کتابخانه:زیبایی‌های اخلاق

زیبایی‌های اخلاق

مشخصات کتاب

200px
نویسنده	حسین انصاریان
زبان	فارسی
ناشر	دار العرفان
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۸۶
موضوع	احادیث اخلاقی
شابک	۹۶۴-۹۴۷۳۸-۱-۵
دانلود	????

سخن ناشر

آنچه نیاز واقعی بشر غیر از تأمین مسائل مادی و یا به عبارتی مسائل ظاهری است ، رسیدن به حیات معنوی و انسانی و تأمین نیازهای روحی و اخلاقی او است .

ژرف نگران بر این باورند که انسان بدون ملکات اخلاقی موجودی است کاملاً حیوانی و پست . مصلحان بشری اخلاق را سرمایه ی پر سود دنیا و آخرتی انسان می‌دانند .

حقایقی اخلاقی ، عناصر ساختمانی معنوی و روحی بشر است .

اخلاق ، اساس فضیلت و ریشه ی حقایق است .

اخلاق ، خط بطلانی بر ظلمت حیوانیت و تاریکی ، و پایانی برای راه شقاوت است .

اخلاق ، نتیجه ی بعثت خاتم انبیا ، حضرت ختمی مرتب است . آنجا که علت بعثت خود را این چنین بیان می‌فرماید :

إنّی بُعِثْتُ لأتَمِّمُ مَکارِم الأخْلاق .

عصر امروز عصری است که انسان از نظر باطنی به حضیض حیوانیت و شرارت کشیده شده است و نیازمند بازنگری در مسائل روحی و اخلاقی خود است ، و اگر گفته شود مسأله ی اخلاق از ضروری‌ترین مسائل حیاتی و از اساسی‌ترین برنامه‌های

زندگی است ، سخنی به گزاف گفته نشده است .

دانشمند محقق و عالم متتبع استاد حسین انصاریان دام عزّه که خود ضمن استفاده از محضر بزرگان اساتید اخلاق در جنبه ی اخلاق نظری صاحب نظر می‌باشد ، به اذعان اطرافیان و نزدیکان ، اخلاق نظری را در طول زندگی پر بار خود تجلی داده ، و اخلاق عملی اسلام را به کار بسته‌اند .

بر اساس درخواست عده‌ای از طلاب و دانشجویان در ماه مبارک رمضان سال ۱۳۷۸ در طول ۲۵ جلسه ، ظرائف و لطائف مبحث اخلاق نظری را به شکلی نو و جدید با تحقیقی جامع بر اساس مبانی علمی به بحث گذاشتند .

آن مجموعه توسط این مؤسسه از نوار پیاده و در اختیار معظم له قرار گرفت ، و ایشان مجموعه ی مباحث را به صورت کتابی جامع و مستند ، همراه با تحقیقی کامل ، تنظیم و برای چاپ در اختیار این مؤسسه قرار دادند .

این اثر با توجه به اینکه برگرفته شده از قلم عالمانه ی ایشان می‌باشد ، در نوع خود اثری جامع و علمی در این زمینه می‌باشد .

امید است برای اهل تحقیق دری برای ورود به مباحث اخلاقی ، و برای اهل حال و عمل دستور العملی برای آراسته شدن به زیبائیهای اخلاق باشد .

واحد تحقیقات دار العرفان

هو المحسن

این نوشتار که بخشی از زیبایی‌های اخلاق را از منظر قرآن و روایات بازگو می‌کند ، محصول بیست و پنج سخنرانی ماه مبارک رمضان سال ۱۳۸۱ شمسی است ، که به درخواست مؤسسه ی دار العرفان پس از پیاده شدن از

نوار به صورت کتاب حاضر در آمد .

بدون شک تبدیل متن گفتار به نوشتار ، زحمتی سنگین و مشقتی فراوان می‌طلبد ; ولی توفیق و عنایت حق ، تحمل زحمت و مشقت را بر خادم اهل بیت (علیهم السلام) ، آسان می‌کند .

وظیفه ی من پرداختن به این خدمت ناچیز بود ، باشد که مردان و زنان مسلمان آن را مطالعه کنند و به کار بندند . تا نزد حضرت دوست که قبول افتد و چه در نظر آید .

فقیر حسین انصاریان

أَفَمَن کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لاَ یَسْتَوُونَ.

بخش یکم:تفاوت مؤمن و فاسق

فضایل و رذایل

فضایل ، ارزش‌های خدادادی است که از آنها به عنوان ارزش‌های فطری و طبیعی یاد شده است ; ارزش‌هایی که انسان از راه معرفت و دانش و تمرین‌های عملی و ریاضت‌های شرعی آنها را به دست می‌آورد . و هر آنچه ضد آن است ، و قرار داشتنش بر صفحه ی وجود انسان از قدر و قیمت او می‌کاهد و وی را به شرارت و گناه و مزاحمت برای دیگران و پایمال کردن حقوق انسان‌ها می‌کشاند ، رذایل نامیده شده است .

انصاف و عدل ، جود و کرم ، تواضع و فروتنی ، صدق و صداقت ، امانت داری و وفای به عهد ، شجاعت و عفت ، مهرورزی و ادب از جنس فضایل ; و ظلم و ستم ، بخل و حرص ، تکبر و خودبینی ، نفاق و دورویی ، ترس و شهوت رانی ، و کینه و بی تربیتی از جنس رذایل است .

از آنجا که بر اساس

آیات قرآن و روایت اهل بیت (علیهم السلام) فضایل ، پرتو و شعاع ایمان و رذایل ، نشانه ی کوردلی و تاریکی درون و حالت بسیار زشت فسق است ، بایست دیدگاه قرآن و روایات را در مورد این دو صفت دانست و ما در قدم اول تلاش کرده‌ایم مؤمن و فاسق را که یکی برخودار از فضایل و دیگری آلوده به رذایل است از نگاه قرآن و روایات بشناسیم و بررسی نماییم .

پرسش و پاسخی از حضرت حق

وجود مبارک حضرت حق در یکی از آیات سوره ی مبارکه ی سجده پرسش زیر را مطرح کرده و به آن پاسخ می‌دهد .

أَفَمَن کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لاَ یَسْتَوُونَ ).

آیا کسی که مؤمن است همچون کسی است که از فرمانِ ] خدای [ بیرون رفته ؟ ! هرگز برابر نیستند .

سبب این که خود به آن پاسخ می‌دهد این است که : غیر او به حقایقی که در این پرسش نهفته است آگاهی ندارد . و پس از آن در آیات دیگر ، تفسیر و توضیحی نسبت به آیه‌ای که حاوی پرسش و پاسخ است می‌آورد .

حضرت حق در این آیه ی شریفه می‌پرسد : آیا کسی که مؤمن است ، یعنی اعتقاد به خدا و قیامت دارد و دارای فضایل اخلاقی است و کارهای پسندیده انجام می‌دهد ، با کسی که از مدار طاعت حق بیرون افتاده ، و از فضای پاک انسانیت خارج شده ، و از حوزه ی امن خدا گریخته و به ناچار اسیر شیطان‌ها و دیوان و غولان و هوا و هوس

شده ، و از اعتقاد به خدا و قیامت تهی گشته ، و به رذایل اخلاقی دچار آمده و به کارهای ناپسند روی آورده مساوی ویکسان است ؟

پاسخ می‌دهد : هرگز این دو نفر برابر و مساوی نیستند ; زیرا :

مؤمن در اوج ارزش و فاسق در نهایت پستی است .

مؤمن مقرب حضرت حق و فاسق در دوری از درگاه دوست است .

مؤمن سزاوار پاداش و فاسق مستحق کیفر و عذاب است .

مؤمن اهل نجات و فاسق محروم از نجات است .

حوزه ی ایمان و حوزه ی فسق

از تفاوت‌های بسیار مهمی که در آیات و روایات درباره ی مؤمن و فاسق مطرح است این است که : مؤمن هنگامی که به عبادت و طاعت و انجام کار نیک و عمل صالح برمی خیزد ، برای او به تناسب معرفت و عمل و ایمان و خلوصش اجر و پاداشی مقرر است ، و اگر به علّتی دچار لغزش و خطا شود ، قابل آمرزش و مغفرت است . از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایتی به این مضمون نقل شده است :

هرگاه مؤمن قصد گناه کند ولی آن را انجام ندهد ، در پرونده اش ثبت نمی‌شود ; ولی اگر آن را انجام دهد هفت ساعت به او مهلت می‌دهند تا در آن هفت ساعت توبه کند یا عمل خیری چون نماز به جا آورد ، که در صورت توبه یا انجام عمل خیر گناهش آمرزیده می‌شود ، و خطایش مورد مغفرت و آمرزش قرار می‌گیرد.

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید : از رسول

خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) شنیدم که می‌فرمود :

یا علی ! سوگند به خدایی که مرا به درستی و راستی بشیر و نذیر فرستاد ، یقیناً هر یک از شما برای وضو برخیزد ، گناهان از اعضایش می‌ریزد و هنگامی که برای نماز به ظاهر و باطنش و به روی و به قلبش به سوی خدا می‌رود ، از نماز فارغ نمی‌شود مگر مانند روزی که مادر او را زاییده از همه ی گناهان پاک می‌شود . و اگر میان دو نماز واجب خطایی به او برسد ، پس از ادای نماز دیگر به همان صورت گناهش بر او آمرزیده می‌شود . . .

جایگاه پنج نماز واجب برای امت من همانند نهری است

که بر در خانه ی یکی از شما جاری است ، اگر بر بدن یکی از شما چرکی باشد آن گاه در روز پنج بار در آن نهر غسل کند ، آیا در بدنش چرکی می‌ماند ؟ به خدا سوگند نمازهای پنج گانه برای امت من در پاک نمودن آنان مانند همان نهر است.

ولی فاسق که از دایره ی ایمان و انسانیت بیرون است ، اگر کار نیک و عمل صالحی انجام دهد مورد قبول و پذیرش حق قرار نمی‌گیرد و اگر گناهی مرتکب شود به مغفرت و آمرزش نمی‌رسد ; زیرا او با خدا معامله نکرده است . او خدا را باور ندارد و طلب آمرزش و مغفرت از خدا نکرده است ، پس مؤمن و فاسق در هیچ زمینه‌ای با هم برابر و یکسان نیستند .

اینان اگرچه در دنیا بر سر یک سفره‌اند سفره ی طبیعت و نعمت‌ها ولی در آخرت میان آنان جدایی ابدی خواهد بود . اهل ایمان همیشه در نعمت‌های جاوید بهشت و اهل فسق تا ابد در دوزخ جای دارند .

سرنوشت مؤمنان در قیامت

قرآن مجید در بسیاری از آیات و روایات به بیان سرنوشت مؤمنان در قیامت

پرداخته است و اگرچه لازم است انسان از همه ی آنها آگاه شود ، ولی این نوشتار چون گنجایش همه ی آن حقایق را ندارد به ذکر نمونه‌ای از آن آیات و روایات اکتفا می‌شود .

قرآن مجید پس از پرسش و پاسخ درباره ی مؤمنان و فاسقان و این که در هیچ موردی با هم یکسان و برابر نیستند در آیه ی بعد به سرنوشت مؤمنان در قیامت اشاره می‌کند :

( أَمَّا الَّذِینَ ءَامَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَی نُزُلا بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ) .

