وکارتربیتی و خانه دارای شغل باشند و هم اختلاطی صورت نپذیرد.

ج) توسعه مشاغل متناسب

برخی از رشته هایی دانشگاهی باید تفکیک شود تا میدان اختلاط میان مشاغل آینده کمتر شود. دختران دانشجو باید به دنبال رشته هایی باشند که بیشتر به حیطه زنان مربوط است برای مثال مهندسی مکانیک، مهندسی کشاورزی دو گرایش مکانیک ماشین ها، مکانیزاسیون کشاورزی و آب رشته هایی هستند که هیچگونه سنخیتی با روحیات لطیف زنانه ندارد و اگر از این قبیل رشته ها در دانشگاه مجزا باشد در میان مشاغل آینده نیز اختلاطی صورت نمی گیرد.
البته کنکور سراسری سال ۱۳۹۵ ثبت نام اینگونه رشته ها را برای دختران ممنوع اعلام کرد که این ابتکار از سوی دانشگاه قابل تقدیر و تشکر است. ^[۳۹]
در برخی از موارد باید رشته هایی را انتخاب نمود که جامعه به آن نیازمند است. جامعه اسلامی ایران با وجود نخبه های علمی هنوز در برخی از رشته هایی که مخصوص زنان است دست نیاز به سوی مردان دراز می کند. رشته هایی چون سنوگرافی زنان و جراحی زایمان و ... که به گونه ای حریم زنانه محسوب می شود نیاز به دانشجویان متعهد در این باره دارد که نیاز کشور را از نبود دکتران هم جنس برطرف نمایند.
مشاغل خانگی می توانند تاثیر بسیاری در اقتصاد خانواده ایفا کنند. مشاغلی چون ریسندگی، بافندگی، گلدوزی، خیاطی، صنایع دستی برنامه نویسی و فعالیت های کامپیوتری علاوه بر مهارت افزایی و انجام همین امور در خانه می توانند سبب کار در کارخانه های کوچک خانگی شده و حتی تولید انبوه داشته باشند که در راستای اقتصاد خانه و خانواده انجام شده است.

د) بهترین راه حل

یکى از مؤلفه هاى مهم جامعه سالم، پرهیز دادن زن و مرد نامحرم از اختلاط با یکدیگر است که به سلامت روحی و روانى افراد کمک شایانى مى کند. قرآن کریم و روایات بسیاری در این باره وجود دارد که دستور به تفکیک مکان بین زنان و مردان داده است.
سیره حضرت زهرا(س) نیز حکایت از این مهم دارد چرا که ایشان به وقت نیاز از خانه خارج می شدند و در مجالس و عزاداری های همسایگان شرکت می کردند ^[۴۰] و نیز در جریان غصب فدک به مسجد رفته و خطبه می خواندند ^[۴۱] که این امر نشان دهنده ضرورت خروج ایشان در چنین مواقعی است.
در بسیاری از مراکز دولتی و خصوصی می توان مکان مردان را از زنان متمایز ساخت. مدارس دانشگاه ها بیمارستانها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی می توانند در مکانی متمایز و جدا از جنس مخالف خود به کار و فعالیت بپردازند و طبعا چنین محیطی آرامش روانی خاصی دارد که باعث بهروری بهتر و بیشتر می شود. دراین باره نیز احادیث فراوانی در کتب روایی موجود است که در بحث روایی گذشت از جمله آنها وصیتی است که درآن حضرت علی (ع) خطاب به امام حسن (ع) می فرمایند: «اگر می توانی کاری کن که زن تو با مردان بیگانه معاشرت نداشته باشد. هیچ چیز بهتر از خانه، زن را حفظ نمی کند. ^[۴۲]
حضرت علی (ع) به عنوان حاکم جامعه اسلامى با این بیانات، به محفوظ ماندن جامعه اسلامی از اختلاط های مضری که در حال حاضر کشورهای غربی دچار آن گشته اند می اندیشید که اگر مسولان مربوطه تدابیری در این زمینه برای مصون سازى کشورهای اسلامی در نظر نگیرند جوامع اسلامی به بیماری مسری چون اختلاط های نامناسب و غیر شرعی دچار شود که باعث انحراف از مسیر هدایت می شود.

