کتابخانه:توبه (2)

توبه

مشخصات کتاب

نویسنده	حسن حسن زاده آملی؛ ترجمه تحقیق و اضافات از ابراهیم احمدیان
زبان	فارسی
ناشر	موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت (علیهم السلام)
محل انتشارات	قم

مقدمه مؤلّف

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین
کتاب گرانقدر الاءوبه الی التوبه من الحوبه که سالیانی پیش از این به قلم این کمترین خادم دین مبین خاتم النبیین محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم در سیزده فصل و یک خاتمه به تازی به رشته نوشته در آمده است و چند کرت به حلیت طبع متحلی شده است ، اینک مدیر محترم انتشارات قیام قم جناب آقای حاج محمد حسن اصلانی زید عزه السامی اهتمام فرمود که این اثر قویم به قلمی رسا و توانا به پارسی شیرین و شیوا ترجمه شود تا نفع آن عام و استفاده از آن تام بوده باشد، که بحمد الله ادیب فاضل بسیار گرانقدر و نویسنده و مترجم ارزشمند، روحانی بلند پایه و گرانمایه جناب آقای ابراهیم احمدیان ایده الله سبحانه بالقاءاته السبوحیه که یکی از قلمداران نامور عصر است ، و در بسیاری از آثار پربارش هنر و قدرت قلمی خود را مکرر در مکرر ارائه داده است ، ترجمه آن را به پارسی نغز به عهده گرفته است که با اسلوبی پسندیده و دلنشین و سبکی روان و شیرین در اختیار نفوس مستعده پارسیان نیز قرار داده است . شایسته است که به این بیت حافظ شیرین سخن تمسک جویم که :
گر مطرب حریفان این پارسی بخواند
در وجد و حالت آرد رندان با صفا را
امید است که این اءثر مؤ ثر مؤ ثر مورد قبول ارباب دانش و اصحاب بینش ‍قرار گیرد،و نفوس شیقه و شیفته بکمال را چراغی فرا راه رستگاری بوده باشد، و موجب مزیدبرکات ناشر محترم ، و سبب ارتقاء و اعتلا مقام معنوی مترجم عزیز و معظم و یادگاریپایدار در روزگار از این کمترین برقرار بوده باشد. قوله تعالی شانه : انا لانضیع اءجر من احسن عملا. قم حسن حسن زاده آملی . ۱۲ ذی الحجه ۱۴۱۹ ه‍ق۱۰/۱/۱۳۷۸ ه‍ش .

مقدمه مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین والسلام علی محمد و آله الطیبین الطاهرین
کتاب حاضر، برگردان فارسی رساله‌ای عربی است به نام الاءوبة الی التوبه من الحوبة ، اثر علامه معاصر حضرت استاد حسن زاده آملی - مد ظله العالی . هر چند این کتاب ، توبه را از گذر علم کلام به بررسی کشانیده است ، آنچه در آن است تنها مباحث کلامی نیست ، کتاب ، هم برای اهل فن و پژوهش مورد استفاده می‌تواند بود و هم مبتدیانی که تازه گام در این راه نهاده‌اند. افزون بر مباحث کلامی ، می‌توان مباحث فلسفی ، اخلاقی و اجتماعی را نیز در کتاب توبه بازیافت . وانگهی ، تذکیر و موعظت و نصیحت در جای جای کتاب به چشم می‌آید. بیشتر آثار استاد حسن زاده از چنین ویژگی بهره مندند، یعنی در هر موضوعی که باشند، جای این موضوعات در آنها خالی نیست . بنابراین ، برای آنان نیز که در پی بیداری از خواب غفلتند و بر گذشته خویش پشیمانند و در جستجوی باب توبه‌اند، مطالعه کتاب حاضر مفید می‌تواند بود.
کتاب توبه در میان مجموعه کلماتی که تحت عنوان هزار و یک کلمه به طبع رسیده نیز آمده است ، لیک به زبان عربی . رساله‌هایی دیگر نیز در آن کتاب به زبان عربی هست که شایسته ترجمه‌اند. امید آن که کسی وظیفه ترجمه آنها را بر عهده گیرد.
باری ، در ترجمه کتاب کوشیده‌ام تا رایحه ادبی و وزین قلم استاد حفظ شود و سبک آن از کف نرود. هر جا نیاز افتاده است که کلمه یا جمله‌ای تفسیر شود و به وضوح آید، چنین کرده‌ام . البته ، در این کار، بیشتر، مبتدیان را در نظر داشته‌ام . در پایان هر فصل ، دریچه‌ای تحت عنوان یادداشتها گشوده‌ام و درباره گروه‌ها و کسانی که استاد از آنان نام برده است ، سخن گفته‌ام و به معرفی آنان پرداخته و در این کار، از منابع معتبر بهره جسته‌ام . نشانی آیات و روایات و نقل قولها را نیز - تا آن جا که فرصت داشته‌ام - در یادداشتها آورده‌ام . وانگهی ، اصطلاحات علمی را نیز در آنجا ذکر کرده و درباره اش توضیح داده‌ام ؛ چنانکه درباره دانش ‍کلام به قدر نیاز سخن رانده‌ام . سرانجام آن که در چند جا سخنانی از بزرگان علمی و دینی بر کلام استاد افزوده‌ام - البته در همان بخش ‍یادداشتها - تا خوانندگان از نظر آنان نیز آگاه گردند و توشه‌ای دیگر برگیرند.
در پایان لازم می‌دانم از تمامی کسانی که در به انجام رسانیدن این اثر علمی و دینی مرا یاری کرده اند سپاسگزاری کنم ؛ نخست از مولف والامقام کتاب که در تصحیح و ویرایش محتوایی کتاب مرا مدد رسانیدند و حتی پاره‌ای از عبارات را شخصا ترجمه فرمودند، و دیگر از مدیر محترم انتشارات قیام آقای حاج محمد حسن اصلانی ، که در واقع ترجمه کتاب به پیشنهاد و همت ایشان صورت پذیرفته است و دیگر از شادروان مرحوم آقای ابوالفضل پریزاد که حروفچینی کتاب ، حاصل کوشش ایشان است - خدایش رحمت کناد و با صلحایش ‍محشور.
سرانجام ، کتاب را به کسانی هدیه می‌کنم که چرخش قلم بر سینه کاغذ، و مدار چرخش شمشیرهایشان در سینه آسمان است ؛ به شهیدان ؛ آنان که مهرشان در دلم جاودانه است به ویژه شهید محمدرضا عینی ، دلیری از لرستان و اسوه‌ای برای پارسایان .
قم - زمستان ۱۳۷۷ ه‍ش .
ابراهیم احمدیان

فصل نخست: تعلق به امور جسمانی و توبه

فصل نخست : تعلق به امور جسمانی و توبه
این رساله ، در بحث کلامی توبه است که آن را در تکلمة منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه در شرح خطبه دویست و سی و پنجم درج کرده‌ایم .
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله الذی یحب التوابین و یحب المتطهرین ، و الصلوة و السلام علی المصطفین من عباده سیما خاتم النبیین و آله طاهرین . بعد فیقول الآمل شفاعة من خوطب باءنک لعلی خلق عظیم ، الحسن بن عبدالله الطبری الآملی - جعلهما الله و ایاکم من ورثة جنة النعمیم : هذه وجیزة عزیزة فی البحث عن التوبة تهدی الی الصراط المستقیم و یهتدی بها غیر من هو صال الجحیم . سمیتها بالاوبة الی التوبه من الحوبة ، راجیا من رحمة ربه الغفور الرحیم ان یجعلها ذخرا لنا فی یوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم . و فیها مباحث و خاتمة نتلوها علیک مستمدا ممن هو فی احسانه قدیم ، و بمن عصاه حلیم ، و بمن رجاه کریم .
تعلق به امور جسمانی ؛ موجب دوری نفس از معقولات و اشتغالش به مجردات است ، چه شدت تعلق و غرق گشتن در عالم طبیعت ، نفس ‍انسان را از نیل به کمال باز می‌دارد.
از امام صادق علیه السلام نقل است :
پدرم همواره می فرمود: هیچ چیز چون گناه ، قلب را تباه نکند. قلب همچنان بر گناه اصرار ورزد تا این که گناه بر آن غالب آید و آن را وارونه کند.
فیض کاشانی در کتاب وافی در توضیح این حدیث می‌گوید:
مراد آن است که گناه ، همواره بر قلب تاثیر نهاده ، حلاوت و صفای آن را زایل می کند تا این که آن رویش را که به سوی حق و آخرت است ، به سوی باطل و دنیا مایل گرداند. بنابراین ، حقیقت توبه ، عبارت است از بریدن نفس از تعلق به ماده و نفی علاقه و گرایش به عالم اجسام ، به طوری که این عمل برایش ملکه گردد، و به سرای تطهیر و همراهی با قدسیان وصول یابد. و بدین سان ، ورطه حجاب و بعد، به سبب التفات به معقولات و تعلق به مجردات ، به کنار رود، چه دوری از یکی از این دو روی ، موجب نزدیکی به روی دیگر است ، و از این رو، حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا و آخرت چون دو کفه ترازویند که هر کدام سنگینی یابد، دیگری سبک شود. و کسی از اهل حکمت گفته است : آنها چون دو هوویند که انس یافتن با هر کدام ، موجب بیزاری از دیگری است ، و بالجمله ، امور دنیوی و تعلق بدان ، موجب حرمان و مانع از تعلق به امور اخروی است و به قدری که از هر یک دوری حاصل شود، دیگری نزدیک گردد و حضرت صلی الله علیه و آله از این جمله تعبیر فرمود که : دنیا راس هر گناهی است .
پس توبه معتبر نزد اهل الله درست نیاید جز به اعراض کامل از احوال دنیوی ، به حیثی که بدانها التفات نیابد و از نظر خویش دورشان گرداند؛ چنانکه در حدیث آمده است : دنیا بر اهل آخرت ، و آخرت بر اهل دنیا، و هر دو بر اهل الله حرام گشته است و از این رو گفته اند: توبه بر سه قسم باشد: یکی توبه بندگان که آن توبه از ترک طاعت و فعل قبیح است ؛ و دیگر توبه خاص اهل ورع که توبه از ترک مندوب است ؛ و سه دیگر توبه اخص من الخاص که توبه است از التفات به غیر خدا. و این توبه ، مخصوص اهل ولایت باشد که غالبا در مرتبه حضورند، و توبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اولیای خدا از این قبیل بوده است که او صلی الله علیه و آله خود فرمود: گاه دلم را کدورتی عارض می‌شود، و من به راستی که از خدای ، هر روز هفتاد بار آمرزش ‍می‌طلبم .

فصل دوم: وجوب توبه

بر همه بندگان خداوند متعال واجب است که از جمیع گناهان و معاصی خویش توبه کنند. اثبات این اصل ، محتاج به مقدمه‌ای است که در ذیل می‌آید:
به اعتقاد و اتفاق عدلیه - یعنی امامیه و معتزله حسن و قبح ، دو امر عقلی اند. لیکن اشاعره بر آن رفته‌اند که حسن و قبح ، عقلی نیستند، بلکه حسن و قبح اشیاء، مستفاد از شرع است . پس هر چه که شرع بدان امر کند، حسن است و هر چه از آن نهی کند، قبیح . اگر شرع نبود، حسن و قبحی هم نبود. حتی اگر خداوند متعال به چیزی که پیشتر از آن نهی کرده ، امر کند، آن شی ء منقلب شده ، حسن خواهد گشت .
حسن و قبح عقلی ، از اموری است که هر شخص اهل تحقیقی بالضروره به ثبوت آن حکم می‌کند، در کتاب مجلی آمده است :
شک نیست که گاهی حسن را برای معنایی ملایم و سازگار با طبع ، و قبح را برای معنایی منافی و ناسازگار با آن استعمال کرده ، معنای نخست را حسن و دوم را قبیح خوانند، و نیز گاه به اعتبار نقص و کمال ، آنچه را که کمال است ، حسن گویند و آنچه را نقص است ، قبیح . و از قبیل معنای اول است که گویند: طعم این خوب است و آن بد؛ و این صورتی زشت است و آن ، نیکو؛ یعنی به اعتبار ملایم بودن با طبع و منافی بودن با آن . و از قبیل معنای دوم است که گویند: دانش ، نیکوست و جهل ، قبیح . مدرک چنین حسن و قبحی (در دو قسم یاده شده ) بدون شک و شبهه نزد همگان ، عقل است .
ولی گاه به اعتبار استحقاق مدح و ذم ، چیزی را که فاعلش مستحق مدح است ، حسن گویند و چیزی را که فاعلش مستحق ذم است ، قبیح . حال ؛ در این که مدرک این قسم نیز عقل بود یا چیزی دیگر، اختلاف است . بیشترینه عقلا، مدرک را عقل دانند، لیک اشاعره مخالفت نموده ، گویند، که عقل را در ثبوت حسن و قبح بدین معنا، حکومتی نیست ، بلکه حاکم ، شرع است ، و فعلی که فاعلش مورد مذمت شرع است ، حسن باشد، و فعلی که فاعلش مورد مذمت شرع است ، قبیح . این اصل ، مبنای آرای عدلیه و مخالفان آن است ؛ چه اگر حسن و قبح عقلی موجود باشد، زمانی که از فاعلی مختار، عملی سر زند، عقل می‌تواند از اثبات یا نفی یکی از آن دو به این اعتبار که آن عمل مستحق مدح یا ذم عقلی است ، بحث نماید. از این رو معتقدین به حسن و قبح عقلی ، جمیع قبایح را به مباشر قریب آن نسبت می‌دهند و حکیم - تعالی - را از آن بری و منزه می دانند، چه او حکیم است و وقوع فعل قبیح از او، مستلزم ذم عقلی است و البته جناب حق - تعالی - منزه و مقدس از نقایص است . و هم از این رو، جمیع واجبات عقلی را بر خدای متعال و بر غیر او لازم می‌دانند... پس به وجوب نصب تکلیف و جمیع فروع مربوط بدان ، بر خدای تعالی حکم می نمایند، و شکر منعم را بر عاقل واجب ، و نظر در امور عقلی را برایش ‍لازم دانسته ، گویند: شخص عاقل ، بدین دو امر مکلف است اگر چه در شرع به این وجوب و لزوم ، اشارت نیامده باشد. بدین سبب اینان را عدلیه خوانند.
لیکن ، اشعریان چون حسن و قبح را به عقل ثابت نمی‌دانند، آنچه را گفته شد، باور نداشته ، گویند: خدای متعال همه آنها را در شرع بیان فرموده ، پس هر قبیح و حسنی ، تنها به اعلام خداوند است که شناخته می شود و اگر چنین اعلامی نبود، عقل را نیز توان نیل بدان نبود. از این رو، عقل نه چیزی را بر خدای متعال قبیح می‌داند و نه چیزی را واجب ، و دیگر آن که هر چه ماسوای اوست ، همه صادر از اویند. این بود تحقیق عقاید هر یک از دو فرقه در باب افعال و البته هر دو فرقه را بر اثبات مذهب خویش ، دلایلی است مذکور در مواضع مربوطه .
و علامه حلی قدس سره در شرح تجرید عقاید، می‌فرماید:
و ابوالحسین ، به چند چیز بر اشاعره ایراد وارد کرده و بر آنان خرده گرفته است و البته در این عمل ، محق بوده ، چه قواعد اسلام با مذهب آنان که ارتکاب قبایح و اخلال به واجب را بر خدای تعالی روا دانسته‌اند، سازگار نیاید و نمی‌دانم که چگونه بر جمع میان این دو، قادر گشته‌اند.
باید دانست که شخص عاقل در این که صدق مشتمل بر سود و منفعت ، ذاتا نیکوست ، شکی به خود راه نمی‌دهد، و نیز به یقین باور دارد که دروغ و کژی ، چنانچه مضر و زیانبخش باشد، ذاتا زشت و قبیح است . البته برای چنین حکمی نیاز به نظر در شرع نیست ؛ چه انسان صاحب خرد، چون به باطن خویش رجوع کند - و خود را بیگانه از شرع فرض نماید - باز هم بر این حکم به جزم و یقین ، اقرار خواهد کرد و به کسی که منکر ضرورت و بداهت است توجهی نخواهد نمود؛ زیرا چنین شخصی با مقتضای عقل و خرد خویش به مبارزه و کارزار پرداخته است .
از این رو، اگر عاقل را در میل به سوی صدق و کذب مخیر کنیم و منفعت یا ضرری که در آنها نصیبش می‌گردد به تمام و کمال مساوی و مشابه قرار دهیم ، خواهیم دید که او به سوی صدق و راستی خواهد رفت ، و این سببی جز این ندارد که او به حسن ذاتی صدق و قبح ذاتی کذب آگاه است .
البته گاه انسان عاقل ، صدق و راستی را رها کرده ، دروغ و کژی را برمی گزیند، ولی به این سبب که در دروغ ، منفعت و مصلحتی عاجل و در صدق و راستی ضرر و زیانی عاجل یا منفعتی آجل می یابد و طبیعتا به مخالفت با عقل خویش برمی خیزد؛ نه به آن سبب که در حسن و قبح ذاتی صدق و کذب تغییری راه یافته باشد، و بر این حقیقت ، عقولی که از آفت الفت ، محبت و تقلید به دورند، گواهند.
از سوی دیگر اگر تنها مدرک حسن و قبح ، شرع باشد، لازمه اش آن است که بدون وجود شرع ، حسن و قبحی موجود نباشد، ولی این لازمه ، باطل است ، پس ملزوم نیز باطل خواهد بود.
بیان ملازمه فوق آن است که طبق فرض مذکور، علت یا شرط تحقق و ثبوت حسن و قبح ، شرع است و می دانیم که بدون وجود علت ، معلول را وجودی نیست ، چنانکه بدون وجود شرط، مشروط را ثبوتی نیست ، پس ‍اگر حسن و قبح را شرعی بدانیم ؛ دیگر بدون وجود شرع ، نباید آن دو را وجودی باشد.
حال که ملازمه مورد بحث ، آشکار گشت ، جای آن است که چگونگی بطلان لازمه را نیز بیان نماییم . بی شک کسانی - چون هندوان و برهمنان هندوستان - در این جهان هستند که به رغم عدم اعتقاد به شرع و دینی الهی ، بر حسن راستی و صدق ، زشتی دروغ و وجوب شکر منعم یقین و باور دارند. اینان ، شخص دروغگو و ناسپاس را مذمت کرده ، انسان راستگو و صادق را که مدح و ستایش می نمایند؛ در حالی که در این عمل نیازی به شرع و حکم آن ندارند و اساسا اعتقادی بدان ندارند.
البته ممکن است کسی بگوید: شاید مدرک حسن و قبح در این افراد، طبع آنان باشد.
لیک در پاسخ خواهیم گفت : باید یادآوری نمود که طبایع انسانها مختلفند. بنابراین ، اگر مدرک ، طبع می بود، اتفاق و اجماع آنان در این ادراک حاصل نمی گشت ، در حالی که امر به عکس است . پس چاره‌ای نیست جز آن که مدرک را عقل بدانیم .
ممکن است کسی دیگر بگوید: شاید چنین ادراکی برای آنها به واسطه شریعتی که به شریعتی دیگر نسخ شده ، حاصل گشته است .
در پاسخ گوییم : حتی افرادی که وجود ادیان و شرایع را نفی و بلکه تقبیح می‌کنند نیز به حسن و قبح عقلی معترفند؛ پس چگونه می‌توان چنین کسی را که نه اعتقادی به شریعتی دارد و نه به پیامبری ، متاثر از شرع و دین دانست ؟!
اگر کسی که بگوید: خدای تعالی قانون و سنتش را چنین نهاده که چون افعال و اعمال تصور شوند، به حسن و قبح آنها نیز علم حاصل گردد، در پاسخ باید گفت : از این توجیه نیز سودی به هم نمی‌رسانید؛ زیرا نمی‌توان آنچه را گفتید، شرع نامید. پس آن ، چیزی جز حکم عقلی نیست .

