فرهنگ مصادیق:اتلاف مواد غذایی-پژوهشکده امر به معروف

اتلاف مواد غذایی-پژوهشکده امر به معروف

نویسنده: حسین نصاری
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم -95/12/11

مقدمه

نیاز انسان به غذا، یکی از مهم‌ترین وحیاتی‌ترین نیازهای روزمره اوست که از تولد تا مرگ وی را همراهی می‌کند وحتی انبیاء و اولیاء الهی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. رشـد، طـول عـمـر، تـنـدرسـتی، آرامش اعصاب و روان، خلق وخوی و رفتار، توانمندی و قدرت، تکثیر نسل و تولید مثل و... همه به نوعی وامدار تغذیه سالم اند. از این رو قریب به دویست و پنجاه آیه قرآنی و صدها روایت از معصومین (علیهم السلام ) در مورد غذا و تغذیه وارد شده است. همچنین نام گذاری پنجمین سوره قرآن به مائده (سفره غذایی )، از صفات خـداوند، رزّاق و مطعم بودن، سوگند خداوند به غذا (والتین والزیتون )، درخواست مائده آسـمـانـی تـوسـط حـضـرت عیسی و درخواست غذا توسط حضرت موسی (ع ) هر کدام مهر تاییدی بر اهمیت غذا و تغذیه می‌باشند. در این بین اتلاف مواد غذایی با صرف نظر از جنبه‌های اعتقادی و دینی از لحاظ انسانی و حقوق بشری هم می‌تواند زنگ خطری در جهت تأمین نیاز غذایی میلیون‌ها انسان فقیر و مستمند باشد.

مفهوم اتلاف و مواد غذایی

اتلاف
واژه اتلاف از ریشه "ت ل ف" در لغت به معنای هلاک شدن و ضایع شدن و از بین رفتن می‌باشد.
در اصطلاح نیز به همان معنای عام خود استعمال می‌شود یعنی به هرگونه هلاک شدن و ضایع شدن و از بین رفتن و مانند آن اطلاق می‌شود.
مواد غذایی
هر ماده جامد یا مایعی که برای تغذیه و حمایت بدن انسان خورده شود و در دستگاه گوارش هضم و پس از آن جذب شود یا تولید انرژی کند ماده غذایی نام دارد. مواد غذایی اکثرا منشأ حیوانی یا گیاهی دارند و در انجام اعمال حیاتی بدن و رشد و نمو نقش دارند و حاوی مواد مغذی ضروری برای بدن انسان هستند مانند کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها، پروتئین‌ها، ویتامین‌ها یا مواد معدنی .

اقسام اتلاف

اتلاف دارای اقسام گوناگون و متنوعی می‌باشد که برای نمونه می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
اتلاف وقت
اتلاف انرژی
اتلاف عمر
اتلاف مواد غذایی
تولید محصولاتی که مشتری ندارد.
مراحلی از فرآیند کار که ضرورتی به وجود آنها نیست.
جابجایی بی مورد نیروی انسانی در سطوح سازمانی.
حمل و نقل‌های بیهوده.
کالاها و خدماتی که به نیاز مصرف کننده پاسخ نمی‌گویند و غیره
مفاهیم مشابه
دو واژه اسراف و تبذیر را می‌توان از جمله مفاهیم مشابه واژه اتلاف قلمداد نمود که برای درک نسبت آنها با واژه اتلاف به صورت مختصر مورد بررسی قرار می‌دهیم.
درباره دو واژه اسراف و تبذیر بین علمای لغت اختلاف وجود دارد و برخی ایندو را مترادف و هم معنا می‌دانند و برخی برای آنها تفاوت قائل هستند از جمله نویسنده کتاب جمهره اللغه واژه سرف را تبذیر معنا می‌کند .همچنین خلیل بن احمد فراهیدی واژه تبذیر را به اسراف معنا کرده است اما در مقابل عده‌ای دیگر از علمای لغت تفاوت‌هایی برای ایندو برشمرده‌اند ازجمله فخر الدین بن محمد طریحی می‌نویسد: تبذیر یعنی هزینه کردن در جایی که شایسته آن نیست و اسراف یعنی هزینه کردن بیش از اندازه آنچه شایسته است. و محمد بن مکرم ابن منظور درباره یکی از معانی تبذیر می‌نویسد: تبذیر یعنی انفاق مال در معاصی و گناه یا انفاق بیش از اندازه مال به نحوی که حتی به اندازه مایحتاج زندگی خود باقی نگذارد.
با بررسی بیشتر، مفهوم اسراف به هر گونه زیاده روی در کمیّت و کیفیّت و بیهوده گرایی و اتلاف و مانند آن اطلاق می‌شود. به تعبیر دیگر اسراف آن است که مال یا نعمت در غیر مورد خودش مصرف شود، هر چند کم باشد ولی اگر در مورد خاص خود صرف شود اسراف نیست، هر چند زیاد باشد. مثل کسی که غذایی چنان گران قیمت تهیه کند که با هزینه آن بتوان عدّه زیادی را آبرومندانه تغذیه کرد و مفهوم تبذیر در مواردی استعمال می‌شود که انسان اموال و یا نعمتی را که در اختیار دارد به صورت غیر منطقی، مصرف کرده نابخردانه، آن را هدر بدهد. مثل این که برای دو نفر میهمان غذای ده نفر تهیه شود و باقی غذا را در زباله دان بریزند و آن را تلف کنند. در هر حال هم در معانی اسراف و هم در معانی تبذیر، ضایع شدن و هلاک شدن و از بین رفتن که معنای اتلاف است وجود دارد و استعمالات عرف نیز مؤید این موضوع است.

