فرهنگ مصادیق:ازدواج: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۵ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۱۱

نویسنده: محمد اسماعیلی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

مقدمه

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید : «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَرَحْمَهً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»^[۱]
ازدواج نخستین سنگ بنای تشکیل خانواده و بالطبع، اجتماع است و اندیشه و تدبر در آن در میزان پیشرفت یا انحطاط و صعود یا سقوط جامعه تاثیر دارد. ازدواج دارای آثار و نتایج بسیاری است ، از جمله: ارضای غریزه جنسی، تولید و بقای نسل، تکمیل و تکامل انسان، آرامش و سکون، پاک دامنی و عفاف و نتایج متعدد دیگر.
از این رو، اسلام به عنوان یک مکتب آسمانی ،آن را نه تنها کاری محبوب و مقدس دانسته، بلکه جوانان را مؤکدا بدان توصیه کرده است. هر ازدواجی دارای اهداف خاص خود است، ولی در این میان، برخی از اهداف کم ارج و کم اهمیت و در نتیجه، ناپایدارند و نمی‌توانند برای همیشه و یا حتی مدتی طولانی، خوشبختی زوجین را تضمین کنند. برخی نیز ارجمند، مهم و در نتیجه پایدارند. بنابراین، شایسته است ازدواج با توجه به این اهداف در نظر گرفته شود. ازدواج از این نظر که عاملی برای نجات از آلودگی، موجبی برای نجات از تنهایی و سببی برای بقای نسل است، خودداری از آن سبب بی تعادلی، نابهنجاری رفتاری و زمانی هم عامل فساد شخصیت و حتی بیماری جسمی می‌گردد. بنابراین یکی از بهترین و بالاترین نعمت‌ها برای هر زن و مرد از نظر اسلام تشکیل خانواده است.
گمان نمی‌رود از بین مکاتب و مذاهب، هیچ مذهبی به اندازه اسلام دربارهٔ ازدواج تأکید کرده باشد. ازدواج از نظر اسلام امری مستحب و از سنن انبیا علیهم السلام معرفی شده و جوانی که بدان اقدام کند، در حقیقت همگام با آفرینش و سعادتمند است.
در این مختصر، برآنیم در زمینه فلسفه و هدف از ازدواج و موانع این امر، سطوری را به رشته تحریر درآوریم و نیم نگاهی به این سنت مؤکد اسلامی از خلال برخی آیات، روایات و اقوال صاحب نظران بیفکنیم.

تاریخچه ازدواج

نظام تکوین که از زمان خلقت انسان آغاز شده نیاز به جنس مخالف در قالب ازدواج در نهان آدمی به صورت فطری آمیخته شده است. خواستگاری کردن حضرت آدم از حضرت حوا در حدیث مرحوم صدوق ره حاکی از پیشینه این امر است.
«آدم علیه السلام بعد از آگاهی از خلقت حضرت حوا سلام الله علهیا از پرودگارش پرسید: این کیست که قرب و نگاه او مایه انس من شده است؟ خداوند فرمود: این حوا است آیا دوست داری که با تو بوده و مایه انس تو شده و با تو سخن بگوید و تابع تو باشد؟ آدم گفت: آری پروردگارا تا زنده‌ام سپاس تو بر من لازم است، آنگاه خداوند فرمود: از من ازدواج با او را بخواه چون صلاحیت همسری تو را جهت تأمین علاقه جنسی نیز دارد و خداوند شهوت جنسی را به او عطا نمود ... سپس آدم عرض کرد: من پیشنهاد ازدواج با وی را عرضه می‌دارم، رضای شما در چیست؟ خداوند فرمود رضای من در آن است که معالم دین مرا به او بیاموزی... این حدیث گرچه مفصّل است و از لحاظ سند نیاز به تحقیقی بیشتر دارد، چون برخی افراد سلسله مشترک و برخی مجهول اند چنانکه بعضی از مضامین آن هم نیاز به توضیح بیشتر دارد1.