انطباق حکم عقل و شرع

هر آنچه که عقل بدان حکم نماید، شرع نیز بدان حکم می کند، و عقل ، یاور حکم شرع است ؛ مانند حکم به وحدت و یگانگی صانع ، و حسن احسان ، شکر منعم ، وفای به عهد و پیمان ، امانت داری ، و قبح دروغگویی ، ظلم و ستم ، عهد شکنی ، خیانت ، کفر نعمت و مانند امور دیگری که در آنها عقل ، مدرک است .
اما احکام پنج گانه متعلق به افعال مکلفین نیز که صادر از شرعند، در صورتی که عقل به گونه‌ای به فهم آنها نایل شده ، آنها را به ادراک آورد، بدانها حکم خواهد کرد. مثلا شارع - تعالی - خوردن گوشت گوسفند را به شرط آن که به شرایطی ذبح شود، روا دانسته است ؛ پس اگر گوسفندی بمیرد یا بدون رعایت شرایط مقرر، ذبح شود مردار محسوب گشته ، خوردنش حرام می‌شود که این به سبب مصلحتی است که در این حکم نهفته است ، حال ، چنانچه عقل را به مفسده‌ای که در خوردن مردار است ، آگاه کنیم خود به لزوم اجتناب از آن حکم خواهد نمود و کسی را که به خوردن : مبادرت ورزد نکوهش و عمل او را تقبیح می‌کند. همچنین ، خدای متعال ، روزه ماه رمضان را واجب فرموده است و بی شک این عمل واجب ، ذاتا نیکوست ، و نیز روزه در روز عید فطر را حرام فرموده ، و این عمل حرام نیز ذاتا زشت و نکوهیده است ، حال اگر عقل ، به حق ، این دو عمل را به ادراک آورد، بر حسن اولی و وجوبش و قبح دومی و حرمتش ‍حکم خواهد کرد.
از این رو، متکلمان عدلیه گفته‌اند: بعثت انبیاء به جهت فواید و مصالحی که در آن است ، نیکوست . در میان فواید بعثت ، دو فایده را عبارت دانسته اند: از یاری عقل در آنچه که خود بر آن آگاه است و نیل به حکم در آنچه که بر آن آگاه نیست و احکام پنج گانه تکلیفی نیز مبتنی بر مصالح و مفاسدی هستند که در افعال و اشیاء نهفته است ؛ بر خلاف عقیده اشاعره که حسن و قبح را مستفاد از شرع می دانند و برآنند که هر چه که شرع بدان دستور داده ، نیکوست و هر چه را که نهی کرده است قبیح است . بنابراین اعتقاد، اگر شرعی نبود، نه حسن بود و نه قبحی .
بالجمله ، عدلیه - یعنی امامیه و معتزله - و جمهور حکما بر آن رفته‌اند که احکام را علل و اسبابی است . این علل و اسباب ، عبارت از مصالح و مفاسد ذاتی است که در اشیا نهفته است . افعال مکلفین به واقع ، به حسن و قبح متصفند؛ اگر چه ممکن است عقل در پاره‌ای موارد نتواند این حسن و قبح را به ادراک درآورد.
دلیل حقیقت فوق آن است که اگر همه افعال برابر باشند؛ یعنی حسن و قبح و نفع و ضرر همه آنها یکسان باشد، لیک با این حال دستور آید که انسان بعضی را انجام دهد و بعضی دیگر را ترک کند، ترجیح بلا مرجع ، و تخصیص بلا مخصص لازم خواهد آمد. و بسی واضح است که این امر فی نفسه ، محال ، و صدورش از حکیم علیم قدیر، قبیح و بلکه ممتنع است .
حکما و متکلمان - عدلیه - در بیان این معنا و رد ادله اشاعره ، دلایلی دیگر اقامه فرموده‌اند که به جهت اجتناب از اطاله کلام از ذکر آنها خودداری می‌ورزیم .
در کتاب شریف من لا یحضره الفقیه ، اثر ارزشمند رئیس محدثان ، شیخ صدوق - رضوان الله تعالی علیه - و نیز در باب علل تحریم الکبائر از کتاب گرانقدر وافی ، تالیف فیض کاشانی به نقل از کتاب پیشین ، آمده است :
امام علی بن موسی ، رضا علیه السلام در پاسخ به پرسشهای محمد بن سنان ، چنین نوشت که : خدای تعالی قتل نفس را به جهت آن که اگر حلال می‌گشت تباهی مردمان و نابودی و فساد تدبیر آنان را موجب می‌شد، حرام فرمود.
و خدای تعالی عقوق والدین را حرام می‌فرمود، چرا که در آن ، ناسپاسی خدای تعالی و والدین و کفر نعمت است و ابطال شکر و کمی و انقطاع نسل . از آن روی که در عقوق والدین ، ارج ننهادن به والدین و حق ناشناسی و قطع ارحام نهفته و نتیجه اش آن است که والدین به سبب آن که فرزند از احسان بدانان خودداری می‌نماید، از داشتن فرزند و تربیت آن اجتناب ورزند.
و خداوند، زنا را حرام فرمود به دلیل فسادی که در آن است و موجب قتل نفس و از میان رفتن نسلها می‌شود و ترک تربیت کودکان و فساد میراثها و مفاسدی دیگر از این قبیل .
و خداوند عزوجل تهمت به زنان شوهردار را حرام فرمود، زیرا باعث فساد نسبها می‌شود و نفی ولد و تباهی میراثها و ترک تربیت کودکان و از میان رفتن معروف و گناهان کبیره‌ای که در آن است و علل دیگری که موجب فساد مردمان است .
و خداوند خوردن مال یتیم را که از روی ظلم و بناحق باشد، حرام فرمود به علل بسیاری که فساد در پی دارد: اول آن که چون کسی بناحق مال یتیم را بخورد، در واقع در قتل او شرکت جسته است ؛ زیرا یتیم به خود متکی و بی نیاز نیست و کسی هم که چون والدینش امورش را بر عهده گیرد؛ موجود نیست . پس چون کسی مال او را بخورد، مانند این است که او را کشته است و به فقر و بی چیزی کشانده است . علاوه بر این خداوند این عمل را حرام کرده و برایش مجازات تعیین فرموده که می فرماید: کسانی که می‌ترسند کودکان ناتوان از آنها باقی مانده ، زیر دست مردم شوند؛ پس باید از خدا بترسند و سخن به اصلاح و درستی گویند و راه عدالت پویند و نیز ابو جعفر علیه السلام فرمود: خداوند خوردن مال یتیم را دو عقوبت مقدر فرمود: عقوبتی در دنیا و عقوبتی دیگر در آخرت .
پس در تحریم مال یتیم ، بقای یتیم و استقلالش مر خودش را باشد و آیندگان از آنچه بدو رسیده سالم مانند؛ از آن روی که خداوند عزوجل بر خوردن مال او عقوبت مقرر فرموده است ، علاوه بر این ، خوردن مال یتیم سبب می‌شود که چون او به سنی رسد که ستمی را که بر او شده در یابد، به انتقام برخواهد خاست و کینه و عداوت و دشمنی حاکم گردد و در نتیجه ، به نابودی و تباهی رسند.
و خداوند، فرار از جهاد را حرام فرمود؛ زیرا به واسطه اش دین سست می‌شود و پیامبر - صلوات الله و سلامه علیه - و امامان عادل علیهم السلام کوچک شمرده می‌شوند و یاری آنان علیه دشمنان ترک می‌گردد، و دیگر این که دشمنان ترک می‌گردد، و دیگر این که دشمنان که دعوت پیامبران و امامان به اقرار بر ربوبیت و اظهار عدل و ترک ستم و از میان برداشتن فساد را رد نموده‌اند، به عقوبت نمی‌رسند، و نیز دشمن بر مسلمانان جری می شود و قتل و غارت و ابطال حق خدای تعالی و فسادهای دیگر لازم می آید. و خداوند متعال ، تعرب بعد از هجرت را حرام فرمود؛ چه در آن ، رجوع از دین و یاری نکردن انبیا و حجج الهی - علیهم افضل الصلوات - است که این تباهی و فساد در خود دارد و ابطال و پایمال شدن حق هر ذی حقی را، نه آن که علت حرمت ، سکونت در بادیه باشد، و از این رو، چنانچه کسی به دین رهنمایی شود و بدان معرفت یابد، بر او جایز نیست که با اهل جهل و نادانی زندگی کند در حالی که ترس (بی ایمانی ) بر او می‌رود؛ زیرا او از این خطر ایمن نیست که معرفت و علم خویش (به دین ) را ترک کند و با اهل جهل در بی ایمانی بماند.
و سبب حرمت ربا، نهی خدای تعالی و فسادی است که در اموال پدید می آید؛ زیرا چون انسان ، درهمی را به دو درهم بخرد، بهای این درهم ، درهمی بیش نیست و مابقی باطل است . پس خرید و فروش ربا در هر حالی بر خریدار و فروشنده ، پلید و ناپسند است . از این رو، خدای تعالی ربا را به جهت فسادی که در اموال پدید می آورد بر بندگان ممنوع ساخت ، همچنانکه ممنوع ساخته است که اموال شخص سفیه را تا زمانی که بهبود نیافته بدو بدهند؛ چه خوف آن می‌رود که آن را تباه کند. پس این است علت آن که خداوند تعالی ، ربا و فروختن درهمی به دو درهم را حرام فرموده است .
و سبب تحریم ربا پس از بینه ، کوچک شمردن حرام محرم است که ارتکاب این عمل پس از بیان ، و تحریم خداوند تعالی ، گناهی بزرگ باشد و این عمل را سبب جز کوچک شمردن حرام محرم نیست و کوچک شمردن همان و دخول در کفر نیز همان .
و سبب تحریم ربا در نسیه ، از میان رفتن معروف و تلف شدن اموال و مشتاق گشتن مردم به سود و ترک قرض (الحسنه ) و صنعتهای معروف است و فساد و ظلم و تباهی اموال که در آن است .
همچنین در همان کتاب از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود:
ربا حرام گشت تا شما از اشتغال به حرفه ها و صنایع حلال و معروف باز نمانید.
حدیثی دیگر نیز در آن کتاب از امام باقر علیه السلام نقل گشته که امام فرمود:
خداوند عزوجل ربا را حرام فرمود تا معروف از میان نرود.
چنانکه در کتاب شریف آمده است :
هشام بن حکم از امام صادق علیه السلام از سبب تحریم ربا پرسید. حضرت فرمود: اگر ربا حلال می‌بود، مردم تجارات و حرفه‌های مورد نیاز خویش را ترک می‌گفتند. پس خداوند ربا را حرام فرمود تا مردم از حرام به سوی حلال و تجارات و خرید و فروش ‍بگریزند...
پس حال که آشکار گشت که افعال بندگان ، به واقع متصف به حسن و قبح عقلی اند، میتوانیم بگوییم که احکام متعلق به این افعال نیز بر پنج قسم ، منقسم اند. بدین قرارکه حسن ، بر چهار قسم است که عبارتند از: واجب ؛ مندوب ( مستحب )؛ مباح و مکروه . قبیح رانیز بیش از یک قسم نیست که عبارت از حرام است . پس مجموع احکام حسن ، اضافه بر قبیح، پنج است .
علت حصر احکام در پنج حکم مذکور - چنانکه در کتابهای مجلی و شرع تجرید آمده - به بیان ذیل است :
چون فعلی از انسان حادث می شود، یا چنین است که عقل ، آن را به صفتی اضافه بر حدوثش متصف می‌کند و یا خیر. حرکات شخص ساهی و کسی که در خواب است ، از نوع دوم است . لیکن نوع اول که در آن علاوه بر حدوث ، صفتی دیگر نیز لحاظ می شود یا چنین است که عقل ، به جزم و یقین از آن متنفر است که این را قبیح گویند، و یا چنین نیست که در این صورت ، آن را حسن خوانند.
حسن نیز اگر به گونه‌ای باشد که عقل ، ترک آن را منع می‌کند، واجب است ، و اگر چنین نباشد، مستحب . حال ، اگر ترک آن ، دارای رجحانی باشد که به حد منع نرسد، مکروه است ، و اگر فعل و ترک ، مساوی باشند، مباح است . بنابراین ، قبیح همان است که عقل به گونه‌ای از آن متنفر است که فاعلش را مذمت می‌کند؛ بر خلاف حسن که چنین نیست .
پس واجب فعلی است که عقل بر وجوب مدح فاعل آن حکم کرده ، ترک کننده اش را مذمت می‌کند، و مکروه فعلی است که انجامش را استحقاق ذم و نکوهش نیست ولیکن ترکش درخور مدح و ستایش است ، و مستحب آن است که انجامش درخور ستایش است ، ولی ترکش را مذمتی نباشد، و بالاخره مباح آن است که نه انجام و نه ترکش ، مستحق نکوهش و نیز مدح و ستایش نیست .
باید دانست که تقسیم فوق ، بر تقسیم سه گانه قضایا - یعنی وجوب ؛ امکان و امتناع - منطبق است ؛ چه از آن جا که فعل واجب انجامش را حج است و ترکش ممنوع ، نظیر واجب لذاته است که وجودش راجح است به گونه‌ای که عدم در آن راه ندارد.
حرام نیز از آن جا که ترکش راجح ، و فعلش غیر جایز است ، چون ممتنع می‌ماند که عدمش راحج است و وجودش ممنوع .
همچنین مستحب نیز چون انجامش راجح ، و ترکش جایز است ، ممکنی را می‌ماند که به واسطه علتش ، وجوب یافته ؛ اگر چه به اعتبار ذاتش ، دخول عدم بر آن جایز است .
مباح نیز که فعل و ترکش ، من غیر ترجیح ، مساوی است ، مانند ممکنی صرف است که نه علت وجود و نه علت عدم با آن ملاحظه نگردد.
حال در این مقدمه دانسته شد که احکام پنج گانه ، بر مصالح و مفاسدی که در اشیاء و افعال مردم نهفته ، مبتنی است . هر عمل حرامی به جهت مفسده و زیانی که در پی دارد حرام است و نیز هر عملی که حلال گشته ، به جهت مصلحت و سودی است که در آن است . آنچه که حرام گردد ذاتا، قبیح است ، و ارتکاب معاصی و قبایح ، انسان را از خدای دور ساخته ، موجب حرمان از کمال شایسته و بایسته او می گردد و همچنین است اخلال به واجب ، و شک نیست که دفع ضرر و زیان به حکم عقل ، واجب است ؛ چه گناهان ، سمومی مهلکند و باید انسان به حکم شرع و عقل و به واسطه توبه از آنها مصون ماند. به عبارتی دیگر، بر ترک واجبی که از او وقوع یافته و فعل قبیحی که در گذشته به انجام رسانیده پشیمان شود، و به جزم ، عزم نماید که بدان باز نگردد.

فوری بودن توبه

پس توبه - برای دفع ضرر - و نیز پشیمانی بر انجام هر فعل قبیح یا اخلال به واجب ، لازم و واجب است ، و از آنچه گفته شد - چنانکه پیداست - وجوب فوری بودن توبه نیز استفاده می‌گردد.
این که گفتیم : و نیز پشیمانی بر انجام هر فعل قبیح برای آن است که گناهان صغیره را نیز شامل شود؛ زیرا چه بسا شخصی معترض بگوید: استدلال شما که در آن بیان گشت که توبه برای دفع ضرر، لازم است ، ممکن است شامل گناهان صغیره نشود.
علامه ، شیخ بهایی قدس سره چنانکه در ریاض السالکین آمده ، می‌فرماید:
شکی نیست که توبه ، به وفور واجب است ، چه گناهان به منزله سمومی هستند که به بدن آسیب و ضرر می رسانند، و چنانکه بر کسی که سم خورده لازم است مبادرت به استفراغ نماید تا بدن در شرف مرگ خویش ‍را نجات دهد، بر گناهکار نیز واجب است که به ترک گناه مبادرت ورزد تا دین خود را که در شرف تباهی است رهایی بخشد، و البته خلافی در اصل وجوب توبه ، به دلیل سمع نیست ، چه بدان صریحا در قرآن امر شده و بر ترکش وعید آمده است که خدای تعالی می‌فرماید:
ای مؤ منان ! به سوی خدای ، توبه کنید؛ توبه‌ای نصوح و نیز فرماید. و آن که توبه نکند از ستمکاران باشد ولیکن خلاف در آن است که آیا توبه ، به دلیل عقل نیز واجب است یا خیر. معتزله آن را به دلیل وجوب دفع ضرر عقاب ، به عقل واجب دانسته‌اند.
چنانکه پیداست ، این دلیل عقلی ، دلالتی بر وجوب توبه از گناهان صغیره برای کسی که از گناهان کبیره اجتناب می‌ورزد، ندارد.
از این روست که بهشمیه بر آن رفته اند که توبه ، تنها به دلیل سمع واجب است و عقلا دلیلی بر آن موجود نیست . البته می‌توان گفت که پشیمانی بر فعل قبیح ، مقتضای عقل سلیم است که هر دو قسم را شامل است .
معتزله به صراحت ، فوریت وجوب توبه را معتقدند و چنین می‌گویند که حتی اگر یک ساعت به تاخیر افتد، این خود گناهی دیگر باشد که توبه از آن نیز لازم است ؛ چنانکه اگر گناه کبیره باشد و توبه ، ساعتی به تاخیر افتد، دو گناه کبیره انجام شده است . متکلمین امامیه نیز بر وجوب فوریت توبه معتقدند، لیکن چنین تفصیلی که معتزله بیان نموده‌اند، در کتب کلامی ایشان دیده نمی‌شود.

