فرهنگ مصادیق:اعراض از یاد خدا: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ فروردین ۱۳۹۶، ساعت ۱۶:۲۹

آثار اعراض از یاد خدا

مقدمه

۱.خود فراموشی:

«وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ؛ و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او نیز آنان را دچار خود فراموشی کرد.» (سوره حشر آیه ۱۹).
۲ و۳. زندگی مشقت بار و نابینایی در آخرت:

«وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى؛ و هر کس از یاد من روی گرداند درحقیقت، زندگی تنگ (سخت). خواهد داشت و روز رستاخیز او را نابینا محشور می‌کنیم.» (سوره طه آیه ۱۲۴).

در ادامه آیه می‌فرماید این بنده‌ای که خدا او را کور محشور می‌کند می‌گوید: خدایا من بینا بودم چرا مرا کور محشور کردی؟ خداوند در پاسخ می‌فرماید:

«قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى»؛ «همان طور که نشانه‌های ما برای تو آمد و آن را به فراموشی سپردی امروز همان گونه فراموش می‌شوی.» (سوره طه آیه ۱۲۶).
۴.سلطه شیطان:

«وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ»؛ «و هر کس از یاد خدای رحمان دل بگرداند بر او شیطانی می‌گماریم تا برای وی دمسازی باشد.» (سوره زحرف آیه ۳۶).

بهترین فرصت و زمان برای عبادت و خلوت با خداوند

قرآن با اشاره به بهترین اوقات تسبیح عبادت خداوند می‌فرماید:

«فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ؛ در خانه‌هایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت آن‌ها] رفعت یابد و نامش در آن‌ها یاد شود، در آن خانه‌ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می‌کنند.»(سوره نور ۳۶).

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را فراوان یاد کنید و صبح و شام او را به پاکی بستایید.» (سوره احزاب ۴۱ و ۴۲).

با این که قرآن معمولاً درصدد بیان اصول و کلیات است و بیان جزئیات و تفاصیل آن‌ها را به عهده پیامبر صلی الله علیه و آله نهاده است: «وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ»؛ «و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم تا برای مردم آن چه را به سوی ایشان نازل شده توضیح دهی.» (سوره نحل آیه ۴۴).، اما زمانی که که به مسئله عبادت و راز و نیاز با خداوند می‌رسد به جزئیات نیز اشاره می‌کند و روی آن‌ها تاکید دارد. قرآن در جایی می‌فرماید:«...وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ * وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ»؛ «و هنگامی که بر می‌خیزی پروردگارت را تسبیح و حمد گوی و نیز پاره‌ای از شب و در فرو شدن ستارگان تسبیح گوی او باش.» (سوره طور ۴۸ و ۴۹).

در جای دیگر می‌فرماید: «وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا * وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا»؛ «و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان یاد کن و بخشی از شب را در برابر او سجده کن و شب‌های دراز، او را به پاکی بستای.» (سوره انسان ۲۵ و ۲۶).

خداوند دربارهٔ مؤمنان و اولیاء خود می‌فرماید: «كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ * وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»؛ آنان اندکی از شب را می‌خوابند و سحرگاهان به استغفار می‌پردازند.»(سوره ذاریات آیه ۱۷).

هم چنین به رسولش دستور می‌دهد که شب را به عبادت و راز و نیاز سپری کند و تنها اندکی از آن را به استراحت اختصاص دهد: «قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا» (سوره مزمل، آیه۲).

اکثر ما استراحت و خواب عمیق را به عبادت و مناجات شبانه ترجیح می‌دهیم. خداوند خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا»؛ «و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو به منزله نافله‌ای باشد امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند.» (سوره اسراء آیه ۷۹).

اگر انسان به جای توجّه به خداوند، به دنیا عشق بورزد مستحق نکوهش خداوند و رانده شدن از درگاه باری تعالی می‌گردد خداوند دربارهٔ اینان به پیامبرش فرمود: «وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا»؛ «و از آن کسی که قلبش را از یاد خدا غافل ساخته‌ایم و از هوس خود پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده روی است، اطاعت مکن.» (سوره کهف آیه۲۸).