اتلاف مواد غذایی

در شرع مقدس اسلام این منکر اقتصادی بسیار مورد نکوهش واقع شده است و علاوه بر اینکه عیب بزرگی برای انسان به شمار می‌رود و بلای بزرگ اجتماعی است، باعث محرومیت انسان‌های بی گناه می‌گردد. بدون شک نعمت‌های موجود در کره زمین برای ساکنانش کافی است اما به شرط اینکه بیهوده هدر داده نشوند و چه بسا اتلاف و اسراف در یک منطقه باعث محرومیت منطقه دیگر و اسراف یک نسل باعث محرومیت نسل دیگر شود. آن روزی که آمار و ارقام مانند امروز در دست انسان‌ها نبود و دانشمندان هنوز به این مسأله پی نبرده بودند که جمعیت بشر سریعتر از مواد غذایی زیاد می‌شود و در نتیجه برای آینده نگرانی‌هایی همچون سخت شدن زندگی در آینده و فقر پیش بینی نشده بود، اسلام هشدار داده بود که در بهره گیری از زمین، از اسراف و اتلاف خودداری کنند. قرآن مجید در آیات زیادی شدیدا مسرفان را محکوم کرده است و اسراف را یکی از مذموم‌ترین اعمال می‌داند.

اتلاف در قرآن

در قرآن کریم واژه تبذیر در دو آیه بکار رفته است و هر دو هم جنبه مالی دارند اما واژه اسراف و مشتقات آن مکرر به کار رفته است که در بیشتر موارد، مقصود از اسراف جنبه‌های اخلاقی، عقیدتی و تجاوز از حدود الهی است از جمله سوره‌های مبارکه : یونس آیه ۱۲، شعراء آیه ۱۵۱، غافر آیه ۲۸، یونس آیه ۸۳. اما در مجموع چهار آیه مربوط به جنبه‌های مالی است که با دو آیه‌ای که با واژه تبذیر هستند جمعا شش آیه در این مورد وجود دارد که عبارتند از :
آیه ۱۴۱ سوره انعام: وَهُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ
او است که باغهای معروش (باغهائی که درختانش روی داربستها قرار می‌گیرند) و باغهای غیر معروش (درختانی که نیاز به داربست ندارند) آفرید، و همچنین نخل و انواع زراعت را که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند و (نیز) درخت زیتون و انار را که از جهتی با هم شبیه و از جهتی تفاوت دارند (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است در حالی که طعم میوه آنها فوق العاده متفاوت) از میوه آن به هنگامی که به ثمر می‌نشیند بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید، اسراف نکنید که خداوند مسرفین را دوست نمی‌دارد.
آیه ۳۱ سوره اعراف: یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ
ای فرزندان آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود بردارید و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد.
آیه ۶۷ سوره فرقان: وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا

آنها کسانی هستند که هر گاه انفاق کنند نه اسراف می‌کنند و نه سختگیری، بلکه در میان ایندو حد اعتدالی دارند.
آیه ۶ سوره نساء: وَابْتَلُوا الْیَتَامَی حَتَّی إِذَا بَلَغُوا النِّکَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْکُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ یَکْبَرُوا وَمَنْ کَانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَمَنْ کَانَ فَقِیرًا فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَکَفَی بِاللَّهِ حَسِیبًا
و یتیمان را چون به حد بلوغ برسند، بیازمائید! اگر در آنها رشد (کافی) یافتید اموالشان را به آنها بدهید، و پیش از آنکه بزرگ شوند اموال آنها را از روی اسراف نخورید، و هر کس (از سرپرستان) بینیاز است (از برداشت حق الزحمه) خودداری کند و آن کس که نیازمند است به طرز شایسته (و مطابق زحمتی که می‌کشد) از آن بخورد، و هنگامی که اموال آنها را به آنها می‌دهید شاهد بر آنها بگیرید (اگر چه) خداوند برای محاسبه کافی است.
آیه ۲۶ سوره اسراء: وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا
و حق نزدیکان را بپرداز و (همچنین) مستمند و وامانده در راه را، و هرگز اسراف و تبذیر مکن.
آیه ۲۷ سوره اسراء: إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا
چرا که تبذیرکنندگان برادران شیاطینند، و شیطان کفران (نعمتهای) پروردگارش کرد.

آثار اتلاف

در قرآن کریم اتلاف و اسراف از جمله گناهانی است که دارای آثار زیان بار و پیامدهای خطرناکی می‌باشد که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

محرومیت از محبّت خداوند

... ولا تُسرِفوا اِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفین اسراف نکنید که خداوند، اسراف کنندگان را دوست ندارد.

محرومیت از هدایت الهی

... اِنَّ اللّهَ لا یَهدی مَن هُوَ مُسرِفٌ کَذّاب همانا خداوند، انسان اسرافکار و دروغگو را هدایت نمی‌کند.

محرومیت از مقام بندگی خداوند

پرهیز از اسراف و میانه روی در قرآن از ویژگی‌ها و صفات بندگان خداوند شمرده شده است، پیام این آیه، آن است که انسان‌های اسرافکار از رسیدن به چنین مقامی (بندگی خدا) محروم هستند. وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذینَ... والَّذینَ اِذا اَنفَقوا لَم یُسرِفوا ولَم یَقتُروا وکانَ بَینَ ذلِکَ قَواماً.

سبب غضب خداوند

سخط و غضب خداوند از آثار اسراف و تجاوز از حدود الهی می‌شود. کُلوا مِن طَیِّباتِ ما رَزَقناکُم ولا تَطغَوا فیهِ فَیَحِلَّ عَلَیکُم غَضَبی... تناسب بین جمله کُلوا مِن طَیِّباتِ ما رَزَقناکُم ولا تَطغَوا فیهِ می‌فهماند که منظور از طغیان، اسراف است.