تقسیم توبه به اعتبار انواع گناهان

توبه به این اعتبار که گناهان و معاصی ، مختلف و دگرگونند، دارای انواعی است .
در کتاب شرح تجرید علامه و نیز کتاب مجلی ابن ابی جمهور احسائی و احیاء العلوم غزالی و دیگر کتاب کلامی آمده است که توبه یا از گناهی است که متعلق به حق خاص خدای تعالی است ، و یا از گناهی است متعلق به حق آدمی .
گناه به گونه اول نیز یا عبارت از انجام فعلی قبیح مانند شرب خمر و زناست و یا ترک عملی واجب چون زکات و نماز. برای توبه از قسم اول ، پشیمانی و نیز عدم جزم بر آن که دیگر بدان خود را آلوده نکند کافی است .
لیکن قسم دوم را به حسب قوانین شرعی ، احکامی است خاص ؛ زیرا گاه گناه از اقسامی است مانند پوشیدن لباس حریر (برای مردان )، شراب خواری و گوش دادن به غنا، که برای توبه از آن امری دیگر جز پشیمانی لازم نیست .
و گاه دیگر گناه از اقسامی است که در آن جز پشیمانی ، ادای حقوق خداوند و حقوق مردمان نیز - مالی یا غیر مالی - لازم است . در این صورت ، بایستی همراه با توبه ، عمل مربوط نیز به انجام می‌رسد.
مثلا کسی که ترک زکات کرده است ، بایستی علاوه بر پشیمانی ، زکات خویش را پرداخت نماید، چنانکه تارک نماز را نیز به هنگام توبه ، قضای نمازهای ترک شده لازم است . ولی نماز عیدین (به فرض وجوب ) چنانکه ترک شود، قضای آن لازم نیست و تنها پشیمانی و تصمیم بر عدم ترک در آینده کفایت می‌کند.
برای توبه از گناهی که مربوط به حق انسانی است ، بایستی به گونه‌ای حق شخص بدو رد شود.
اگر حق ، مالی باشد، مال به صاحب حق ، و چنانچه در قید حیات نیست ، به ورثه اش پرداخت گردد، ولی اگر شخص توبه کننده ، برای رد مال به صاحبش ، تمکن مالی ندارد، فقط تصمیم بر آن کافی است .
اگر حقی که بر گردن اوست ، چیزی چون حد قذف قصاص باشد، باید به ادای آن اقدام ورزد، مثلا خود را به اولیای مقتول تسلیم نماید تا او را قصاص و یا در برابر دیه یا بدون آن عفو نمایند، و چنانچه قصاص در عضو لازم آمده ، بایستی خود را برای قصاص عضو، به مجنی علیه و یا ورثه او تسلیم کند.
بلکه در حقوق غیر مالی مردم نیز اگر چیزی جز حد بر او لازم آمده باشد - مانند قضای نمازهای فوت شده و یا روزه کفاره - بر شخص لازم است . در صورت امکان به ادای حق اقدام نماید، چون حقوق مالی . ولی اگر حق حد باشد، او میان انجام دو چیز مخیر است . بدین ترتیب که یا از گناه توبه کند و یا حق را رد نماید. بنابراین ، شخص مکلف ، در باب حدود، اگر خواست می‌تواند نزد حاکم (شرع ) اقرار کرده ، تسلیم اقامه حد شود، و یا آن که گناه خویش را مخفی کرده ، به توبه گناه نماید. در نتیجه چنانچه بیش از آن که علیه او نزد حاکم بینه اقامه نشده است ، توبه کند، حدی بر او نخواهد بود.
در مواردی ، جنایت شخص جانی ، در ارتباط با دین و مذهب شخص ‍مجنی علیه است ؛ مانند آن که شبهه‌ای دینی بر او القاء نموده و او را گمراه کرده است . در چنین مواردی باید او را ارشاد کند و از گمراهی و ضلالتی که موجبش بوده ، رهایی اش بخشد؛ البته اگر امکان آن باشد. چنانچه شخص ، پیش از تمکن بمیرد و یا تمام سعی خویش را در حل شبهه مبذول دارد، لیکن کوشش و سعی اش به جایی نرسد، عقابی بر او نخواهد بود، زیرا او سعی و جهد خویش را به کار برده است .
درباره توبه از گناه غیبت باید گفت : اگر شخص مغتاب، از غیبت با خبر گشته ، بایستی شخص مرتکب گناه غیبت ، از او عذر خواسته ، حلالیت بطلبد، چه به واسطه غیبتش او را دلگیر و ناراحت نموده است ، پس بایستی به عذر و پشیمانی ، خطای خود را جبران کند.
در صورتی که شخص مغتاب از غیبت آگاه نگشته است ، عذر خواهی و طلب حلالیت لازم نیست ، زیرا او را از غیبت انجام شده ، غم و دردی وارد نشده است . لیک در این قسم و هم در قسم پیش ، اظهار پشیمانی به درگاه خدای تعالی - از نافرمانی و تخلفی که از نهی او فرموده - لازم است ؛ چنانکه بایستی بر عدم تکرار گناه نیز عزم جزم نماید. آنچه بیان گشت اعتقاد فرقه حقه امامیه درباره گناه غیبت است .
ابن ابی الجمهور احسائی در مجلی می‌گوید:
و مروی است که باید برای او استغفار کند؛ یعنی واجب است مغتاب (فاعل ) برای مغتاب (مفعول ) استغفار نماید.
و در کافی و نیز من لا یحضره الفقیه ، از ابو عبدالله ، امام صادق علیه السلام نقل کرده است :
پیامبر صلی الله علیه و آله را پرسیدند که کفاره غیبت چیست ؟ فرمود: هرگاه به یاد شخصی که غیبتش نموده ، افتد، برای او از خداوند طلب غفران کند.
و در مجمع البیان ، در تفسیر سوره مبارک حجرات در آن جا که خدای تعالی می‌فرماید: و بعضی از شما، بعضی دیگر را غیبت نکند آمده است :
و از جابر نقل است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از غیبت بر حذر باشید؛ چه غیبت بدتر از زناست . سپس فرمود: مردی که زنا کند و پس از آن توبه نماید، خدایش آمرزد، لیک غیبت کننده را تا غیبت شونده نبخشاید، نیامرزد.
آیا ادای حقوق خداوند و مردم شرط صحت توبه است ؟
باید دانست اموری چون قضای وظایف فوت شده و ادای حقوق خداوند و مردم و جز آن ، نه شرط صحت توبه است و نه جزو آن .
از این رو، محقق طوسی قدس سره در شرح تجرید، پس از ذکر ادای حقوق به طور مطلق ، می‌گوید: و این امور، اجزای توبه نیستند. یعنی امور یاد شده ، چنین نیستند که اجزای توبه محسوب گردند و بدون آنها، توبه صحیح نباشد؛ به شکل انتفای کل بدون وجود جزو.
و این قول ، رد است بر کلام معتزله ، چه آنان - چنانکه در ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین علیه السلام آمده است - بر آن رفته‌اند که در صحت توبه ، رد مظالم شرط است . بنابر اعتقاد آنان ، توبه از هیچ گناهی صحت نپذیرد جز به خروج از آن گناه ، مانند رد مال به صاحبش و بری گشتن از آن یا عذر خواهی از شخص غیبت شده و راضی نمودن او در صورتی که از غیبت مطلع گشته است .
لیکن علمای امامیه - که اشاعره نیز در این رای با آنان موافقند - برآنند که اگر چه این امر خود واجب است ، ولی دخلی در صحت توبه و پشیمانی ندارد. آمدی گوید:
چون از کسی گناهی چون قتل و ضرب سر زند، دو امر بر او واجب گردد، (اول ) توبه و دوم خروج از گناه و آن (واجب دوم ) عبارت از این است که در صورت امکان ، خویش را تسلیم کند، تا حق را از او بستانند، و آن کس ‍که (فقط) توبه کند، یکی از دو واجب را ادا نموده است ، و کسی که یکی از دو واجب را به جای آورد، صحت آن متوقف بر ادای واجب دوم نیست ، چنانکه اگر دو نماز بر کسی واجب شود و او یکی از آن دو را ادا کند.
و شیخنا، علامه بهایی قدس سره می‌فرماید:
و بدان که ادای آنچه که در اثر گناه لازم شود، یعنی قضای وظایف فوت شده و ادای حقوق و تمکین برای قصاص و حد و مانند آن - در صحت توبه ، شرط نیست ، بلکه خود واجبی است مستقل ، و توبه‌ای که بدون آن است ، صحیح است ، لیک همراه با آن کاملتر و تمامتر خواهد بود.
یکی از علما گفته است : توبه از سه امر تشکیل یابد:(اول ) علم و (دوم ) حال و (سوم ) عمل . اما علم ، پس آن عبارت از یقین است به آن که گناهان، سمومی مهلکند و حجابی میان عبد و محبوبش . این یقین ، حالتی دیگر را ثمر می‌دهد کهعبارت باشد از تاءلم برای فوات مطلوب و تاسف برفعل ذنوب و از این حالت ، تعبیر به ندم ( پشیمانی ) می‌شود، که آن نیز حالتی سومرا موجب می شود، و آن عبارت است از ترک گناهان در هرحال و عزم بر آن که دیگر در آینده به سویشان باز نگردد، و حقوق خدای تعالی و حقوقمردمان را که در گذشته ، پایمال کرده ، تدارک بیند و به جای آورد. چنانچه نتواندحقوق مردم را باز گرداند، باید عبادات خویش ‍را افزون کند تا به قیامت ، پس از کسرحقوق مردم از آنها، قدری بماند که او را کفایت کند.
و این امور، در حصول ، مرتبند، و گاه نام توبه بر مجموعشان اطلاق می‌شود و گاه تنها بر پشیمانی . و علم ، چون مقدمه باشد و ترک ، چون ثمره . پس پشیمانی محفوف به دو سوی است ؛ سوی اول مثمر پشیمانی است و سوی دیگر ثمره آن چنانکه امیر مؤ منان علیه السلام فرمود:
پشیمانی بر شر، داعی و موجب به ترک آن است .
و ترتیب این امور، تنها مختص به توبه نیست ، بلکه انتظام صبر و شکر و رضا و جز آن از مقامات دیگر دین نیز به علم و حال و عمل است .
و چون این امور با یکدیگر قیاس شوند؛ در چشم ظاهربینان چنین آید که علوم مطلقا برای نیل به احوال خواسته شوند، و احوال برای اعمال ؛ لیک در نظر اهل بصایر و اولوالالباب ، امر به عکس است ، چه نزد آنان اعمال برای نیل به احوالند، و احوال برای علوم . پس افضل ، علوم باشد و پس از آن ، احوال و سپس اعمال ، زیرا هر چه که برای غیر خواسته شود، ناگزیر، آن غیر برتر از آن باشد.