اما کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند ; به سبب این که همواره در کار مثبت بودند جایگاهشان برای پذیرایی به وسیله ی هر نوع خوراکی و آشامیدنی ، بهشت هاست .

آیه ی شریفه به سه حقیقت بسیار باارزش اشاره دارد

۱ ایمان و باور داشتن حقایق به تنهایی سبب نجات نیست . آنان که به نجات خود در سایه ی ایمانِ تنها امید بسته‌اند ، امیدشان بی پایه است . عاشق نجات و مشتاق پاداش نباید به ایمان بدون عمل قناعت کند ، بلکه لازم است ایمان خود را به کارهای شایسته چون واجبات و ترک محرمّات و خدمت به بندگان حق بیاراید تا زمینه ی جلب رحمت و

اگر خدای ناخواسته به گناهی آلوده باشد زمینه ی جلب مغفرت برای او فراهم آید .

۲ جنات مأوی با تمام نعمت‌هایش در سیطره ی مالکیت آنان قرار می‌گیرد . ( فلهم ) مالکیتی که قابل سلب شدن و از دست رفتن نیست ، مالکیتی است ابدی و همیشگی و جاوید و دایمی و در حقیقت ظهور مالکیت حق نسبت به آن بزرگواران است ; این مالکیت به خاطر آن است که از ابتدای بلوغ تا هنگام مرگ به طور پیوسته اهل ایمان و عمل صالح بودند .

۳ مهماندار و پذیرایی کننده از آنان خداست . چنان که در سوره ی انسان به این حقیقت والا اشاره شده است :

( عَالِیَهُمْ ثِیَابُ سُنْدُس خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّه وَسَقَاهُم رَبُّهُم شَرَاباً طَهُوراً ).

بالا پوششان دیبای سبز نازک و ضخیم ، و آرایششان دستبندهایی از نقره است ، و پروردگارشان به آنان شراب پاک که نه مستی و بیخودی و نه سر درد و رنج ایجاد می‌کند به آنان می‌نوشاند .

راستی چه بزم خوشی است ، بزمی دایمی و ابدی ، همراه با انواع لباس‌های زیبا وخوش منظره ، و آرایشی از دستبندهای پر جلوه در جایگاهی چون بهشت و در کنار مهمانداری چون حضرت دوست ، که خود با رحمت ویژه و محبت و عشق بی نهایتش ، از میهمانانِ باکرامتش ، پذیرایی می‌کند . این پذیرایی که با نعمت‌های ملموس انجام می‌گیرد تا حدودی قابل درک است .

نوعی دیگر از پذیرایی جنبه ی

معنوی دارد ، که تا انسان به آن نرسد به هیچ صورت برای او قابل درک نیست . پیامبر بزرگ اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) که در دنیا هم از این نوع پذیرایی معنوی به طور کامل بهره مند بوده در روایتی به این حقیقت اشاره فرموده است .

إنَّ النَّبِیَّ لَمَّا وَاصَلَ فِی صَوْمِهِ ، وَاصَلَ أصحَابُهُ اقْتِدَاءً بِهِ ، فَنَهَاهُم عَن صَومِ الوِصَالِ . فَقَالُوا : « فَمَا بَالُکَ أَنتَ یَا رَسوُل الله ؟ » فَقَالَ : « إنّی لَسْتُ کَأحَدِکُم ، إنّی اظَل

عِندَ رَبّی یُطعِمُنی وَیسقِینِی ».

هنگامی که پیامبر روزه اش را بدون انقطاع و پی در پی قرار داد ، اصحاب هم به او اقتدا کردند ، پیامبر آنان را از روزه ی وصال نهی کرد . گفتند : « موقعیت و شأن تو چگونه است که به چنین روزه‌ای متوسل شده‌ای ؟ ! » فرمود : « من مانند شما نیستم ، من پیوسته نزد پروردگارم به سر می‌برم در حالی که مرا اطعام می‌کند و از آشامیدنی ویژه‌ای می‌نوشاند » .

آری ! کسی که اعلام کرده است

أَدَّبَنِی رَبّی فَأحسَنَ تَأدِیبِی.

پروردگارم مرا به ادب آراست و نیکو مرا به ادب آراست .

باید به پاداش این که همه ی موارد ادب را عاشقانه پذیرفت و به مرحله ی اجرا گذاشت ، و در این زمینه برای همه ی انسان‌ها اسوه و سرمشق شد ، از سوی محبوبش خوراکی و آشامیدنی ویژه ، که جز خود او از کیفیتش خبر نداشت دریافت

کند .

او انسان والا و عاشق و عارفی بود که با همه ی وجودش به زبان حال به محبوبش می‌گفت :

من نه آنم که روم از پی یاری دیگر

یا به غیر از تو دهم دل به نگاری دیگر

رهسپار غم عشق توام ای راحت جان

زان نیارم که روم از پی کاری دیگر

آتش روی تو بر دل زده یک باره شرار

عشق تو سوخته جانم به شراری دیگر

به خیال گل روی تو بهاری دل راست

در وصال تو خود او را ست بهاری دیگر

امشب از دست روم گر که تویی باده گسار

لب میگون توام باده گساری دیگر

حسن عهدت نگذارد که گذارم پس از این

سر تسلیم و رضا بر خط یاری دیگر

ارزش مؤمن

همه ی عنایات و الطاف خدا به مؤمن در دنیا و آخرت به خاطر ایمان و عمل و اخلاق اوست . ایمان و عمل و اخلاق که از ارزش‌های ذاتی است به او ارزش بخشیده ، تا جایی که وجود مؤمن فوق همه ی ارزش هاست ، و به خاطر این ارزش والاست که مورد رحمت و مغفرت است ، و در قیامت جایگاهش بهشت و پذیرایی اش نعمت‌های ابدی است .

ارزش مؤمن در روایات اهل بیت (علیهم السلام) به صورتی اعجاب انگیز بیان شده است:

روایت شده پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) به کعبه نظر کرد و

گفت :

مرحبا به بیت ، چه بزرگ و عظیمی ، و چه بزرگ است حرمتت نزد خدا ، سوگند به خدا حرمت مؤمن از تو عظیم تر است ; زیرا برای تو یک حرمت است و برای مؤمن سه حرمت : حرمت در مال ، حرمت در خون ، و حرمت در شأن و اعتبار ، چون کسی حق ندارد به مؤمن گمان بد بورزد.

و نیز آن حضرت فرمود

إنَ اللهَ جَلَّ ثَناؤُهُ یَقولُ : « وَعِزَّتِی وَجَلاَلِی مَا خَلَقْتُ مِن خَلْقِی خَلْقاً أحَبُّ اِلَیَّ مِن عَبْدِیَ المُؤمِنِ ».

خدا که ثنایش بزرگ است می‌فرماید : « سوگند به عزت و جلالم آفریده‌ای را در میان همه ی آفریدگانم محبوب تر از مؤمن نزد خود نیافریده‌ام ».

و نیز فرمود

اَلمُؤمِنُ أکْرَمُ عَلَی اللهِ مِن مَلاَئِکَتِهِ المُقَرَّبِینَ.

مؤمن نزد خدا از فرشتگان مقرب گرامی تر است .

امام صادق (علیه السلام) فرمود

مخلوقات ، توان رسیدن به حقیقت صفات خدای عزّ و جل را ندارند ، و چنان که توان رسیدن به حقیقت صفات خدا را ندارند توان رسیدن به حقیقت صفات

پیامبر خدا را ندارند ، و چنان که توان رسیدن به حقیقت صفات پیامبر خدا را ندارند توان رسیدن به صفات امام را ندارند ، و چنان که توان رسیدن به صفات امام را ندارند توان رسیدن به حقیقت صفات مؤمن را ندارند !!

حضرت رضا (علیه السلام) از پدرانش از پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می‌کند که رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)فرمود :

مَثَلُ المُؤمِنِ عِنْدَ اللهِ تَعَالَی کَمَثَلِ مَلَک مُقَرَّب ، وَاِنَّ المُؤمِنَ عِنْدَ اللهِ لاََعْظَمُ مِن ذَلِکَ . . .

مؤمن نزد خدای عز و جل مانند فرشته ی مقرب است ، و در حقیقت مؤمن نزد خدا از فرشته ی مقرب هم بالاتر است .

سرنوشت فاسقان در قیامت

قرآن کریم در بسیاری از آیات و نیز روایات فراوان ، به بیان سرنوشت فاسقان در قیامت پرداخته است ، که نمونه‌هایی از آن را می‌آوریم .

( وَأَمَّا الَّذِینَ فَسَقُواْ فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ کُلَّمَآ أَرَادُوا أَن یَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِیدُواْ فِیهَا وَقِیلَ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ

وَلَنُذِیقَنَّهُم مِنَ العَذَابِ الاَْدْنَی دُونَ العَذَابِ الاَْکْبَرِ لَعَلَّهُم یَرْجِعُونَ ) .

و اما کسانی که فاسق بودند جایگاهشان آتش است ، هرگاه بخواهند از آن

درآیند ، آنان را در آن برمی گردانند و به آنان گویند : عذاب آتشی که همواره آن را انکار می‌کردید بچشید .

و هر آینه عذاب نزدیک تر را ( که عذاب دنیاست ) ، و غیر از عذاب بزرگتر است به آنان می‌چشانیم ، باشد که از فسق خود باز گردند .

نکات مورد توجه در آیه ی شریفه

أمّا الذین فسقوا

عرب ، خروج خرما را از پوستش فسق می‌گوید ، و قرآن به همین مناسبت انسانی را که از مدار طاعت و عبادت و حدود انسانیت و آدمیت خارج شده فاسق می‌نامد .

فاسق در همه ی امور باطنی ، و اعمال و حرکات ظاهری ضد مؤمن است .

مؤمن در دایره ی اطاعت و عبادت ، اخلاص و ایمان ، درستی و راستی و کرامت و فضیلت قرار دارد ، و بر این عقاید استقامت می‌ورزد . او در این دایره بدون این که تحت تأثیر حوادث شیرین و تلخ قرار گیرد ثبات قدم دارد ، و دست در دست کسانی که بیرون از این دایره هستند نمی‌گذارد .

مؤمن با حقّ و حقّ با مؤمن است ، و مؤمن همیشه در آن جهتی است که حق است .

مصداق اتم و اکمل این معیت و گردش ، وجود مبارک امیرالمؤمنین (علیه السلام) است . چنان که پیامبر اسلام درباره ی او فرمود :

عَلیٌ مَعَ الحَق وَالحَقُّ مَعَ عَلی یَدُورُ حَیثَما دَار عَلی.

پیروان امیرالمؤمنین (علیه السلام) که مؤمن حقیقی هستند مانند امام بزرگوارشان همه جا و در همه ی شرایط با حق هستند ، و حق هم با

آنان است و در آن جهتی حرکت می‌کنند که حق حرکت می‌کند .

