فرهنگ مصادیق:وساطت در ازدواج: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۱۰

نویسنده:محمّداسلم جوادی

بررسی جامعه شناختی الگوهای وساطت در ازدواج

پیشگفتار

یکی از بنیادی‌ترین نهادهای اجتماعی نهاد خانواده است. خانواده هسته اصلی حیات اجتماعی است. انسان‌ها غالباً در درون خانواده‌ها به دنیا می‌آیند و در آنجا جامعه پذیر^[۱] خانواده‌ها یگان‌های کوچکی هستند که به مثابه سلول‌ها، بافت ارگانیک حیات اجتماعی را تشکیل می‌دهند. جوامع، هر چند بزرگ باشند، در نهایت به واحدهای کوچکی قابل تحویلند که خانواده نامیده می‌شوند. به همین دلیل، از منظر جامعه شناسی، نهاد خانواده در مقایسه با سایر نهادهای اجتماعی از اهمیت فوق العاده برخوردار است. اهمیت این موضوع تا آنجاست که بخش قابل توجهی از موضوعات جامعه شناختی اختصاص به بحث از خانواده دارد و در درون این علم گرایشی با عنوان «جامعه شناسی خانواده» به موضوعات مهمی در این باب می‌پردازد.
گستردگی و بنیادی بودن نهاد خانواده، آن را دایم در پیوند و تأثیر و تأثر متقابل با سایر نهادها قرار داده است، به گونه‌ای که از یک سو تغییرات در نهاد خانواده، بسیاری از شبکه‌های روابط انسانی را دچار تغییر می‌کند و از سوی دیگر، تغییرات به وجود آمده در سایر نهادها و زمینه‌های اجتماعی می‌تواند ساخت، الگوها، ارزش‌ها و هنجارهای حاکم بر نهاد خانواده را عمیقاً متحول نماید. مطالعه در باب دگردیسی نظام خانوادگی و روابط موجود در آن زمانی می‌تواند از جامعیت روش شناختی برخوردار باشد که تمامی متغیرهای تاثیرگذار بر آن، از جمله ارتباط آن با سایر نهادهای اجتماعی بررسی شود.
امروزه یکی از چالش‌های بسیار عمده فراروی توسعه جوامع انسانی از هم پاشیدن شیرازه و بافت حیات خانوادگی است. بسط حیات صنعتی و صنعتی شدن محیط زیست انسانی، نظام تقسیم کاری را به وجود آورده است که بر اساس آن بیش از پیش تمایز میان نقش‌ها و موقعیت‌های متفاوت مرد و زن از بین رفته است و در نتیجه سر درگمی نقشی^[۲]بیش از هر نهاد دیگر، دامنگیر نهاد خانواده شده است. در گذشته خانواده مهم‌ترین کانون اجتماعی کردن افراد به شمار می‌آمد. اما امروزه به دلیل تعارض نقشی و دیگر چالش‌هایی که زندگی صنعتی فراروی خانواده نهاده است، نقش خانواده در جامعه پذیر کردن افراد، انتقال ذخیره دانش به نسل‌های بعدی و ایجاد پیوند نسلی بسیار کم رنگ و ناچیز شده است.
یکی از چالش‌های مهمی که به طور بسیار جدی، نهاد خانواده را در عرصه روابط اجتماعی، دچار مشکل نموده، تحول، دگرگونی و تغییراتی است که در نگرش‌ها، باورها، هنجارها، آداب و رسوم مربوط به ازدواج و همسرگزینی روی داده است. در پی این تغییرات در نگرش‌ها، باورها و ارزش‌ها در سطح کلان، امروزه ازدواج به مثابه اساسی‌ترین فرایندی که به شکل گیری حیات خانوادگی می‌انجامد، دچار تغییرات بسیاری شده است. از این رو، پژوهش و تحقیق در عرصه روابط خانوادگی، همانند فرایند ازدواج یکی از کارهای بنیادین در عرصه شناخت و بررسی تحولات و دگرگونی‌های اجتماعی است. با توجه به همین امر است که مقاله حاضر یکی از چالش‌های فراروی ازدواج، یعنی وساطت در ازدواج را برای بررسی برگزیده است. این مقاله در پی پاسخ گویی به این سؤال است: «چگونه تغییرات در سطح کلان اجتماعی، وساطت در ازدواج را دچار تغییر نموده است و این تغییرات چه چالش‌هایی را فراروی وساطت در ازدواج قرار داده است؟ و از سوی دیگر، تغییرات در امر وساطت در ازدواج چه تأثیراتی بر سایر روابط موجود در عرصه ازدواج داشته است؟»