گمراهی

... کَذلِکَ یُضِلُّ اللّهُ مَن هُوَ مُسرِفٌ مُرتاب. این گونه خداوند، هر اسرافکار تردید کننده‌ای را گمراه می‌سازد.

فساد در زمین

ولا تُطیعوا اَمرَ المُسرِفین* اَلَّذینَ یُفسِدونَ فِی الاَرضِ ولا یُصلِحون.
فرمان مسرفان را اطاعت نکنید، همانها که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند.

قحطی و گرسنگی

وضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَریَهً کانَت ءامِنَهً مُطمَئنهً یَأتیها رِزقُها رَغَدًا مِن کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَت بِاَنعُمِ اللّهِ فَاَذاقَهَا اللّهُ لِباسَ الجوعِ والخَوفِ بِما کانوا یَصنَعون.
خداوند (برای آنها که اهل کفران و اسراف هستند) مثلی زده، منطقه آبادی را که امن و آرام و مطمئن بوده و همواره روزیش بطور فراوان از هر مکانی فرا می‌رسید، اما نعمت خدا را کفران کردند و خداوند به سبب اعمالی که انجام می‌دادند لباس گرسنگی و ترس را بر اندامشان پوشانید.
در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شد که فرمود: گروهی از بنی اسرائیل آن قدر زندگی مرفهی داشتند که حتی از مواد غذایی مجسمه‌های کوچک می‌ساختند و گاهی با آن (آلودگی) بدن خود را نیز پاک می‌کردند، اما سرانجام کار آنها به جائی رسید که مجبور شدند همان مواد غذائی آلوده را بخورند و این همان است که خداوند در قرآن فرموده وضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَریَهً....
امام باقر علیه السلام فرمود:... جمعیتی پیش از شما زندگی می‌کردند که خداوند به آنها نعمت فراوان داد اما ناشکری کردند و مواد غذائی را بی جهت از میان بردند و خداوند برکات خود را از آنها گرفت و به قحطی گرفتارشان ساخت.

زندگی سخت

ومَن اَعرَضَ عَن ذِکری فَاِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنکًا ونَحشُرُهُ یَومَ القِیامَهِ اَعمی* قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرتَنی اَعمی وقَد کُنتُ بَصیرا* قالَ کَذلِکَ اَتَتکَ ءایتُنا فَنَسیتَها وکَذلِکَ الیَومَ تُنسی* وکَذلِکَ نَجزی مَن اَسرَفَ ولَم یُؤمِن بآیاتِ رَبِّهِ ولَعَذابُ الآخِرَهِ اَشَدُّ واَبقی.
هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت؛ و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم می‌گوید: پروردگارا! چرا نابینا محشورم کردی؟ من که بینا بودم! می‌فرماید: آن گونه که آیات ما برای تو آمد، و تو آنها را فراموش کردی؛ امروز نیز تو فراموش خواهی شد و این گونه جزا می‌دهیم کسی را که اسراف کند، و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت، شدیدتر و پایدارتر است.

زیبا پنداشتن زشتی‌ها

... کَذلِکَ زُیِّنَ لِلمُسرِفینَ ما کانوا یَعمَلون. همین (کفران و غفلت است) که اعمال زشت اسراف کاران را در نظرشان، زیبا نموده است.

کوری در قیامت

ومَن اَعرَضَ عَن ذِکری... ونَحشُرُهُ یَومَ القِیامَهِ اَعمی... وکَذلِکَ نَجزی مَن اَسرَفَ ولَم یُؤمِن بآیاتِ رَبِّهِ ولَعَذابُ الآخِرَهِ اَشَدُّ واَبقی. هر کسی از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را کور محشور خواهیم کرد،... این گونه جزا می‌دهیم کسی را که اسراف کند و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت شدیدتر و پایدارتر است.

ورود در آتش جهنّم

واَنَّ المُسرِفینَ هُم اَصحابُ النّار. و مسرفان اهل آتشند.

هلاکت

... واَهلَکنَا المُسرِفین سرانجام مسرفان را هلاک گردانیدیم.

اتلاف در روایات

بدون شک اتلاف و اسراف از مذموم‌ترین کارها نزد اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد که بسیار مورد نکوهش آنها واقع شده است و احادیث و روایات فراوانی در تأیید این نظر در کتاب‌های حدیثی وجود دارد از جمله در کتاب بحارالانوار نزدیک به پنجاه حدیث و درکتاب جامع احادیث شیعه نزدیک به صد حدیث ذکر شده است که به اختصار تعدادی بیان می‌شود:
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السَلام قَالَ: أَدْنَی الْإِسْرَافِ هِرَاقَهُ فَضْلِ الْإِنَاءِ وَ ابْتِذَالُ ثَوْبِ الصَّوْنِ وَ إِلْقَاءُ النَّوَی. امام صادق علیه السلام فرمود : کمترین اندازه اسراف، دور ریختن ته مانده ظرف (آب یا غذا) و تبدیل لباس بیرون به لباس خانه و دم دستی و دور انداختن هسته‌ها (ی میوه و خرما) است.
عَنْ أمیرألمؤمنین علیه السلام قَالَ :کُلُوا مَا سَقَطَ مِنَ الْخِوَانِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یَسْتَشْفِیَ بِهِ. امیرمؤمنان علیه السلام السلام فرمود : آنچه که از سفره افتاده بردارید و بخورید، زیرا آن دوای هر دردی است که خدا بخواهد آن را التیام بخشد برای کسی که به نیت شفاء بخورد.
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی فَاکِهَهٍ قَدْ رُمِیَتْ مِنْ دَارِهِ لَمْ یُسْتَقْصَ أَکْلُهَا فَغَضِبَ علیه السلام وَ قَالَ مَا هَذَا إِنْ کُنْتُمْ شَبِعْتُمْ فَإِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ لَمْ یَشْبَعُوا فَأَطْعِمُوهُ مَنْ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ.. نقل شده است که : امام صادق علیه السلام مشاهده کرد سیبی را نیم خورده از خانه بیرون انداخته‌اند، خشمگین شد و فرمود اگر شما سیر هستید خیلی از مردم گرسنه‌اند خوب بود آن را به نیازمندش می‌دادید.
همانطور که مشاهده نمودید اهل بیت علیهم السلام به قدری به مسأله اتلاف و اسراف حساسیت ویژه‌ای دارند که حتی راجع به دور انداختن هسته خرما که در نگاه غالب مردم از پست‌ترین دور ریختنی‌ها به شمار می‌رود نهی نموده‌اند زیرا هسته خرما غذایی برای حیوانات از جمله شتر به شمار می‌رود.