ولی فاسق بیرون از حوزه ی ایمان و خارج از دایره ی طاعت و عبادت و درستی و راستی به سر می‌برد ، و دست در دست هر ابلیس و شیطان و مفسد و اغواگری می‌گذارد ، و بدون توجه و آگاهی ، دنیا و آخرتش را بر باد می‌دهد ، و سرمایه ی وجودش را ضایع و تباه می‌کند . از انجام واجبات و ترک محرمات روی می‌گرداند و گامی به سوی انبیا و امامان و قرآن برنمی دارد . از آشنایی با حقایق می‌گریزد و جز شکم و لذت خواهی هم چون شکم پرستی و لذت خواهی چارپایان نمی‌شناسد و با این روش و منش فاسقانه که تا لحظه ی مرگش ادامه می‌دهد زمینه ی ورود به آتش دوزخ را برای خود به دست خود فراهم می‌آورد .

چون به قیامت وارد شود جایگاهی جز آتش نخواهد یافت ، به ناچار به آتش کشیده می‌شود . و چنان که در دنیا هرگاه از گناهی فارغ می‌شد دوباره با فراهم شدن شرایط به آن گناه باز می‌گشت ، در قیامت هم هربار که بخواهد از دوزخ درآید به آن بازش می (گردانند و

به او می‌گویند :

ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِی کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ ) .

عذاب آتشی را که همواره انکار می‌کردی بچش !!

کُلّما أرادوا أن یخرجوا منها

جاذبه ی درون و کشش باطن نسبت به حق که گاهی از آن به عنوان فطرت یاد می‌شود ، وقتی تقویت شود عشق به کمال در سراسر وجود انسان جلوه می‌کند ، و زمینه ی رسیدن به کمال را به کمک عبادت و طاعت و ایمان و اخلاص فراهم می‌آورد . جلوه ی کامل این کشش در قیامت ظهور می‌کند و آنجاست که میل مؤمن به لقای حق و بهشت عنبر سرشت او را به دیدار وجه ربّ و رسیدن به بهشت یاری می‌دهد .

ولی شخص فاسق چون فطرت و جاذبه ی باطنی خود را در دنیا با لبه ی تیز شمشیر گناه نابود کرده ، در قیامت نمی‌تواند او را برای رسیدن به لقای معنوی و بهشت ابدی کمک دهد . می‌خواهد که از دوزخ درآید ، ولی قدرت و توانی در باطن و ظاهر او نیست که به او کمک دهد تا از عذاب رهایی یابد .

فمأواهم النار

اینان سزاوار آتش دوزخند ; زیرا سخن حق و وعده ی الهی را نسبت به قیامت

و عذاب بدکاران با آن که همراه با دلیل و برهان بود از روی تکبر و خودپسندی انکار کردند ، و در برابر حقایق از عقل خدادادی استفاده نکردند ، بلکه همواره هوا و هوس خود را میدان دار زندگی قرار دادند و بلا و مصیبتی غیر قابل درمان به سر خود آوردند

اینان از ماه مبارک رمضان و محرم و صفر و ایام فاطمیه که بهترین کلاس پرورش و آموزش بود بهره نگرفتند ، سخن

پیامبر و امام و حکیم و عارف و مؤمنی را نسبت به هیچ امری نپذیرفتند تا مرگ گریبانشان را گرفت و به جایی بدون داشتن راه نجات ، رهسپارشان کرد .

فاصله‌ای زیاد بین مؤمن و فاسق

با توجه به این آیات شریفه و نکات دقیق آن به این نکته دست می‌یابیم که : چه فرقی عمیقی و تفاوتی سنگین میان فاسقان و مؤمنان وجود دارد ؟ وقتی با تأمّل نظر می‌شود و با دقت بررسی می‌گردد این نتیجه را نشان می‌دهد که میان مؤمن و فاسق در هیچ زمینه‌ای برابری وجود ندارد !

فاسقان چنان خود را پای بند امور مادی می‌کنند و به شؤون ظاهری و بی پایه روی می‌آورند که گویی جز آنچه آنان می‌بینند چیزی وجود ندارد . بر اساس این دید غلط و اندیشه ی نادرست است که با هر حقیقتی به جنگ برمی خیزند ، و در برابر دعوت پیامبران می‌ایستند و از پذیرفتن حق تکبّر می‌کنند و علاوه بر این به مسخره کردن حقایق می‌پردازند .

( أَفَمَن کَانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کَانَ فَاسِقاً لاَ یَسْتَوُونَ ).

مؤمن تسلیم خواسته ی خداست

مؤمن بر خلاف فاسق بر اساس باور و معرفت ، و ایمان و یقین و درک این حقیقت که کسب ارزش و به دست آوردن خوشبختی فقط از راه تسلیم بودن به خواسته‌های حق ، و انجام دادن اوامر دوست ، و ترک محرّمات ، و آراسته شدن به فضایل اخلاقی میسّر است ، با عشقی توأم با معرفت ، و همّتی هماهنگ با اخلاص ، و اراده‌ای همراه با نشاط به دعوت حضرت حق گردن می‌نهد ، و روز و شبش را در خدمت به پروردگارش سپری می‌کند ، و دقت دارد که در هیچ

زمینه‌ای قدمی بر خلاف مولا برندارد .

مؤمن در وقت معیّن نماز به نماز می‌ایستد ، هنگام استطاعت به زیارت بیت الله می‌رود ، خمس و زکات را می‌پردازد ، و برای اقامه ی دین حق در فضای زندگی مردم به امر به معروف و نهی از منکر اقدام می‌کند ، و چشم و گوش و زبان و شکم و شهوت و دست و پا را از گناهان و معاصی حفظ می‌نماید ، و با دمیدن هلال ماه مبارک رمضان با شوقی وافر و نشاطی کامل و مهری جامع و عشقی سرشار به فضای ماه مبارک درمی آید ، و از ابتدای فجر صادق تا پدید آمدن مغرب از لذت‌های مادی و آنچه از حلال به خاطر ماه صیام بر او حرام شده دست می‌شوید ، و با تواضع و فروتنی و انکسار و خشوع و خاکساری و خضوع فرمان مولا را به اجرا می‌گذارد ، و به ضیافت الله و میهمانی ویژه ی حق وارد می‌شود ، و از فیوضات سرشار این میهمانی و ضیافت برخوردار می‌گردد ، و زمینه ی دعای مستجاب را در دنیا ، و جلب خشنودی محبوب را در این ضیافت ، و لقای دوست و رسیدن به بهشت جاودان را در قیامت برای خود فراهم می کن

دعای مستجاب

سالی بر اثر خشکسالی و قطع باران ، باغات اصفهان و زراعتش در معرض نابودی قرار گرفت . مردم در مضیقه و سختی افتادند ، به حاکم اصفهان روی آوردند و از او درخواست یاری کردند . حاکم که قدرت بر

کاری نداشت و می‌دانست اگر هم دستی به دعا بردارد ، به خاطر آلوده بودن به فسق دعایش مستجاب نمی‌شود ، چاره ی کار را در این دید که خاضعانه به محضر عالم ربّانی ، و حکیم صمدانی و فقیه کامل و عارف واصل آیت حق حاج میرزا ابراهیم کلباسی مشرّف شود و علاج این مشکل را از او بخواهد

(( او می‌دانست که کلید حل بعضی از امور مشکل به دست عالم ربّانی است . و آگاه بود که عالم ربّانی برکت و رحمت خدا در میان مردم است .

عالم ربّانی انسان والایی است که بنا بر روایات نظر کردن به چهره ی او عبادت و بلکه نگاه کردن به در خانه ی او نیز عبادت است .

عالم ربّانی از چنان ارزشی برخوردار است که اگر از قبرستانی که تعدادی از ارواح مردگانش در عذابند عبور کند ، خدا به احترام قدم‌های او عذاب را از ارواح برمی دارد

( . . . یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَات . . . ).

خدا درجات مؤمنانی از شما و دانشمندان را بالا می‌برد . ))

معتمد الدوله حاکم متکبّر و قلدر اصفهان ، که از جانب فتحعلیشاه قاجار بر آن حومه حکومت می‌کرد با همه ی تکبّر و فرعونیتش به محضر آن عالم ربّانی و چهره ی نورانی شتافت و عرضه داشت : اصفهان و نواحی اطرافش در معرض

نابودی است ، شما چاره‌ای کنید . فرمود : من چه کاری انجام دهم ؟ گفت : در قوانین دینی

و فقه اسلامی آمده برای رفع خشکسالی و کمبود باران نماز باران بخوانید . فرمود : من ضعیف و ناتوانم ، از کار افتاده و رنجورم ، توان راه رفتن و به کار گرفتن شرایط نماز باران را ندارم ، من باید برای نماز باران ، پیاده از اصفهان تا تخت فولاد بروم ، و شرایطی را رعایت کنم ولی از همه ی این امور معذورم ، جسم رنجورم حتی طاقت سوار شدن بر مرکب هم ندارد ، مرا از این داستان معاف کن .

حاکم گفت : تخت روانی که در اختیار حکومت است و مرا به هر جایی که لازم است می‌برد ، فرمان می‌دهم برای شما حاضر کنند تا به مصلاّی منطقه حاضر شوید و نماز بگزارید و مردم را از این پریشانی نجات دهید .

آن عالم ربّانی و مطیع حضرت مولا ، و تسلیم خواسته‌های خدا بدون ترس و وحشت پاسخ داد : از من می‌خواهی بر تخت غصبی سوار شوم ، و روی فرش حرام بنشینم ، و بر متّکا و بالشی که از راه نامشروع به دست آمده تکیه زنم ، آن گاه به پیشگاه حق روم و از او در حالی که پیچیده به حرامم درخواست باران کنم !!

(( آری ، کسی که شایستگی مقامی را ندارد تخت و صندلی آن مقام و درآمدی که از آن راه به دست می‌آورد بر او حرام است ، و آنان که کارگزار او هستند نیز غرق در حرامند !

چگونه کسی که تسلیم خداست ، و جز با خدا بیعت نکرده و نمی‌کند ، و از

همه ی قیود مادی و مقامی آزاد است با حاکم ستمکار همکاری کند ، و از خواسته ی او پیروی نماید . آن چهره ی ملکوتی با کمال شجاعت در برابر حاکم ستمکار ایستاد ، و حاضر به پذیرفتن خواسته ی او نشد !

حاکمی مورد پذیرش اسلام است که مؤمن ، آگاه ، مدیر ، مدبّر ، عادل ، دلسوز ، مهرورز ، و مخالف با هوا و هوس باشد .

کلباسی حاکم متکبّر را از خود راند ، و دلش به این که حاکم به خانه اش آمده خوش نشد ، او به دست آوردن خشنودی خدا را در طرد ستم و ستمکاران می‌دانست و بر این اساس حاکم اصفهان را از خود راند و وی را از خانه اش بیرون کرد ، و زبان حالش این بود که اگر با این روح آلوده و بدن نجس شده به غذاهای حرام نزد من نمی‌آمدی برای من بهتر بود !

به قول امیرالمؤمنین (علیه السلام) :

عَظُمَ الخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِم فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِم .

فقط آفریننده در باطنشان بزرگ است ، پس غیر او در دیدگانشان کوچک است .