در جای دیگر می‌فرماید: «فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا»؛ «پس از هر کسی که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نبوده است روی برتاب.» (سوره نجم آیه ۲۹).

دنیا پرستان نه تنها از نام خدا لذت نمی‌برند بلکه چنان زرق و برق دنیا آن‌ها را فریب داده و دلباخته دنیا شده‌اند که به فرموده قرآن وقتی نام خدا برده می‌شود ناراحت می‌شوند.

«وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ»؛ «هنگامی که خداوند به یگانگی یاد می‌شود دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند، مشمئز [و متنفر] می‌گردد اما هنگامی که از معبودهای دیگر یاد می‌شود شادمان می‌شوند.» (سوره زمر، آیه ۴۵).

اما در مورد حضرت ابراهیم علیه السلام بیان شده است: هنگامی که جبرئیل گفت «سبوح قدوس» فرمود: اگر یک بار دیگر نام محبوبم را تکرار کنی نیمی از مالم را می‌دهم پس از آن که حضرت جبرئیل این ذکر را تکرار کرد حضرت ابراهیم علیه السلام باز فرمود اگر یک بار دیگر نام محبوبم را ببری همه مالم را می‌دهم.

موانع ذکر از منظر قرآن

رفاه زدگی و توجه افراطی به دنیا (مال و فرزند)

قرآن در این باره می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند و کسانی که چنین کنند آنان خود زیان کارانند»(سوره منافقون آیه۹).

ظاهر بینی و جدی نگرفتن حیات

قرآن می‌فرماید: «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»؛ «از زندگی دنیا ظاهری می‌شناسند و حال آن که از آخرت غافلند.» (سوره روم آیه ۷).

دوستان گمراه:

قرآن می‌فرماید: «وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا * يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا»؛ «و روزی است که ستم کار دست‌های خود را به دندان می‌گزد [و] می‌گوید ای کاش با رسول خدا راهی برگزیده بودم. ای وای بر من، کاش فلانی را دوست خود نگرفته بودم او [بود که] مرا به گمراهی کشانید پس از آن که ذکر [قرآن] به من رسیده بود و شیطان همیشه خوار کنندهٔ انسان بوده است.» (سوره فرقان آیه ۲۷-۲۹).

شیطان و تسلط او بر انسان

قرآن می‌فرماید: «اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ...»؛ «شیطان بر آنان چیره شده و خدا را از یادشان برده است.» (سوره مجادله، آیه۱۹).

«استحوذ» به معنی تسلط کامل شیطان بر شخص است به گونه‌ای که گویا اختیار از او سلب شود. این حالت وقتی برای کسی پیش می‌آید که با آگاهی و اراده خود مدت‌ها در گناه و انحراف غرق گردد. امام حسین علیه السلام روز عاشورا خطاب به لشکر یزید فرمود:

«لَقَدِ استَحوَذَ عَلَیکُمُ الشَّیطانُ فَاَنسَاکُم ذِکرَ اللهِ العَظِیمِ»؛ «همانا شیطان بر شما چیره شده و خدا را از یادتان برده است.» (بحار الانوار، ج۴۵، باب ۳۷).

«إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ...»؛ «همانا شیطان می‌خواهد به وسیله شراب و قمار در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا باز دارد.» (سوره مائده آیه ۹۱).

آرزوهای دراز

قرآن می‌فرماید: «ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ»؛ «بگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزوها سرگرمشان کند پس به زودی خواهند دانست»(سوره حجرآیه ۳).

هوا پرستی

قرآن می‌فرماید: «وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا»؛ «و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و از هوس خود پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده روی است اطاعت مکن» (سوره کهف آیه ۲۸).

حکایت

پادشاهی پارسایی را گفت: هیچت از ما یاد می‌آید؟ گفت: بلی هر گاه که خدا را فراموش کنم!

هر سو دَوَد آن کس ز در خویش براند وآن را که بخواند به درِ کس ندواند

گلستان سعدی، حکایت چهاردهم