فصل سوم: توبه مبعضه

در این که آیا توبه بایستی بر جمیع گناهان و قبایح باشد و یا این که می‌توان تنها از بعضی گناهان توبه کرد و چنین توبه‌ای ، یعنی توبه مبعضه صحیح است یا خیر، اختلاف است .
ابو هاشم معتزلی و جماعتی بر آن رفته‌اند که توبه مبعضه صحیح نتواند بود. و ابو علی و جماعتی دیگر بر جواز و صحت آن مایل گشته‌اند.
قایلین به عدم جواز، حجت آورده اند که سبب توبه و پشیمانی ، قبح فعل است و اگر جز این باشد، توبه متحقق نشود، و از طرفی ، این قبح در همه گناهان متحقق است و در همگی حاصل ، پس چنانچه از پاره‌ای گناهان توبه کند و پاره‌ای دیگر را به حال خود رها کند، معلوم می شود که توبه تائب به سبب قبح فعل نبوده است ؛ چه اشتراک در علت ، اشتراک در معلول را موجب است و چون در توبه ، تبعیض راه یابد، توبه نیز منتفی گردد، چرا که علت حصول چنین توبه‌ای قبح فعل نبوده ، بلکه امری دیگر است که در این فعل بوده و در فعل دیگر نه . مثلا کسی که از معصیتی توبه می‌کند بدان سبب که معصیت مورد نظر برای سلامتی بدنش مضر و زیانبار است ، و یا برای حفظ آبروی خویش دست به دامان توبه می‌شود تا در پیش مردمان ، حرمتش حفظ شود، چنین عملی توبه نیست ، چه در این جا پشیمانی بر فعل قبیح به جهت آن نیست .
اگر کسی بر همه گناهانش پشیمان شود به حیثی که بگویند او به واسطه ترس از دوزخ توبه کرده است ؛ چنانچه غایت توبه اش ، همین توبه باشد به شکلی که اگر ترسی نبود، از گناهان توبه نمی‌کرد، توبه او نیز صحیح نیست ؛ زیرا این توبه و پشیمانی به سبب قبح فعل نبوده است .
همچنین اگر غایت توبه ، ترس از دوزخ نباشد، بلکه شخص به سبب قبح فعل توبه کند، ولی مع ذلک ترسی از آتش نیز در میان باشد، به حیثی که اگر قبح فعل نباشد، شخص توبه نکند، توبه او صحیح است .
همین طور است حکم گناه اخلال به واجب یعنی اگر بر این عمل پشیمان شود بدان سبب که به واجب اخلال نموده ، و بر آن شود که آن را ادا نماید؛ توبه اش صحیح است اگر چه ترسی از آتش یا از حرمان بهشت نیز در نیت داشته باشد. پس چنانچه این ترس ، هدف از توبه باشد، توبه نیز صحیح نیست .
در غیر این صورت ، توبه صحیح است ، از این روست که شخص ظالم اگر از مظلوم به جهت خوف از عقوبت احتمالی ، عذر خواهی کند، عقلا عذرش را نپذیرند - چنانکه در شرح تجرید علامه و مجلی و جز آن مذکور است .
در برابر قایلیین به جواز، توبه مبعضه را به جواز ادای عمل واجبی قیاس ‍کرده اند که صحت آن متوقف بر ادای عمل واجب دیگر نیست . بدین بیان که اگر توبه از بعضی گناهان و عدم توبه از بعضی دیگر روا نباشد، در اعمال واجب نیز باید چون واجبی را به انجام می‌رسانیم ، واجب دیگر را نیز انجام دهیم . لیک می دانیم که امر در اعمال واجب ، چنین نیست . پس ‍در توبه از گناهان نیز نباید چنین باشد.
توضیح آن که چنانکه ترک قبیح برای توبه کننده به سبب قبحی که در آن است ، واجب است ، فعل واجب نیز به سبب لزوم و وجوب آن ، واجب است . حال اگر اشتراک افعال و اعمال قبیح در قبح ، موجب عدم صحت توبه مبعضه شود، از اشتراک واجبات در وجوب نیز لازم می آید که ادای یک واجب - بدون انجام واجب دیگر - صحیح نباشد. در صورتی که به اجماع ، بطلان تالی ، ثابت است ؛ چه در این که نماز کسی که روزه واجب را به جای نیاورده صحیح است ، اختلافی نیست .
کسانی که چنین توبه‌ای را روا نمی دانند، به استدلال فوق پاسخ گفته اند که میان ترک قبیح و فعل واجب ، تفاوت و فرق است . تعمیم ، در ترک واجب است ، لیک در فعل واجب نیست . مثلا کسی که می‌گوید: انار ترش ‍است ؛ من انار نمی‌خورم بایستی از خوردن هر چه انار ترش است اجتناب ورزد؛ زیرا ترشی که سبب نخوردن است در همه موجود است . ولی اگر کسی بگوید: من انار را به سبب ترشی آن می‌خوردم لازم نیست همه انارها را بخورد؛ چه فعل خوردن با خوردن یک انار تحقی می‌یابد. بنابراین دو مساله یاد شده ، مختلف و دگرگونند.
مؤ لف مجلی ، علی رغم آنکه می دانیم قیاس در امثال این مباحث حجت نیست ، می‌گوید:
گویم : تفاوت در این است که در تعلیل مذکور، میان ترک قبیح با فعل واجب بدان جهت که هر دو در علت مشترکند، قیاس انجام شده است . این علت ، عبارت است از وجوب فعل به جهت وجوبش ، و ترک قبیح به جهت قبحش . البته این قیاس ، تام نیست ؛ چه در آن ، میان اصل و فرع ، فرق و تفاوت حاصل است ؛ چرا که یکی از آنها از باب فعل است و دیگری از باب ترک . از این رو، اتحاد در علت در میان نخواهد بود؛ زیرا اختلاف در اصل و فرع ، موجب اختلاف آنها در علت است و در نتیجه اختلاف در حکم را نیز موجب می شود. پس این قیاس با وجود، تفاوت یاد شده تام نبوده ، تعلیل بدان نیز ناقص است .
نگارنده گوید: قول راست و صواب در این مساله ، صحت توبه مبعضه است - چنانکه محقق طوسی ، علامه حلی شیخ بهائی - در شرح اربعین - و جمهور علمای دو فرقه بر آن رفته‌اند.
بیان مطلب چنین است که وقوع هر نوع فعلی به سبب انگیزه و داعی آن است ؛ چنانکه انتفای آن فعل نیز به حسب مانع و صارفی است که از وقوع آن ممانعت می‌کند. حال اگر انگیزه و داعی ، رجحان یابد فعل نیز وقوع خواهد یافت . بنابراین ، ممکن است فاعل قبایح ، انگیزه پشیمانی را بر آن قبایح ترجیح دهد بدین وسیله که امری دیگر چون بزرگ بودن گناه ، فزونی نهی‌هایی که بر آن وارد شد و یا تنفر نزد عقلا را بر قبحش اضافه کند.
به بیان دیگر، گاه افعال متعدد دارای انگیزه‌ها و دواعی مشترکی هستند، و شخص می تواند با افزون نمودن این انگیزه ها، بعضی از افعال را بر بعضی دیگر ترجیح دهد، پس رواست که قبح فعل ، انگیزه پشیمانی شخص بر بعضی از گناهان شود. حال ، چنانچه اعمال قبیح دارای دواعی و انگیزه‌هایی باشند که در توان و قوت ، همسان یکدیگرند، توبه بر بعضی از آنها صحیح نخواهد بود.
علامه ، شیخ بهایی در کتاب شرح اربعین می‌فرماید:
قول اصح ، صحت توبه مبعضه است و اگر جز این باشد، توبه از کفر همراه با اصرار بر صغیره صحیح نباشد همچنین علامه حلی فرماید: زیرا چون شخص یهودی ، درهمی برباید و سپس از یهودیت خویش توبه کند بدون آن که از دزدی توبه کند، به اجماع او را مسلمان دانند
محقق طوسی قدس سره در تجرید، پس از اختیار صحت توبه مبعضه چنین می‌فرماید:
تاویل کلام مبارک امیر مؤ منان و فرزندان پاکش علیه السلام نیز همین است ؛ یعنی توبه از پاره‌ای گناهان و در عین حال عدم توبه از پاره‌ای دیگر صحیح است ، چه در غیر این صورت باید کسی را که از کفر توبه کرده ولی از گناه صغیر نه ، کافر دانست .
علامه قدس سره نیز در شرح تجرید، در توضیح آن می‌فرماید:
بنابراین بایستی کلام امیر مؤ منان ، علی علیه السلام و فرزندانش مانند امام رضا، و جز ایشان علیه السلام را که بر طبق نقل ، صحت توبه مبعضه را نفی فرموده‌اند، به تاویل برد؛ چه در غیر این صورت خرق اجماع لازم آید، و تالی باطل است ، پس مقدم نیز چون آن باطل باشد. بیان ملازمه آن است که چون کافر از کفر توبه کند و اسلام آورد در حالی که بر دروغ است ، یا بر او حکم به اسلام می‌گردد و توبه اش پذیرفته می‌شود و یا نه ؛ اگر بر او حکم اسلام شود مطلوب ما ثابت می‌گردد، و در غیر این صورت ، خرق اجماع لازم می‌آید. ابو هاشم بر آن رفته است که چنین شخصی مستحق عقاب کفر است و اسلام توبه اش پذیرفته نیست ؛ لیک اطلاق نام اسلام نیز بر او ممتنع نیست .
ابن ابی جمهور احسائی در کتاب مجلی ، از بعضی مشایخ نقل کرده است : چون دو قبیح در علت قبح مشترک نباشند، توبه از یکی دون دیگر، پذیرفته نیست ، و اگر در علت مختلف باشند بدین صورت که علت قبح یکی از آن ؛ جز علت قبح دیگری باشد، چنین توبه‌ای صحیح است . مثال نوع اول ، زنا و لواط است . چه علت قبح آنها عدم حفظ نسب باشد، پس ‍این دو در علت قبح متحدند. مثال نوع دوم ، زنا و شرب خمر است ؛ چه علت در گناه دوم ، حفظ عقل باشد و در گناه اول ، حفظ نسب .
ابن ابی الجمهور سپس می‌گوید که این قول ، نزدیکتر به صواب و بلکه تحقیق در مساله همین است ، و حمل سخن ائمه هدی علیه السلام بر این وجه مناسب تر است از تاویل اول - یعنی معنایی که شیخ طوسی و جز او برای روایات مقدر دانسته‌اند، فتامل .
لیک در نهج البلاغه ، از امیر مؤ منان علیه السلام فرمایشی است که گواه است بر عدم جواز توبه مبعضه . در آن جا برای حصول حقیقت توبه و انتفاع از استغفار، شش شرط ذکر شده است که در ظاهر بدون وجود آن شرایط توبه واستغفار را نفع و سودی نیست .
ماجرا چنین است که شخصی در حضور وصی علیه السلام از خاندان طلب غفران نموده ، می‌گوید: استغفر الله ! امیر مؤ منان در پاسخ می‌فرماید:
مادرت به عزایت بنشیند! آیا می دانی که استغفار چیست ؟ استغفار، مقام والامرتبگان است . استغفار نامی است که آن را شش معنا (و شرط) است :
اول پشیمانی بر گذشته .
دوم تصمیم بر آن که تا ابد گرد گناهی نیایی .
سوم آن که حقوق خلایق را بدانان باز دهی ؛ چنانکه خداوند را ملاقات کنی بدون آن که حقی بر گردنت باشد.
چهارم آن که هر عمل واجبی که ضایع کرده‌ای قضا و حقش را ادا کنی .
پنجم گوشتی که در حرام بر بدنت روییده ، با سختی ناراحتی بر گناهانت آب کنی ؛ چنانکه پوستت به استخوان رسد و گوشتی تازه روید.
ششم به بدنت درد عبادت طاعت رسانی ؛ همچنانکه شیرینی گناه بدان رسانیده‌ای ، پس چون چنین کردی ، حال بگو: استغفر الله !
حال ، جای این پرسش است که چگونه می توان میان قول به جواز توبه مبعضه و فرمایش علی علیه السلام توافق حاصل نمود؟
در پاسخ باید گفت : این کلام ، اشارت است به حقیقت توبه کامل ، نه مطلق توبه ؛ چنانکه پیش از این دانسته شد که مسلمانان بر مواردی چون قبول توبه شخص یهودی که درهمی دزدیده ، لیک تنها از یهودیت خویش توبه کرده ، نه از دزدی ، اجماع نموده‌اند.

فصل چهارم: توبه موقت

اختلاف است که در این که آیه توبه موقت جایز است یا نه ؟ فی المثل آیا کسی می تواند توبه کند که فقط یک سال گرد گناه نیاید؟
عده‌ای بر آن رفته‌اند که چنین توبه‌ای صحیح نیست ؛ چه این توبه کاشف از آن است که شخص تائب ، از ارتکاب گناه ، به جهت قبح آن پشیمان نشده است وگرنه پشیمانی او چنان بود که تصمیم می گرفت دیگر هیچ بر گرد آن گناه نگردد. حال که سبب پشیمانی ، قبح فعل نبوده ، توبه‌ای نیز محقق نمی‌شود.
جمعی دیگر توبه موقت را صحیح دانسته‌اند، چنانکه در واجبات ، انجام موقت ، صحیح است . بدین بیان که در افعال واجب ، اگر چه علت مقتضی به جای آوردن آنها، حسن و وجوب فعل است ، لیک چنانکه شخص ‍مکلف بعضی از آنها را در بعضی اوقات - نه همیشه - به انجام رساند، صحیح خواهد بود و عملش قبول است . غایت امر آن که چون پس از انجام فعل ، مدتی نافرمانی و فعل را ترک می‌کند و باید دوباره توبه کند.
نگارنده گوید: تحقیق حق در این مساله ، متوقف بر ذکر مقدمه‌ای است که در ذیل می‌آید:
امامیه و معتزله ، و بالجمله عدلیه ، در صحت توبه ، ترک معاودت به گناه را - هر گناهی که باشد - شرط دانسته‌اند. لیک اشاعره چنین شرطی را معتبر نمی‌دانند؛ چه بر آنند که گاه شخصی از عملی پشیمان می‌شود ولی پس از مدتی امر به گونه‌ای دیگر گشته ، پشیمانی از میان می‌رود که خداوند مقلب القلوب است .
آمدی می‌گوید:
توبه ، مورد امر و دستور خداوند است ، پس گونه‌ای عبادت است و معلوم است که شرط عبادت که در هنگام عدم معصیت انجام می‌پذیرد، آن نیست که وقتی دیگر نیز انجام داده شود؛ بلکه غایت امر آن است که چون بار دیگر گناه را مرتکب شود، توبه‌ای دیگر لازم آید.
حال ، پس از ذکر مقدمه‌ای که بیان گشت ، می‌توان گفت :
به اعتقاد متکلمان امامیه - رضوان الله تعالی علیهم - و نیز معتزله ، قول اول درست است ؛ یعنی بطلان توبه موقت . چرا که به اعتقاد عدلیه ، توبه عبارت از پشیمانی بر عمل است بدان سبب که گناه است ، و عزم بر ترک معاودت در زمان آینده .
چنانکه دانسته شد، عزم بر عدم بازگشت ابدی ، در توبه شرط است . این شرط مقتضی بطلان توبه موقت است . اما اشاعره از آن جا که قایل به چنین شرطی نیستند، توبه مذکور را صحیح دانسته‌اند. لیک بعضی از آنان به صراحت گفته اند که البته شخص پشیمان بر گناه ، از این عزم بر تقدیر خطور و اقتدار خالی نیست .
در کتاب اصول کافی ، از کنانی نقل است که چون امام صادق علیه السلام را از معانی این آیه که : ای مومنان به سوی خدا توبه کنید؛ توبه‌ای نصوح پرسید، امام در پاسخ فرمود:
(یعنی ) بنده از گناه توبه کنند و سپس بدان باز نگردد.
نیز روایت است ابوالحسن (موسی بن جعفر) علیه السلام در پاسخ به همین پرسش ، خطاب به محمد بن فضیل فرمود:
(یعنی ) از گناه توبه کند و سپس بدان باز نگردد، و محبوب‌ترین بندگان نزد خدا تعالی منیبان توابند.
و نیز ابوبصیر گوید:
چون امام صادق علیه السلام را از این آیه پرسیدم ، فرمود: گناهی که شخص از آن توبه کند و هرگز بدان بازنگردد. پرسیدم : کدام یک از ما بازنگردد؟
فرمود: ای ابا محمد، خداوند از بندگانش آن را دوست دارد که در فتنه (گناه ) واقع شود و توبه کند.

فصل پنجم: وجوب توبه از گناهان بزرگ و کوچک

گروهی از معتزله بر آن رفته‌اند، که توبه ، تنها از گناهان کبیره که کبیره بودن آنها معلوم و آشکار و یا مظنون است ، واجب است . از این رو گناهانی که صغیره بودن آنها معلوم است ، توبه واجب نیست ، زیرا سبب وجوب توبه ، دفع ضرر است ، و ضرر در گناهان صغیره حاصل نیست . عده‌ای دیگر گفته‌اند: در گناهانی که قبلا از آنها توبه نموده است ، توبه مجدد لازم نیست .
لیک به اعتقاد امامیه ، توبه از جمیع گناهان ، - چه صغیره و چه کبیره و چه اخلال به واجب - لازم است ؛ حال ، چه پیشتر از آنها توبه کرده باشد یا خیر.
سبب آن است که ترک توبه از گناه - صغیره یا کبیره - اصرار بر گناه محسوب می شود، و اصرار بر گناه ، عملی قبیح است که رهایی از آن ممکن نباشد جز به واسطه توبه . پس توبه از همه گناهان واجب است . دیگر آن که سبب وجوب توبه ، قبحی است که در فعل حاصل است ، و این قبح به طور عموم ، در هر دو گونه گناه موجود است ، و سبب وجود توبه در گناهان صغیره ، قبح آنهاست و این که ضرر و زیانی نیز در آنها باشد یا نباشد، تفاوتی ندارد.

فصل ششم : توبه تفصیلی و اجمالی

قاضی القضاة معتزلی معتقد است که بر شخص لازم است در صورتی که گناهان خود را به تفصیل می‌داند، از یک یک آنها به طور تفصیلی توبه کند، و چنانچه بعضی را به شکل تفصیلی و بعضی دیگر را به اجمال می داند، باید از گناهان دسته اول به تفصیل توبه کند و از گناهان دسته دوم به اجمال .
علامه بهائی قدس سره فرماید:
اما توبه مجمله ... محقق طوسی درباره آن ، حکمی ننموده است ، و البته حکم به صحت آن بعید نیست ؛ چه دلیلی بر وجود شرط تفصیل موجود نیست .
نگارنده گوید: شاید شیخ بهائی قدس سره توقف محقق طوسی در این حکم را از کتاب تجرید استفادت برده است ؛ در آن جا که محقق طوسی می گوید: در این که تفصیل را در صورت عالم بودن شخص به گناهانش ، واجب بدانیم ، اشکال است . بدین صورت که در مساله مورد بحث رای صادر ننموده و تعبیر به کلمه اشکال برده است .
علامه حلی در شرحش بر کتاب تجرید؛ پس از ذکر مذهب قاضی القضاة در این مساله ، می‌فرماید:
مصنف ( محقق طوسی ) به وجوب تفصیل در جایی که گناهان در خاطر شخص ، مذکورباشند اشکال وارد کرده است ، چه اجتزا، به پشیمانی بر همعمل قبیحی که از شخص صادر شده ممکن است ؛ اگر چه به طورتفصیل بدانها متذکر نباشد.
و رای صواب ، صحت توبه مجمله است و قول به اشتراط تفصیل ، بس ‍موهون است ، مانند قصد روزه که تنها نیت دوری از مفطرات کفرات می‌کند؛ اگر چه آنها را به تفصیل در خاطر نیاورد. علاوه بر این ، دلیلی بر اشتراط تفصیل موجود نیست ، پس چگونه بعضی از معتزلیان چنین مدعایی را اثبات توانند کرد.

فصل هفتم: آیا به یاد آوردن گناه، گناه است و تجدید توبه لازم است؟

متکلمان در این که آیا هنگامی که مکلف از گناهی توبه کند لیک پس از مدتی آن را به خاطر آورد، باید دوباره توبه کند یا خیر، در اختلاف افتاده‌اند. در این باره ، محقق طوسی می فرماید: و در وجوب تجدید (توبه ) نیز اشکال است .
علامه - رضوان الله علیه - در شرح تجرید می‌فرماید:
ابو علی گفته است : آری ! (یعنی با یاد آوردن گناه ، توبه واجب می‌شود) بر این مبنا که مکلف قادر، هیچ گاه از دو ضد به دور نیست : یا فعل و یا ترک ، پس چون معصیت را به یاد آورد یا از آن پشیمان است و یا بر آن مصر. مصر بودن ، فعلی است قبیح ؛ پس واجب است پشیمان باشد. و ابو هاشم گفته است : توبه واجب نیست ، چه جایز است که شخص ‍قادر، بر آن دو ناتوان باشد.
بنابراین ، ممکن است شخص تائب ، گناه را به یاد آورد و از آن پشیمان نباشد، لیک بر آن اشتها و ابتهاجی نیز نداشته باشد.
در کتاب ریاض السالکین ، در روضه سی و یکم در ذیل روایت پس این توبه‌ام را چنان کن که نیاز به توبه‌ای دیگر نیفتد آمده است :
از کلام حضرت علیه السلام که می‌فرماید: پس این توبه‌ام را چنان کن که .... دریافته می‌شود که چون گناه به خاطر آید، تجدید توبه لازم نباشد؛ بر خلاف عقیده کسی که پنداشته است چون تائب ، گناه را به یاد آورد، کسی را ماند که آن گناه را مرتکب شده ؛ از این رو باید توبه را تجدید کند.
همچنین آمدی در این باره می‌گوید:
بر بطلان چنین راءیی ، این حقیقت گواه است که همه به بداهت می‌دانیم که صحابه و کسانی که پس از کفر، مسلمان شدند، کفری را که در زمان جاهلیت بدان متصف بودند، به یاد می آوردند، و با این حال بدانان امر نشد که از این توبه کنند؛ پس هر گناهی نیز که از آن توبه شود، چنین باشد.
نگارنده گوید: بی شک توبه ، تنها در جایی محقق است که گناهی انجام پذیرد. حال اگر از کسی گناهی سر زند و سپس توبه کند، و پس از آن گناه را به یاد آورد، به اتفاق متکلمان نمی‌توان چنین عملی را قبیح دانست و اساسا گناهی به وقوع نپیوسته است و تا توبه لازم شود.
بنابراین ، آنچه از ابوعلی نقل گشت ، به دور از تحقیق است ؛ چنانکه دلیلی که آمدی بدان متوسل شد، موید رای و نظر ما در این مساله است .