اتلاف مواد غذایی در فقه

در اکثر کتب فقهی مسأله اسراف بطور مستقل بحث نشده است بلکه در ضمن دیگر مباحث مطرح شده است البته برخی در این خصوص رساله مستقلی نگاشته و از جهات گوناگون آن را مورد بحث قرار داده‌اند . آنچه مسلم است و از مطالعه نظر شرع و مراجع در مورد مسأله اتلاف و اسراف در هر چیز و علی الخصوص در مورد مواد غذایی بر می‌آید چنین است که اتلاف و اسراف حرام است و برخی حرمت آن را از ضروریات دین دانسته‌اند و برخی دیگر در ردیف گناهان کبیره شمرده‌اند.
همچنین در این زمینه استفتائاتی از برخی از مراجع معاصر صورت گرفته است که ذکر برخی از آنها برای روشن شدن موضع فقهای عظام حائز اهمیت است.
از آیت الله العظمی سیستانی در خصوص اتلاف در تهیه و توزیع غذا از سوی هیئت‌های عزاداری سؤال شده که ایشان این کار را حرام دانسته و در پاسخ تصریح کردند: اسراف شرعا حرام است و باید تدابیر لازم جهت جلوگیری از تکرار این مسأله اتخاذ شود. وی افزود این مشکل را می‌توان با هماهنگی میان هیئت‌ها و تهیه غذا بر اساس تعداد عزاداران حل کرد.
در باب دورریختن غذای اضافی پرسشهایی از فقهای گرانقدر شده که در اینجا یاد آوری می‌کنیم:
۱. حکم دور ریختن غذای اضافی که دست نخورده است.
۲. دور ریختن باقیمانده غذای افراد به علت رعایت موارد بهداشتی.
۳. دور ریختن باقیمانده غذای افراد به نحوی که استفاده از آن در موارد دیگر مانند (غذای طیور وحیوانات)امکان پذیر باشد.
آیت الله العظمی صافی گلپایگانی(دام ظله):
۱-دور ریختن غذا در هر زمانی اسراف است.۲-اگر فقط به خاطر این است که کسی غذا را خورده و قدری از آن باقی مانده، دور ریختن آن اسراف و حرام است و در روایت است که سور مؤمن موجب شفاء است و متأسفانه در این زمان آنرا موجب مرض و بر خلاف بهداشت می‌دانند و اگر وجه بهداشتی صحیح داشته باشد جایز و بلکه در بعضی موارد واجب است والله العالم.۳-حکم دو مسأله قبلی را دارد.
آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دام ظله):
جواب سوال (۱-۳)دور ریختن غذاهای دست نخورده جایز نیست و غذاهای دست خورده را باید به مصرف حیوانات و پرندگان و امثال آنها رساند.
آیت الله العظمی نوری همدانی(دام ظله):
جواب سوال (۱و۲)اگر قابل استفاده باشد جایز نیست جواب ۳-جایز نیست.
آیت الله العظمی موسوی اردبیلی(دام ظله): به طور کلی چنانچه کاری با توجه به خصوصیات مورد در عرف محل اسراف محسوب شود جایز نیست .
بدین ترتیب روشن شد که اسراف و اتلاف مواد غذایی از نظر مراجع عظام جایز نمی‌باشد و حرام است.

اتلاف مواد غذایی درجهان

بسیاری از مردم جهان از گرسنگی رنج می‌کشند در حالی که منابع و نعمتهای کره زمین بسیار فراوان است. علت اکثر این فقر و گرسنگی، اتلاف و هدردادن و اسرافکاریهای ابرقدرتهای جهان است که بر تمام بشر تحمیل کرده‌اند. مردم جهان امروز به خاطر احساس کم بود متوجه شده‌اند که منابع موجود بر روی کره زمین را نباید بیهوده هدر داد و همین امر باعث شده است که از همه چیز، حتی از زباله‌ها وتفاله‌ها و فاضلابها پس از تصفیه، استفاده کنند چون احساس کرده‌اند که مواد موجود در طبیعت آنقدر هم نامحدود نیستند و اگر درست مصرف نشوند به نابودی کشانده می‌شوند. با همه این اوصاف به دلیل اینکه الگوی مصرف صحیح مواد غذایی در بین مردم به درستی فرهنگ سازی نشده است لذا از داخل منازل گرفته تا شرکتها و کارخانجات و... همه به نحوی بدلیل مصرف غلط، بسیاری از مواد غذایی را اتلاف و ضایع می‌کنند.