موحد چو در پای ریزی زرش

و گر تیغ هندی نهی بر سرش

نباشد امید و هراسش ز کس

بر این است آیین توحید و بس

همه ی وجود مؤمن با زبان حال مترنّم به این حقایق است : « لا إله إلاّ الله » ، « لا حول ولا قوه إلاّ بالله » ، « لا مؤثر فی الوجود إلاّ الله » . ))

هنگامی که حاکم رفت فرزند آن عالم آگاه گفت : پدر جان آیا اجازه می‌دهید

چند تخته ی کهنه را که خودمان مالک آن هستیم به هم ببندیم تا به صورت تختی روان درآید آن گاه شما را با آن به سوی مصلاّ حرکت دهیم شاید از برکت نماز شما باران بر این قوم ببارد ؟ پاسخ داد : آری . تخته‌ها را به هم بستند و او را بر آن قرار دادند و به سوی مصلاّ حرکت کردند .

آری ، روی تختی حلال و در لباسی پاک ، و با جسمی پاکیزه و روحی آراسته و دلی پر از امید و اخلاص به سوی محبوب حرکت کرد .

(( او می‌دانست که : هر نمازی نماز نیست ، هر تکبیری تکبیر نیست ، هر آهی آه نیست ، هر اشکی اشک نیست .

او می‌دانست که : فاطمه ی زهرا (علیها السلام) پس از وفات پیامبر هر روز و هر شب از بام مسجد صدای اذان می‌شنید ولی در برابر آن هیچ عکس العملی نداشت ، تا زمانی که به درخواست خودش بلال شروع به اذان کرد ، وقتی بلال گفت : الله اکبر . پاسخ داد : خدا از هر چیزی بزرگ تر است . چون بلال گفت : اشهد ان لا إله إلاّ الله . جواب داد : گوشت و پوست و رگ و همه ی وجودم به وحدانیت حق شهادت می‌دهد .

او می‌دانست که : حضرت زهرا (علیها السلام) از همه ی آن اذان ها که مُهر تأییدی بر حکومتی است که حاکمش از سوی پیامبر نصب نشده خشمگین بود ، ولی نسبت به اذان بلال که از گلویی پاک و زبانی پاکیزه و قلبی مخلص برمی خاست شاد و خوشحال می‌گشت .

آن عالم ربّانی می‌دانست که : دعوت هر کسی را نباید پاسخ گفت ، به هر مجلسی نباید قدم گذاشت ، از هر غذایی نباید خورد ، هر چهره‌ای را نباید دید ، به هر دستی نباید دست داد ، در هر نمازی نباید شرکت کرد ، به هر اذانی نباید گوش سپرد . ))

آن عالم ربانی به سوی تخت فولاد حرکت کرد . هنگام عبور از منطقه ی جلفا محل زندگی ارمنی‌ها و یهودی‌ها که آنان نیز مانند دیگران دچار قحطی و خشکسالی بودند دید که مسیحیان ، تورات و یهودیان ، انجیل روی دست دارند و در دو طرف جاده صف کشیده‌اند ، پرسید : اینان برای چه با در دست داشتن تورات و انجیل صف بسته‌اند ؟ گفتند : این دو گروه هم در این شهر زندگی می‌کنند و دارای شغل کشاورزی و باغداری هستند و دچار زیان خشکسالی شده‌اند

آن مؤمن پاک دل و عالم خاضع و خاشع با دیدن این منظره اشکش بر چهره ی نورانی اش جاری شد ، عمامه از سر برداشت و روی تخت در حالی که به مصلاّ نرسیده بود و نمازی اقامه نکرده بود توجهی به حضرت محبوب نمود ، عرض کرد :

مولای من ! محاسنم را درب خانه ی تو سپید کرده‌ام ، آبروی

مرا نزد این یهودیان و مسیحیان مبر .

هنوز کلامش تمام نشده بود که آسمان شهر و حومه را ابر گرفت و باران رحمت الهی به سبب همان چند کلمه به مردم رسید و آنان را از بلای قحطی و خشکسالی نجات داد !!

قناعت عالم ربّانی

چهره ی والایی که پدرش در زمان مرجع بزرگ ، مؤسّس حوزه ی قم آیت حق حاج شیخ عبدالکریم حائری به شغل نجّاری اشتغال داشت ، برای من این حکایت کم نظیر را از پدرش نقل کرد که :

هر زمان مرحوم حائری نیاز به نجّاری و اصلاح درب و پنجره و تخت چوبی داشت ، پدرم را برای نجاری دعوت می‌کرد ; زیرا پدرم از محترمین و مقدّسین و متدیّنین بود ، و سحرهای هر شب به تهجّد و عبادت برمی خاست ، و آن مرجع بزرگ علاقه داشت کارهای نجّاری خانه اش با آن دست پاک صورت بگیرد .

(( آری ، هر دستی نباید برای انسان کار انجام دهد ، هر دستی نباید برای مؤمن نان بپزد ، خانه بسازد ، خیاطی کند ، زراعت نماید ، دست موسوی و دم عیسوی لازم است که از هر دو برای زندگی انسان نور ببارد !

قصاب محل از امیرالمؤمنین(علیه السلام) درخواست کرد برای خانه گوشت ببرد ، حضرت نپذیرفت . یعنی سراغ هر گوشتی ، هر مرغی ، هر نانی ، هر عسلی ، هر

مقامی ، هر شخصی ، هر مردی ، هر زنی ، هر صندلی و تختی و هر دسته و گروهی نروید . ))

او گفت : مرحوم حائری دنبال پدرم فرستاد که چون شبهای بسیار گرم تابستان قم

، در حیاط منزل روی تخت چوبی استراحت می‌کنم و اکنون تخت نیاز به اصلاح دارد ، بیا و تخت را اصلاح کن . پدرم آمد و پس از بررسی تخت به آن عالم ربانی گفت : من با شاگردم بارها این تخت را اصلاح کرده‌ایم و اکنون قابل اصلاح نیست . آن مرحوم گفت : در هر صورت تدبیری برای اصلاح آن به کار بگیر . پدرم گفت : تنها راه اصلاحش به این است که آن را به نانوای محل جهت سوختن در تنور ببخشید ! سپس گفت : ای مرجع بزرگ ! شما می‌دانید که من همه ساله خمس مالم را می‌پردازم ، و آنچه دارم از هر جهت شرعی و حلال است ; اگر خود نمی‌خواهید از مال خود تختی بسازید به من اجازه دهید با پول خودم دو تخت سالم و نو برای شما بیاورم .

آن عالم ربّانی ، محاسنش را نشان داد و گفت : جناب نجار ! موی صورتم نشان می‌دهد که مرگم نزدیک است ، دو تختی که می‌خواهی برای من بیاوری و به من هدیه کنی عمر هر دو تخت از عمر من بیشتر است ، ممکن است سالیان درازی در خانه ی من بماند ، من توان و طاقت پاسخ گویی به حق را در قیامت در مورد آن دو تخت سالم و نو ندارم ، برای اصلاح تخت کهنه ی خودم چه پیشنهادی داری ؟ پدرم گفت : راهی ندارد مگر آن که چهار پایه اش را با آجر و گِل به هم ببندم . آن بزرگ

مرد قانع گفت : همین کار را انجام بده ، تا به اندازه ی کمی که از عمرم باقی است از آن استفاده کنم و نیاز به نو کردن تخت نداشته باشم .

الإمام الرضا(علیه السلام): الإیمانُ عَقْدٌ بالقلبِولَفظٌ باللسانِ وعَمَلٌ بالجوارِح.

بخش دوم:ایمان و اهل ایمان

حقیقت ایمان

آنان که گمان می‌کنند ایمان حقیقتی بسیط ، و یک واقعیت خالص قلبی است گمانشان بی پایه ، و اساس تصورشان از ایمان تصوری باطل ، و گفتارشان در این زمینه گفتاری بی دلیل و برهان است .

ایمان چنان که از صریح آیات قرآن و روایات استفاده می‌شود حقیقتی مرکّب از سه بخش است :

۱ اعتقاد و باور که جنبه ی ریشه و پایه دارد .

۲ حقایق عملی .

۳ حسنات اخلاقی .

مؤمن حقیقی کسی است که قلبش بر باور و یقین و اعتقاد صحیح می‌تپد ، و اعضایش سرسبز به عمل صالح ، و باطنش آراسته به زیبایی‌های اخلاق است .

آیات و روایات گاهی ایمان و مؤمن را یک جا توضیح داده‌اند ، و به جلوه‌های باطنی و ظاهری ایمان در وجود مؤمن اشاره کرده‌اند

ایمان در قرآن و روایات

قرآن مجید ایمان را مرکّب از : « باور داشتن خدا و قیامت و فرشتگان و قرآن و پیامبران ، و پرداخت مال در عین عشق ورزی به آن به خویشاوندان و یتیمان و از کار افتادگان و در راه ماندگان و سائلان و در راه آزادی بردگان ، و برپا داشتن نماز ، و هزینه کردن زکات ، و وفای به پیمان ، و استقامت و صبر در کارزار ، و هنگام مصیبت و رنج و بلا و درد و تهیدستی و فقر » می‌داند .

قرآن مجید مؤمنان را چه در حال قیام ، چه در حال نشستن ، چه در حال خفتن ، غرق یاد خدا ، و در مقام اندیشه ی

صحیح در مورد آفرینش آسمان‌ها و زمین و درک این حقیقت که مجموعه ی آفرینش بر اساس حق و درستی است معرفی می‌کند ، و می‌گوید : « مؤمنان درخواستشان از مولایشان این است که آنان را از آتش دوزخ حفظ کند . به پروردگارشان می‌گویند : هرکس را تو در آتش اندازی او را به خفت و خواری دچار کرده‌ای و برای ستمکاران به آیات تو هیچ یار و یاوری نخواهد بود .

و نیز به پروردگارشان می‌گویند : « صدای نداکننده‌ای که انسان‌ها را به ایمان آوردنشان به پروردگارشان دعوت می‌کرد شنیدیم ، پس ما ایمان آوردیم ، در نتیجه گناهانمان را بیامرز و بدی هایمان را بپوشان و ما را در زمره ی نیکان قبض روح کن » .

قرآن مجید مؤمنان را « خاشع در نماز ، روی گردان از کارها و سخنان بیهوده ، و پرداخت کننده ی زکات ، و حافظ عفت و پاکدامنی ، و امین و وفادار به پیمان ، و محافظت کننده ی بر نمازهای واجب »معرفی می‌کند .

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید :

المُؤمِنُ وَقورٌ عِنْدَ الهَزَاهِزِ ، ثَبوتٌ عِنْدَ المَکَارِهِ ، صَبُورٌ عِنْدَ البَلاءِ ، شَکُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ ، قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللهُ ، لاَ یَظْلِمُ الأعداءَ وَلاَ یَتَحامَلُ لِلأصدِقاءَ ، النَّاسُ مِنْهُ فِی راحه ، وَنَفْسُهُ فِی تَعَب.