فصل هشتم: عزم بر بازنگشتن

در کتاب ریاض السالکین است :
شیخنا بهایی در شرح الاربعین می‌فرماید: در توبه ، عزم بر این که شخص در باقی عمر خویش به گناه بازنگردد، لازم است ، ولی آیا امکان صدور گناه از شخص تائب در باقی عمر شرط صحت توبه است ؟ مثلا اگر کسی مرتکب گناه زنا شود و سپس از گناه خویش دست کشیده ، توبه کند و بر آن شود که هرگز چنین گناهی از او سرنزند، آیا فقط در صورتی که بر انجام آن گناه قدرت داشته باشد توبه اش صحیح است یا این که وجود قدرت در صحت شرط نیست ؟
بیشتر علما معتقد به وجه دومند؛ لیکن از بعضی متکلمان نقل است که گذشتگان بر آن ، اجماع داشته‌اند. سزاوارتر از این وجه به صحت ، جایی است که شخص در مرضی توبه کند که به غلبه گمانش ، در آن مرض ‍خواهد مرد. اما توبه‌ای که به هنگام مرگ یا یقین بر آن باشد - که آن را به معاینه تعبیر کنند - به اجماع ، صحیح نباشد، و قرآن عزیز بدین حقیقت ناطق است در آن جا که خدای سبحانه فرماید: کسی که با اعمال زشت ، تمام عمر را اشتغال ورزد تا آن گاه که مشاهده مرگ کند، در آن ساعت پشیمان شود و گوید: اکنون توبه کردم ، توبه اش پذیرفته نیست ، چنانکه هر کسی به حال کفر بمیرد توبه اش قبول نشود؛ برای اینان عذابی بس ‍دردناک مهیا بساختیمو
حدیثی است از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که می‌فرماید: خداوند توبه بنده را مادام که غرغره نکرده است می‌پذیرد در این جا مراد از غرغره ، هنگامی است که مرگ فرا رسیده و روح در حال قبض ‍است .
علاوه بر این ، راویان امامیه ، احادیث بسیاری از ائمه اهل بیت علیه السلام نقل کرده‌اند که بر اساس آنها، توبه در هنگام مرگ و ظهور نشانه‌ها و مشاهده اهوال آن پذیرفته نیست .
همچنین کلام مبارک خدای تعالی در قرآن کریم نیز ناظر بر همین معناست ، در آن جا که فرموده است :
و ما بنی اسرائیل را از دریا گذرانیدیم . پس آن گاه فرعون و سپاهش به ظلم و تعدی آنها را تعقیب کردند تا چون هنگام غرق او فرا رسید، گفت : اینک ایمان بیاوردم و شهادت می دهم که حقا جز آن کسی که بنی اسرائیل بدو ایمان دارد خدایی نیست و من هم تسلیم فرمان اویم . (و با او در آن حال خطاب شد:) اکنون باید ایمان بیاوری در صورتی که پیش ‍از این عمری به کفر و نافرمانی زیستی و از بدکاران بودی ؟!
در این آیات خداوند متعال به صراحت بیان می‌فرماید که به هنگام یقین بر مرگ و هلاکت و یاس از زندگانی ، توبه مقبول نیست ؟ در این هنگام چاره‌ای جز انجام اعمال نیک و ترک گناهان و زشتیها نیست . بنابراین ، در وقت مرگ ، اعمال شخص از حد تکلیف خارج است ؛ زیرا فعل او را استحقاق مدح و ذم نیست ؛ و به واقع تکلیف از او ساقط است ؛ و در نتیجه توبه اش نیز صحیح نخواهد بود.
در کتاب من لایحضره الفقیه آمده است :
از امام صادق علیه السلام از این کلام خدای تعالی پرسش شد که : کسی که با اعمال زشت ، تمام عمر اشتغال ورزد تا آن گاه که مشاهده مرگ کند، در آن هنگام پشیمان شود و گوید: اکنون توبه کردم ، توبه اش پذیرفته نیست امام در پاسخ فرمود: (یعنی :) هنگامی که امر آخرت را به چشم بیند.
همچنین در حدیث است :
کسی که پیش از معاینه توبه کند، توبه اش پذیرفته شود که این فرمایش ‍را چنین تفسیر کرده‌اند: یعنی پیش از آن که به چشم ، ملک الموت را بیند.
ممکن است مراد از معاینه علم شخص به حلول مرگ و قطع امید از زندگی باشد و یقین بر این امر؛ چنانکه گویی آن را می‌بیند. همچنین ممکن است مراد؛ از دیدن پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت وصی علیه السلام باشد؛ چه در روایت است که آن دو بزرگوار بر بالین هر محتضری حاضر شده ، او را به خیر و شری که بدو می رسد، بشارت می دهند احتمال دیگر آن است که مراد، آن باشد که شخص ، منزلت و جایگاه خویش را در آخرت می‌بیند؛ چنانکه از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت است که فرمود:
هیچ یک از شما نمیرد جز آن که به عاقبت خویش علم بیابد و جایگاه خویش را در بهشت یا دوزخ بیند.
بالجمله به تصریح آیات و روایات و برهان عقل و اجماع توبه در هنگام معاینه قبول نیست . حال ، چنانچه خبری ، که ظاهرش خلاف این مطلب است یافت می‌شود، تاویلش همین معنای صحیح است که به حکم عقل و نقل مبرهن است .
نکته دیگر آن که مرض مهلک را نمی‌توان از باب معاینه دانست ؛ زیرا نمی‌توان مرگ کسی را که بدان دچار است بطور کامل و قطعی و حتمی فرض نمود. از این رو ممکن است مراد اخباری که با ظاهر مخالف کتاب و عقل و اجماعند، چنین حالی باشد.
در کتاب شریف اصول کافی ، زراره از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:
چون جان بدین جا رسد - و اشاره به گلوی خود فرمود - عالم را توبه نباشد، و نادان را توبه هست .

فصل نهم: مراد از قبول توبه

مقصود از توبه ، ساقط شدن عقابی است که بر گناه مترتب است . همه مسلمانان در این که با توبه ، عقاب گناه از میان برداشته می‌شود، اتفاق نظر دارند؛ لیک در این به اختلاف افتاده‌اند که آیا توبه‌ای که دارای شرایط و صفات لازم است ، خود ذاتا باعث بر طرف شدن عقاب می گردد، یا این که توبه را نزد خداوند ثوابی است که این ثواب موجب اسقاط عقاب می‌شود. بنابراین ، گروهی بر آن رفته‌اند که توبه بدان سبب که دارای ثواب بسیاری است ، موجب از میان رفتن عذاب می‌گردد.
محقق طوسی قدس سره رای نخست را اختیار کرده و برای اثبات آن دلیل آورده است که علامه حلی در شرح می‌فرماید:
اول آنکه گاه توبه ، محبطی است که ثوابی بر آن مترتب نیست ؛ مانند توبه شخص بی دین از گناه زنا، که عقاب زنا را برطرف می‌کند؛ لیک ثوابی بر آن مقرر نیست . دوم آن که اگر کثرت ثواب توبه ، موجب اسقاط عقاب باشد، دیگر فرقی میان توبه پیش از گناه و توبه پس از آن نیست ، مانند عباداتی که به سبب فزونی ثواب ، عقاب را مرتفع می نمایند، و اگر چنین معنایی صحیح باشد، شخص تائب نیز چون کافر یا فاسق ، باید عقاب از او ساقط شود. سوم آن که ، چنانچه سبب سقوط عقاب ، بسیاری ثواب توبه باشد، دیگر شخص گناهکار نمی‌تواند تنها از بعضی گناهان توبه کند، و بنابراین اسقاط عقاب از گناه توبه شده ، اولویتی بر اسقاط عقاب گناهی که از آن توبه نشده ، نخواهد داشت ؛ چرا که نمی‌توان ثواب را به یک عقاب اختصاص داد و به عقاب دیگر نه .
مصنف ( محقق طوسی ) از دلیلی که بر مخالفت با او آورده‌اند پاسخ داده است . بیان ایندلیل چنین است که اگر توبه ، ذاتا مسقط عقاب باشد، درحال معاینه و سرای آخرت نیز باید آن را مرتفع نماید. (مصنف ) پاسخ داده است کهتوبه در صورتی موجب سقوط عقاب است که بر وجه مقرر باشد، و این وجه آن است کهبر گناه به سبب قبحش ، پشیمانی حاصل آید؛حال آن که در آخرت جایی برای پشیمانی نیست و تنها الجاءحاصل است .
اختلاف دیگر در این است که آیا بخشش پس از توبه بر خداوند واجب ، و عقوبت پس از توبه ، ظلم و ستم است یا این که چیزی بر خداوند واجب نیست ، بلکه رفع عقاب ، بخشش ، تفضل و کرم و رحمت اوست بر بندگان ؟
متکلمان معتزلی به رای نخست معتقدند و اشعریان به رای دوم شیخ ابو جعفر - قدس الله روحه - نیز در کتاب الاقتصاد، و علامه در بعضی از کتب کلامی اش رای نخست را صحیح دانسته و محقق طوسی در کتاب تجرید حکمی صادر ننموده است . شیخین نیز دلیل وجوب را مردود دانسته‌اند.
ابن ابی جمهور احسائی در مجلی می‌گوید:
معتزله رای خویش را بر این مبنا نهاده‌اند که عفو و بخشش فاسق ممنوع است . پس چنانچه عقاب به وسیله توبه ساقط نشود، قبح تکلیف شخص ‍گناهکار لازم خواهد آمد، چه حسن تکلیف از آن روست که به واسطه اش ‍به ثواب دست یافته می شود، و حال آن که به اعتقاد آنان ثواب با عقاب قابل جمع نیست ؛ در نتیجه رهایی از عقاب ممکن نخواهد بود. پس ‍تکلیف ، قبیح می‌شود، ولی این خلاف است . همچنین اگر پس از توبه ، سقوط گناه واجب است ، پس سقوط عقاب نیز لازم خواهد بود؛ زیرا گناه و عقاب هر دو معلول علتی واحدند که عبارت است از فعل قبیح ، و سقوط یکی از دو معلول مستلزم سقوط معلول دیگر است ؛ چه هنگامی که یکی از دو معلول ، مرتفع شود علت نیز مرتفع شده است در نتیجه معلول دیگر نیز مرتفع می‌گردد. از این رو شخص به کسی که نسبت بدو عملی زشت به انجام رسیده ، عذر آورد و خلوص نیت و عذر و پشیمانی اش آشکار شود، دیگر نمی‌توان او را ذم و نکوهش کرد و هم از این روست که عقلا هر آن کس را که او را نکوهش کنند، لایق ذم و نکوهش می‌دانند.
باید گفت که کلام فوق را اشکالات است . یکی آن که بخشش را در مورد مذکور ممنوع دانسته است . دیگر آن که ما می دانیم که بعضی از افعال و اعمال زشت که از مکلف صادر می‌شود، تنها مقتضی ذم و نکوهش است نه عقاب و مجازات . بنابراین ، دانسته می‌شود که ذم و عقاب همیشه در وقوع ملازم یکدیگر نیستند و چه بسا یکی از آنها، بر خلاف دیگری ، حاصل باشد. البته نمی‌توان این حقیقت را انکار کرد که آنها دارای تلازم در استحقاقند.
ممکن است که در مقام اشکال بگویند: اگر قبول توبه واجب نباشد، پس ‍قبول اسلام نیز از شخص کافر واجب نخواهد بود، و در نتیجه ، تکلیف او صحیح نیست و حال آن که اجماع ، بر خلاف این است .
در پاسخ باید گفت : دو مورد یاد شده ، با یکدیگر متفاوتند. بیان اختلاف این است که درباره شخص کافر، به ادله نقلیه ثابت است که عقاب او در سرای واپسین دایم است و آن را انقطاعی نیست . از این رو حسن تکلیف او جز به وجوب قبول اسلام وجهی نخواهد داشت . در حالی که انقطاع عقاب از شخص گناهکار (غیر کافر) واجب ، بلکه عفو او جایز است و در نتیجه ، تکلیف او قبیح نیست ؛ چه استحقاق ثواب برای گناهکار ثابت است اگر چه قبول توبه اش واجب نیست .
کوتاه سخن آن که حق نزد ما این است که سقوط عقاب به واسطه توبه تفصل خدای تعالی است ، نه امری واجب ؛ چه اگر واجب باشد سبب آن از دو حال خارج نیست .
اول آن که قبول توبه بر خداوند متعال واجب باشد که این فرض ، ممنوع است . سبب ، آن است که چنانچه کسی از دیگری نافرمانی ، و به بدترین شکل ممکن نسبت به او بدی و ناسپاسی کند و سپس عذر آورده ، طلب بخشش نماید، بخشش و قبول عذر او، نزد عقلا واجب نیست به طوری که اگر او بخشیده نشود، مذمت و نکوهش عقلا را در پی نخواهد داشت . بلکه به عکس ، گاه عقلا عدم بخشش و عفو را نیک می‌دانند.
دوم آن که سبب وجوب سقوط عقاب را کثرت و بسیاری ثواب توبه بدانیم که این فرض نیز ممنوع است ؛ چه بنای این فرض بر تحابط می باشد؛ و تحابط باطل است ، چنانکه در محل خود محقق گشته است .

فصل دهم: استحباب غسل برای توبه، و اشارتی به گناهان بزرگ و کوچک

جناب سید علیخان مدنی در روضه سی و یک کتاب ریاض السالکین در شرح صحیفه سیدالساجدین گوید:
اکثر علمای ما - یعنی علمای امامیه - تصریح فرموده اند که بعد از توبه ، غسل توبه مستحب است خواه توبه از کفر باشد و خواه توبه از فسق خواه آن فسق از ارتکاب به گناهان کوچک باشد و خواه به گناهان بزرگ . بلکه شهید ثانی - رحمه الله - در شرح لمعه قائل به استحباب غسل توبه برای مطلق گناه شده است اگر چه گناه کوچک نادری باشد که موجب فسق نبوده باشد.
و شیخ مفید - رضوان الله علیه - استحباب غسل توبه را اختصاص به کبائر - یعنی گناهان بزرگ - داده است .
و برخی گفته‌اند که شاید نظر مفید این باشد که همه ذنوب کبائرند - یعنی گناهان مطلقا گناه بزرگند - زیرا که همه گناهان در این امر که گناه خروج از طاعت حق تعالی است اشتراک دارند یعنی هر گناهی که موجب خروج از طاعت خداوند سبحان است ، و تقسیم گناه به بزرگ و کوچک به اضافه و لحاظ به مادون و مافوق آن پیش آمده است که گناهی را نسبت به گناه مادونش بزرگ می‌شمارند و نسبت به گناه مافوقش کوچک - مثلا بوسه ناشایست را نسبت به زنا، گناه کوچک گویند، و نسبت به نظر ناشایست ، گناه بزرگ .
و جناب شیخ ابو علی طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان - رضوان الله علیه - این نظر جناب شیخ مفید را به امامیه نسبت داده است که فرموده اصحاب ما - یعنی امامیه - همه گناهان را بزرگ می‌دانند و گناه کوچک و بزرگ به لحاظ نسبت با این گناه و آن گناه پیش آمده است .

فصل یازدهم: توشه‌ای از آداب توبه

در روضه سی و یکم کتاب ریاض السالکین است که ناصحی گفته است :
چون اراده توبه کردی ، نفس خویش را از تبعات و قلبت را از گناهان پیراسته کن و رویت را عزمی صادق و رجایی واثق به وجه علام الغیوب متوجه گردان و چنین دان که تو بنده‌ای هستی فراری از مولای کریم و رحیم و حلیم که باید به پیشگاهش بازگردی و از عذابش بدو پناه جویی . او تو را چنین وعده داده که اگر به سویش بازگردی و از گذشته ات ، پشیمان شوی ، تو را بخشد و هر چه خطا کرده‌ای نادیده انگارد.
پس برخیز و غسلی به احتیاط به انجام رسان و لباست را پاکیزه نما و فرایضی چند به جای آر، و به نافله‌ای آن را مزین کن . این نماز را سزاوار است که بر زمین به خشوع و خضوع و حیا و سر افکندگی و گریه و اظهار نیاز و فقر باشد؛ در مکانی که کس تو را نبیند و صدایت را نشود جز خدای سبحان . پس چون سلام گفتی ، نماز را به تعقیبات دنبال کن در حالی که حیا و امید در وجودت ظاهر گشته است . سپس دعای ، ماثور از زین العابدین علیه السلام را قرائت کن که ابتدایش چنین است . ای کسی که پناه گناهکاران است ....
پس از آن ، روی بر خاک نه و خاک بر سر. رویت را که گرامی‌ترین اعضای تو است با اشکی روان و قلبی محزون بر خاک مال ، در حالی که به صدایی بلند می‌گویی : گناه بنده ات عظیم است پس او سزاوار بخشش تو است ، و این را تکرار کن و گناهانت را که به یاد داری بر شمار و نفس خویش را ملامت گوی و آن را توبیخ و بر آن شیوه کن و از آنچه از آن صادر گشته اظهار پشیمانی نما. بر این حال وقتی بسیار باقی باش و سپس برخیز و دست به سوی آن تواب رحیم بالا بر و چنین گو: پروردگارا! بنده فراری ات به پیشگاهت بازگشته ، بنده نافرمانت به صلح با تو روی آورده ، بنده گناهکار با عذر و تقصیر به سوی تو آمده و تو گرامی ترین گرامیان و بخشنده ترین بخشندگانی . سپس در حالی که اشکهایت باریدن گرفته ، دعای وارد شده از زین العابدین علیه السلام را بخوان که اولش چنین است : خدایا! ای کسی که وصف وصف کنندگان ، نتواند وصفش ‍کند!
و بکوش تا قلبت بدو متوجه شود و تماما روی بدو نمایی ؛ در حالی که به نفس خویش ، سعه جود و رحمتش را به احساس می‌آوری . سپس سر به سجده بره ؛ سجده‌ای همراه با گریه و زاری و شیون به صدایی که جز خدای تعالی ، کس آن را نشنود، پس از آن سرافراشته دار و به وثوق بدان که توبه مقبول افتاده و شاد باش که آرزویت بر آورده گشته است و الله ولی التوفیق .