ازدواج در لغت و اصطلاح

ازدواج، مصدر باب افتعال، و حروف اصلی آن، «ز ـ و ـ ج» است. از نظر لغت «زوج» به معنای جفت، (در مقابل فرد)^[۲]، ^[۳] عبارت از دو چیز همراه و قرین است؛ چه مماثل باشند، مانند دو چشم و دو گوش، و چه متضاد.^[۴]، ^[۵]،^[۶]
ازدواج، در عرف و شرع، پیمان زناشویی است و بر اساس آن، برای مرد و زن نسبت به یک دیگر، تعهّداتی اخلاقی و حقوقی پدید می‌آید که سرپیچی (از بسیاری) از آن‌ها، عقوبت و کیفر را در پی خواهد داشت.^[۷] ازدواج در هر آیینی، با قوانین و مقرّرات ویژه‌ای صورت می‌گیرد و اسلام به آداب و رسوم دیگر اقوام احترام گذاشته است و فرموده : لکلِّ قومٍ نکاحٌ.^[۸]، ^[۹] یعنی هر گروه و ملتی، نوعی ازدواج مشروع و مقبول دارند.

ضرورت نیاز به ازدواج

به طور کلی، ضرورت‌های ایجاب کننده ازدواج عبارت است از:

پاسخ مثبت به فطرت

انسان به حکم فطرت، دارای غریزه جنسی است و طبیعت و فطرتش ایجاب می‌کند که رشد کرده، و با حفظ اعتدال به سوی کمال حرکت کند.براین اساس،برای حفظ جان و تعادل نظامات روانی، ضروری است که آدمی به ازدواج تن دهد.

موجبی برای بروز استعدادها

استعدادها برای بروز و تکامل خود نیازمند محیطی امن و آرامند. ازدواج برای جوان آرامش و آسایش ایجاد می‌کند، استعدادهای او را به حرکت درمی آورد و به او امکان می‌دهد که از آن به نیکی بهره برداری کند.

موجب امنیت و آسایش

اصولا «بلوغ» یعنی شکوفایی غریزه، چه برای پسر و چه برای دختر که همراه بحران است. ازدواج این بحران را تسکین می‌دهد، برای جوان محیط امن و آرام ایجاد می‌نماید، در سایه وجود عواطف خانوادگی، روح سرکش او مهار می‌شود و موجباتی برای برخورداری او از نیروی فکری فراهم می‌شود.

موجب نجات از تنهایی

به عقیده دانشمندان و فلاسفه، انسان موجودی مدنی الطبع و بالفطره اجتماعی است. از این رو، محتاج پناه و یاور و یاری دلدار است. ازدواج این فایده را دارد که آدمی را از تنهایی و اعتزال نجات دهد و همدلی در کنار او، در بستر او و در آغوش او قرار دهد تا وجودش راعین وجودخود بداند و در غم و دردش شریک باشد.

فلسفه ازدواج

ازدواج هرچند از یک نظر ، مساله‌ای شخصی و خصوصی است، ولی از نگاهی دیگر، دارای جنبه و اهمیتی اجتماعی می‌باشد. بر این اساس، ازدواج از ارکان مدنیت و راهی مطمئن برای تامین آسایش جامعه و رفاه بشریت است. سود و زیان ازدواج تنها متوجه زوجین نیست، بلکه افراد اجتماع نیز به گونه‌ای از آن برخوردار می‌شوند. اگرچه بعض مواردی که در ضرورت نیاز به ازدواج بیان شده را بتوان به عنوان فلسفه ازدواج مطرح کرد اما فلسفه اصلی که در نفس ازدواج نهفته است دو بخش مهم «تولید نسل» و «آرامش و سکون دل» است.

أ) تولید نسل

در اسلام تولید مثل سالم و مشروع فقط از طریق ازدواج امکان پذیر است و اسلام آنقدر به این مسئله اهمیت داده است که روایات نقل شده از اولیای دین، فرزند آوربودن را از صفات شایسته زنان برای ازدواج می‌شمارد و فرزند داشتن را مایه برکت می‌داند. اصولاً انسانها علاقه مند هستند که موجودیت خویش را در نسلهای بعدی نیز حفظ کنند. بنابراین، بعد از ازدواج مسئله فرزنددارشدن در ذهن زوجها نقش می‌بندد. هرچند امروزه نگاه به موضوع فرزندداری از ابعاد مختلف دچار نوسان شده است، اما بقای نسل خواسته همگان است.