مؤمن در برابر حوادث و مصایب و فتنه‌ها و آشوب‌ها بردبار و باوقار است ، و در برابر امور ناخوشایند پابرجا و شجاع است ، شکیبایی در بلا ، و سپاسگزار در فراخی و گشایش و قانع به روزی خداست ، به دشمنان ستم نمی‌ورزد ، و بار سنگینی بر دوستان نیست ، مردم از او در راحتند ، و خود او برای راحت مردم در سختی و مشقت است .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود

المُؤمِنُ مَنْفَعهٌ ، اِنْ ماشَیْتَهُ نَفَعَکَ ، وَاِنْ شَاوَرْتَهُ نَفَعَکَ ، وَاِنْ شَارَکْتَهُ نَفَعَکَ ، وَکُلُّ شَیء مِن أمْرِهِ مَنْفَعَهٌ.

مؤمن سود محض است ، اگر به سوی او قدم برداری تو را سود رساند ، و اگر با او مشورت کنی تو را سود دهد ، و اگر با او مشارکت نمایی تو را سود بخشد ، و هر چیزی از کار مؤمن سود محض است .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در توصیف مؤمن فرموده است

حرکاتش لطیف و نرم و محضرش

شیرین است ، از میان امور ، برترینش را می‌طلبد ، و از اخلاق رفیع ترینش را می‌جوید ، بر کسی که با او دشمن است ستم نمی‌ورزد ، و به خاطر کسی که به او عشق دارد گناه نمی‌کند ، هزینه ی زندگیش اندک ، و یاریش به مردم بسیار است ، عملش را نیکو انجام می‌دهد چنان که گویی ناظری بر او نظارت دارد ، از حرام چشم فرو می‌پوشد ، دارای

جود و سخاوت است ، سائلی را محروم نمی‌کند ، کلامش را سنجیده می‌گوید ، زبانش از باطل گویی لال است ، باطل را از دوستش نمی‌پذیرد ، و حق را بر ضد دشمنش برنمی گرداند ، جز برای دانا شدن نمی‌آموزد ، وجز برای عمل کردن دانا نمی‌شود ، اگر با اهل دنیا قرار گیرد ، زیرک‌ترین آنان است و اگر با اهل آخرت سلوک کند پرهیزکارترین آنان است .

امام صادق (علیه السلام) در وصف مؤمن فرمود

المُؤمِنُ حَلیمٌ لاَ یَجْهَلُ ، وَاِن جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمُ وَلاَ یَظْلِمُ ، وَاِنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَلاَ یَبْخَلُ ، وَاِنْ بُخِلَ عَلَیْهِ صَبَرَ .

مؤمن بردباری است که جهل نمی‌ورزد ، و اگر بر او جهل ورزند بردباری نشان می‌دهد و ستم نمی‌کند ، و اگر

بر او ستم شود گذشت می‌کند و بخل نمی‌ورزد ، و اگر بر او بخل ورزند شکیبایی پیشه می‌کند .

با توجه به این گونه آیات و روایاتی که گفته شد تردیدی نمی‌ماند که ایمان حقیقتی مرکّب از عقیده ، عمل و اخلاق است ; و مؤمن کسی است که از این سه حقیقت به اندازه ی طاقت و وسعش برخوردار باشد .

این سه حقیقت به طور واضح در آیات و روایات تفسیر شده است و مردم را به دقایق و لطایفش آگاهی داده‌اند ، تا جایی که برای تحصیل سعادت و خوشبختی چیزی را فروگذار نکرده‌اند ، و اسلامی کامل و دینی جامع و مکتبی انسان ساز و قوانینی فراگیر نسبت به تمام شؤون زندگی ارائه نموده‌اند .

انسان با آراسته شدن به حقایق دینی ، موجودی برتر از همه ی موجودات،

وخلیفه الله ، و مظهر اسما و صفات حق ، و امین الله می‌شود ، و لایق بزم ملکوت و همنشینی با فرشتگان و رفاقت و دوستی با پیامبران و صدیقان و شهیدان و شایستگان است

.

تفسیر دین در کلام پیامبر اسلام

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در کلامی حکیمانه دین را چنین معرفی نموده است :

عَنِ النَّبِیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) أنَّهُ قَالَ : أَلاَ اِنَّ مَثَلَ هَذَا الدّینِ کَمَثَلِ شَجَرَه نَابِتَه ثابِتَه ، الاِیمَانُ اَصْلُهَا ، وَالزَّکَاهُ فَرْعُهَا ، وَالصَّلاَهُ مَاءُهَا ، وَالصِّیَامُ عُرُوقُهَا ، وَحُسْنُ الخُلْقِ وَرَقُهَا ، وَالاِخَاءُ فِی الدِّینِ لِقَاحُهَا ، وَالحَیاءُ لِحَاؤُهَا ، وَالکَفُّ عَن مَحَارِمِ اللهِ ثَمَرَتُهَا ; فَکَما لاَ تَکمُلُ الشَّجَرَهُ اِلاّ بِثَمَرَه طَیِّبَه ، کَذَلِکَ لاَ یَکمُلُ الاِیمَانُ إِلاَّ بِالکَفِّ عَن مَحَارِمِ اللهِ .

آگاه باشید وصف این دین مانند وصف درخت روییده ثابت و پابرجاست ، ریشه اش ایمان ، شاخه اش زکات ، آبش نماز ، رگ‌هایش روزه ، برگ‌هایش حسن خلق ، عامل ثمردهی اش برادر بودن مسلمانان بر پایه ی دین ، جلد و پوستش حیا ، و میوه اش خودداری از حرام‌های خداست ; پس همانگونه که درخت جز با میوه ی پاکیزه کامل نمی‌شود ، هم چنین ایمان جز با خودداری از حرام‌های خدا کامل نمی‌گردد .

شاخه ی وجود انسان هنگامی که از راه تفکّر و معرفت و مطالعه و بصیرت

و نشست و برخاست با علمای ربّانی و اراده و اختیار و عشق و علاقه با دین خدا که همان اسلام قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) است پیوند بخورد ، این هشت حقیقتی که در کلام پیامبر آمده است از انسان ظهور می‌کند .

به عبارت دیگر وقتی افق وجود انسان در برابر خورشید دین قرار گیرد این هشت نور از این افق طلوع می‌کند ، و انسان منبعی از خیرات و برکات برای خود و دیگران می‌شود .

ایمان

در کلام نورانی رسول خدا از ایمان تعبیر به ریشه و پایه و اصل شده است ; زیرا اگر ایمان نباشد بنای دین استوار و مستحکم نخواهد بود ، و یقیناً فتنه‌ها و فتنه گران میان انسان و دین جدایی خواهند انداخت .

قرآن ، انسان را در دین داری هم چون اولیای خدا می‌خواهد که دین و عمل و اخلاقشان بر ریشه و بنیانی چون ایمان و باور و یقین قرار داشت ، و به این سبب در برابر فتنه‌ها و آشوب‌ها و اغواگری‌ها و وسوسه‌ها سالم ماندند ، و استواری و ثابت قدمی نشان دادند . و اگر به جایی می‌رسیدند که حفظ دینشان در گرو نثار جانشان بود هم چون آسیه ، حبیب نجار ، یاسر ، سمیّه ، میثم تمار ، رشید هجری ،

عمر بن حمق خزاعی ، حجر بن عدی ، و از همه برتر و والاتر اصحاب و اهل بیت حضرت حسین (علیهم السلام) ، جانشان را نثار رضای دوست می‌کردند ; و این نثار جان که عاشقانه انجام می‌گرفت نبود مگر به سبب ایمانی که به حقایق داشتند .

دیدن روی تو و دادن جان مطلب ماست

پرده بردار ز رخساره که جان بر لب ماست

بت روی تو پرستیم و ملامت شنویم

بت پرستی اگر این است که این مذهب ماست

گرچه در مکتب عشقیم همه ابجد خوان

شیخ را پیر خرد طفل ره مکتب ماست

نیست جز وصف رخ و زلف تو ما را سخنی

در همه سال و مه این قصه ی روز و شب ماست

چرخ عشقیم و تو ما را چو مهی زیب کنار

خون دل چون شفق و اشک روان کوکب ماست

این که نامش به فلک مهر جهان افروز است

روشن است این که یکی ذرّه ز تاب و تب ماست

خواستم تا که شوم بسته ی فتراکش گفت

فرصت این بس که سرت خاک سم مرکب ماست

ایمان یعنی : باور داشتن خدا و صفات جلال و جمال او .

کسی که خدا را باور دارد ، به فرامین و قوانین و خواسته‌هایش گردن می‌نهد .

کسی که خدا را باور دارد ، در خلوت و آشکار از زشتی و بدکاری می‌پرهیزد .

کسی که خدا را باور دارد ، وجود خود را مطلع الفجر اسما وصفات او قرار می‌دهد .

کسی که خدا را باور دارد ، از کسب نامشروع و لقمه ی حرام و ظلم و ستم ، و دغل و خیانت می‌پرهیزد .

کسی که باور

دارد خدا رزاق است ، به رزق پاک او قناعت می‌کند و سهم دیگران را به غارت نمی‌برد .

کسی که خدا را باور دارد ، در مدار عبادت و طاعت به سر می‌برد ، و از این که سر به خاک درگاه محبوب می‌ساید لذّت می‌برد .

کسی که خدا را باور دارد ، به مراقبت و نظارت او نسبت به خویش در همه ی حالات توجه دارد .

کسی که قیامت را باور دارد ، از گناهان مربوط به چشم و زبان و گوش و دست و شکم و پا و شهوت می‌پرهیزد .

کسی که قیامت را باور دارد ، از ترازوهایی که برای سنجش اعمال گرچه به وزن ذره باشد می‌نهند هراس دارد .

کسی که قیامت را باور دارد ، خود را در این دنیا مسافر می‌بیند و هم چون مسافر از مسیر دنیا به آخرت سبک بار ادامه ی سفر می‌دهد .

کسی که قیامت را باور دارد ، در پر کردن پرونده اش از عبادات و طاعات و خیرات می‌کوشد و سعی می‌کند شرّی در پرونده اش ثبت نشود .

کسی که قیامت را باور دارد ، وزین و مواظب و مراقب و سالم زندگی می‌کند و از این که از جانب او به دیگران حتی به حیوانات زیانی وارد شود به شدت می‌پرهیزد .

کسی که قیامت را باور دارد ، از شهوات حرام و لذت‌های نابه جا و نگاه‌های آلوده و اعمال ناهنجار و رفتار ناپسند گرچه به قیمت از دست

دادن جانش تمام شود خودداری می‌کند .

نثار جان برای حفظ عفت

هنگامی که در شهر بصره ستمکاری به نام برقعی خروج کرد ، گروه زنگیان و اوباش گرد او جمع آمدند . روزی دختری علوی تبار را گرفتند و آوردند تا با وی درآمیزند و دامن عفتش را لکه دار کنند . دختر چون خطر تباهی دید به برقعی گفت : مرا نجات ده تا دعایی به تو بیاموزم که شمشیر بر تو کارگر نیفتد ! برقعی گفت : بیاموز . دختر گفت : تو چه دانی که دعا مستجاب می‌شود یا نه ، پس

نخست بر من امتحان کن . آن گاه دعایی خواند و بر خود دمید ، سپس برقعی با ضربتی سخت شمشیری بر دختر نواخت که در جا کشته شد !! برقعی دانست که هدف دختر حفظ عفت و پاکدامنی خود بوده است.