مفهوم شناسی وساطت

«وساطت» یکی از متداول‌ترین مفاهیم حیات اجتماعی است. این مفهوم نه تنها در عرصه حیات اجتماعی، بلکه در علوم و دیگر قلمروهای زندگی انسانی نیز کاربرد فراوانی دارد. از دیرباز یکی از مهم‌ترین بحث‌ها در دانش «منطق» بحث از «حد وسط» در کنار صغرا و کبرای قضایا و گزاره‌های استنتاجی بوده است. در فلسفه نیز علت‌های میانی و یا علل متوسطه یکی از مهم‌ترین دسته بندی در دانش فلسفه بوده که طبق آن علت‌ها گاهی بدون واسطه بر معلول‌های خویش تأثیرگذار بوده و گاهی علت‌ها تأثیرات خویش را از طریق علت‌های واسطه بر معلول‌ها محقق می‌سازند. در حیات اجتماعی نیز وساطت و میانجی گری در بسیاری از امور به ویژه در عرصه ایجاد دشمنی و یا آشتی بسیار متداول است. درگیری‌ها، رویارویی‌ها، تنش‌ها و خصومت‌های اجتماعی چه در سطح کلان^[۳] بین قبایل، طوایف و گروه‌ها و چه در سطح خرد^[۴] میان دو فرد و یا مجموعه‌ای از افراد، همواره از طریق وساطت و میانجی گری به صلح و آشتی می‌انجامد.
وساطت در مفهوم لغوی خویش از ریشه وسط است که در مورد حد فاصل میان دو چیز اطلاق می‌گردد. اگر A و B و C را در یک چینش ترتیبی در نظر بگیریم و Aرا در مرحله اول، Bرا در مرحله دوم، C را در مرحله سوم قرار دهیم، حد فاصل میان Aو Cیعنی Bرا وسط می‌نامیم. بنابراین، حد وسط عبارت است از حدی که میان دو حد (حد قبل از خودش و حد بعد از خودش) قرار می‌گیرد. به این ترتیب، وساطت که مفهوم مصدری وسط است عبارت است از واقع شدن میان دو چیز که گاهی برای وصل کردن و گاهی برای فصل کردن میان آن دو چیز قرار می‌گیرد.
A,B,C
حد فاصل B = C,A
حد وسط = B
وسط و وساطت هر دو واژگانی عربی هستند که در کاربرد فارسی نیز رایج شده‌اند. به لحاظ معنایی کاربرد واژه «وسط» در زبان عربی تفاوتی با کاربرد آن در زبان فارسی ندارد. در عربی وسط این گونه تعریف می‌شود: «وسط الشیء: مابین طرفیه»^[۵] و در فارسی نیز «وساطت» به معنای میانجی گری و شفاعت است و «وسط» چیزی است که در میان واقع شود.^[۶]

وساطت در ازدواج از دیدگاه دینی

در دیدگاه دینی وساطت بر دوگونه مورد اهتمام قرار گرفته است: اول در ضمن دسته‌ای از آیات و روایات که به صورت عام بر ایجاد الفت، آشتی، همدلی و پیوند میان دین داران و مؤمنان تأکید دارد. دوم مستقیماً به وسیله روایاتی که نفس وساطت در ازدواج را مورد توجه و تأکید قرار داده است.