کتب مرتبط

بررسی روابط دختر و پسر در ایران و راه کارهای اصلاحی آن / نوشته آقای عبدالله جوان / انتشارات / قم، دفتر عقل ۱۳۸۷
روابط غیر اخلاقی دختران و پسران؛ تالیف آقای محسن ماجراجو / انشارات قم، پارسایان، ۱۳۸۸
احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان ؛ تهیه و تنظیم مسعود معصومی مشخصات نشر : قم حوزه علمیه قم دفتر تبلیغات اسلامی مرکز انتشارات 1373
آثار گناه در زندگی و راه جبران، علی اکبر صمدی، قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵
آثار و پیامدهای حجاب، محمد حسین درافشان،
احکام نگاه و پوشش، مجتبی حسینی، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه، دفتر نشر معارف۱۳۸۵
تحلیلی بر روابط دختر و پسر، حمزه کریم خانی، قم، عطر یاس، ۱۳۸۹
حدود پوشش و نگاه در اسلام، محمد مهدی شمس الدین، ترجمه محسن عابدی، تهران، الهدی ۱۳۸۲
سه رساله: گناهان کبیره، محرم و نامحرم احکام الغیبه، احمد مجتهدی تهرانی، قم، موسسه در راه حق، ۱۳۷۷
شیوه های برخورد با نامحرمان در قرآن؛ تالیف آقای عباسعلی کامرانیان / انتشارات قم، نور قرآن و اهل بیت (ع) ‏ ۱۳۸۸

مقالات مرتبط

روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
مجله مطالعات راهبردی زنان » پاییز 1383 - شماره 25 (از صفحه 117 تا 151) http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/236966
پرسش و پاسخ: نگاه به نامحرم، نویسنده اکبر اسد علی زاده، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage : 173175
دست دادن با نامحرم از نگاه آیات و روایات، نویسنده احمد طاهری نیا، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage: 629919
راهکارهای کاهش خلوت منفی در فضای محلات پر تراکم به منظور رعایت حریم و خلوت اجتماعی با رویکرد افزایش امنیت شهروندان، نویسندگان سمانه جعفرمحمدی، مجتبی انصاری، بهمن کارگر، حمید بحیرایی http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage 1107389
گلشن احکام: محرم و نامحرم در آینه احکام، نویسنده علیرضا زنگویی http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage: 1007457
آداب مشارکت اجتماعی زنان از منظر اسلام، نویسنده: سهیلا جلالی کندری سایت نورمگز.
خلاءهای قانونی و انحرافات اجتماعی، نویسنده : فاطمه بداغی، مریم احمدیه، http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/319141
مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث » تابستان 1384 - شماره 4
مشارکت اجتماعی زنان از دیدگاه کتاب، سنت و فقه اسلامی، نویسندگان سیدمهدی احمدی،سیده رقیه سیدی جربندی
http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/900997
بهار 1390- سال دوم، شماره اول مجله زن و جامعه
معاشرت با نامحرم از نگاه نبوی، نویسنده : پاک نیا، عبدالکریم http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/394222
مجله فرهنگ کوثر » زمستان 1385 - شماره 68

سایت ها

http://www.tabnak.ir/fa/news
http://hadana.ir/
http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid
http://v0.bahjat.ir/index.php/ahkam/esteftahat
http://marjaema.net/?p=30&id=2517
http://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/03/15/391848
http://amiremomenin.persianblog.ir/post/770/
http://www.rahebehesht.org/article/show/1597
http://www.mashreghnews.ir/fa/mobile/335369