کسی که فرشتگان را باور دارد و می‌داند که گروهی از آنان به نام کرام کاتبین و رقیب و عتید مأمور حفظ و ثبت اعمال او چه در خلوت و چه در آشکار هستند ، از هر گناه و ستمی و از هر معصیت و ظلمی و از هر کژی و انحرافی که با قلم آنان در پرونده ی انسان ثبت می‌شود می پرهیزد ، و در همه ی شؤون زندگی قدم به پاکی برمی دارد ، و سخن به حق می‌گوید ، و گوش وقف شنیدن علم می‌کند ، و چشم از نامحرمان می‌پوشد ، و دست جز در عبادت و خدمت به خلق به کار نمی‌گیرد ، و شکم جز از

حلال سیر نمی‌نماید ، و قدم جز به حق برنمی دارد ، و شهوت جز در مسیر پاکی مصرف نمی‌کند

کسی که قرآن را به عنوان وحی باور دارد ، همه ی امور خود را با آن هماهنگ می‌کند ، حلال و حرامش را رعایت می‌نماید ، با آیاتش بیماری‌های فکری و روانی خود را معالجه می‌کند ، و از آن چشمه ی فیض شفا می‌جوید ، و آن را دستورالعمل زندگی خود قرار می‌دهد ، و از آن منبع نور و رحمت و هدایت به عنوان میزان تشخیص حق و باطل استفاده می‌کند .

کسی که پیامبران را باور دارد که از سوی خدا برای هدایت انسان مبعوث شده‌اند ، در مکتب آنان زانو می‌زند و از هدایت آنان پیروی می‌کند و همه ی روش و منش آنان را اسوه و سرمشق خود قرار می‌دهد و در امور دنیا و آخرتش به آنان اقتدا می‌نماید .

قلب سلیم محصول ایمان

باور داشتن این حقایق و ایمان به این اصول سبب سعادت و نجات و خوشبختی و کرامت و محصول پاکش به فرموده ی قرآن قلب سلیم است ، قلبی که با سلامت متحد شده و ارزش ارایه شدنش را به پیشگاه حق در قیامت پیدا کرده است .

یَوْمَ لاَ یَنفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ * إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْب سَلِیم ).

قیامت روزی است که مال و فرزندان سودی به انسان نبخشند ، سود فقط برای کسی است که قلب سلیم به سوی خدا آورده

باشد .

قلب سلیم قلبی است که خدا را با همه ی صفاتش و قیامت را با همه ی شؤونش و فرشتگان و قرآن و پیامبران را تصدیق نموده و به مرحله ی باور و یقین رسیده است .

به عبارت دیگر خورشید ایمان از افق آن طلوع کرده ، ایمانی که به منزله ی مرکز منظومه است و ستارگانی چون زکات ، نماز ، روزه ، حسن خلق ، برادری در دین ، حیا ، خودداری از محرمات علاوه بر این که از آن نشأت گرفته‌اند پیوسته از آن کسب نور و قدرت و انرژی می‌کنند .

زکات

ایمان به معنایی که در سطور گذشته توضیح داده شد عامل نقش بستن جود و سخا در وجود انسان است .

انسان هنگامی که در پرتو ایمان و باور ، خود و همه چیز را مال خدا بداند

و برای خویش ذره‌ای مالکیت قائل نباشد و فقط خدا را مالک بداند و بس ، از پرداخت زکاتی که به منزله ی شاخه ی درخت دین است و فرمان اکید خداست امتناع نخواهد کرد ، بلکه با طیب خاطر و رضامندی کامل و عشق و علاقه موارد زکات را از مالش جدا می‌کند و به محلهایی که خدا به آن دستور داده است می‌رساند و از این که با این عمل به عبادت و اطاعت برخاسته خوشحال می‌گردد .

مؤمن نه فقط از ثروت مادی ، بلکه از هر نوع ثروتی که در اختیار دارد چه مادی و چه معنوی زکات می‌پردازد :

زکات گندم و جو ، گاو و گوسفند و شتر ، طلا و نقره ، خرما و مویز ; زکات علم ، زکات قدرت ، زکات آبرو ، زکات قلم ، زکات قدم و . . . .

( وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ) .

و از آنچه روزی آنان کرده‌ایم انفاق می‌کنند .

زکات امور مادی ، پرداختنش در محل‌های تعیین شده است و زکات علم تعلیم آن به امت است ، زکات قدرت عدالت ورزی و انصاف است ، زکات آبرو حلّ مشکلات مردم با کمک گرفتن از دیگران است ، زکات قلم نوشتن کتاب و مقالات بیدار کننده است ، زکات قدم دنبال کار خیر رفتن و عیادت بیمار و تشییع جنازه ی مؤمن و رفتن نزد دانشمندان و اندیشمندان پاک نهاد است .

اقرار قلبی و زبانی نسبت به حقایق ایمانی وفای عملی می‌طلبد . کسی که با قلب و زبان می‌گوید : لا إله إلاّ الله که تفصیلش این است که من اقرار دارم الله که مستجمع جمیع صفات کمال است آفریننده ی جهان هستی و ربّ و مالک آن

است ، و رحیم و غفور و ودود و قدیر و عظیم و کریم و رزاق و . . . است ، باید این اقرار با وفای کامل عملی توأم شود و وفای به آن در مرحله ی قلبی این است که

لاَ یَبْقَی لِلمُوَحِّدِ مَحبُوبٌ سِوَی الفَرد الوَاحِد.

برای اقرار کننده به توحید محبوبی جز خدای یگانه نماند .

و همه ی محبت‌ها محبت به پدر و مادر و زن و فرزند و مال و ثروت شعاع آن محبت باشد . یعنی همه را به خاطر خدا بخواهد و همه را برای خدا دوست داشته باشد ، و محبت آنان در قلب به گونه‌ای نباشد که میان انسان و محبوب حقیقی اش حضرت حق حائل شود .

و وفای آن در مرحله ی عملی این است که مال و ثروت و وجود خود را برای حضرت حق هزینه کند ، و به تعبیر قرآن مجید خود را فروشنده ، و مال و وجودِ خویش را جنس ، و خدا را خریدار ، و بها و قیمت را بهشت بداند :

( إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ . . . ) .

یقیناً خدا جان و اموال مؤمنین را در برابر این که بهشت برای آنان باشد از آنان می‌خرد

کسی که در این داد و ستد وارد نشود ، و از پرداخت مال و جانش به خدا دریغ ورزد ، ملتزم به شؤون ایمان نشده و قدم در حوزه ی وفای عملی نگذاشته و از نظر ایمان و دین فردی ناقص است .

اگر بگوید : به پروردگار محبت دارم و به آن ذات یگانه عشق می‌ورزم ، در گفتارش صادق نیست ; زیرا چون محبت به جان و مالش از محبت به خدا زیادتر است ، میان او و اجرای فرامین خدا مانع و حجاب شده ; پس به

معنای واقعی

محبّ خدا نیست و وفای عملی ندارد ، و علاوه بر این آلوده به بخل است و از نعمت سخا در محرومیت است .

سخاوت در روایات

قرآن و روایات در برابر مذمّتی که از بخل و بخیل دارند ، از سخاوت و سخی ستایش و مدح می‌کنند .

از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :

السَّخَا خُلُقُ اللهِ الاَْعظَمُ.

سخاوت عظیم‌ترین منش خداست .

و نیز آن حضرت فرموده :

اِنَّ السَّخاءَ شَجَرَهٌ مِنْ اَشْجارِ الجَنَّه لَها اَغصَانٌ مُتَدَلِّیَهٌ فِی الدُّنیَا ، فَمَن کَانَ سَخِیّاً تَعَلَّقَ بِغُصْن مِن اَغْصَانِهَا فَسَاقَهُ ذَلِکَ الغُصنَ اِلَی الجَنَّهِ.

همانا سخاوت درختی از درختان بهشت است ، شاخه‌هایی آویخته در دنیا دارد ، کسی که سخی است به شاخه‌ای از شاخه‌هایش بسته است ، پس آن شاخه او را به بهشت می‌کشاند .

و از آن حضرت روایت شده است :

السَّخِیُّ قَریبٌ مِنَ اللهِ ، قَریبٌ مِنَ النَّاسِ ، قَریبٌ مِنَ الجَنَّهِ.

انسان سخی به خدا و به مردم و بهشت نزدیک است .

و در روایتی عجیب آمده است :

اَوحَی اللهُ عَزَّ وَجَلَّ اِلی مُوسی (علیه السلام) : اَن لاَ تَقْتُلِ السّامِرِیَّ ; فَاِنَّهُ سَخِیٌّ.

خدا به موسی وحی کرد : سامری را به قتل نرسان ; زیرا او انسانی باسخاوت است .

امام صادق (علیه السلام) فرموده است :

السَّخاءُ مِن اَخلاَقِ الاَنبِیاءِ وَهُوَ عِمادُ الإِیمَانِ . وَلاَ یَکونُ مُؤمِنٌ إلاَّ سَخِیّاً ، وَلاَ یَکونُ سَخِیّاً إلاَّ ذُو یَقِینٌ وَهِمَّه عَالِیَه ; لاِنَّ السَّخاءَ شُعاعُ نورِ الیَقِینِ وَمَن عَرَفَ مَا قَصَدَ هَانَ عَلَیهِ مَا بَذَلَ.

سخاوت از منش و اخلاق پیامبران است ، و ستون ایمان است . و مؤمنی نیست مگر این که سخی است ، و سخاوتمندی نیست مگر این که دارای یقین و همت بلند است ; زیرا سخاوت شعاع نور یقین است و کسی که نسبت به آنچه قصد دارد انجام دهد آگاهی و شناخت داشته باشد ، آنچه را که به دیگران می‌بخشد بر او آسان است .

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی سخی‌ترین مردم فرموده است :

اَسْخَی النَّاسِ مَن اَدَّی زَکاهَ مَالِهِ .

سخی‌ترین مردم کسی است که زکات مالش را می‌پردازد .

و در روایتی فرموده است

اِنَّمَا البَخِیلُ حَقَّ البَخِیلِ الَّذِی یَمْنَعُ الزَّکَاهَ المَفْرُوضَهَ فِی مَالِهِ . . . .

بخیل واقعی کسی است که از پرداخت زکات واجبی که در مالش قرار دارد خودداری می‌کند .

نماز یا آب دین

یکی از شگفت انگیزترین تعبیراتی که در گفته‌های پیامبر اسلام است همین تعبیر است : نماز آب دین است و دین به منزله ی یک درخت است .

آب ، زیر بنای حیات موجودات زنده است ; و این حقیقتی است که قرآن مجید به آن اشاره دارد :

( . . . وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْء حَیٍّ . . . ).

و هر چیز زنده‌ای را از آب آفریدیم .

آب طراوت بخش زندگی ، پاک کننده ، شست و شوگر ، سبب خرمی و زیبایی دشت و دمن و کوه و صحرا ، عامل رفع تشنگی ، رشد دهنده ی نباتات ، برطرف کننده ی آلودگی‌ها ، وسیله ی پدید شدن ابر و باران ، و آباد کننده ی سرزمین‌های خشک است .