ب) تأمین آرامش و سکون دل

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ^[۱۰]؛ و از نشانه‌های او اینکه از [نوع] خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدانها آرام گیرید و میانتان دوستی و رحمت نهاد آری در این [نعمت] برای مردمی که می‌اندیشند قطعا نشانه‌هایی است. احساس امنیت و آرامش در انسان، از دوران کودکی و سالهای اولیه نوجوانی و براساس معاشرت و تعامل با پدر و مادر، خواهران و برادران شکل می‌گیرد. بعد از آنکه فرد وارد دوره جوانی می‌شود دیگر افراد خانواده پاسخگوی این نیاز نیستند. جوان احساس می‌کند نیازمند کسی است که بتواند با او نیازهایش را برطرف کند؛ او کسی نیست جز همسر وی.

آثار ازدواج

نظر به وجود منافع و اهمیت‌های ازدواج است که اسلام آن را تایید کرده و ضرورت آن را در درجه اول اهمیت و مورد تاکید قرار داده است. آثار و برکاتی را برای ازدواج فراهم کرده که به مواردی از آن اشاره می‌شود.
عامل تکمیل دین: رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دِینِهِ»^[۱۱]؛ هر کس ازدواج کند نیمی از دینش را باز یافته است. در جای دیگر، فرمود: «ما مِن شابٍّ تَزَوَّجَ فی حَداثَهِ سِنِّهِ إلاّ عَجَّ شَیطانُهُ : یا وَیْلَهُ ، یا وَیْلَهُ ! عَصَمَ مِنّی ثُلُثَی دِینِهِ»^[۱۲]؛ هر کس در ابتدای جوانی ازدواج کند شیطان فریاد می‌کند: ای وای، دو سوم دین خود را از شر من حفظ کرد.
از دیگر آثار ازدواج که در روایات ، به آن اشاره شده است ، می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود :
ازدواج موجب ازدیاد روزی^[۱۳]، جلب رضایت خداوند^[۱۴]،و نیز طهارت معنوی^[۱۵]، گشودن درهای رحمت الهی^[۱۶]و آثاری دیگر است.

موانع ازدواج

متأسفانه این حقیقت ساده ازدواج، از مسیر سهل و بی آلایش خود خارج شده و به یک سری آداب و رسوم و تجملات و توقعات زاید و غیر ضروری و دست و پاگیر مبتلا گشته است، که ریشه اکثر موانع، همین قید و بندهای غیرضروری است که تا پاره نشوند مشکلات و موانع ازدواج برطرف نخواهد شد. موانعی مثل:

فقر مالی

هر جوانی طبعاً میل دارد که ازدواج کند و زندگی خود را سامان دهد و غریزه جنسی هم او را بدین امر هدایت و حتی تحت فشار قرار می‌دهد. اما بسیاری از جوانان، بر خلاف میل باطنی، به موقع ازدواج نمی‌کنند؛ با این عذر که مخارج عقد و عروسی، تهیه منزل و اسباب و لوازم زندگی را نداریم و نمی‌توانیم مخارج آینده زندگی را تأمین و آبرومند زندگی کنیم و با این بهانه‌ها بهترین اوقات جوانی را در حال تجرد به سر می‌برند، هنگامی ازدواج می‌کنند که چندان نیازی به آن ندارند و برخی ناچار می‌شوند تا پایان عمر از این نعمت بزرگ محروم بمانند و مجرد زندگی کنند. این تفکر نشأت گرفته از اعتقادات ضعیف به وعده‌های خداوندی است که فرمود:
وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیم.^[۱۷]
مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید، همچنین غلامان و کنیزان صالح و درستکارتان را؛ اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز می‌سازد؛ خداوند گشایش دهنده و آگاه است!