مصادیق اتلاف

مصادیق مواد غذایی و آشامیدنی‌هایی که در جامعه تلف می‌شوند بسیار زیاد است ولی به جهت اختصار چند مورد که اتلاف در آنها نمایان تر است مورد بررسی قرار می‌دهیم.
۱. آب
منابع طبیعی یک جامعه ثروت آن جامعه محسوب می‌شوند که فقط متعلق به نسل حاضر نیست بلکه به نسل‌های آینده نیز تعلق دارند و باید در حفظ منابع طبیعی کوشید. آب شیرین یکی از این منابع محسوب می‌شود که کمبود آن کاملا محسوس می‌باشد. از اهم مصادیق اتلاف و اسراف، اسراف در آب می‌باشد، آبی که مهم‌ترین نقش را در زندگی انسان‌ها ایفا می‌کند و منشأ زندگی و بقاء است. آمارها نشان می‌دهد که ایرانیان ۷۰ درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می‌کنند و حتی پیش بینی شده است که در سالهای آینده مصرف آنها بیشتر هم بشود. باتوجه به روند افزایش مصرف آب و کمبودهای ناشی از عدم بارش و به تعبیری خشکسالی در صورت عدم رعایت الگوی مصرف بهینه آب، مردم ایران درگیر مشکلات عدیده‌ای خواهند شد.
از کل آبهای موجود بر روی کره زمین تنها ۵/۲ درصد آب شیرین است که از این میزان دوسوم آن دریخچال‌ها محبوس است و فقط یک سوم قابل استفاده می‌باشد. بر اساس برآوردها ایران جزء ۵۰ کشوری است که تا سال ۲۰۵۰ با کمبود آب شیرین مواجه می‌شود.علی رغم اینکه بارش در ایران یک سوم میانگین جهانی است اما سرانه مصرف در کلیه بخش‌های خانگی، کشاورزی و صنعتی بالاتر از استانداردهای جهانی است. مثلا سرانه آب خانگی در ایران ۲۲۰ لیتر در هر روز است که استاندارد آن در جهان تنها ۷۵ لیتر است و این زیادی مصرف یک مساله اجتماعی است که باید آنرا حل کرد.
۲. نان
یکی دیگر از پر مصرف‌ترین مواد غذایی در زندگی روز مره نان است. با تمام تأکیدی که نسبت به احترام و تکریم نان و دور نگه داشتن آن از اسراف شده، باز هم شاهد دور ریختن نان در همه جا از جمله خانه‌ها، رستوران‌ها، نهادها، دانشگاه‌ها، ادارات و غیره هستیم.
لازم به ذکر است سالانه مبلغ کلانی ارز صرف واردات گندم می‌شود اما از سویی شواهد حاکی از آن است که ضایعات گندم و نان در کشور ما بسیار زیاد است و گاهی (در کلیه مراحل از کاشت گندم تا مصرف نان) تا ۳۰ درصد هم می‌رسد در این میان عوامل متعددی در افزایش و یا کاهش این میزان دخیل هستند.
۳. محصولات کشاورزی
بیشتر مردم با کاشت گیاهان یا پرورش حیوانات اهلی به تهیه غذا می‌پردازند.گرچه قسمتی از غذای انسان‌ها از اقیانوسها و آبهای شیرین بدست می‌آید اما ۹۵ درصد پروتئین و قسمت اعظم کالری مورد نیاز جمعیت انسان از کشاورزی و دامپروری سنّتی متکی بر زمین تأمین می‌شود که برخی از محصولات برای تأمین غذا و برخی دیگر مصارف تجاری دارند مانند روغن و الیاف. بنابر گزارش مراجع رسمی کشور در سال ۱۳۸۸ درصد ضایعات در محصولات کشاورزی به طور متوسط ۸۵ / ۱۸ بوده است که در سطح ملی بیشترین ضایعات، متوجه میوه‌ها و محصولات باغی می‌باشد. و بنابر گفته سید رضا نورانی رئیس اتحادیه محصولات کشاورزی در سال ۱۳۹۴ این آمار به ۳۵ درصد رسیده است و کشور ایران در بخش ضایعات محصولات کشاورزی رتبه اول را در جهان داراست که این حاکی از زیانهای اقتصادی عظیم ناشی از این ضایعات است.