وساطت به لحاظ ایجاد اخوت و آشتی

بسیاری از مناسک و آیین‌های دینی سرشت اجتماعی دارند، به گونه‌ای که تنها در قالب رفتار یک دست جمعی است که تحقق می‌یابند. به همین دلیل، ادیان همواره انسان‌ها را به اتحاد و یکپارچگی فرا می‌خوانند و در تاریخ جوامع نیز پیوسته موجبات همبستگی اجتماعی را فراهم نموده‌اند.
تحقیقات جامعه شناسی در مورد ادیان نشان داده است که نقش دین در ایجاد همبستگی بسیار اساسی و بنیادین است. برخی از جامعه شناسان دین عقیده دارند که ادیان از طریق انجام مناسک جمعی و احکام اجتماعی باعث تهییج احساس همبستگی در افراد گردیده و بدین طریق همواره بنیاد شالوده‌های اجتماعی را استحکام می‌بخشند.^[۷]
از نظر دورکیم، آنچه که موجبات همبستگی اجتماعی را فراهم می‌سازد اصول و احکام اخلاقی است. اقتدار اخلاقی موجب چیرگی جامعه بر فرد می‌گردد. ولی آنچه که در ورای اقتدار اخلاقی نشسته، دین است. دین پشتوانه نیرومند احکام و ارزش‌های اخلاقی به شمار می‌آید. پس در حقیقت دین است که باعث می‌شود، شیرازه زندگی اجتماعی هر روز محکم تر گردیده و از استحکام بیشتری برخوردار گردد.^[۸]
البته این دیدگاه از منظر اندیشمندان اسلامی نیز پذیرفته است. منتها آنچه را که آنها دین می‌نامند، دین به مفهوم عام آن نیست، بلکه مراد سلسله‌ای از ادیان توحیدی است که سرانجام به اسلام ختم می‌شود. شهید مطهری معتقد است که اسلام به مثابه یک ایدئولوژی هم حیات اجتماعی انسان‌ها را جهت می‌دهد و هم موجبات وحدت و همبستگی آنان را از طریق ایجاد آرمان مشترک و تعیین ملاک خوبی و بدی در رفتار اجتماعی آنها، فراهم می‌سازد.^[۹]
به عقیده علّامه طباطبائی، تنها راهی که اجتماع انسانی را از تشتت و تفرقه نجات می‌دهد، دین است; چرا که دین برای رفع و حل اختلاف جوامع بشری آمده و یکی از رسالت‌های اصیل دین ایجاد وحدت و همبستگی اجتماعی است. قوانین و نظام‌های حقوقی دیگر نیز در پی تقلید و الگوبرداری از دین به وجود آمده‌اند.^[۱۰]
به نظر می‌رسد آنچه که از دیدگاه جامعه شناسان دینی و اندیشمندان اسلامی، در مورد نقش دین در ایجاد و حفظ همبستگی اجتماعی، به طور کلی بیان شد در مورد اسلام نیز صادق است. نگاهی به باورداشت‌ها و مناسک عملی اسلام نشان می‌دهد که اسلام یکی از وحدت بخش‌ترین ادیان جهان است. این دین همان گونه که در مبانی اعتقادی خویش اصل اعتقاد به توحید و یگانگی مبدأ آفرینش را به عنوان یک اصل محوری قرار داده است، در عرصه حیات اجتماعی نیز بر روی حفظ وحدت، همبستگی و انسجام نظام اجتماعی تأکید می‌کند. قرآن یکی از اهداف مهم بعثت انبیا را رفع اختلافات بیان می‌کند: (کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنذِرِینَ وَ أَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیَما اخْتَلَفُواْ فِیهِ) ^[۱۱]; مردم (در آغاز) یک دسته بودند. (و تضادی در میان آنها وجود نداشت. به تدریج جوامع و طبقات پدید آمد و اختلافات و تضادهایی در میان آنان پیدا شد و در این حال) خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را بشارت و بیم دهند و کتاب آسمانی که به حق دعوت می‌کرد، با آنها نازل کرد، تا در میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند.
بنابراین، اسلام به مثابه یکی از ادیان وحدت بخش همه فرایندها و اموری را که به استحکام شالوده‌های حیات اجتماعی منتهی شود، مورد تأکید و توجه قرار داده است. از این رو، طبیعی است که اسلام فرایند ازدواج را به مثابه اساسی‌ترین فرایندی که بقا و انسجام اجتماعی را نگه می‌دارد، مورد تأکید قرار دهد. اسلام پیوسته از نفاق، دو رویی و آنچه که موجبات شکنندگی وفاق اجتماعی می‌گردد، با نفرت یاد کرده است و در برابر انسان‌ها را به همدلی، همنوایی و یکپارچگی اجتماعی فرا خوانده است.
عنایت به آنچه بیان شد نشان می‌دهد، اسلام وساطت در اموری را که منجر به وحدت و یکدلی اجتماعی می‌شود بسیار مورد تأکید و اهتمام قرار داده است. بخشی از متون دینی از ایجاد نفاق و چندپارگی میان مسلمانان و انسان‌ها نهی نموده و بخشی دیگر انسان‌ها را به ایجاد آشتی و الفت میان مؤمنان و ابناء بشر ترغیب و تشویق نموده است. در اینجا برای رعایت اختصار تنها به یک روایت در این باب اکتفا می‌شود: «... و من مشی فی صلح بین اثنین صلی الله علیه و ملائکته حتی یرجع و أعطی أجر لیلة القدر و من مشی فی قطیعة بین اثنین کان له من الوزر بقدر ما لمن أصلح بین اثنین من الاجر مکتوب علیه لعنة الله حتی یدخل جهنم فیضاعف له العذاب ...»;^[۱۲] هر کسی که برای ایجاد مصالحه و آشتی میان دو نفر گام بردارد و تا زمانی که در آن راه گام بر می‌دارد، درود خداوند متوجه او می‌گردد تا آنگاه که بر می‌گردد و پاداشی هم سنگ پاداش شب قدر برای او در نظر گرفته می‌شود. و هر کسی که برای ایجاد جدایی بین دو نفر گام بردارد، به همان اندازه که برای ایجادکننده صلح و آشتی ثواب در نظر گرفته می‌شود، برای او نیز گناه نوشته می‌شود; به گونه‌ای که لعنت خداوند بر او جاری است تا اینکه وارد جهنم می‌شود و به عذاب دوچندان گرفتار می‌آید.
توجه روایت به کارکرد مثبت و منفی وساطت در امور اجتماعی نشان می‌دهد که اسلام نه تنها نقش‌ها و کارکردهای ایجابی وساطت را مورد توجه قرار داده، بلکه به کارکردهای منفی آن نیز عنایت داشته است. بدین سان، آموزه‌هایی که ایجاد انقطاع و فاصله در روابط میان دو نفر یا مجموعه‌ای از انسان‌ها را مورد نکوهش قرار می‌دهد; بالملازمه بر اهمیت و بنیادی بودن همبستگی اجتماعی از نگاه اسلام، تأکید می‌کند.