نداشتن اشتغال

یکی از موانع مهم ازدواج بی کاری است. وقتی جوانان بی کار و بی درآمد باشند و قدرت تأمین هزینه‌های مراسم عقد و عروسی و هزینه زندگی را نداشته باشند ، نمی‌توانند به موقع ازدواج کنند، ناچار غریزه جنسی را سرکوب می‌کنند و ازدواج را تا پیدا کردن شغل و درآمد به تأخیر می‌اندازند.

ادامه تحصیلات

اغلب پسران و دختران علاقه دارند تحصیلات خود را حداقل تا دیپلم و در صورت امکان تا لیسانس و بالاتر ادامه دهند. و از طرف دیگر ازدواج را با درس خواندن ناسازگار می‌دانند، زیرا ازدواج مسئولیت آفرین است، و شخص را مقید می‌سازد و افراد فکر می‌کند بعد از ازدواج باید همسرداری کند و فرصت و فراغتی برای درس خواندن نخواهند داشت.

خدمت سربازی

طبق قانون جاری کشور هر پسری ناچار است در سن هیجده سالگی یا بعد از خاتمه تحصیلات مدت دو سال به خدمت سربازی برود. در این مدت از خانه و زندگی دور است و باید مقررات نظام وظیفه را رعایت کند. بنابراین نمی‌تواند مخارج خانواده اش را تأمین کند و از آنها سرپرستی نماید و به همین جهت اغلب پسران ازدواج را تا پایان خدمت سربازی به تأخیر می‌اندازند. و خانواده دختر هم کمتر حاضر می‌شوند دخترشان را به عقد جوانی درآورند که هنوز خدمت سربازی را انجام نداده است.

نداشتن مسکن

یکی از موانع بزرگ ازدواج نداشتن منزل است. تهیه منزل برای جوانان بسیار دشوار است و به همین جهت ازدواج‌ها از سنین مناسب به تأخیر می‌افتد. این مشکل اختصاص به جوانان ندارد بلکه قشر وسیعی از مردم به این بلیه سخت گرفتارند.
موانع دیگری نیز قابل بررسی است ، که به خاطر رعایت اجمال به برخی از آنها اشاره می‌کنیم : طولانی شدن دوران تحصیل بیکاری یا نداشتن ثبات شغلی ، جهیزیه سنگین ، عدم حمایت خانواده‌ها ، مهریه سنگین، اختلاف، یا فوت والدین ، عدم وجود خواستگار مناسب ، اعتیاد و برخی مشکلات روحی، از جمله این موانع است.

حقوق زوجین نسبت به یکدیگر

اسلام برای هریک از زن و شوهر حقوق متقابلی رابیان کرده که توجه به اهمیت و رعایت آنها از جانب دوطرف متضمن استحکام نظام خانواده است.

حقوق خاص زن

۱- تأمین نیازهای مادی همسر(نفقه) :

مقصود از نفقه و مقدار آن

نفقه عبارت است از نیازمندی‌های روزمرّه از قبیل نان، برنج، گوشت، قند و چای، میوهٔ فصلی، لباس، مسکن، فرش و سایر لوازم و ضروریات زندگی و "مقدار آن" منوط به حال و شأن و شخصیت و موقعیت طرف می‌باشد و باید مناسب حال و شأن و زمان و مکان واجب النفقه باشد و از حدّ کفاف او کمتر نباشد.
البته باید توجه داشت که وجوب پرداخت نفقه به زن در کلام فقها مشروط به اطاعت زن در (عمل زناشویی) شده است.
۲- رها نساختن زن به صورتی که همسر داشتن یا نداشتن او معلوم نباشد.