عوامل اتلاف مواد غذایی

مهمترین عامل اتلاف و هدر دادن آب در جامعه این است که افراد حس مسؤلیت پذیری کمی در قبال صرفه جویی دارند و متأسفانه هنوز فرهنگ و الگوی صحیح مصرف کردن آب در بین مردم به درستی بیان نشده و این الگو برای آنها جا نیفتاده است. علت عمده دیگر هم شبکه آبرسانی فرسوده می‌باشد که نیاز مبرم به بازسازی آن احساس می‌شود.
در بخش نان نیز عوامل اجتماعی و فرهنگی در افزایش و یا کاهش ضایعات نان تاثیر بسزایی دارند. مطالعات نشان می‌دهد که هر اندازه سطح تحصیلات همسران و سرپرستان خانوار بیشتر باشد به همان میزان ضایعات نان آنها هم بیشتر است این مورد با اشتغال زوجین مرتبط است بدین صورت که چون شاغلین فرصت کمتری برای مراجعه به نانوایی دارند لذا نان آنها تازه نخواهد بود و بیشتر در معرض اتلاف می‌باشد. از دیگر عوامل اتلاف در نان استفاده از افرادی است که تجربه ی کافی در زمینه پخت نان ندارند یا استفاده از افرادی که بنابر دلایلی از جمله نداشتن امنیت شغلی لازم، انگیزه و تعهد کافی نسبت به کیفیت کار خود نداشته باشند و باعث پایین آمدن کیفیت نان و به تبع، افزایش ضایعات خواهد شد و همچنین پایین بودن کیفیت آرد نیز از علل افزایش ضایعات می‌باشد.
در بخش محصولات کشاورزی هم مقدار زیادی بر اثر اتلاف از چرخه تولید تا مصرف خارج می‌شود به طوری که بر پایه آمارهای موجود به طور متوسط ۳۵ درصد از محصولات کشاورزی در ایران و در مراحل گوناگون ضایع می‌گردد که خود غذای ۱۵تا۲۰ میلیون نفراز جمعیت کشور است. ضایعات کشاورزی در سه مرحله قبل از برداشت، برداشت و پس از آن روی می‌دهد ولی قسمت عمده ضایعات، مربوط به مراحل برداشت و پس از آن یعنی تا مرحله مصرف می‌باشد. محصولات دانه‌ای عمدتا در مرحله خشک کردن و ذخیره سازی دچار ضایعات می‌شوند و محصولات غیر دانه‌ای هم تحت تاثیر عواملی دچار ضایعات می‌شوند.
از دلایل اصلی ایجاد ضایعات در محصولات غذایی بویژه میوه‌ها، سبزی‌ها و محصولات غذایی می‌توان به عوامل فیزیکی اشاره کرد، از جمله آب و هوای نامطلوب مانند گرما یا سرمای بیش از اندازه یا نا کافی، محیطی نامناسب بوجود می‌آورد که سبب ضایعات محصول ذخیره شده می‌شود.
عامل دیگر را می‌توان عوامل بیولوژیکی یا میکروبیولوژیکی دانست که توسط حشرات، باکتری‌ها، کپکها، مخمرها، ویروسها، جوندگان و دیگر حیوانات بوجود می‌آیند.
علت دیگر اتلاف را می‌توان آسیبهای مکانیکی دانست که به علت نبود روشهای مناسب در طول دوره برداشت، بسته بندی و حمل و نقل، منجر به زخمی شدن پوستی و خراش و له شدگی میوه‌ها و سبزی‌ها می‌شود به طوری که مستعد رشد ریز زنده‌ها می‌شود و در نهایت به اتلاف آن می‌انجامد.
از علل دیگر اتلاف مواد غذایی، ضایعات ناشی از عوامل اجتماعی و اقتصادی است که بر اثر امور زیر ایجاد می‌شود:
۱. ضعف سیاست گذاری
عدم گردآوری اطلاعات و برنامه ریزی ضعیف در رابطه با مدیریت منابع انسانی، اقتصادی و علمی از جمله علل اتلاف و بسیاری از ضایعات غذایی مثل گوجه، سیب زمینی،خرما و... محسوب می‌شود.
۲. ضعف فن آوری
نداشتن تکنولوژی لازم و مهارت بهره برداری و ذخیره سازی و کنسرو سازی برای پیشگیری و استفاده از ضایعات پس از برداشت.
۳. ضعف آموزشی
نداشتن اطلاعات کافی از علوم وروش‌های به نگهداری، بسته بندی، حمل و نقل و توزیع محصولات غذایی یکی دیگر از عوامل اتلاف مواد غذایی می‌باشد.
۴. عدم هماهنگی
سازمانها و نهادهای دولتی با هماهنگی بخش خصوصی می‌توانند باصادر کردن وانتقال مواد غذایی به مناطق مورد نیاز و بازارهای مناسب از اتلاف مواد غذایی پیشگیری کنند.به طور مثال سفارت خانه‌ها ونمایندگان تجاری کشور در دیگر کشورها می‌توانند نیاز بازار منطقه خود را به نهادهای مرتبط در داخل اعلام کنند.
۵. ضعف در حمل ونقل
کم بود و مجهز نبودن وسایل حمل نقل به سیستم خنک کننده و مناسب نبودن راه سبب تلف شدن بسیاری از محصولات به ویژه میوه‌ها وسبزیجات می‌شود.
۶. روحیّه تجمل و اشرافی گری و ارزان بودن برخی مواد غذایی نیز در اتلاف مواد غذایی نقش زیادی دارند.