اهمیت وساطت در ازدواج

همان گونه که اشاره شد، خانواده هسته ای‌ترین نهاد اجتماعی است. قوام، حیات اجتماعی و تداوم زندگی جمعی انسان‌ها با بود و نبود خانواده گره خورده است. قوام جامعه به مثابه زندگی گروهی انسان‌ها در قالب ارزش‌ها و هنجارهای مشترک، با شکل گیری نظام خانوادگی پی ریزی می‌شود و در ادامه نیز این نظام خانواده است که با کارویژه تولیدمثل، جمعیت انسانی به مثابه اساسی‌ترین یگان‌های شکل گیری حیات جمعی و گروهی را غرض تداوم و بقای حیات اجتماعی فراهم می‌کند. در این میان، وساطت در ازدواج، یکی از اساسی‌ترین اقسام وساطت در جهت ایجاد همدلی و همبستگی اجتماعی به شمار است. از این رو، طبیعی است که اسلام برای ازدواج به مثابه یکی از مهم‌ترین مجاری شکل گیری حیات اجتماعی اهمیت زیادی قایل شود. متون دینی در این زمینه، کمتر نفس «وساطت در ازدواج» را به صورت مستقیم مورد توجه قرار داده‌اند، اما در عین حال متونی که بر اهمیت نفس ازدواج و شکل گیری حیات خانوادگی تکیه نموده‌اند خود به نحو التزامی از اهمیت و جایگاه وساطت در ازدواج نیز سخن گفته‌اند. در این زمینه، روایات بسیاری وجود دارد و شاید همین امر باعث شده که در متون روایی به نفس وساطت در ازدواج، بجز در موارد معدود، اشاره مستقیم صورت نگیرد.
از نظر آموزه‌های اسلام، ازدواج از اهمیت بسیار برخوردار است و آیات و روایات فراوانی در باب اهمیت و تأکید به انجام امر ازدواج وارد شده است. در حدیث معروفی رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله)کسی را که از تن دادن به ازدواج سرباز می‌زند به مثابه کسی دانسته که از سنّت پیامبر بیرون شده است.^[۱۳]در جای دیگر می‌فرماید: فردی که ازدواج می‌کند، دست کم، نصف ایمان خودش را بیمه می‌کند.^[۱۴] و در روایت دیگر آمده است که حتی دو ثلث ایمان خودش را بیمه می‌کند. از این رو، به لحاظ دینی ازدواج بسیار مورد اهتمام بوده است. از آنجا که وساطت در ازدواج نه تنها زمینه ساز شکل گیری حیات اجتماعی می‌گردد، بلکه موجب همنوایی میان دو فرد مسلمان و دیندار می‌شود، اسلام بر وساطت در ازدواج تکیه و تأکید فراوان نموده است. امام صادق(علیه السلام) از حضرت رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) روایت می‌کند: «و مَنْ زَوَّجَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ امْرَأَةً یَأْنَسُ بِهَا وَ تَشُدُّ عَضُدَهُ وَ یَسْتَرِیحُ إِلَیْهَا زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِالْعِینِ وَ آنَسَهُ بِمَنْ أَحَبَّ مِنَ الصِّدِّیقِینَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ وَ إِخْوَانِهِ وَ آنَسَهُمْ بِه...»^[۱۵]
در این حدیث، حضرت مأنوسیت متقابل شخص واسط و میانجی با صدیقین، اهل بیت پیامبر دوستان و برادارن دینی را علاوه بر تزویج با حورالعین در بهشت، به عنوان پیامد و پاداش وساطت و میانجی گری در امر ازدواج برمی شمارد.
امام علی(علیه السلام) نیز شفاعت فردی را که زمینه ازدواج دو نفر و شکل گیری خانواده را فراهم می‌کند، به مثابه بهترین و برترین شفاعت‌ها، از سوی اهل بیت می‌شمارد: «وَ أَفْضَلِ الشَّفَاعَاتِ مَنْ تَشَفَّعَ بَیْنَ اثْنَیْنِ فِی نِکَاح حَتَّی یَجْمَعَ اللَّهُ شَمْلَهُمَا.»^[۱۶]

بررسی الگوی وساطت در ازدواج

حیات اجتماعی بشر آکنده از تکثر و گوناگونی است. گوناگونی‌های جغرافیایی، نژادی، رنگی، قومی، دینی و فرهنگی زندگی جمعی بشر را لبریز از نمونه‌ها و الگوهای متفاوت رفتاری ساخته است. این تفاوت‌ها، در مواردی، گاه در حدی است که یافتن قدر مشترک و عام میان جوامع بشری مشکل می‌نماید. بنابراین، از آنجا که جوامع گوناگون از فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف برخوردارند، الگوهای رفتاری در میان آنان نیز فرق می‌کند.
هر جامعه به تناسب ارزش‌ها، باورها، سنّت‌ها، آداب و رسوم خویش الگوهای رفتاری خاصی را به وجود می‌آورد. به همین دلیل، الگوی وساطت در ازدواج به عنوان یک رفتار فرهنگی در هر جامعه‌ای از الگوی خاصی برخوردار است. بنابراین، به جای الگوی واحد می‌توان از الگوهای متعدد و گوناگون وساطت در ازدواج صحبت نمود. عمده‌ترین دسته بندی که در باب الگوهای وساطت در ازدواج می‌توان مطرح کرد تقسیم بندی الگوهای وساطت در چارچوب جوامع مدرن و سنتی است.