فصل دوازدهم: شتاب در توبه

در همان روضه از کتاب ریاض السالکین آمده است که اهل دلی گوید:
مردم در توبه چند گروهند: کسی که توبه را به پیش اندازد و از آن دوری گزیند، و فریفته شود به فراوانی آرزو و امل ، و غافل ماند از مرگ و اجل ، چنین کسی چون مرگ او را دریابد، بر اصرار باشد، پس هالک و نابود است .
دیگر آن که مادام که شهوتی نیاید، تائب است و چون آن را باید، بر مرکب هوا و هوس سوار شده ، محاسبه نفس را ضایع کند. پس این نیز مستوجب عقوبت خداوند است . سه دیگر آن که تائب است ، لیک نفس ، او را به آنچه نمی‌خواهد، خواند، پس این را نیز نیاز به ادب نفس باشد که هر قدر مجاهدت کند، او را فایده رساند؛ دیگر آن کس که همواره در حساب است و چون دشمن از خویش حساب کشد؛ پس این شخص ، مستوجب عصمت از جانب خداوند است ...
علامه شیخ بهائی قدس سره می‌فرماید:
کسی که در توبه اهمال ورزد و آن را از وقتی به وقتی دیگر پیش اندازد، میان دو خطر عظیم باشد که اگر به فرض از یکی از آنها جان سالم به در برد، از دیگری نتواند به در برد:
اول آن که اجل بدو مهلت ندهد و از غفلت خویش آگاه نگردد جز هنگامی که مرگش فرار رسد و فرصت تدارک از دست رود و درهای تلافی گذشته بسته شود و وقتی فرا رسد که خدای سبحان بدان اشارت فرموده : و (امروز) میان آنها و آرزوهایشان (که به دنیا برگردند یا توبه و ایمانشان را بپذیرند تا از عذاب رهایی یابند) به کلی دوری و مباینت افتاد و چنان شود که روزی یا ساعتی مهلت طلبد لیک سوالش ‍اجابت نشود؛ چنانکه حق تعالی فرمود: پیش از آن که مرگ یکی از شما فرا رسد در آن حال (به حسرت ) گوید: پروردگارا! اجل مرا اندکی به تاخیر انداز یکی از مفسرین در تفسیر این کریمه گفته است : چون محتضر را پرده کنار رود، گوید: ای ملک الموت ! مرا روزی مهلت ده تا به خدایم عذر آورم و توبه کنم و عملی صالح انجام دهم . لیک ، ملک الموت او را گوید: روزها را تباه ساختی ؛ پس گوید: یک ساعت مهلتم ده و به تاخیر انداز. ملک الموت گوید: ساعات را بر باد داده‌ای و حال ، ساعتی مهلت خواهی ؟ پس در توبه بر او بسته شود و به روح خود، آتش را مزمزه کند و شربت حسرت و ندامت بنوشد بدان سبب که عمر خویش را ضایع ساخته است و چه بسا اصل ایمانش نیز در اثر صدمات این اهوال از دست رود.
دوم آن که ظلمت و تیرگی گناهان بر قلبش تراکم یابد تا بر آن ، شکل یابد، و زنگار شود به طوری که دیگر محو نشود، چه در اثر هر معصیتی که انسان مرتکب شود، ظلمتی بر قلب پدید می‌آید؛ چنانکه در آیینه به واسطه دم انسان ، ظلمتی پدید می آید. پس چون ظلمت گناهان ، بر روی هم انباشته شوند، به صورت زنگار، درآیند؛ چنانکه بخار نفس انسان آیینه را چنین کند. هنگامی که این زنگار بسیار شوند و مدتی طولانی باقی بمانند، در قلب انسان چنان فرو روند که دیگر به هیچ وجه صیقل نپذیرد.
گاه از این ، به قلب منکوس و سیاه تعبیر کنند؛ چنانکه از (امام ) باقر علیه السلام را تباه نکند. قلب همچنان بر گناه اصرار ورزد تا گناه بر آن غالب آید و آن را وارونه کند و نیز فرمود: بنده‌ای نیست جز آن که در قلبش نقطه‌ای است سفید. چون گناه کند؛ در آن ، نقطه‌ای سیاه پدید آید. چنانچه توبه کند، این نقطه سیاه برود، و چنانچه در گناهان پیش رود، نقطه افزون گردد تا روی سفیدی را بپوشاند و به طوری که دیگر صاحبش ‍به هیچ روی ، به خیز باز نگردد، و این مراد خدای عزوجل است که فرماید: چنین نیست ؛ بلکه ظلمت بدکاری و ظلمشان بر دلهای آنان غلبه کرده است
این که فرمود: صاحبش به هیچ روی ، به خیر باز نگردد، گواه است بر آن که دارنده چنین قلبی ابدا از گناهان روی نگرداند و توبه نکند؛ حتی چنانچه به زبان بگوید که به سوی خداوند توبه کردم ، صداقتی در آن نباشد و تنها زبان خویش را به حرکت در آورده است ؛ بدون آن که قلبش را با آن موافقتی باشد، پس آن را اصلا اثری نیست ، چنانکه مجرد سخن غسال که بگوید: لباس را شستم ، لباسها را از پلیدیها پاک نکند.
و چه بسا صاحب چنین قلبی نسبت به اوامر و نواهی شرعی بی مبالات شود و امر دین در نظرش آسان آید و وقع احکام الهی از قلبش رخت بربندد و طبعش از قبول آنها سرباز زند، و این به اختلال در عقیده اش ‍منجر شود و ایمانش زایل گردد و در نتیجه بر غیر دین بمیرد؛ و این حالت همان است که از آن به عاقبت شر تعبیر کرده‌اند - نعوذ بالله من شرور انفسنا و سیئات اعمالنا.
بعضی از ارباب علم گفته است :
توبه را مغتنم بدار پیش از آن که نزدیک به مرگ تائب گردد و مقیم رهسپار شود، و پیش از آن که نتیجه پشیمانی باشد و موجود عدم گردد (یعنی سرمایه عمر از کف بدر رود) و پیش از آن که ادبار بر مصرت به گناه سراپرده زیان زند که در آنگاه نه اقاله عثار است و نه توفیق انابه و اعتذار.
همچنین در اواخر کتاب کشکول شیخ بهائی قدس سره است :
در حدیث است که چون پیری کهنسال توبه کند، ملایک گویند: حال که حواست به سستی و ناتوانی رسیده و نفست به سردی گراییده (توبه می‌کنی ؟
عطبی نقل کرده است که مردی را هنگام مرگ گفتند: بگو: لا اله الا الله مرد گفت : آه ! افسوس بر جوانی ! در چه زمانی عنفوان جوانی را از دست داده‌ام ، و در حینی که غیرتمند مرد و کابین ارزان شد و حجاب از هر باب بر کنار رفت :
همچنین ، مردی در حال مرگ بود و چیزی نمانده بود که جان به جان آفرین تسلیم کند. او را گفتند: لا اله الا الله . گفت : اندوه من بر زمان است و در چه زمانی روزگار ناگوار اصابت کرد؛ در حینی که زمستان پشت کرد و تابستان روی آورد و شراب و ریحان خوشمزه و پاک و پاکیزه است .
و به شخص دیگر در حال احتضارش گفتند: بگو لا اله الا الله گفت : شب سرد شد و آب خوشمزه و شراب گوارا، از ما حزیران و تموز و آب گذشت . پس در همان وقت جان تسلیم کرد.
حکایت است مردی منزلش در نزدیکی حمام منجاب بغداد بود، روزی زنی از او پرسید: ای مرد! حمام منجاب کجاست ؟ مرد، او را به جایی دیگر راهنمایی کرد، مکانی مخروبه که زن را راه گریختن از آن نبود. مرد به دنبال او رفت و در همان جا به او تجاوز کرد. مدتها بعد هنگامی که مرد در بستر مرگ افتاد، او را گفتند: بگو لا اله الا الله مرد در پاسخ این بیت را خواند و مرد:
یا رب قائلة یوما و قد تعبت  :
این الطریق الی حمام منجاب
سؤ خاتمه این گونه روی می‌آورد و مخذول را از راه عاقبت می‌اندازد، پناه می‌بریم به خدا از سؤ خاتمه .
از صاحب دلی است که گفته است :
تائبان منیب را انواعی است : کسی که توبه از گناهان و بدیها می‌کند، و کسی که از لغزشها و غفلتها، و سه دیگر آن که از رؤ یت حسنات و مشاهده طاعات خویش .
و بر این منوال کسی را پرسیدند که ثواب کدام عمل بیشتر است ؟ در پاسخ ، این بیت را بسرود:
اذا محاسنی اللاتی ادل بها
کانت ذنوبی فقل لی کیف اعتذر
ادل از ماده الدلال به معنای التغنج است که در فارسی همان معنای ناز کردن را دارد. گویی این بیت اشارت است به حدیث مشهوری که می‌فرماید:
حسنات ابرار، سیئات مقربان است .

فصل سیزدهم: حث بر توبه در آیات و اخبار

خدای عزوجل می‌فرماید:
قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ، ان الله یغفر الذنوب جمیعا، انه هو الغفور رحیم .
همچنین می‌فرماید:
ان الله یحب التوابین و یحب المتطهرین
چنانکه می‌فرماید:
الم یعلموا ان الله هو یقبل التوبة عن عباده و یاخذ الصدقات و ان الله هو التواب الرحیم
و نیز می‌فرماید:
الذین یحملون العرش و من حوله یسبحون بحمد ربهم و یؤ منون به و یستغفرون للذین آمنوا ربنا وسعت کل شی ء رحمة و علما فاغفر للذین تابوا و اتبعوا سبیلک و قهم عذاب الجحیم # ربنا ادخلهم جنات عدن التی و عدتهم و من صلح و من آبائهم و ازواجهم و ذریاتهم انک انت العزیز الحکیم # و قهم السیئات و من تق السیئات یومئذ فقد رحمة و ذلک هو الفوز العظیم
همچنین می‌فرماید:
و الملائکة یسبحون بحمد ربهم و یستغفرون لمن فی الارض الا ان الله هو الغفور الرحیم
در کتاب شریف و گران سنگ کافی ، از ابن وهب نقل است که می‌گوید:
شنیدم که ابو عبدالله ، امام صادق علیه السلام فرمود:
چون بنده توبه نصوح کند، خداوند او را دوست بدارد، و در دنیا و آخرت ، (گناهان ) او را بپوشاند. پرسیدم : چگونه (گناهان ) او را می‌پوشاند؟ فرمود: گناهانش را که دو ملک بنوشته‌اند، از یادشان ببرد، و اعضای بدنش را وحی فرماید که گناهش را پنهان کنید، و به مواضعی از زمین (که در آنها گناه کرده است ) وحی فرماید که گناهی که در شما مرتکب شده ، کتمان کنید. پس او به لقای خدای رود در حالی که چیزی بر گناهش گواهی ندهد.
همچنین در همان کتاب شریف است که محمد بن مسلم از ابو جعفر، امام باقر علیه السلام نقل کرده است :
ای محمد بن مسلم ! گناهانی که مؤ من از آن توبه کند، بخشوده شود. پس ‍باید برای زمان پس از توبه از نو شروع به عمل کند، و به خدا سوگند که این توبه تنها اهل ایمان راست . عرض کردم : چنانچه توبه خویش را بشکند و گناه کند و سپس توبه کند چه ؟ فرمود: ای محمد بن مسلم ! آیا توانی باور کنی که بنده‌ای مومن بر گناه خویش پشیمان شده و از خدا آمرزش خواسته و توبه کرده ، ولی خداوند توبه اش را نپذیرفته است ؟ گفتم : او بارها چنین کرده ؛ گناه کرده و سپس توبه و استغفار! فرمود: هر گاه مومن به استغفار و توبه باز گردد، خداوند نیز بخشایش و آمرزش را به سویش باز گرداند، و خداوند، آمرزنده و مهربان است . توبه را می‌پذیرد و بدیها را در می‌گذرد. پس مبادا مؤ منان را از رحمت خدا دور نمایی !
حدیث دیگر از جابر است که از ابوجعفر، امام باقر علیه السلام نقل می‌کند:
کسی که از گناه توبه کند، چون آن است که گناهی نداشته است ، و آن که گناه بماند و در همان حال ، آمرزش طلبد (و توبه نکند) چون کسی است که استهزا می‌کند.
همچنین آیات و اخبار بسیار دیگری درباره توبه موجود است که ان شاء الله آنچه به عنوان نمونه ذکر نمودیم ، کفایت می‌کند.
ناگفته نماند آنچه در مباحث حاضر درباره توبه ، به اسلوب علم کلام بیان گشت ، مناسب با این حال و مقام بود، و البته حقایق و مطالبی رفیع و سامی در این باره موجود است که از افشای آن - که خاص خواص است - خودداری نمودیم .

خاتمه: تبرک به کلام علوی

در پایان ، مناسب است که این مباحث گرانقدر را به ذکر سخنان حضرت وصی ، امام الائمة ، امیر مؤ منان ، علی علیه السلام مزین و متبرک کرده ، شرافتی ، افزون تر بدان ارزانی نماییم و شرحی که در کتاب تکلمة منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة بر این بخش از کلمات آن بزرگوار تحریر کرده‌ایم ذکر نماییم . خطبه‌ای که درصدد ذکر و شرح آنیم ، خطبه دویست و سی و پنجم کتاب شریف نهج البلاغه است ، که امام علی علیه السلام می‌فرماید:
فاعملوا و انتم فی نفس البقاء و الصحف منشورة ، و التوبة مبسوط، و المدبر یدعی ، و المسی ء، یرجی قبل اءن یخمد العمل و ینقطع المهمل و ینقضی الاجل ، و یسد باب التوبة و تصعد الملائکه فاخذ امروء من نفسه لنفسه ، و اءخذ من حی لمیت ، و من فان لباق ، و من ذاهب لدائم ، امرؤ خاف الله و هو معمر الی اجله ، و منظور الی عمله امرؤ الجلم نفسه بلجاهما، زمها بزمامها، فامسکها بلجاهما عن معاصی الله و قادها بزمامها الی طاعة الله .

شرح واژگان

فی نفس البقاء یعنی در سعه بقاء. نفس - به فتح نون و فاء - بر وزن سبب به معنای فراخی ، فربگی ، گستردگی و وسعت است . در الصالح جوهری آمده است : و النفس بالتحریک ، یقال : انت فی نفس فی امرک ای فی سعة.
صحف ، جمع صحیفه است به معنای کتاب . صحائف . نیز جمع دیگر صحیفه است . در این جا مراد، از صحیفه ، کتابهای اعمال انسانهاست . کلمه توبه در اصل به معنای بازگشتن از گذشته است . از این رو، زمخشری ، آیه کریمه ، فتلی آدم من ربه بکلمات فتاب علیه را چنین تفسیر کرده است : خداوند، به رحمت و قبول به سوی آدم رجوع فرمود توبه در اصطلاح عدلیه ، به معنی پشیمانی از گناه ، به جهت قبح آن است . از این رو آن را بدین گونه به تفصیل تعریف کرده‌اند که توبه عبارت است : از پشیمانی بر گناه به جهت قبحش و با عزم بر این که دیگر در آینده به سوی آن باز نگردد. به عبارتی دیگر پشیمانی بر فعل قبیح با این عزم که عملی دیگر چون آن را به انجام نرساند. چنانکه شرح تفسیرش گذشت .
چنانچه توبه به خداوند متعال اسناد داده شود، پس از آن ، حرف علی می‌آید؛ مانند: وارنا مناسکنا و تب علینا و چون به بندگان مسند شود، حرف الی پس از آن می آید؛ مانند یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبة نصوحا و در صحاح جوهری است : و تاب الی الله توبة و متابا و قد تاب الله علیه و فقه لها.
طبرسی در کتاب تفسیر مجمع البیان می‌گوید:
توبه و اقلاع و انابه در لغت نظیر یکدیگرند، و اصرار، ضد توبه است . خدای تعالی ، موصوف به تواب است ، و معنای آن این است که او توبه بندگان را می پذیرد. توبه در اصل به معنای رجوع از گذشته و پشیمانی بر تفریط خویش است . بنابراین ، خدای تعالی تائب بر بنده است بدین معنا که توبه او را می‌پذیرد، و بنده ، تائب به سوی خداوند است بدین معنا که بر گناهی که مرتکب شده ، پشیمان است .
افعال یدعی و یرجی هر دو ناقص واوی و از ریشه دعو و رجو هستند. ممکن است یرجی از ارجاء به معنای تاخیر و امهال باشد، و قلب همزه به یاء نیز در آن ممکن است . پس ابتدا همزه به یاء مبدل شده است و پس یاء به الف ؛ چنانکه در سوره اعراف و شعراء خدای تعالی می فرماید: قالوا اءرجه و اءخاه جوهری در صحاح اللغة می گوید: اءرجات الامر: اءخرته ، بالهمز و بعض العرب یقول ارجیت ، و لا یهمز، درباره یخمد در صحاح آمده است :
(عرب می گوید:) خمدت النار تخمد خمودا، در هنگامی که زبانه آتش ‍فروکش کرده و لهیب آن به خاموشی گراییده است . این فعل ، از بابهای نصر و علم است . یزد بن حماد سکونی در حماسه نود و سوم گفته است :
انی حمدت بنی شیبان اذ خمدت
نیران قومی و فیهم شبت النار
مهل بر وزن اجل به معنای بردباری است . مرزوقی در شرحش ‍بر الحماسة گوید: مهل و مهل و مهلة در مفهوم ، با یکدیگر متقارب و معانی مدارا و سکون را در خود دارند.
در این جا مراد از این کلمه ، عمر است که مردم در آن مهلت یافته‌اند.
اجل به معنای مدت یک چیز، هنگام مرگ و غایت وقت است . فاخذ فعل امر است ؛ لیک در صورت خبر. بنابراین معنای آن چنین است : فلیاخذ. میت بر وزن فیعل از ماده موت است . اصل آن ، میوت است - مانند سید که از، سیود - است .
نظام الدین نیشابوری ، در شرحش بر کتاب الشافیه ، اثر ابن حاجب می‌گوید:
عین در (اسمهایی ) چون سید مکرر نیست ؛ زیرا وزن فعل با عین مکسور و فعل با عین مفتوح ، در اسمهای صحیح یافت نمی‌شود.
وزن فعیل با عین مکسور نیز اگرچه در اسمهای صحیح موجود نیست ، لیک از آن جا که وزن فعیل با عین مفتوح - مانند صیرف و ضیغم - در کلام عرب موجود است ، پس گویی اجوف را به سبب مناسبت حرف یاء با کسره ، مختص به این حرکت کرده‌اند.
کلمه لجام ، معرب لگام فارسی است ؛ چنانکه در صحاح آمده است : کلمه لجام ، فارسی و معرب است .
قادها: عرب می‌گوید: قدرت الفرس و غیره ، اقود قودا، در هنگامی که لگام اسب - یا حیوانی دیگر - را به دست گرفته ، خود در پیش آن حرکت و حیوان را به دنبال خود روان کند. معنای این کلمه ، عکس کلمه ساق - از باب قال - است . پس معنای قاد به حرکت واداشتن در حالتی که شخص ، خود در پیشاپیش حرکت کند، و آن را به دنبال خود روان نماید.