راهکارهای پیشگیری از اتلاف

اصلاح الگوی میانه روی در مصرف و اسراف و رعایت اعتدال و دوری از افراط و تفریط از توصیه‌های دین مقدس اسلام است که جامعه ما تا رسیدن به نقطه ایده آل در آنها هنوز فاصله دارد این الگو سازی برای مصرف درست به عهده همه مسؤلان و دست اندرکاران کارهای فرهنگی می‌باشد.
مثلا برای کاهش مصرف آب در بین شهروندان باید حس مسؤلیت پذیری آنها را تقویت کنیم. مسؤلیت پذیری یعنی اینکه فرد نسبت به انجام دادن مطلوب فعالیت‌هایی که بر عهده او گذاشته شده الزام و تعهد درونی داشته باشد که متاسفانه ایرانیان حس مسؤلیت پذیری کمی در قبال صرفه جویی دارند.
چند روش ساده برای کاهش مصرف آب :
۱. کاهش دادن زمان دوش گرفتن
۲. بستن شیر آب به هنگام مسواک زدن و استفاده از یک لیوان آب
۳. جمع کردن لباسها به حداکثر ظرفیت لباسشویی و بعد روشن کردن لباسشویی
۴. آموزش دادن به کودکان برای اینکه آب بازی نکنند و آب را هدر ندهند
۵. کنار گذاشتن وسواس به هنگام ظرف شستن و کارهایی از این قبیل.
همینطور به منظور کاهش اتلاف آب و مواد مصرفی در کشاورزی و سایر واحدها و سازمان‌های دولتی، در هر واحد یا سازمان، مدیریتی برای صرفه جویی در این منابع ایجاد شود که وظیفه اش این باشد که در هر واحد تولیدی و یا خدماتی، ممیز دقیقی را برقرار کند و روش‌های علمی صرفه جویی و کاهش اتلاف را شناسایی و اجرا کند و لازم است سازمان‌های دولتی از کارکنانی که در کاهش اتلاف کوشیده‌اند تجلیل کنند و آن را یک ارزش تلقی کنند تا دیگران نیز به این تشویق شوند.
در بخش نان هم به نظر می‌رسد مهمترین عامل اتلاف در بین مصرف کنندگان، ریشه‌های فرهنگی و اجتماعی داشته باشد، بر اساس مطالعات حدود ۵/۷۰ درصد از مصرف کنندگان، نان ضایعاتی خود را فروخته و به نحوی آنرا به پول تبدیل می‌کنند لذا اهمیت جدی به مصرف بهینه نان نمی‌دهند، بنابراین برای رفع این مسأله باید بینش مصرف کنندگان اصلاح شود. استفاده از برنامه‌های آموزشی توسط رسانه‌ها برای کاهش ضایعات می‌تواند بسیار مؤثر باشد. همچنین باید وقت بیشتری را برای خرید نان تازه صرف کرد و ضایعات را کاهش داد و توصیه دیگر این است که نان در فریزر نگهداری شود نه در یخچال تا دیرتر بیات شده و ضایعات به حداقل برسد.
همچنین میزان رضایت شغلی نانوایان می‌تواند در کاهش ضایعات نان مؤثر باشد. از آنجا که میزان رضایت شغلی نانوایان در حد کم یا متوسط می‌باشد، لذا دست اندرکاران امر باید بکوشند تا میزان رضایت شغلی آنها را افزایش داده تا آنها نیز کار بهتری ارائه دهند.
از دیگر علل ضایعات نان، کیفیت پایین آرد است که دست اندرکاران تهیه آرد و متخصصان تغذیه باید مشکل کیفیت آرد را حل کنند.
در بخش محصولات کشاورزی هم حمایت از کشاورزان در جهت افزایش بهره وری محصول و نیز اصلاح نظام خرید تضمینی محصولات کشاورزی و بهبود بسته بندی محصولات از جمله راه‌های کاهش ضایعات می‌باشد. همچنین بازاریابی مناسب که عبارت است از مجموعه‌ای از فعالیت‌های بازرگانی که جریان کالا یا خدمات را از تولید کننده تا مصرف کننده نهایی هدایت می‌کند که شامل اقداماتی چون خرید مواد اولیه، کنترل کیفیت، حمل و نقل، انبار داری،آماده سازی برای مصرف، تبلیغات، فروش و خدمات پس از فروش می‌باشد می‌تواند در کاهش اتلاف و ضایعات محصولات کشاورزی بسیار مؤثر باشد و همچنین کاهش سوبسید بعضی از محصولات غذایی (منظور کاهش یارانه پرداختی به برخی از اقلام غذایی است) می‌تواند مقداری از ضایعات را کم کند، بطور مثال از جمله کالاهایی که بدلیل ارزان بودن، مقدار اتلاف آن خیلی زیاد است نان می‌باشد، بنابراین اگر دولت به طور کلی یارانه گندم را قطع کند نانوایان مجبورند آرد را با قیمت بالا تهیه کنند لذا به بالا بردن کیفیت نان بیشتر اهمیت داده و به گونه‌ای بین نانوایان برای پخت بهتر و جذب مشتری بیشتر رقابت ایجاد شده و به تبع ضایعات کمتر خواهد شد.
با یک نگاه کلی، پیشگیری و درمان گناه اتلاف و اسراف با راهکارهای فردی و اجتماعی صورت می‌گیرد که برخی از آنها عبارتند از:
۱. الگو قرار دادن سیره و سنّت اولیاء الهی و بزرگان
۲. آموزش الگوی مصرف
۳. اجرا کردن فریضه امر به معروف ونهی از منکر
۴. فرهنگ سازی برای تصحیح الگوی مصرف از طریق مدارس و دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه و رسانه‌ها و صدا وسیما و مطبوعات و...
۵. نظارت صحیح بر مصرف در تمام سازمان‌ها و ارگان‌ها و...
۶. آموزش الگوی مصرف به کودکان
۷. آگاه کردن مردم از استانداردهای جهانی مصرف
۸. اصلاح روح تجمل گرایی دولتمردان
۹. تنبیه و برخورد قاطعانه با اسرافکاران
۱۰. از بین بردن عوامل مولد اسراف و غیره
که رسیدگی به این امور می‌تواند کمک کننده و راهگشا باشد برای اینکه دیگر شاهد اتلاف و اسراف در مواد غذایی نباشیم.

کتابشناسی

۱. عزیزالله حیدری، اسراف، مسجد مقدس جمکران قم، 1389.
۲. مهدی موسوی کاشمری، پژوهشی در اسراف، بوستان کتاب قم، 1388.
۳. علی محمد درویش پور و حسین رحمان پور، اسراف و تبذیر از منظر قرآن کریم، چشم انداز قطب، 1393.
۴. عباس رحیمی، چرا اسراف؟، جمال، ۱۳۸۸.
۵. محمد سوری خرم آبادی، اسراف و مبارزه با آن از دیدگاه اسلام، سوری خرم آباد، 1393.