وساطت در جوامع سنّتی

جامعه سنّتی جامعه بسته است. بنابراین، اغلب کنش‌های متقابل و تعاملات اجتماعی با تفکیک جنسیت در شبکه‌ای از روابط بسته صورت می‌گیرد. افراد از یک جنس مجاز به ایجاد ارتباط با جنس دیگر به صورت روزمره و یک رفتار متعارف اجتماعی نیستند، بلکه همواره خطوط قرمز و مرزهای معین از معاملات و رفتارهای متقابل اجتماعی میان زن و مرد وجود دارد که تخطّی و عبور از آنها زیان‌ها و هزینه‌های زیادی برای هریک از افراد هنجار شکن به دنبال دارد. از سوی دیگر، در الگوی سنتی نظام خانوادگی، خانواده مدل ساده شده‌ای از ساخت اجتماعی به شمار می‌رود که بر آن روح جمع گرایی شدیدی سیطره دارد و همه تصمیم‌های خانوادگی باید مبتنی بر مشاوره و اجماع فامیلی گرفته شود. بنابراین، نقش افراد در تصمیم گیری‌ها و به ویژه در امور مهمی همانند امور ناموسی و ایجاد پیوند خویشاوندی به شدت تقلیل پیدا می‌کند. در جامعه سنتی ازدواج در ابتدا بر اساس معیارهای روابط جنسی تعریف می‌گردد، از این رو، اقدام برای ازدواج باید به شیوه بسیار لطیف، توأم با شئونات و آداب اجتماعی صورت گیرد. به همین دلیل، خواستگاری مردان از زنان فرایند خاصی را پشت سر می‌گذارد و امر ازدواج بعد از پشت سر گذاشتن سلسله متعددی از آداب و رسوم است که تسهیل و محقق می‌شود.
وساطت در جوامع سنتی یکی از رایج‌ترین شکل همسریابی است; چه اینکه وساطت و اقدام از طریق کانال‌های میانجی یکی از بهترین شگردهای رفتاری است که می‌تواند خواستگاری مردان از زنان را تلطیف و قابل پذیرش نماید. در عین اینکه، عوامل میانجی در بسیاری موارد، تنها مجرای دسترسی به اطلاعات و معلومات موردنظر در مورد خانواده طرف مقابل است.
ویژگی عام وساطت در جامعه سنتی این است که غالباً امر وساطت یک کار فردی تلقّی می‌گردد و به همین دلیل، افراد همواره به صورت فردی، تعریف نشده و سلیقه‌ای اقدام به وساطت می‌کنند. به همین خاطر، در الگوی سنتی وساطت، نمی‌توان از کانون‌ها و مراکز وساطت یا همسریابی صحبت کرد بلکه بیشتر از افراد واسط و میانجی سخن به میان می‌آید. به بیان دیگر، وساطت در جامعه سنتی یک امر رایج، عام و در عین حال، یک امر انفرادی است. افراد، وساطت در ازدواج را یک امر انسان دوستانه تلقّی کرده و بر مبنای همکاری و همنوایی اجتماعی اقدام به وساطت می‌کنند. آنها هیچ گاه به وساطت به مثابه یک حرفه و شغل نگاه نمی‌کنند و هرگز انتظار ندارند که از طریق میانجی واقع شدن در ازدواج امرار معاش نمایند. بر همین اساس است که برای واسطه‌ها غالباً هیچ دستمزد و یا حق الزحمه‌ای در نظر گرفته نمی‌شود و در برابر، در چارچوب یک رسم سنتی از قبیل اهدای هدایا، از تلاش‌های فرد واسط تقدیر و سپاسگزاری به عمل می‌آید.
نکته مهم دیگری که در بسیاری از اشکال سنتی وساطت وجود دارد این است که افراد واسط در اغلب موارد بیشتر از سوی خانواده داماد و خواستگار برای انجام وساطت بسیج می‌شوند. از این رو، واسطه‌ها نیز در بسیاری از موارد تنها به نکته‌هایی توجه و اهتمام می‌ورزند که برای خانواده داماد مهم است. همین امر گاهی به یک نکته منفی تبدیل می‌شود; چه اینکه واسطه‌ها در برخی موارد به دلیل دلبستگی شدیدی که به خانواده داماد ممکن است داشته باشند، تلاش می‌کنند که در صورت مطلوب بودن خانواده دختر به هر شکلی آنها را به انجام ازدواج قانع سازند و در این زمینه گاهی از فریب، نیرنگ و کلاه گذاری نیز بهره می‌برند.
هر چند به لحاظ قلمرو، وساطت در جامعه سنتی به نسبت روستا و شهر فرق می‌کند، اما در هر صورت از قلمرو بسیار محدودی برخوردار است; زیرا افراد واسط تنها زمانی اقدام به انجام وساطت می‌کنند که شناخت نسبتاً کاملی از دو طرف ازدواج داشته باشند. در روستا، وساطت دامنه گسترده تری را فرا می‌گیرد; چه اینکه در روستا آشنایی افراد تنها به خویشاوندان و وابستگان فامیلی محدود نمی‌شود، بلکه به طور غالب تمامی اهالی روستا، به دلیل ارتباطات و تعاملات مداوم، به خوبی از تمامی سکنه روستا شناخت و آگاهی دارند. از این رو، در روستاها وساطت از حدود خانوادگی و فامیلی فراتر می‌رود و اهالی روستا را نیز در بر می‌گیرد. در حالی که در شهر، وساطت سنتی محدوده بسیار کمتری را در بر می‌گیرد; چه اینکه در زندگی شهری، روابط و تعاملات در خارج از چارچوب فامیلی و خانوادگی به ندرت صورت می‌گیرد و به همین دلیل اطلاعات و شناخت افراد در مورد خانواده و ویژگی‌های خانوادگی دیگران بسیار اندک و غیر قابل اعتنا است. از این رو، غالباً وساطت در حد فامیل و وابستگان فامیلی و خویشاوندی محدود می‌شود و در کمتر موارد فراتر از این محدوده صورت می‌گیرد.