کسی که مزرعه یا باغ یا زمین قابل زراعت را می‌خواهد بخرد ، یکی از اصولی‌ترین سخنانش با فروشنده درباره ی آبی است که مزرعه یا باغ یا زمین قابل زراعت را مشروب می‌کند ، اگر آب فراوانی

داشته باشد آن را با اشتیاق می‌خرد وگرنه با ناخشنودی از این که کم آب است از خریدن آن خودداری می‌کند .

نماز ، در عرصه گاه دین انسان به تعبیر پیامبر آب دین است ، اگر در فضای حیات معنوی انسان نماز وجود نداشته باشد باید به انتظار خشک شدن شاخه ی دین یعنی زکات ، و رگ‌های دین یعنی روزه ، و برگ دین یعنی حسن خلق ، و عامل ثمر دهی اش یعنی برادری در دین ، و جلد و پوستش یعنی حیا ، و میوه اش یعنی خودداری از محارم ، بود

آری ، باغی که از آب محروم می‌شود همه ی درختانش خشک می‌شود ، گلستانی که بی آب بماند همه ی گلهایش پژمرده می‌گردد ، چمن زاری که از آب محروم شود تبدیل به علف خشک می‌شود ، مزرعه‌ای که بی آب باشد رو به خرابی می‌رود ، شهر و دیاری که دچار قحطی آب شود ساکنانش فراری می‌شوند ، انسانی که بی نماز باشد یا بی نماز شود سرسبزی فضایل و ارزش‌هایش تهدید به نابودی می‌شود .

این دو رکعت نماز واقعی است که اگر مکلّفی بخواهد آن را تحقّق دهد چاره‌ای ندارد جز این که از زمین غصبی ، فرش حرام ، لباس حرام ، آب غصبی ، و نجاسات ظاهری

، و برای قبولی نمازش از نجاسات باطنی ، بپرهیزد . و این نماز واقعی است که به فرموده ی قرآن مجید انسان را از فحشا و منکرات باز می‌دارد .

نمازگزاری که از فحشا و منکرات اجتناب ندارد باید بداند که نمازش نماز نیست .

علامه ی خبیر ، محدث بی نظیر ، علامه ی مجلسی می‌فرماید :

نماز کامل و حقیقی این خاصیت و ویژگی را دارد که نمازگزار را از فحشا و منکرات باز می‌دارد ، و اگر نمازِ نمازگزار او را از فحشا و منکرات باز ندارد گویی نماز نیست .

بنابراین اگر نماز ، نمازِ واقعی باشد هم چون آب حیات بخش ، سرسبزی ارزش‌هایی را که انسان کسب کرده حفظ می‌کند ، و نمی‌گذارد آتش فحشا و منکرات به گلستان و باغ دین برسد و نباتات و گل‌های معنوی این گلستان و باغ را بسوزاند .

نماز گامی برای توبه

گاهی یک نماز حقیقی و واجد شرایط مسیر زندگی را تغییر می‌دهد و انسان را از کژ راهه به صراط مستقیم می‌کشاند ، و طغیان‌های درون را کنترل می‌کند ، چنان که در روایتی آمده : مردی از زنی درخواست کام جویی کرد . آن زن شوهرش را از خواسته ی نامشروع آن مرد آگاه کرد . شوهر به همسر عفیفه اش گفت : به او بگو : چهل روز پشت سر شوهرم نماز بخوان تا خواسته ی تو را اجابت کنم . آن مرد چند روزی نماز واجب خود را به شوهر آن زن اقتدا کرد و از برکت آن نماز به توبه ی

واقعی موفق شد ، سپس کسی را نزد آن زن فرستاد که من توبه کرده‌ام . زن توبه ی آن مرد را به شوهرش خبر داد . شوهر این آیه را خواند :

( إِنَّ الصَّلاَهَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ ) .

نماز آدمی را از فحشا و منکر باز می‌دارد .

نماز شرط قبولی اعمال

امام صادق (علیه السلام) در روایتی فرموده

مَن أَحَبَّ أنْ یَعْلَم أقُبِلَتْ صَلاَتُهُ أمْ لَمْ تُقبَل ، فَلْینظُر هَلْ منَعَتْهُ صَلاَتُهُ عَنِ الفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ ؟ فَبِقَدْرِ مَا مَنَعَتْه قُبِلَت مِنه.

کسی که دوست دارد بداند آیا نمازش پذیرفته شده است یا آن را نپذیرفته‌اند ، با تأمّل بنگرد که آیا نمازش او را از فحشا و منکر باز داشته ؟ پس به اندازه‌ای که او را باز داشته از او پذیرفته می‌شود .

یک نماز گزار واقعی به سبب شرایط نماز و وجوب رعایتش از نظر مادی و اخلاقی و روابط با دیگران و دیگر امور زندگی پیوسته در حال شست و شوی معنوی است ، از این جهت تا پایان عمرش پاک و پاکیزه می‌ماند ، و از باب عنایت و لطف و رحمت خدا سزاوار ورود به بهشت است ; بهشتی که جز پاکان راهی به آن ندارند ، چنان که امام باقر (علیه السلام) فرموده است :

وَالجَنَّهُ لاَ یَدخُلُهَا إلاَّ طیّبُ .

فقط انسان پاک وارد بهشت می‌شود .

نماز آب دین است ، کسی

که اهل نماز نیست درخت وجودش با همه ی شؤونش خشک می‌شود و از هویتش جز هیزمی برای دوزخ باقی نمی‌ماند .

( وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ) .

و اما تجاوز کارانِ از حدود حق ، آنان برای دوزخ هیزم هستند .

کارهای خیر بی نماز مانند نباتات سرزمینی هستند که آب به آنها نرسد و در نتیجه از سرسبزی و طراوت و رشد و نمو باز مانند ، به همین صورت کارهای خیر بی نماز که نباتات معنوی هستند به سبب نبود نماز زمینه‌ای برای رشد ندارند ، به این خاطر به خدا نمی‌رسند و از ثمر دهی که قبولی حضرت حق است باز می‌مانند .

نماز ستون دین

از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایت شده است

أوَّلُ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ عَلَی الصَّلاَهِ ، فَإذَا قُبِلَتْ قُبِلَ مِنْهُ سَائِرُ عَمَلِهِ ، وَإذَا رُدَّتْ عَلَیْهِ رُدَّ عَلَیْهِ سَائِرُ عَمَلِهِ .

اولین چیزی که عبد بر آن محاسبه می‌شود نماز است ، پس اگر نمازش قبول شود سایر اعمالش نیز قبول می‌شود ، و اگر نمازش رد شود سایر اعمالش نیز رد می‌شود .

این روایت اشاره به انسانی دارد که اهل نماز بوده ولی اگر نمازش شرایط قبولی را نداشته باشد پذیرفته نمی‌شود و به خاطر پذیرفته نشدن نمازش ، اعمال دیگرش را نیز

نمی‌پذیرند ، چه رسد به این که انسان از زمره ی بی نمازان باشد ، در این صورت هیچ راهی به حریم دوست ندارد ، که تا چیزی از اعمال او را بسنجد و ببینند آیا قابل پذیرفتن هست یا نیست ؟

( فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلاَ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَزْناً ) .

پس اعمالشان تباه و نابود است ، در نتیجه روز قیامت برای آنان میزانی ( به

خاطر این که عملی در اختیار ندارند ) برپا نمی‌کنیم .

قرآن می‌فرماید

( کُلُّ نَفْس بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَهٌ

إِلاَّ أَصْحَابَ الْیَمِینِ

فِی جَنَّات یَتَسَاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ ).

هر انسانی در گرو اعمالی است که مرتکب شده است ، مگر سعادتمندان که در بهشت‌هایی که به سر می‌برند با اِشراف و اطلاع بر دوزخ از مجرمان می‌پرسند : چه چیزی شما را در دوزخ وارد کرد ؟ گویند : از نمازگزاران نبودیم .

این گونه نیست که بی نمازان کار خیر و عمل مثبت و سخن حقی نداشته باشند ، بلکه بسیاری از بی نمازان کارهای خیری را انجام می‌دهند ، و کمک‌هایی را به محتاجان و نیازمندان می‌رسانند ، ولی از آنجا که به تعبیر پیامبر « نماز آب دین است » ; چون باغ اعمالشان به چنین آب معنوی اتصال ندارد ، اعمالشان تباه و ضایع می‌شود و چیزی در پرونده ی آنان که مورد پذیرش قرار گیرد نمی‌ماند ، از این

جهت تهیدست و ندار وارد قیامت می‌شوند و تهیدست و ندار هم جایی جز دوزخ نخواهد داشت .

لطیفه ی روایی

از آنجا که عرب در مسابقه ی اسب دوانی برنده ی اوّل را سابق و پس از آن را مصلّی می‌نامد ، روایتی جالب در تأویل این آیات به مناسبت کلمه ی مصلّی از حضرت صادق (علیه السلام) در کتاب‌های حدیث نقل شده است :

ادریس بن عبدالله می‌گوید : از تفسیر ( لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ ) از حضرت صادق

پرسیدم ، حضرت فرمود :

منظور مجرمان از این که در زمره ی مصلین نبودیم این است که پیروان امامانی که خدا در قرآن از آنان به عنوان سابقین یاد کرده نبودیم ، ای ادریس بن عبدالله ! آیا نمی‌بینی که مردم در مسابقه ی اسب دوانی از اسبی که به دنبال سابق درآید تعبیر به مصلّی می‌کنند ؟

بخش سوم:راه ظهور سلامت جسم و جان

عروق بدن

گردش خون در بدن یعنی رفتن خون از قلب به دورترین بخش‌های بدن و بازگشت آن به قلب که در کم تر از یک دقیقه انجام می‌گیرد .

خون در گردش خود در سراسر بدن دو معبر اصلی دارد ، وقتی بطن راست منقبض می‌شود خون با فشار به دو سرخ رگ ششی می‌ریزد ، در شُش‌ها گلبول‌های سرخ خون اکسیژن هوا را می‌گیرند و انیدرید کربنیک را که در خود دارند پس می‌دهند .

از شُش‌ها ، خون از راه دو سیاه رگ به قلب باز می‌گردد ، خون وارد دهلیز چپ می‌شود و از دریچه‌ای به بطن چپ می‌ریزد ، وقتی بطن چپ منقبض می‌شود خون وارد سرخ رگ بزرگ دیگری می‌شود ، این سرخ رگ به دو سرخ رگ کوچک تر و پس از آن به سرخ رگ‌های کوچک دیگری تقسیم می‌شود و این تقسیم ادامه می‌یابد و سرخ رگ‌های بسیار کوچک که موی رگ نام دارند وارد بافت‌ها می‌شوند .

از طریق این موی رگ‌ها ، خون اکسیژن و مواد غذایی را به یاخته‌های بدن می‌رساند و انیدریک کربنیک و مواد زاید دیگر را می‌گیرد .

در اینجا سرخ رگ‌های مویین با سیاه رگ‌های مویین می‌پیوندند و این سیاه رگ‌ها هرچه به قلب نزدیک تر می‌شوند بزرگ تر می‌گردند و به این ترتیب خونی که در سیاه رگ‌ها جریان دارد سرانجام به سیاه رگ بزرگی می‌ریزد که وارد

دهلیز راست

می‌شود ، از دهلیز راست و از راه دریچه ی قلب وارد بطن راست می‌شود و به این ترتیب گردش کامل خون در بدن انجام می‌گیرد .