فهرست منابع و مأخذ

http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13930523000573
http://www.mashreghnews.ir/fa/mobile/335369
احکام بانوان، ناصر مکارم، شیرازى، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام،1428 ه‍ ق، چاپ: یازدهم قم- ایران، شابک: 7- 80- 6632- 964، محقق/ مصحح: ابو القاسم علیان نژادى
احکام پزشکان و بیماران، لنکرانى،، نویسنده: محمد فاضل موحدى
آداب معاشرت( ترجمه جلد 71 و 72 بحار الأنوار)، محمد باقر بن محمد تقى‏ مجلسى،، مترجم: کمره اى، محمد باقر، محقق / مصحح:، محمد بهشتى، ناشر: اسلامیه‏، تهران‏، 1364 ش‏، چاپ: اول‏
استفتاءات پزشکى، لطف الله صافى گلپایگانى، دار القرآن الکریم 1415 ه‍ ق، اول، قم- ایران
استفتاءات جدید، جواد بن على، تبریزى، چاپ: اول، قم- ایران
استفتاءات، سید روح اللّٰه موسوى، خمینى، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1422 ه‍ ق، چاپ: پنجم، قم- ایران ‏
بحار الأنوار( ط- بیروت)،مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏ مجلسى، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، تعداد جلد: 111، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، سال چاپ: 1403 ق، ‏چاپ: دوم‏
بیانات مقام معظم رهبری در اجتماع زنان خوزستان، 20/12/1375
تحریر العروه الوثقى، شهید، سید مصطفى موسوى، خمینى، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره 1418 ه‍ ق،چاپ: اول، تهران- ایران
تحریر الوسیله، سید روح اللّه موسوى خمینى، ناشر: مؤسسه مطبوعات دار العلم، چاپ: اول، قم
تفسیر نمونه‏، ناصر، مکارم شیرازى، جمعى از نویسندگان‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، ایران- تهران‏1371 ه. ش‏، چاپ: 10
تفسیر نور، محسن قرائتى، ناشر: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏،ایران- تهران‏، 1388 ه. ش‏، چاپ: 1
توضیح المسائل، نویسنده: حسین وحید خراسانى، ناشر: مدرسه امام باقر علیه السلام، 1428 ه‍ ق، چاپ: نهم، قم- ایران، شابک: 5- 2- 96596- 964
توضیح المسائل، نویسنده: سید روح اللّٰه موسوى خمینى، 1426 ه‍ ق، چاپ: اول، محقق/ مصحح: مسلم قلى پور گیلانى
جامع أحادیث الشیعه( للبروجردی)، آقا حسین بروجردى،‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، انتشارات فرهنگ سبز، تهران‏، چاپ: 1386 ش‏
جامع الأحکام، لطف الله صافى گلپایگانى، ناشر: انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، 1417 ه‍ ق، چاپ: چهارم، قم- ایران، شابک: 6- 25- 6197- 964
جامع المسائل، لنکرانى، محمد فاضل موحدى، انتشارات امیر قلم، چاپ: یازدهم، قم- ایران
الخصال، ابن بابویه، محمد بن على‏، مترجم: محمد باقر کمره اى، ناشر: کتابچى‏، تهران‏، 1377 ش‏، چاپ: اول‏.
رساله احکام بانوان، نویسنده: جواد بن على تبریزى، چاپ: اول، قم- ایران
رساله توضیح المسائل، نویسنده: ناصر مکارم شیرازى،، ناشر: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، 1429 ه‍ ق، چاپ: پنجاه ودوم، قم- ایران، شابک: 7- 09- 6632- 964- 978
سایت http://www.seratnews.ir/fa/news/74614
سایت حمایت (نخستین روزنامه حقوقی و قضایی کشور)
سنن ابی داوود، کتاب الصلاه، باب فی اعتزال النساء فی المساجد عن الرجال.
سیرى در سیره ائمه اطهار( ع)، شهید مرتضى مطهرى‏، ناشر: صدرا، تهران- قم، ‏1383 ش‏چاپ: چهارم‏
احکام بانوان (مکارم)، ناصر مکارم شیرازى، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، قم - ایران، یازدهم، 1428 ه‍ ق
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جمعى از پژوهشگران زیر نظر شاهرودى، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، سید محمود هاشمى، 1426 ه‍ ق، چاپ: اول، قم- ایران، شابک: 5- 6- 90663- 964، محقق/ مصحح: محققان مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى
الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: على اکبر غفارى و محمد آخوندى، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، 1407 ق‏، چاپ: چهارم‏
استفتاءات (بهجت)،محمد تقى بهجت، گیلانى، فومنى،، 4 جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، 1428 ه‍ ق
المحاسن‏، برقى، احمد بن محمد بن خالد، محقق / مصحح: جلال الدین‏ محدث،، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، قم‏1371 ق‏، چاپ: دوم‏
مقاله: روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
من لا یحضره الفقیه‏، محمد بن على ابن بابویه،‏، محقق / مصحح: على اکبر غفارى، ناشر: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏، 1413 ق‏، چاپ: دوم‏
الموسوعه الکبرى عن فاطمه الزهراء سلام الله علیها، اسماعیل انصارى زنجانى خوئینى‏، دلیل ما، قم‏، 1428 ق‏ چاپ: اوّل‏
نهج الفصاحه( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ابو القاسم‏ پاینده،، ناشر: دنیاى دانش‏، تهران‏، 1382 ش‏، چاپ: چهارم‏
وسائل الشیعه، شیخ محمد بن حسن‏ حر عاملى،، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‏چاپ: 1409 ق‏

پانویس