وساطت در جوامع غیرسنّتی

همان گونه که بیان شد، وساطت در ازدواج بخشی از روابط خویشاوندی و خانوادگی است که در چارچوب رفتارهای خانوادگی قابل تحلیل و بررسی می‌باشد. بنابراین، تغییر در الگوی وساطت در ازدواج همبستگی بسیار نزدیکی با تغییرات در سایر بخش‌های خانواده و اجتماع دارد. الگوی سنتی وساطت کاملا متناظر با الگوی سنتی بافت خانوادگی و اجتماعی است که طبق آن کانون همه نظام خانوادگی والدین و پدر و مادر به شمار می‌آید. الگوی غیر سنتی وساطت نیز تابع فرم، قالب و شکل حیات خانوادگی است که مطابق آن خانواده بسیاری از کارکردها و نقش‌های خویش از جمله جامعه پذیر کردن افراد را از دست داده است. از این رو، بدیهی است که وساطت، به مثابه فرایندی که سر انجام موجبات شکل گیری حیات خانوادگی را فراهم می‌سازد نیز دستخوش تغییرات گردد.
یکی از ویژگی‌های عام جوامع غیر سنتی باز بودن روابط و تعاملات اجتماعی بر اساس جنسیت است. پیچیده شدن حیات اجتماعی، شهر نشینی، بالا رفتن میزان سواد و تحصیلات زنان و سرانجام صنعتی شدن زندگی باعث شده است که بسیاری از خطوط قرمز و مرزبندی‌های رفتاری و معاملاتی میان زنان و مردان، در هم شکسته و از بین رود. امروزه در جوامع توسعه یافته^[۱۷]میزان سهم گیری زنان در امور و فعالیت‌های بیرون از نهاد خانواده، به شدت در حال افزایش است. مسلماً این امر زمینه شکل گیری ارتباط چهره به چهره^[۱۸] را میان افرادی دارای جنسیت متفاوت و خواهان ازدواج، در بیرون از خانواده تسهیل می‌کند. نظام آموزشی پسر ـ دختر^[۱۹] در دانشگاه‌ها، وارد شدن زنان در عرصه روابط تولید صنعتی، عدم تفکیک جنسی در احراز بسیاری از موقعیت‌های کاری در درون ساخت‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و سرانجام نگرش جدید نسبت به زنان، جایگاه و موقعیت آنان در سطوح و لایه‌های مختلف حیات اجتماعی، همه و همه بسترهایی اند که زمینه ارتباط گیری متقابل و شناخت دوسویه میان افراد از جنس مخالف را فراهم می‌کنند. به همین دلیل، امروزه نقش تعیین کننده خانواده‌ها، به ویژه والدین در فرایند ازدواج پسر و دختر در موارد فراوانی تا حد یک مشاور تقلیل یافته است. در غالب موارد پسران و دختران اند که در مورد ازدواج تصمیم می‌گیرند و سرانجام بعد از حصول توافق میان پسر و دختر، والدین هر کدام در جریان ازدواج قرار می‌گیرند. از این رو، الگوی وساطت، ساز و کار وساطت و میانگین فراوانی وساطت در جوامع مدرن و غیر سنتی دستخوش تغییرات بنیادین و زیادی شده است.
هر چند میانگین فراوانی وساطت در جامعه غیر سنتی پایین تر از میانگین فراوانی وساطت در جوامع سنتی است، اما در عین حال، وساطت در ازدواج، در جامعه غیرسنتی، از حد یک امر گهگاهی به یک حرفه و پیشه اجتماعی ارتقا یافته است. ارگان‌ها و سازمان‌ها به شکل تعریف شده و اداری در عرصه همسریابی و همسرگزینی^[۲۰] فعالیت می‌کنند. از این رو، وساطت در جوامع صنعتی و غیر سنتی غالباً ویژگی جمعی و گروهی دارد و کمتر به صورت انفرادی و فردی انجام می‌شود.
به لحاظ قلمرو، وساطت غیر سنتی از دامنه گسترده تری برخوردار است. کانون‌های وساطت، طیف وسیعی از افراد و اقشار مختلف اجتماعی آماده ازدواج را شناسایی می‌کنند و به این طریق افراد را در انجام ازدواج یاری و مشاوره می‌دهند. از این رو، وساطت از گستره پیوندهای فامیلی، خویشاوندی و دوستی فراتر رفته و پهنه به مراتب گسترده تری را در برمی گیرد. در این میان نقش ابزارهای فناوری جدید از قبیل رسانه‌های گروهی، رایانه و سایر فناوری اطلاعات بسیار مهم و اساسی است. از آنجا که ساز و کار وساطت در جوامع غیر سنتی از شیوه‌ها و اشکال مختلف برخوردار است، بهتر است اشکال و کانون‌های وساطت در جوامع مدرن را بررسی نماییم.

کانون‌های وساطت در جوامع غیر سنتی

دانشگاه

یکی از مراکز و کانون‌های مهم همسریابی در جوامع غیر سنتی دانشگاه^[۲۱] است. نظام دانشگاهی در بسیاری از کشورها به لحاظ جنسی تفکیک نشده است و دانشجویان دختر و پسر در کنار هم به تحصیلات دانشگاهی خویش ادامه می‌دهند. امروزه در جمهوری اسلامی ایران نیز، دانشگاه به یک کانون بسیار مهم ازدواج تبدیل شده است. ازدواج‌های دانشگاهی هر روزه در حال گسترش است. پیش بینی می‌شود در آینده این امر به یک الگوی ساختمند، نهادی و پذیرفته شده تبدیل شود.
از آنجا که افراد در دانشگاه از روابط نسبتاً منطقی تری برخوردارند، توافق و اقدام دو طرف برای ازدواج و شکل دهی حیات خانوادگی، با آسیب کمتری مواجه است. آشنایی دراز مدت در دوره تحصیل در هر مقطع تحصیلات دانشگاهی، موجب می‌شود دو طرف شناختی نسبی از تمایلات، عواطف و دلبستگی‌های همدیگر پیدا نمایند. این امر کمک می‌کند تا نسبتاً با شناخت بهتری اقدام به ازدواج نمایند.
نقش دانشگاه به مثابه یک کانون وساطت در دو قالب بررسی می‌شود; قالب رسمی و قالب غیر رسمی. در قالب رسمی دانشگاه به مثابه یک نهاد رسماً اقدام به وساطت در ازدواج می‌کند. به بیان دیگر، در قالب رسمی، دانشگاه وساطت در ایجاد پیوند خانوادگی میان دانشجویان را به مثابه یک راهبرد در جهت حل مشکلات دانشجویان، در فهرست کارهای خویش قرار می‌دهد. به این ترتیب، دانشگاه پیوسته دانشجویان را به ازدواج تشویق کرده و در برابر هر فقره ازدواج دانشجویی تسهیلات خاصی را برای افراد اقدام کننده، هم از ناحیه آموزشی و پژوهشی و هم در خصوص امکانات رفاهی در نظر می‌گیرد.
اما در قالب غیر رسمی دانشگاه هیچ نقش مستقیمی در ایجاد تسهیلات ازدواج و پیوند زناشویی میان دانشجویان ندارد. دانشگاه تنها به مثابه یک کانونی مطرح است که در آنجا افراد با طرف مقابل خویش آشنایی حاصل می‌کنند و بر اساس آن به سوی ازدواج کشانیده می‌شوند. در بسیاری از جوامع، دانشگاه به مثابه یک واسطه غیررسمی در جهت فراهم آوردن مقدمات ازدواج مطرح است.