اعراب

کلمه فاء در آن جا که حضرت علیه السلام می‌فرماید: فاعملوا، تنها مفهم معنای ترتیب است ، بنابراین ، تقدیر کلام چنین می‌شود: انتم فی نفس البقاء و... فاعملوا قبل ان یخمد العمل .
کلمه واو در ابتدای جمله و انتم فی نفس البقاء، حالیه است ، و جمله مذکور، مرکب است از مبتدا و خبر. جمله‌های چهار گانه‌ای که پس ‍از این جمله آمده‌اند، همگی معطوف بر این جمله اند. معنای جمله چنین است : و الحال انتم فی نفس البقاء و الحال الصحف منشورة و الحال ....
قبل ان یخمد العمل ظرف است و متعلق به فعل اعملوا و جمله‌های چهارگانه پس از آن ، معطوف بر آنند. بنابراین ، معنا چنین است : فاعملوا قبل ان ینقطع المهل و فاعملوا قبل ان ینقضی الاجل و...
فاخذ امرو من نفسه لنفسه : فعل اخذ ماضی است که در این جا، قائم مقام فعل امر است ؛ به عبارت دیگر، فعل امری است که به صورت خبر آمده و معنای آن ، فلیاخذ است .
کلمه فاء رابط جمله شرط و جواب است . تقدیر چنین است : اذ کان کذلک ، فلیاخذ... دو کلمه من و لام ، حرف حرند، و لام ، برای تعلیل است و همین طور است سه جمله بعد.
امر و خاف بدل است برای امرو در جمله فاخذ امرو و در نیز امرو الجم نفسه .
واو در عبارت و هو معمر، حالیه ، و منظور، عطف بر معمر است .
عبارت فامسکها بلجامها تا آن جا که می فرماید: طاعة الله ، مفصل و مبین عبارت الجم نفسه بلجامها و زمامها بزمامها است . بنابراین ، فاء مفهم ترتیب است ، زیرا این حرف ، جمله مفصل را بر جمله مجمل عطف می‌نماید؛ چنانکه در کتاب مغنی اللبیب آمده است ؛ چنانکه در قرآن کریم نیز فاء در این مقصود استعمال گشته است که خدای تعالی می‌فرماید: فقد سالوا موسی اکبر من ذلک ، فقالوا: ارنا الله جهرة و نیز: و نادی نوح ربه فقال : رب ان ابنی من اهلی ...^^^
حرف باء که در چهار موضع استعمال شده است ، مفهم معنای استعانت است ؛ مانند کتبت بالقلم ، و نجرت بالقدوم . این حرف ، در موضع اول ، متعلق به الجم ، و در موضع دوم ، متعلق به زم ، و در موضع سوم ، متعلق به امسک و در موضع چهارم ، متعلق به قاد است .