مقاله شناسی

۱. محمد حسین حسینی، اسراف عوامل و راهکارهای مبارزه با آن، مجله سفیر نور، زمستان ۱۳۹۰، شماره 20.
۲. سید حسن کاظمی، مصرف متعادل و دایره فقر و اسراف مواد غذایی و راهبردهای توزیع عادلانه، مجله جهاد، تیر و مرداد ۱۳۷۶ - شماره ۱۹۶ و 197.
۳. سید جعفر بیاتی و سید محسن بیاتی و احمد نهیرات، بررسی و اولویت بندی مصادیق اسراف، مجله علمی تخصصی مهندسی فرهنگی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۹۱ - شماره ۶۳ و 64.
۴. عبدالاحمد صداقت، اسراف در آیینه ی قرآن، مجله درسهایی از مکتب اسلام، مرداد ۱۳۹۵ - شماره ۶۶۳ و شهریور ۱۳۹۵ - شماره 664.
۵. عیسی عیسی زاده، بررسی ریشه‌ها و عوامل اسراف از دیدگاه قرآن و اهل بیت (ع)، مجله پاسدار اسلام، مهر ۱۳۸۸، سال بیست و هشتم - شماره ۳۳۴ و آبان ۱۳۸۸، سال بیست و هشتم - شماره 335.

سایت شناسی

۱. ویکی شیعه
۲. پایگاه اطلاع رسانی حوزه
۳. پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن
۴. اسلام کوئست
۵. دانشنامه اسلامی

فهرست منابع

۱. قرآن کریم
۲. آقا حسین بروجردی، جامع احادیث الشیعه، فرهنگ سبز، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ه ش.
۳. احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، انتشارات مکتب الاعلام الاسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۰۴ه ق.
۴. احمد بن محمد مهدی نراقی، عوائد الایام و مهمات مسائل الحلال و الحرام، انتشارات دفتر تبلیغ اسلامی حوزه علمیه قم، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ ه ق.
۵. خلیل بن احمد الفراهیدی، العین، انتشارات دار الهجره، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ه ق.
۶. عباس قمی، سفینه البحار، انتشارات اسوه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق.
۷. عبد الرحمن محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه.
۸. عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، انتشارات اسماعیلیان، قم-ایران، ۱۴۱۵ه ق.
۹. علی بن محمد لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، انتشارات دار الحدیث، قم، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش.
۱۰. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، انتشارات مرتضوی، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
۱۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار( ع)، دار إحیاء التراث الاسلامی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه ق.
۱۲. محمد بن حسن ابن درید، جمهره اللغه، انتشارات دار العلم للملایین، بیروت، چاپ اول، ۱۹۸۸م.
۱۳. محمد بن مکرم ابن منظور، لسان العرب، انتشارات دار الفکر، بیروت- لبنان ، چاپ سوم ، ۱۴۱۴ ه‍ ق.
۱۴. محمد بن منصور بن احمد حلیّ، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم، تهران، چاپ دوم، ۱۴۱۰ه ق.
۱۵. محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، انتشارات کتابفروشی علمیه اسلامیه، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۹ش.
۱۶. محمد حسن نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، انتشارات دار إحیاء التراث العربی، بیروت لبنان، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ه ق.
۱۷. اژدر شمخانی و آریان نادر بیگدیلو و عسگر درویش، مقاله مطالعه موردی تحلیلی بر عوامل اسراف و مصرف گرایی، فصلنامه سراج منیر دانشگاه علامه طباطبایی، تابستان ۱۳۹۴، شماره ۱۹، صص 49-78.
۱۸. افسانه بهرامی، مقاله کشاورزی پایدار، مجله علوم کشاورزی، دی ماه 1384.
۱۹. امیر حسین علی بیگی، مقاله بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر کاهش ضایعات گندم، آرد و نان، سایت اینترنتی پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، 1383.
۲۰. بخش احکام اسلامی تبیان.
۲۱. داود الهامی، مقاله اخلاق و اقتصاد، اسراف و تبذیر، یک آفت جهانی، مجله درسهایی از مکتب قرآن، تیر ۱۳۷۶،شماره 436.
۲۲. داود کمیجانی، مفهوم اسراف و تبذیر، سایت اینترنتی سازمان تبلیغات اسلامی.
۲۳. سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
۲۴. سایت خبرگزاری رسا.
۲۵. سایت دانشنامه ویکی پدیا.
۲۶. سیروس احمدی و اصغر میر فردی و قاسم زارعی، مقاله بررسی رابطه مسئولیت پذیری و گرایش به صرفه جویی در مصرف آب، فصلنامه جامعه شناسی کاربردی، تابستان ۱۳۹۲، شماره ۵۰، صص 185-200.
۲۷. عبد الرحمن شادان و نیره میهن خواه، مقاله بررسی روش‌های اقتصادی کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان،تهران،1383.
۲۸. علی ایران پور، ضایعات بخش کشاورزی، سایت خبرگزاری فارس، گروه اقتصادی، حوزه کشاورزی و امور دام، 25/4/1393.
۲۹. علی بیات و فاطمه درویشی، روش‌های مدیریت مصرف آب، سایت شرکت سهامی آب منطقه‌ای کرمانشاه.
۳۰. فریبا بیات، مقاله عوامل اتلاف محصولات کشاورزی در مراحل گوناگون و راهکارهای مقابله با آن، سایت اینترنتی پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، خرداد 1383.
۳۱. محمد جمال خلیلیان اشکذری، مقاله گنجینه معارف، الگوی صحیح مصرف، مبانی نظری و راهبردی در قرآن کریم و روایات، فصلنامه معرفت، دی ماه ۱۳۸۸، شماره 66.
۳۲. مهدی بهادری نژاد، مقاله پیشنهادی برای کاهش اتلاف منابع ملی، سایت اینترنتی پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی،1383.
۳۳. مهدی رستگاری و علی طیفوری، مقاله دور نمایی از وضعیت ضایعات مواد غذایی در ایران، ماهنامه تجارت جنوب، آبان 1394.

پانویس

بازگشت به اتلاف مواد غذایی