کانون‌های تجاری

ادواردز و داوید (. Edwards & David H. Demo)^[۲۲]در کتاب ازدواج و خانواده در حال گذار^[۲۳] چند دسته ازکانون‌های تجاری وساطت و همسریابی را بیان می‌کند:

جفت یابی رایانه‌ای^[۲۴]

در میان جوامع غربی استفاده از بانک اطلاعات رایانه‌ای یکی از رایج‌ترین شیوه‌های وساطت در ازدواج است. بنگاه‌های رایانه‌ای وساطت، در ابتدا افراد و اعضایی را از اقشار و سطوح مختلف اجتماعی به عضویت می‌گیرند و سپس معلومات و اطلاعات مربوط به این افراد را در یک شبکه رایانه‌ای منتقل می‌کنند که از طریق آن افراد به صورت خودکار با فهرست کردن تمایلات، خواسته‌ها، انتظارات و ویژگی‌های مطلوب طرف مقابل، نمودار تمامی افراد واجد شرایط را مشاهده می‌کنند. در صورتی که فرد موردنظر، یکی از آنان را برای ازدواج مناسب تشخیص دهد بنگاه رایانه‌ای وساطت، اقدام به آشناسازی دو طرف، از طریق فراهم آوردن زمینه ملاقات^[۲۵] آنها و ارائه مشاوره‌های لازم در زمینه ازدواج، می‌کند. البته گاهی بنگاه رایانه‌ای خود نیز از طریق مقایسه شرایط و ویژگی‌های دو طرف، برای کسانی که از شرایط و ویژگی مشابهی برخوردارند، پیشنهاد ازدواج می‌دهد.

مصاحبه ویدیویی^[۲۶]

مصاحبه ویدیویی نیز یکی از روش‌های دیگری است که امروزه برای انجام وساطت در ازدواج مورد استفاده است. در این روش، در ضمن درج مشخصات و ویژگی‌های لازم، از افراد مصاحبه ویدیویی به عمل می‌آید و بدین ترتیب، افراد با در نظرداشت شرایط و ویژگی‌های طرف مقابل از طریق مشاهده کلیپ‌های ویدیویی می‌توانند اقدام به همسر گزینی نمایند. البته امروزه با وارد شدن فناوری رایانه در عرصه وساطت در ازدواج، استفاده از این روش به تدریج اهمیت و جایگاه خود را از دست داده است.

دفاتر ازدواج^[۲۷]

دفاتر ازدواج یکی از کانون‌های دیگری است که مقدمات ازدواج را از طریق انجام وساطت فراهم می‌کند. افراد علاقه مند به ازدواج با مراجعه به دفاتر ازدواج ویژگی‌های خود را در اختیار آنها قرار می‌دهند و آنها در صورت پیدا کردن فرد مناسب اقدام به وساطت می‌کنند. این شیوه از وساطت در اغلب موارد تحت نظارت کلیسا صورت می‌گیرد. بنابراین، یکی از مطمئن‌ترین راه‌های همسرگزینی به شمار می‌رود.

باشگاه‌های افراد مجرد و متمایل به ازدواج^[۲۸]

باشگاه افراد مجرد و یا افراد متمایل به ازدواج عبارت است از کانونی که در آن افراد مجرد و علاقه مند به ازدواج گردهم آورده می‌شوند تا از طریق ارتباط چهره به چهره و ملاقات^[۲۹]حضوری اقدام به ازدواج نمایند. این کانون‌ها اغلب به امکانات و تسهیلات بسیار بالا از قبیل استخر شنا، پارک، پیست بازی اسکی و رستوران مجهزند. افراد با وارد شدن در این کانون در ضمن ارتباط چهره به چهره با طرف مقابل، سلیقه، تمایلات و علایق یکدیگر را از طریق گردش در بخش‌های مختلف این کانون به آزمایش می‌گذارند.

آگهی

درج آگهی^[۳۰] ازدواج در برخی از مراکز وساطت یکی از شیوه‌های دیگر وساطت در ازدواج است. این نوع از وساطت تنها در حد درج آگهی مطرح است و بیشتر مقدمات ازدواج توسط خود افراد چیده می‌شود. در این شیوه معمول‌ترین کانون وساطت، رسانه‌های جمعی، بخصوص رسانه‌های کاغذی و رایانه‌ای است. افراد با درج آگهی در این مراکز، شرایط و آمادگی خویش را برای ازدواج اعلام می‌کنند. باز کردن صفحه و یا بخشی در روزنامه‌ها و مجلات تحت عنوان «دوست قلمی»^[۳۱] به نوعی به وساطت از این نوع برمی گردد.