حقوق خاص شوهر

زن بدون اجازهٔ شوهر از منزل خارج نشود مگر در موارد استثنا شده زیر که خروج زن از منزل بدون اذن شوهر حرام نیست:
۱- خروج از منزل برای کسب معارف اعتقادی به مقدار لازم و ضروری و همین طور برای فراگیری وظایف شرعی الزامی
۲- خروج برای معالجهٔ بیماری چنانچه امکان درمان در منزل نباشذ.
۳- خروج برای فرار از ضررهای جانی و مالی و آبرویی.
۴- خروج برای انجام واجبات عینی که موقوف بر خروج از منزل است مانند سفر حج، شرکت در انتخابات و یا نجات نفس محترمه
۵- چنانچه ماندن در منزل توام با عسر و حرج غیرقابل تحمل باشد.
۶- چنانچه در ضمن عقد نکاح انتخاب مسکن و اشتغال به مشاغل اداری به زوجه محول شده باشد و به عنوان شرط در ضمن عقد، شوهر حق خود را محدود کرده باشد.
۷- خروج برای تامین معاش چنانچه شوهر او قادر به آن نباشد یا از پرداخت نفقه سرپیچی کند.
۸- خروج از منزل برای تظلم و دادخواهی.
۹- خروج از منزل در صورتی که ماندنش در آن جا حرام باشد.

سکونت

حق سکونت طبق احکام اولیه از آن مرد است که هر کجا ساکن شد زن تابع او باشد مگر آنکه در ضمن عقد ازدواج، این حق، به رضایت طرفینن یا زوجه واگذار شده باشد.

حقوق مشترک (زن و شوهر) که مورد اتفاق فقهاست

۱-تامین نیازهای جنسی همسر.
۲-بداخلاقی نکردن با همسر.
۳-اذیت نکردن همسر و ظلم نکردن به او.
۴-محترم شمردن مالکیت یکدیگر.
۵-حفظ اموال و آبروی یکدیگر.

ازدواج در قرآن و روایات

در قرآن مجید سه آیه در اهمیت اصل ازدواج آمده و همگان را به آن تشویق و دعوت کرده است:
۱- «وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»^[۱۸]؛ «مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید و همچنین غلامان و کنیزان صالح را، اگر فقیر و تنگدست باشند. خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز می‌سازد؛ خداوند گشایش دهنده و آگاه است».
۲- «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»^[۱۹]؛ «و از نشانه‌های او این است که همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتاتان مودت و رحمت قرار داد. در این نشانه‌هایی است برای گروهی که تفکر می‌کنند».
۳- «وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَهً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ ذلِکَ أَدْنی أَلاَّ تَعُولُوا»^[۲۰]، «و اگر می‌ترسید که [به هنگام ازدواج با دختران یتیم] عدالت را رعایت نکنید [از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و] با زنان پاک [دیگر] ازدواج کنید دو یا سه یا چهار همسر و اگر می‌ترسید عدالت را [در باره همسران متعدد] رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید و یا از زنانی که مالک آنهایید، استفاده کنید. این کار از ظلم و ستم بهتر جلوگیری می‌کند».
علاوه بر آیات، روایات بسیاری نیز در این زمینه وجود دارد؛ چنان که از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده است: «هر کس ازدواج کند، به درستی که از نصف دینش پاسداری کرده است»^[۲۱]؛ «من تزوج فقد احرز نصف دینه». از این رو فقیهان ازدواج را از مستحبّات مؤکد بر شمرده‌اند و آن را برای کسی که به سبب نگرفتن همسر به گناه بیفتد، واجب دانسته‌اند.
از آیات و همین طور روایات متعددی این معنی استفاده می‌شود و روایت مذکرو هم در متون روایی ذکر شده است. «وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»^[۲۲]؛ «مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید و نیز غلامان و کنیزان شایسته را اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز می‌سازد؛ خداوند گشایش دهنده و آگاه است». هیچ شالوده‌ای مقدس تر از بنای رفیع ازدواج نیست رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «ما بُنِیَ بِناءٌ فِی الْاِسْلامِ اَحَبُّ اِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ التَّزْویجِ»^[۲۳]؛ «هیچ بنایی در اسلام محبوب تر از ازدواج نزد خداوند بنا نشده است»: و هر ملتی در دین و آیین خود، به نوعی از آن بهره مند است. دین اسلام بیش از همه، بر آن تأکید فراوان دارد و آثار و فواید مهمی برای آن یاد کرده است. فقیهان، ازدواج را از مستحبّات مؤکّد بر شمرده و آن را برای کسی که به سبب نگرفتن همسر به گناه بیفتد، واجب دانسته‌اند. نبی اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس ازدواج کند، به درستی که از نصف دینش پاسداری کرده است». «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ اَحْرَزَ نِصْفَ دِینَه».^[۲۴]
همچنین از رسول خدا نقل شده که می‌فرماید «تناکحوا تناسلوا فانی اباهی بکم الامم ولو بالسقط»^[۲۵]؛ «ازدواج کنید و فرزند دار شوید که من در روز قیامت حتی به بچه‌های سقط شده شما مباهات می‌کنم.»
اساس خلقت انسان بر زوجیت است (خلقناکم ازواجا)^[۲۶] و یکی از ره آوردهای بسیار ارزشمند آن بازداشتن فرد از آلودگی‌ها و مفاسد جنسی و در مجرای ارضای صحیح قراردادن آن و بهداشت نسل است.
در قرآن کریم در قالب مسائل دیگر و نیز در روایات بسیاری به مسأله ازدواج اشاره شده است که در این جا به گوشه‌ای از آن اشاره کردیم.