معنای خطبه

امام علی علیه السلام در این خطبه ، مردم را به فرمانبرداری خداوند و توبه به سوی او دعوت و ترغیب می‌فرماید. نفس را از پیروی هوا و هوس ‍نهی کرده ، آن را به سوی کمالات انسانی سوق می‌دهد. مردم را از نا امیدی از رحمت خدای و سوء ظن به آن جناب باز می دارد که یاس از روح خدا در حالی که باب توبه باز است و حال ، وقت عمل است ، روا نیست . از این رو می‌فرماید: فاعملوا و انتم فی نفس البقاء. یعنی حال که در سعه حیات و بقایید و هنگام عمل ، از دست نرفته ، از ممر و مقر خویش بهره جویید و فرصتها را غنیمت شمارید و ابن الوقت باشید.
در آن جا که می فرماید: و الصحف منشوره ، یعنی صحیفه هایی که اعمال خلایق در آن نوشته می شود، باز است و هنوز بسته نشده است . این صحیفه‌ها، زمانی بسته و در هم پیچیده می شود که اجل فرا برسد. به عبارتی دیگر، عمل کنید؛ چه شما زنده اید و می دانید که صحیفه اعمال انسان بسته نمی شود جز به هنگام مرگ ، و مادامی که اجل نرسیده ، انسان برای کار و عمل صالح ، در فراخ بالی و آزادی است .
عبارت و التوبه مبسوطة یعنی توبه شما نه مردود است و نه مقبوض . پس اگر بدان همت بگمارید، تا زمانی که مرگ شما فرا نرسیده ، در آن باز است و سفره اش پهن .
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در انتهای خطبه‌ای - چنانکه در کتاب من لایخضره الفقیه صدوق آمده است - می‌فرماید:
کسی که پیش از یک سال به مرگش ، توبه کند، خدای توبه اش پذیرد. سپس فرمود: یک سال ، بسیار است ؛ پس چنانچه پیش از یک ماه به مرگش توبه کند، خدای توبه اش پذیرد. سپس فرمود: یک ماه ، بسیار باشد؛ پس چنانچه یک روز به مرگش ، توبه کند، خدای توبه اش پذیرد. سپس فرمود: یک روز، بسیار باشد؛ پس چنانچه ساعتی پیش از مرگ توبه کند، خدای توبه اش پذیرد. سپس فرمود: یک ساعت نیز بسیار است ؛ پس اگر پیش از آن که نفسش بدین جا رسد و به گلوی مبارکش ‍اشارت فرمود: توبه کند، خدای توبه اش پذیرد.
در کتاب مجمع البیان ، پس از نقل روایت فوق از کتاب من لا یحضره الفقیه ، آمده است :
این روایت را عینا ثعلبی نیز به اسنادش از عبادة بن صامت ، از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است جز آنکه در آخر روایت چنین آمده است : و یک ساعت بسیار باشد؛ پس اگر پیش از آن که مرگ را در گلوی خویش غرغره کند، توبه نماید، خدای توبه اش پذیرد.
در کتاب شریف اصول کافی ، تالیف ثقه الاسلام کلینی قدس سره از ابو جعفر، امام محمد باقر علیه السلام نقل است که فرمود:
آدم علیه السلام عرض کرد: پروردگار! شیطان را بر من سلطه بخشیدی ، و او را چون خون (که در بدنم جاری است ) بر من چیرگی دادی ؛ پس مرا نیز چیزی عنایت فرما! خداوند فرمود: تو را چنین (نعمتی ) بخشم که چون کسی از فرزندانت ، تصمیم بر انجام گناهی گیرد. (و آن را انجام ندهد)، بر او نوشته نشود، و چون آن را انجام دهد (تنها) یک گناه بر او نوشته شود، و چون عزم بر انجام عملی نیک گیرد، چنانچه به انجامش ‍نرساند، حسنه اش برایش نوشته شود، و چون به انجامش رساند، ده حسنه برایش نوشته شود. آدم عرض کرد: پروردگارا! مرا بیشتر ده ! فرمود: تو را این بخشم که چون کسی از فرزندانت گناهی کند و سپس از من بخشش خواهد، او را ببخشایم عرض کرد: پروردگارا، مرا بیشتر عنایت فرما! توبه را بدانان بخشیدم و یا فرمود: (سفره ) توبه را تا هنگامی که نفس به گلو برسد برایشان گستردم .
آدم ، عرض کرد: پروردگارا، مرا کافی است .
همچنین در همان کتاب ارزشمند نقل است که معاویة بن وهب گفته است : به سوی مکه رهسپار بودیم که پیرمردی متاله و متعبد ما را همراهی می‌کرد. لیکن او بر مذهب ما اطلاعی نداشت و (به مذهب اهل جماعت ) نماز را در سفر می‌خواند. برادرزاده اش که شیعه بود، او را در این سفر همراهی می‌کرد. از قضا پیرمرد بیمار شد. برادرزاده اش را گفتم : اگر مذهب شیعه را بر عمویت عرضه بداری ، امید است که او (از عقاب الهی ) رهایی یابد! همراهان ، همگی گفتند: این پیرمرد را به حال خود واگذارید؛ چه او بر همان حالی که هست نیکوست لیک ، برادرزاده طاقت نیاورد و او را گفت : ای عمو! همه مردم جز اندکی ، پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله از دین خدا خارج شدند. همچنانکه باید از رسول خدا صلی الله علیه و آله اطاعت و پیروی می کردیم ، بایستی از علی بن ابیطالب علیه السلام نیز اطاعت و پیروی کنیم ، او و اطاعت از او پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، حق است پیرمرد، نفسی کشید و فریاد برآورد: من آنچه را تو گفتی باور کردم . و سپس جانش از بدن خارج شد. پس از آن خدمت ابو عبدالله (امام صادق علیه السلام ) مشرف گشتیم ، علی بن سری ، ماجرا را برای حضرت نقل کرد، ابو عبدالله علیه السلام فرمود: آن مرد، اهل بهشت است . علی بن سری عرض ‍کرد:
او جز در همان وقت ، بر چیزی از مذهب شیعه آگاهی نداشت !
امام فرمود:
پس جز این از او چه می خواهید؟! به خدا سوگند که او به بهشت رفته است
در روایتی دیگر، از زراره از حضرت ابو جعفر، امام باقر علیه السلام نقل کرده است :
چون نفس بدین جا رسد - و اشاره به گلوی مبارکش فرمود - برای عالم توبه نیست ؛ لیک جاهل را توبه باشد.
در ریاض السالکین فی شرح السید الساجدین علیه السلام در دعای سی و یکم آمده است :
بعضی از مفسران گفته‌اند که یکی از الطاف خداوند تعالی بر بندگان این است که قبض کننده ارواح را امر فرموده تا قبض روح را از انگشتان پای شروع کند. سپس اندک اندک به بالا رفته ، تا آن که به سر برسد و بالاخره به گلوگاه منتهی شود؛ برای آن که شخص در این فرصت تا مرگ را به عیان ندیده ، بتواند به سوی خداوند تعالی باز گردد و وصیت و توبه‌ای کند و حلالیتی بطلبد و یاد و ذکر خداوند سبحان را به خاطر آورد و در حالی که ذکر خداوند بر زبان اوست ، روح از بدنش خارج شود؛ پس امید باشد که بدین وسیله عاقبت به خیر شود.
در آن جا که حضرت علیه السلام می‌فرماید: والمدبر یدعی یعنی آن کسی که بر نفس خویش اسراف نموده و از طاعت حق تعالی روی برتافته و از جانب جنابش اعراض کرده است ، او را ندا در می دهد و دعوت می‌کند که ای فلانی ! به سوی فرمانبرداری خداوند روی آور و به سوی خداوند بازگرد! به کمالاتی روی نما که شایسته و لایق تو است ! خویش را از زندان دنیا و زنجیر هوا و هوس برهان !
بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن
حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی
والمسی ء یرجی یعنی آن که راه بدی و زشت کرداری را در پیش ‍گرفته ، امید است که از آن راه بازگشته ، از گناه و معصیت کنده شود؛ چه خدای عزوجل ، ارحم الراحمین است و توابان را دوست می‌دارد.
البته معنای فوق در صورتی است که فعل یرجو از باب رجو باشد؛ لیک اگر - چنانکه پیش از این اشارت رفت - از باب ارجاء به معنای تاخیر و امهال باشد، معنای آن چنین خواهد بود: آن کس که نافرمانی کند و زشت کرداری پیشه سازد، عقابش به تاخیر افتد شاید که توبه کند. پاره‌ای از اخبار نیز بر این معنا گواهند - چنانکه بعضی از آنها ذکر گشت .
کوتاه سخن آن که این معانی ، همگی مفهم ترغیب و برانگیختن ، شخص اند به سوی توبه و روی گردانی از گناه و نافرمانی ، و این که خداوند با رحمت واسعش از خطایا و بدیها درمی گذرد، و رحمتش ، بر غضبش سبقت جسته است . او توبه کنندگان را می‌پذیرد و رافت او بر بندگان ، از رافت و مهربانی پدر بر فرزند، بیشتر است ، و چه خوش گفته است سعدی که :
خداوند بخشنده دستگیر
کریم خطا بخش پوزش ‍پذیر
نه گردنکشان را بگیرد بفور
نه عذر آوران را براند بجور
و گر خشم گیرد زکردار زشت
چو باز آمدی ماجری در نوشت
و گر با پدر جنگ جوید کسی
پدر بی گمان خشم گیرد بسی
و گر خویش راضی نباشد ز خویش
و گر بنده چابک نیاید بکار
عزیزش ندارد خداوندگار
و گر بر رفیقان نباشی شفیق
بفرسنگ بگریزد از تو رفیق
و گر ترک خدمت کند لشکری
شود شاه لشکرکش از وی بری
و لیک خداوند بالا و پست
به عصیان در رزق بر کس ‍نبست
در مجمع البیان طوسی - رضوان الله علیه - در تفسیر قول خداوند عزوجل که می‌فرماید: و اکتب لنا فی هذه الدنیا حسنة و فی الآخرة انا هدنا الیک ، قال عذابی اصیب به من اشاء و رحمتی وسعت کل شی ء.... چنین آمده است :
در حدیث است که پیامبر صلی الله علیه و آله در حال نماز بود که مردی بادیه نشین در نماز خود چنین می‌گفت : خداوندا من و محمد را مشمول رحمت خویش قرار ده و نه کسی دیگر را! پس چون پیامبر صلی الله علیه و آله نماز را سلام گفت ، خطاب به بادیه نشین فرمود: رحمت واسعه الهی را تنگ کردی (محدود و سنگچین نموده‌ای ).
در بعضی روایات - مانند روایتی در باب عقل و جهل کتاب وافی - آمده است :
اگر شما گناه نمی‌کردید، خداوند به جای شما قومی را می‌آورد که گناه می‌کردند و سپس استغفار، تا خداوند آنان را بیامرزد.
نگارنده گوید: دلیل آنچه در روایت فوق آمده ، این حقیقت است که اسمای حسنا و صفات علیای خداوند، همواره ظاهری می‌طلبند تا آثار خود را به ظهور رسانند. پاره‌ای از این صفات عبارتند از عفو و غفور و تواب ، و چه خوش گفته است شیخ عارف ، فرید الدین عطار که :
بود عین عفو تو عاصی طلب
عرصه عصیان گرفتم زان سبب
چون بستاریت دیدم پرده ساز
هم به دست خود دریدم پرده باز
رحمتت را تشنه دیدم آبخواه
آبروی خویش بردم از گناه این مقام را کلامی است که به ادراک کسی جز اهل شهود و عارفان به اسرار اخبار در نیاید، و بهتر آن است که از بیان آنها اعراض نماییم و طومارشان را در هم پیچیم ؛ چه خوف آن است که در این وادی گامهایی بلغزد و مراد را در نیاید، البته آنچه به اشارت مذکور آمد، خواص و اهل فطانت را کفایت است .
کلام مبارک امام علیه السلام که فرمود: قبل ان یخمد ظرف است و متعلق به فعل فاعملوا؛ یعنی عمل کنید پیش از آن که چراغ عمل خاموش شود و به عبارتی دیگر: عمل را غنیمت شمارید و بدان مبادرت ورزید و پیش از آن که چراغ عمل به خاموشی گراید و اجل در رسد؛ که در آن هنگام به سرایی منتقل شوید که نه سرای عمل و کاشت است ؛ بلکه سرای جزا و برداشت است .
در کتاب سفینة البحار، ذیل ماده ولد از امام صادق علیه السلام نقل است :
پس از مرگ ، آدمی را اجری نرسد مگر به سه خصلت : (اول ) صدقه‌ای که در ایام حیات بنیان نهاده است و این صدقه ، پس از مرگش همچنان جاری باشد، و (دوم ) سنتی که از خود بر جای نهد و پس از مرگش همچنان بدان عمل شود، و (سه دیگر) فرزندی صالح از خود باقی گذارد که برایش ‍استغفار کند.
همچنین در امالی شیخ صدوق - رضوان الله علیه - از امام صادق علیه السلام روایت شده است :
شش خصلت است که مؤ من را پس از مرگ سود بخشد: (یکی ) فرزندی صالح که برایش استغفار کند، و (دوم ) قرآنی که آن را قراءت کرده ، (سوم ) چاه آبی که حفر کرده و (چهارم ) درختی که غرس کرده و (پنجم ) صدقه آبی که جاری نموده و (ششم ) سنت حسنه‌ای که بنیان نهاده است و پس ‍از او همچنان بدان عمل شود.
با تدقیق می توان دریافت که شاید آن بخش از کلام مبارک امام علیه السلام در روایت نخست که فرمود: صدقه‌ای ... بنیان نهاده است شامل بعضی از مواردی که در روایت دوم ذکر شده است باشد؛ پس گویی روایت نخست ، مجمل است و روایت دوم تفصیل آن - فتامل .
شخص آگاه ، خود از کلام امام علیه السلام که فرمود: قبل ان یخمد العمل در می یابد که دنیا، تجارتگاه اولیاءالله و محل کسب اولی الالباب است . پس خوشا به حال آن که این تجارتگاه و زندگی پیش از مرگ را غنیمت شمارد، و به راستی آن کس که حظ خویش را به بهایی باطل و دانی بفروشد و سرای آخرت را به متاعی بی ارزش تباه سازد، در تجارت خویش زیانکار و ناکام است .
شارح معتزلی فعل یخمد را یحمد با حاء مهمله خوانده و آن را بهتر از حاء معجمه دانسته و گفته است :
عبارت قبل اءن یحمد العمل استعاره‌ای ملیح است ؛ چه این که عمل میت ستوده و نکوهش می‌شود.
و یخمد با خاء از خمدت النار نیز روایت شده است ، لیک اولی بهتر است .
ولی ، چنانکه گفته‌ایم ، به قرینه ینقطع خاء بهتر است .
این که امام علیه السلام می فرماید: و ینقطع المهل یعنی پیش از آن که عمرتان که در آن مهلت یافته‌اید، منقطع شود، و گویی امام علیه السلام عمر را به سبب - یعنی ریسمان - تشبیه فرموده است . بنابراین معنا چنین می‌شود: پیش از آن که سبب عمرتان منقطع گردد.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خطاب به ابوذر در روایتی می‌فرماید: بر عمر خویش ، بیش از درهم و دینارت بخیل باش
و ینقضی الاجل یعنی عمل کنید پیش از آن که مهلت تمام شود و اجل فرا رسد که چون آن زمان آید، حتی ساعتی پس نیافتد.
کلام مبارک و یسد باب التوبه ، یعنی به سوی عمل و کار بشتابید پیش ‍از آن که باب توبه بسته شود؛ چه پیش از این گذشت که چون وقت معاینه و اشراف مرگ فرا رسد، توبه پذیرفته نخواهد شد که خدای تعالی می فرماید: حتی اذا جاء احدهم الموت ، قال : رب ارجعون لعلی اعمل صالحا فیما ترکت کلا انها کلمة هو قائلها...
و تصعد الملائکة ، یعنی عمل کنید پیش از آن که ملایکه‌ای که اعمال شما از طاعات و معاصی را ضبط می‌نمایند، به آسمان بالا روند، زیرا هنگامی که انسان بمیرد، ملایکه کاتب را دیگر کاری نیست .
نگارنده گوید: شک نیست که در این که انسان همواره تحت نظر و مراقبت است ، و هر انسانی را ملایکی است که اعمال و افعال او را ثبت و ضبط کرده ، بر این امر موکلند. این ، حقیقتی است که فرقان عظیم و اخبار شریف از رسول گرامی اسلام و آل پاکش علیهم السلام بر آن گواه و ناطقند؛ چنانکه خدای عزوجل می فرماید: و ان علیکم لحافظین # کراما کاتبین# یعلمون ما تفعلون و نیز می فرماید: اذ یتلقی المتلقیان عن الیمین و عن الشمال قعید # ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید
در مجمع البیان طبرسی - رضوان الله علیه - در تفسیر این کریمه آمده است :
انس بن مالک نقل کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدای تعالی ، بنده اش را دو ملک ، وکیل فرموده است که بر او بنویسند. پس چون بمیرد، گویند: پروردگارا! بنده ات ، فلانی را میراندی ، پس حال به کجا رویم ؟ خداوند فرماید: آسمانم پر است از ملایک که مرا عبادت کنند و زمینم پر از خلق که مرا فرمان برند. به قبر بنده‌ام روید و مرا تسبیح و تکبیر و تهلیل گویید و آن را تا روز قیامت در زمره حسناتش به کتابت آورید.
همچنین در همان کتاب آمده است :
ابو امامه ، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است که فرمود: فرشته جانب چپ ، شش ساعت ، قلم از نوشتن عمل بنده خطاکار یا زشتکار باز نگاه دارد. پس چنانچه پشیمان شود و از خدای بخشش طلبد، آن را ننویسد، وگرنه یک گناه بر او نخواهد نوشت . در روایت دیگر است : فرشته جانب راست ، بر فرشته جانب چپ ، امیر است . پس چون بنده‌ای عملی نیک انجام دهد، هشت برابرش برایش بنویسد، و چون عملی زشت به انجام رساند و فرشته جانب چپ اراده کند که آن را بنویسد، فرشته جانب راست او را گوید: باز ایست ، و او هفت ساعت باز ایستد. اگر از خداوند طلب بخشش کند، بر او چیزی ننویسد، و چنانچه چنین نکند تنها یک عمل زشت بر او نوشته شود.
همچنین در کتاب شریف کافی ، زرارة از امام باقر یا امام صادق علیهما السلام نقل می‌کند:
خدای تبارک و تعالی برای آدم در فرزندانش چنین مقرر فرمود که چون کسی همت به انجام کاری نیک بندد و آن را به انجام نرساند، یک حسنه برایش نوشته شود و چون آن را به انجام رساند، ده حسنه برایش نوشته شود، و چون کسی همت به انجام کاری زشت بندد و آن را انجام ندهد، چیزی بر او نوشته نشود، و اگر آن را به انجام رساند، تنها یک گناه بر او نوشته شود.
در کتاب وافی ، در توضیح این که چرا حسنه را ده برابر نویسند و سیئه را تنها یکی نویسند، آمده است :
شاید سر در این باشد که جوهر انسانی ، بالطبع به عالم علوی مایل است ؛ چه این جوهر از همان اقتباس گشته و هبوطش در قالب جسمانی از طبیعتش غریب است ، و حسنه به سوی آنچه که موافق این طبیعت است ارتقاء می‌یابد؛ چرا که جنس آنها یکی است . مثلا نیرویی که می‌تواند سنگ را یک ذراع به سوی بالا به حرکت در آورد، چنانچه در جهت پایین خرج شود، آن را ده ذراع یا بیشتر به حرکت در خواهد آورد. از این رو، حسنه را ده الی هفتاد چون خود است بعضی از آنها را اجری است بی حساب ، و حسنه‌ای که نیت خودنمایی و ریا و یا عجب ، تاثیر آن را مانع نشود، چون سنگی ماند که از بلندی به سوی پایین در غلطد و هیچ مانعی در سر راهش مانعش نشود. این سنگ همچنان به حرکت خویش ‍ادامه می‌دهد و تا به آن جا که باید، برسد.
همچنین در کتاب شریف کافی نقل است :
عبدالله بن موسی بن جعفر علیه السلام گوید: از پدرم پرسیدم که آیا چون بنده اراده گناه یا کار نیک کند، دو ملک از آن خبر یابند؟ فرمود: آیا بوی خوب و بوی مستراح یکی است ؟! گفتم : خیر! فرمود: چون بنده اراده کار نیک کند، نفسش خوشبو بیرون آید. پس فرشته جانب راست ، فرشته جانب چپ را گوید: برخیز (و برو) که او همت به کار نیک بسته است . و چون بدان عمل اقدام کند، زبانش قلم او شود و آب دهانش ، مرکب ، و آن را برایش بنویسد، و چون اراده گناه کند، نفسش بدبو بیرون آید. پس ‍فرشته جانب چپ ، جانب راست را گوید: باز ایست که او همت به گناه بسته است ، و چون گناه را به انجام رساند، زبانش قلم او شود و آب دهانش مرکبش ، و گناه را بر او بنویسد.
در کتاب وافی ، در توضیح روایت فوق آمده است :
آب دهان و زبان به عنوان آلتی برای ثبت حسنه و سیئه معرفی شده ؛ چه بنای اعمال بر آن است که در قلب است ، و زبان بدان تکلم می‌کند و پرده از آن بر می‌دارد و بدین معنا اشارت فرموده است که : الیه یصعد کلم الطیب و العمل الصالح یرفعه و این آب دهان و زبان ، صورتی است مر آن معنا را؛ چنانکه شاعر گفته است :
ان الکلام لفی الفؤ اد و انما
جعل اللسان علی الفؤ اد دلیلا
روایتی دیگر در کافی است که فضیل بن عثمان مرادی گوید از ابو عبدالله ، امام صادق علیه السلام شنیده است :
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار خصلت است که در هر که باشد در وقت ورود به بارگاه خداوند، پس از آن دیگر او را هلاکتی نیست جز آن که شایسته هلاکت باشد و آن عبارت است از این که بنده همت به کاری نیک بندد که آن را به انجام رساند. چنانچه آن را به انجام نرساند، خدای برایش (به سبب نیت نیکش ) حسنه‌ای بنویسد، و چنانچه آن را انجام دهد، خدای برایش ده حسنه بنویسد، و چنانچه همت به کاری زشت بندد که آن را به انجام رساند؛ پس چنانچه آن را به انجام نرساند؛ چیزی بر او نوشته نشود، و اگر آن را انجام دهد، هفت ساعت بدو مهلت داده شده ، فرشته کاتب حسنات ، کاتب سیئات را که بر جانب چپ است گوید: شتاب مکن که شاید عمل زشتش را به عملی نیک دنبال کند و آن را پاک سازد؛ چه خدای عزوجل فرماید: ان الحسنات یذهب السیئات ، و یا بخشش طلبد؛ پس اگر گوید: استغفر الله الذی لا اله الا هو، عالم الغیب و الشهادة العزیز الحکیم الغفور الرحیم ذالجلال و الاکرام و اتوب الیه چیزی بر او نوشته نشود. چنانچه هفت ساعت بگذرد و نه حسنه‌ای انجام دهد و نه آمرزش طلبد، کاتب حسنات ، کاتب سیئات را گوید: بنویس گناه را بر این نگون بخت محروم .
نیز روایتی است دیگر که ابو نعمان گوید:
شنیدم که ابو جعفر علیه السلام فرمود:
ای ابا نعمان ! مردم تو را فریب ندهند و از نفست غافل نکنند؛ هر چه به تو رسد همراه تو خواهد بود نه همراه آنان . روزت را به بیهودگی سپری مکن ؛ چه همراه تو کسانی هستند که عمل تو را ثبت می‌نمایند. پس ‍نیکوکاری کن که هیچ چیزی را به جستجو و طلب نمی‌بینم که از عمل نیک ، که گناه پیش را از میان می‌برد، بهتر باشد.
اما سخن مبارک امام در آن جا که فرمود: فاخذ امرؤ من نفسه لنفسه ، تحضیض و ترغیب است بر فرمانبرداری و اطاعت از خداوند و توجه به جانب رب و توشه اندوختن برای سرای باقی . بدین معنا که حال که چنین است ، بایسته است که آدمی از خویش برای خویش ، توشه گیرد؛ یعنی خود را در طاعات و عبادات و ترک شهوات و انجام خیرات و مبرات به زحمت اندازد و مال خود را در راه خدا انفاق کند؛ چه این به منزله آن است که از خویش برای خویش توشه برمی گیرد؛ برای روزی که روز معاد است و حساب . خداوند عزوجل می‌فرماید:
فاما من اوتی کتابه بیمینه فیقول هاؤ م اقرؤ ا کتابیه # انی ظننت انی ملاق حسابیه # فهو فی عیشه راضیة # فی جنة عالیة # قطونها دانیة # کلوا و اشربوا هنیئا بما اسلفتم فی الایام الخالیة
از آن رو که انسان در عبادات و ریاضات ، به واقع از قوای خویش اخذ می‌کند؛ یعنی آنها را بدان سبب که در راه خدا و برای ذخیره روز معاد انفاق می‌نماید، به نقصان و کاستی می کشاند، پس به حق می‌توان گفت که : اخذ من نفسه لنفسه ؛ و البته لطف این کلام مبارک و حسن افادت آن ، چه به لفظ و چه به معنا مخفی نیست .
در کافی ، از شحام نقل است که امام ابو عبدالله علیه السلام فرمود:
از نفست برای نفست اخذ کن . از آن اخذ کن در سلامتی پیش از آن که بیماری آید و در قوت پیش از آن که ضعف آید و در حیات پیش از آن که مرگ آید.
همچنین همان امام همام علیه السلام فرمود: خودت را برای خودت وادار و به کار گیر که اگر اینچنین نکنی دیگری کار تو را به عهده نمی‌گیرد.
در کلام مبارک امام علیه السلام که می‌فرماید: و خذ من حی لمیت ، مراد از حی و میت ، خود شخص است ؛ یعنی از خود در حال حیات ، برای خود در حال مرگ بستاند؛ چنانکه در حدیث پیشین گذشت ، و نیز روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل است که خطاب به ابوذر فرمود: پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت شمر... زندگی ات را پیش از مرگ .
و من فان لباق و من ذاهب لدائم : مراد از فانی و ذاهب ، سرای دنیا، و مراد از دو کلمه پس از آن دو، سرای آخرت است . دنیا و آخرت را به اعتبارات گوناگون ، نامهای بسیار است . پس معنای عبارت چنین است : باید از دنیایش برای آخرتش بستاند.
پس دنیا از آن حیث که محل تجارت و کسب کسی است که به این فرمایش ‍گرانمایه امام علیه السلام عمل می‌کند، ممدوح و پسندیده است . البته ممکن است مراد از فانی و ذاهب بدن انسان ، و مقصود از دو کلمه پس از آنها، روح باشد بنابراین می‌توان آن را اشارتی به بقای روح و تجرد آن دانست .
عبارت مبارک امرؤ خاف الله و هو معمر الی اجله و منظور الی عمله ، بدل است برای فاخذ امرؤ یعنی : فلیاءخذ امرو خاف الله ... و معنی چنین می شود: از خود، برای خود، و از دنیا، برای آخرت بگیرد مردی که از خدا بترسد و حال آن که تا هنگام اجل فرصت دارد و عمل او مورد نظر است ؛ زیرا هر نفسی ، رهین کسب خویش است . پس اگر از حضور در بارگاه پروردگار بترسد و نفس خویش را باز دارد، بهشت ماوای او خواهد بود، و چنانچه سرکشی کند و زندگی دنیا را برگزیند، دوزخ جایگاهش باشد.
در آن جا که امام علیه السلام می‌فرماید: امرؤ الجم نفسه ...، نفس ‍انسان را به چهارپایی نافرمان تشبیه فرموده است که باید لگامش بندد و آن را از نزدیکی به گناهان و نافرمانی خداوند باز دارند و به سوی طاعت و فرمانبرداری سوقش دهند، و در غیر این صورت ، انسان را به هر جایی که می‌خواهد، خواهد برد.
مولوی رومی در مثنوی معنوی به نیکی تمام ، روح را به عیسای روح الله علیه السلام و نفس را به الاغی چموش تشبیه کرده ، گوید:
ترک عیسی کرده خر پرورده‌ای
لاجرم چون خر برون پرده‌ای
طالع عیسی است علم و معرفت
طالع خر نیست ای تو خر صفت
ناله خر بشنوی رحم آیدت
پس ندانی خرخری فرمایدت
رحم بر عیسی کن و بر خر مکن
طبع را بر عقل خود سرور مکن
طبع را هل تا بگرید زار زار
تو ازو بستان و وام جان گذار
سالها خر بنده بودی بس بود
زانکه خر بنده ز خر واپس ‍بود
هم مزاج خر شدت این عقل پست
فکرش اینکه چون علف آرد بدست
گردن خر گیر و سوی راه کش
سوی رهبانان و رهدانان خوش
هین مهل خر را و دست از وی مدار
زانکه عشق اوست سوی سبزه زار
گر یکی دم تو به غفلت و اهلیش
او رود فرسنگها سوی حشیش
دشمن راهست خر مست علف
ای بسا خر بنده کز وی شد تلف
گر ندانی ره هر آنچه خر بخواست
عکس آن را کن که هست آن راه راست
نفیس بن عوض طبیب ، در شرح کتاب الاسباب فی الطب ، تالیف علی بن ابی الحزم قرشی متطبب ، در مبحث عشق ، از حکما نقل می‌کند:
اگر نفس را مشغول نداری ، مشغولت کند، و این بدان سبب است که نفس ‍تقریبا همیشه در تدبیر است . پس چنانچه آن را به اموری نافع مشغول داری ، بدان مشغول شود وگرنه ، به امور فاسد و مهلک مشغولت کند. نفس ، دشمنی سخت است و بسیار امرکننده به بدی ، و راهزنی است که راه سالک به سوی خدای را بندد. و اگر انسان آن را به حال خود رها کند و از نافرمانی خداوند و از آنچه به سویش مایل است باز ندارد و او را به مهالک و مفاسد برد. پس عاقل هوشیار را سزاوار باشد که در ابتدا به جهاد با این دشمن سنگدل که در خانه اوست بپردازد.
تو با دشمن نفس همخانه‌ای
چه در بند پیکار بیگانه‌ای  !؟
در کتاب اربعین علامه بهاءالدین عاملی قدس سره از حضرت امیر مؤ منان علیه السلام روایت است که فرمود:
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گروهی از سپاهیان خویش را (به جهاد) اعزام داشت . چون بازگشتند، فرمود: مرحبا به قومی که جهاد اصغر را به انجام رسانیدند و جهاد اکبر بر عهده شان باقی است . پرسیدند: ای رسول خدا! جهاد اکبر چیست ؟ فرمود: جهاد با نفس . سپس ‍فرمود: برترین جهاد، آن است که شخص با نفس خویش که میان دو پهلوی اوست ، به جهاد برخیزد.
از جمله اشعاری که در مذمت پیروی از نفس به صنعت تعریب سروده‌ام ، ابیات ذیل است :
من کرد نفسه پیرویا
فلیقعدن فی الدوزخ جثیا
من افکند بدستها زمامه
فماله الخوشی و السلامه
لانها لحیة لدغاء
ان بگزد فعمرک فناء
ان جاوزت عن حدها بموئی
فانها امارة بالسوء
شبه‌ها بالاستر الچموش
من کان ذا درایة و هوش
فالقرب منها لگد و گاز
و الحرف فی رکوبها دراز
رب پنهت بک من هواها
بدبخت من لا یترس ‍عقابها

ترجمه خطبه

اکنون که در فراخی بقا هستید (کنایه از این که زنده اید) و نامه های اعمال گسترده است و پیچیده نشده ، و توبه پهن است و در آن بسته نشده (کنایه از اینکه هنوز اجل شما فرا نرسیده ) و آن که از حق تعالی و فرمان او پشت کرده خوانده می‌شود که برگرد و به سوی ما بیا، و آن که بد کرده است ، امیدواری به او داده شده که اگر دست از بدی بردارد و به خوبی گراید و تدارک کند، از او پذیرفته است و عاقبت به خیر خواهد بود، پس کار کنید و تلافی گذشته نمایید پیش از آن که مرگ گریبان شما را بگیرد و چراغ عمل خاموش گردد، و طناب عمر بریده شود و وقت به سر آید و فرصت از دست رود و در توبه بسته شود، و فرشتگان اعمال دست از کار بکشند و به آسمان بر شوند (کنایه از این که تن به کار دهید پیش از آن که عمر به سر آید و مرگ به درآید.) پس باید هر کسی از خود برای خود (یعنی خویشتن را رنج دهد و کار کند تا در آخرت او را به کار آید که جزاء نفس ‍عمل است ، و علم و عمل جوهر انسان سازند) و باید بگیرد از زنده برای مرده (یعنی تا زنده است کاری کند که پس از مردن او را به کار آید) و از دنیای فانی برای سرای جاودانی ، یا از بدن فانی برای روح باقی ، و از رونده و گذرنده برای دایم همیشگی (یعنی از دنیا برای عقبی یا از تن برای جان ).
مردی که از خدا بترسد و حال آن که تا هنگام اجل فرصت دارد و عمل او مورد نظر است (یعنی تا زنده است به عمل کوشد و برای روز تنگدستی خویش کاری کند) مردی که چارپای سرکش نفس را لگام زده و مهار کرده پس به لگامش وی را از معاصی باز می‌دارد و به مهارش به سوی طاعت خدا می‌کشاند.
و آخر دعویهم ان الحمد لله رب العالمین .

پانویس

بازگشت به کتب معروف عبادی