باشگاه‌های اجتماعی

کانون دیگری که به نام کانون وساطت در ازدواج مطرح است، باشگاه‌های اجتماعی است. باشگاه‌های اجتماعی محلی است که افراد مجرد و متمایل به ازدواج در آن رفت و آمد دارند. باشگاه تنها زمینه‌های ارتباط گیری آنها را فراهم می‌سازد بی آنکه مستقیماً باشگاه در انجام و یا اجرای پیوند ازدواج دخالت نماید.

مجتمع مسکونی مجردان^[۳۲]

مجتمع مجردان نیز یکی دیگر از کانون‌های وساطت در ازدواج به شمار می‌آید. این مجتمع‌ها فعالیتی نظیر فعالیت باشگاه‌های اجتماعی دارند با این تفاوت که افراد مدتی را در این مجتمع مسکونی برای یافتن همسر و یا شوهر در آنجا سپری می‌کنند.

جمع بندی

وساطت و همسریابی همانند سایر پدیده‌های اجتماعی دایم در حال دگرگونی و تغییر است. هر روزه به موازات تنوع و گستردگی حیات اجتماعی انسان‌ها و تسهیل ارتباطات میان انسانی در سطوح مختلف، شیوه‌ها و الگوهای همسریابی جدیدتری به وجود می‌آید. الگوهای قدیمی رفته رفته کارآیی و کارآمدی خویش را از دست می‌دهند و الگوهای نوین، مطابق با اقتضائات جدید جایگزین الگوها و مدل‌های قدیمی تر می‌گردند. می‌توان پیش بینی کرد که در آینده شیوه‌ها و الگوهای جدید وساطت و همسرگزینی جایگزین الگوهای موجود گردند. آنچه که در این میان برای جامعه دینی اهمیت دارد توجه به ارزش‌های متعالی دینی در شکل گیری شیوه‌های همسریابی و وساطت در ازدواج است. برخی از شیوه‌های موجود همسرگزینی و وساطت، تنها معطوف به تسهیل ارتباطات و فراهم آوری مقدمات شکل گیری پیوند زناشویی میان زن و مرد شکل گرفته‌اند، بی آنکه ابعاد معنوی، اخلاقی، انسانی و دینی در آنها ملحوظ شده باشد. این نکته از نگاه دینی نه تنها به حل مشکل ازدواج کمک نمی‌کند، بلکه پیامدهای زیانبار اخلاقی و اجتماعی فراوانی دیگری نیز برای جامعه به دنبال دارد. در یک جامعه دینی، الگوهای رفتاری همواره ملهم از آموزه‌های دینی است. بنابراین، در صورتی که یک الگوی رفتاری، از قبیل الگوی وساطت در ازدواج و همسریابی، در تعارض با آموزه‌های دینی قرار داشته باشد، نباید زمینه ظهور و انتشار پیدا نماید. از سوی دیگر، باید همواره در تلاش بود تا الگوهای ملهم از آموزه‌های دینی را با استفاده از امکانات پیشرفته در جوامع مدرن روزآمد ساخت، به نحوی که بتواند به مثابه الگوهای بدیل و کارآمد در کنار الگوهای متعارف موجود در جوامع مدرن مطرح باشد. به دلیل تغییرات بنیادی در قالب و ساخت حیات اجتماعی، الگوی سنتی، بجز در موارد معدودی ناکارآمد شده و نمی‌تواند، حوزه‌های متکثر و متنوع حیات اجتماعی را تحت پوشش قرار دهد. از سوی دیگر، نبود ساز و کار وساطت و میانجی گری مناسب در امر ازدواج می‌تواند منجر به پیچیده شدن فرایند پیوند زناشویی میان افراد خواهان ازدواج گردد و بدین سان، به مثابه یک متغیر تقویت کننده، به افزایش مفاسد اجتماعی و تشدید وضعیت رو به وخامت روابط نامشروع و پیوندهای ناسالم جنسی در سطح جامعه کمک نماید.
بنابراین، درک اهمیت «وساطت در امر ازدواج» و روزآمدسازی الگوهای آن برای بقای همبستگی اجتماعی و حفظ نظام خانوادگی بر اساس ارزش‌ها و هنجارهای دینی بسیار حیاتی و بنیادین است. تا زمانی که ساز و کار مناسب برای شکل گیری پیوند مشروع میان زن و مرد وجود نداشته باشد، مع الاسف شاهد بروز بسیاری روابط نامشروع خواهیم بود; چه اینکه حیات در هم تنیده شده اجتماعی زمینه تعاملات اجتماعی میان زن و مرد را بیش از حد ساده ساخته و هر روزه حوزه‌های به مراتب گسترده تری در حوزه تعاملات ایشان در حال گسترش است. از این رو، بسط ساز و کار وساطت و روزآمدسازی الگوهای آن، در کنار اصلاح باورها، ارزش‌ها و هنجارهای غلط در باب ازدواج مؤثرترین راهی است، که در کنار حفظ و پایایی نهاد خانواده می‌تواند در کاهش و جلوگیری از روابط نامشروع جنسی نیز کمک نماید.

پا نویس