ازدواج در آئینه فقه

از آن جا که دین اسلام اهمیت ویژه‌ای به مساله ازدواج و خانواده می‌دهد ، می‌توان اثر آن را در مسائل فقهی که دستورات عملی آن است مشاهده نمود.
مساله ازدواج که در منابع فقهی تحت عنوان «نکاح» شناخته می‌شود ، علاوه بر اینکه به طور مستقل مورد بررسی قرار می‌گیرد، در ابواب دیگر فقه نیز دخیل است که به موارد از آن اشاره می‌کنیم :
از جمله می‌توان به مسائل طهارت ، ارتداد و اسلام ( که در جواز و نیز بقاء زوجیت موثر است) ، طلاق ، وفات ، ارث ، لعان و ظهار و ایلاء و برخی دیگر از ابواب و مسائل فقهی ، اشاره نمود که شرح آن در کتب مفصل فقهی یافت می‌شود.

پاسخ به یک شبهه

با توجه به آیه شریفه «وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ»^[۲۷]؛ «بی همسران خود، و غلامان و کنیزان درستکارتان را همسر دهید. اگر تنگدستند، خداوند آنان را از فضل خویش بی نیاز خواهد کرد، و خدا گشایشگر داناست».
که خداوند فرموده: «شما به خاطر ترس از روزی ازدواج نمی‌کنید در حالی که خداوند ضامن روزی است. آیا یک جوان بیکار می‌تواند به این گونه آیات و احادیث اعتماد کرده و ازدواج کند، در حالی که در حال حاضر کار وجود ندارد؟
در پاسخ به این سؤال باید گفت:
۱) انتظارات زن و شوهر از یکدیگر و چشم و هم چشمی‌هایی که میان خانواده‌ها وجود دارد موجب شده زندگی در نظر جوانان ، سخت و دشوار جلوه نماید. واگر واقع بینانه تر به این قضیّه نگاه کنید، به این نتیجه خواهید رسید که قسمت عمده مشکلات اقتصادی و بیکاری، معضلات ساختگی جامعهٔ ما است. اگر زندگی خویش را بر مبنای اسلام و ارزش‌های انسانی استوار سازیم بسیاری ازمشکلات وجود خارجی نخواهد داشت.
۲) اگر مراد گوینده این است که اصلاً کار وجود ندارد، حتی با دستمزد کم و در حدّ معمول، این سخنی است غیر واقع بینانه. کار وجود دارد گرچه ممکن است در ابتدا با سختی و مشکلات روبرو شوید و یا کار مورد نظر و دلخواه برای خود نیابید امّا قطعاً به مرور زمان شغل مناسبی پیدا خواهد شد.
۳) در آیات قرآن و احادیث که به ازدواج تشویق نموده و فرموده است خداوند ضامن روزی شما است، به این معنا نیست که انسان به ازدواج و تشکیل خانواده اقدام کند بدون این که در جستجوی کار و شغل مناسبی باشد. بلکه آیات و روایات بسیاری وجود دارد که به کار و تلاش تشویق نموده^[۲۸]؛ و بیکاری را مورد نکوهش قرار داده است و از آن گذشته اگر فردی تنبل و بیکار باشد، نه تنها مورد مذمت است بلکه هیچ دختری حاضر به ازدواج با وی نخواهد شد، در این صورت، معنای این سخن که «خداوند ضامن روزی شما است».^[۲۹] این می‌شود که اگر فردی ازدواج کند یا زمینه‌های ازدواج را فراهم نماید، خداوند این امکان را برای وی فراهم می سازدکه شغل مناسبی پیدا کند، و هرگز بدین معنا نیست که فرد بدون این که کار و تلاش از خود نشان دهد، خداوند بدون واسطه به وی روزی دهد.
حکم فقهی:
سؤال: آیا ازدواج در اسلام واجب است؛ یا اینکه شخص می‌تواند تا پایان عمر خود مجرد بماند؟
همه مراجع: اصل ازدواج در اسلام واجب نیست و از مستحباتی است که به آن بسیار سفارش شده است؛ ولی اگر کسی به واسطه نداشتن همسر، به حرام بیفتد، ازدواج بر او واجب می‌گردد و حق ندارد تا پایان عمر مجرد بماند.^[۳۰]
سؤال: منظور از به گناه افتادن در اثر ازدواج نکردن چیست؟ آیا گناهان مقاربتی مقصود است یا گناهان دیگری نظیر نگاه شهوت آلود را نیز شامل می‌شود؟ همه مراجع: مقصود اعم است و شامل هر گناهی می‌گردد.^[۳۱]

کتاب شناسی

در این جا برای نمونه به چند اثر برگزیده در موضوع ازدواج اشاره می‌کنیم^[۳۲]:
۱- احکام روابط زن و شوهر (مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام) پرسش‌های دانشجویی، نویسنده: سید مجتبی حسینی،دفتر نشر معارف،چاپ اول پائیز 88.
۲- بهشت خانواده، (هفتاد درس در روابط زناشویی)،نویسنده: دکتر سید جواد مصطفوی،۲ ج، انتشارات هاتف مشهد ۱۳۷۸، چاپ چهاردهم.
۳- ازدواج در اسلام، نویسنده: علی مشکینی، مترجم: احمد جنتی.
۴- ازدواج مکتب انسان سازی (مبسوطی از رساله دکترا اولین دانشگاه و آخرین پیامبر)، نویسنده: شهید دکتر رضا پاک نژاد، ۳ جلد در یک مجلد، ۸۰۰ صفحه، چاپ اسفند 68.
۵- انتخاب همسر، نویسنده:ابراهیم امینی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ دهم بهار 84 .

فهرست منابع

•قرآن کریم - محمدباقر مجلسی، بحارالانوار.
•شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، آل البیت.
•میرزا آقا نوری طبرسی،مستدرک الوسائل.
•محمدتقی فلسفی.جوان از نظر عقل و احساسات.
• مرتضی مطهری ، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب.
•ابراهیم امینی، انتخاب همسر، سازمان تبلیغات اسلامی، 1369.
•سیدرضا پاک نژاد، ازدواج; مکتب انسان سازی، یاسر، تهران، بی تا.
•سید محمدتقی میرسعسعانی، یک روح در دو بدن، محمدی، تهران، بی تا.
•علی مشکینی، ازدواج در اسلام، ترجمه احمد جنتی، الهادی، قم، 1366.
• علی اکبر مظاهری، جوانان و انتخاب همسر، دفتر تبلیغات اسلامی، 1374.
•محمد مهدی اشتهاردی، ازدواج آسان و شیوه همسرداری، نبوی، 1378.
•اصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، قم، چاپخانه امیرالمؤمنین (ع)، 1362.
•محمّدمهدی اشتهاردی، ازدواج و شیوه همسرداری از دیدگاه اسلام، تهران، یوسف، 1377.
• پایگاه اطلاع رسانی مرکز مطالعات و پاسخگوئی به شبهات حوزه علمیه قم ( اندیشه قم ).
•غلامعلی افروز، مبانی روان شناختی ازدواج در بستر فرهنگ و ارزش‌های اسلامی، دانشگاه تهران، 1381.

پا نویس