عروق معنوی

پیامبر بزرگ اسلام روزه را به منزله ی رگ‌های دین قلمداد کرده است که با انجام صحیح آن و رعایت شرایط معنوی اش سلامت به همه ی بدن ، و تقوا که نتیجه و میوه ی روزه است به همه ی اعضا و جوارح و قلب و نفس و روح و روان می‌رسد .

همان طور که رگ‌ها برای رسیدن خون به همه ی بدن باید باز باشند تا بدن بتواند به حیات خود ادامه دهد ، و اگر انسان از ورزش و رعایت غذا و آشامیدنی غفلت ورزد رگ‌ها می‌گیرد و نهایتاً انسان با سکته ی شدید مغزی یا قلبی می‌میرد ، به همان صورت باید روزه ی ماه رمضان و بلکه پاره‌ای از روزه‌های مستحبی تا پایان عمر طبیعی در زندگی معنوی انسان جریان داشته باشد تا سلامت بدن و سلامت قلب و نفس حفظ شود .

انسانی که به خاطر تکبّر و غرورش از روزه فراری است و به این تکلیف پرفایده ی معنوی عمل نمی‌کند ، در حقیقت در حالِ بستن رگ‌هایی است که فیوضات الهی را به سراسر وجودش می‌رسانند و با دست خود زمینه ی هلاکت و سقوط خود را فراهم می‌آورد .

سی روز روزه ی ماه مبارک رمضان رگ‌هایی است که یک سرش به منبع فیوضات و سر دیگرش به انسان وصل است ، و انسان از

این طریق می‌تواند کمالات معنوی و تقوای الهی و سلامت بدن خود را تأمین نماید .

اگر مکلّف از روزه روی بگرداند و این تکلیف باارزش را انجام ندهد ، خون

حیات بخش رحمت و کرامت و رضایت و شرافت و تقوا و سلامت به انسان نخواهد رسید ، و در نتیجه آدمی به مرگ معنوی دچار می‌شود و از دایره ی انسانیت خارج و به مدار حیوانیت و بلکه بدتر از حیوانیت وارد می‌گردد .

فایده ی روزه

بیان همه ی فواید روزه که ناشی از تواضع انسان نسبت به حضرت حق است کتابی مستقل می‌طلبد ، به ناچار در این نوشتار مختصر به پاره‌ای از فواید آن اشاره می‌شود

سلامت بدن

پرخوری ، از جمله عللی است که سلامت خون و سلامت قلب و سلامت معده و نهایتاً سلامت همه ی بدن را به خطر می‌اندازد . به همین خاطر در فرمان‌های دینی و در دانش پزشکی به شدت از آن نهی شده است .

پرخوری ، می‌تواند عامل بیماری قند ، چاقی ، کلسترول ، تری گلیسرید ، و ضعف مزاج و . . . شود .

پرخوری ، باعث می‌شود که به دستگاه گوارش فشار مضاعف وارد گردد و در نتیجه از عمر مفید کار آن بکاهد .

پرخوری ، رسوبات بسیاری را در معده و روده و بویژه در رگ‌ها به جای می‌گذارد که آن رسوبات زمینه ساز بسیاری از امراض و بیماری هاست .

کم خوری ، عمر را افزایش می‌دهد و سلامت بدن را تأمین می‌نماید و نشاط اعضا و جوارح را حفظ می‌نماید .

کم خوری ، کاری حکیمانه ، و عملی بسیار مفید و عامل سلامت معده و روده و قلب و مغز است .

پرخوری در روایات

در رابطه با پرخوری و کم خوری روایات بسیار مهمی از اهل بیت (علیهم السلام) در کتاب‌های حدیث ثبت شده که به برخی از آنها اشاره می‌شود :

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

اِیَّاکُم وَالبِطْنَهَ ; فَإنَّهَا مَفْسَدَهٌ لِلبَدَنِ ، وَمَوْرثَهٌ لِلسَّقَمِ ، وَمَکسَلَهٌ عَنِ العِبَادَهِ .

از پرخوری و شکم خوارگی بپرهیزید ; زیرا پرخوری فاسد کننده ی بدن ، و عامل بیماری ، و کسل کننده از عبادت است .

و نیز آن حضرت فرمود :

لَیْسَ شَیْءٌ أَبْغَضَ إلَی اللهِ مِن بَطْن مَلاَنٌ .

چیزی نزد

خدا از شکم پر و انباشته مبغوض تر نیست .

و نیز فرمود

اِیَّاکُم وَفُضُولَ المَطْعَمِ ; فَاِنَّهُ یَسُمُّ القَلْبَ بِالفَضْلَهِ ، وَیُبطِی الجوارِحَ عَن الطَّاعَهِ ، وَیصُمّ الهِمَمَ عَن سَماعِ المَوعِظَهِ.

از زیادی طعام بپرهیزید ; زیرا قلب با زیادی طعام مسموم می‌شود ، و طعام اضافه جوارح را از طاعت کند می‌کند ، و اندیشه‌ها را از شنیدن موعظه کر می‌نماید .

امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :

کَثْرَهُ الاَْکْلِ وَالنَّوْمِ یُفْسِدَانِ النَّفْسَ وَیَجْلِبانِ المَضَرَّهَ .

پرخوری و پرخوابی وجود آدمی را فاسد و عامل جلب آسیب و خسارت است .

کم خوری در روایات

از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده است که :

مَن قَلَّ طَعامُهُ قَلَّت آلاَمُهُ .

کسی که غذایش اندک است ، بیماری‌هایش کم است .

مَن کَثُرَ تَسبِیحُهُ وَتَمجِیدُهُ وَقَلَّ طَعامُهُ وَشَرابُهُ وَمَنامُهُ ، اشْتَاقَتْهُ المَلاَئِکهُ.

کسی که تسبیح و تمجیدش به حق زیاد است و خوراکی و آشامیدنی و خوابش کم است ، فرشتگان مشتاق اویند .

اِذَا اَرادَ اللهُ سُبحانَهُ صَلاحَ عَبدِهِ ، ألهَمَه قِلَّهَ الکَلامِ وَقِلَّهَ الطَّعامِ وَقِلَّهَ المَنامِ.

هرگاه خدای سبحان صلاح و مصلحت بنده اش را بخواهد ، کم گویی و کم خوری و کم خوابی را به او الهام می‌کند .

حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام)

فرمود

لَوْ أنَّ النَّاسَ قَصَدُوا فِی الطُّعْمِ ، لاَعْتَدَلَتْ اَبدانُهُم

اگر مردم در خوردن میانه روی کنند ، بدن هایشان به اعتدال می‌گراید .

انسان اگر روزه ی ماه رمضان را با رعایت شرایطش انجام دهد ، اگر پرخور باشد پس از یک ماه از پرخوری باز می‌ماند و به کم خوری عادت می‌کند و همان یک ماه باعث می‌شود که وضع خون اگر نامناسب باشد به تناسب آید و قند خون به میزان بهتری تنظیم گردد و چربی خون از میان برود و رسوبات میان رگ‌ها و معده تا اندازه‌ای کاهش یابد و در نتیجه سلامت لازم به بدن باز گردد و صحت و امنیت جسم تأمین شود ، به این خاطر پیامبر اسلام در روایت بسیار مهمی فرمود :

صوُمُوا تَصِحُّوا.

روزه بگیرید تا سلامت

و صحت خود را باز یابید .

امروزه بسیاری از طبیبان برای علاج بیماران خود فرمان امساک از پرخوری و پیشه کردن کم خوری و پرهیز از غذاهای چرب و متنوع و امتناع از خوردن چند نوع غذا را در یک وعده می‌دهند .

روزه ی تن و روح

از آنجا که قرآن مجید نتیجه و محصول روزه را تقوا ، یعنی : مصونیت سازی برای سلامت عمل از محرمات ، و سلامت اخلاق از رذایل می‌داند و در آیه ی حکم روزه می‌فرماید :

( کُتِبَ عَلیْکُمُ الصِّیامَ کمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُم تَتَّقُون ).

روزه بر شما واجب شد چنان که بر گذشتگان از شما واجب شده بود تا به تقوا آراسته شوید .

باید این روزه فقط امساک از خوردن و آشامیدن و سر به زیر آب فرو بردن و باقی بر جنابت ماندن و سفر کردن نباشد ، بلکه چنان که در معارف الهیه آمده است عبادتی است همراه با شرایط دیگر ، که آن شرایط ، شرایطی معنوی و سازنده و تربیت کننده ی انسان است .

پیامبر اسلام درباره ی روزه ی عادی و غیر سازنده و روزه‌ای که قدرت تربیت انسان را ندارد می‌فرماید :

رُبَّ صَائم حَظُّهُ مِن صِیامِهِ الجُوعُ وَالعَطَشُ ، وَرُبَّ قائم حَظُّهُ مِن قِیامِهِ السَّهَرُ.

چه بسا روزه

داری که بهره اش از روزه فقط گرسنگی و تشنگی است ، و چه بسا قیام کننده برای عبادت شبانه که بهره اش از آن فقط بیداری است !!

ولی درباره ی روزه ی حقیقی و روزه ی سازنده و تربیت کننده از اهل بیت (علیهم السلام)روایت شده که پیامبر به جابر بن عبدالله فرمود :

ای جابر ! این ماه رمضان است ، کسی که روزش را روزه بدارد و بخشی از شبش را به عبادت برخیزد و شکم و شهوت و زبانش را از حرام حفظ کند ، از گناهانش مانند بیرون رفتن از ماه رمضان بیرون می‌رود . جابر گفت : ای پیامبر خدا ! چه نیکوست آنچه گفتی . فرمود : ای جابر ! چه سخت است این

شرایط ؟ !

از حضرت صدیقه ی کبری فاطمه ی زهرا (علیها السلام) روایت شده است :

مَا یَصنَعُ الصائمُ بِصِیامِهِ إذَا لَم یَصُنْ لِسانُهُ وَسَمْعُهُ وَبَصَرَهُ وَجَوَارِحَهُ ؟

روزه دار با روزه اش هنگامی که زبان و گوش و چشم و اعضای دیگرش را از گناه حفظ ننموده چه می‌کند ؟

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) از حضرت حق روایت کرده است که خدا می‌فرماید :

مَن لَم تَصُمْ جَوارِحُهُ عَنْ مَحَارِمِی فَلاَ حَاجَهَ لِی فِی أن یَدَعَ طَعامَهُ وَشَرابَهُ مِن أجلِی.

کسی که اعضا و جوارحش از محرماتِ من روزه نیست ، مرا چه نیازی است که خوردن و آشامیدن را

برای خاطر من ترک کند ؟

حضرت علی (علیه السلام) در روایاتی می‌فرماید :

صِیامُ القَلبِ عَنِ الفِکرِ فِی الآثامِ ، أفضلُ مِن صِیامِ البَطنِ عَن الطَّعامِ.

روزه ی دل از اندیشه در گناهان ، برتر از روزه ی شکم از خوراکی هاست .

صَوْمُ النَّفْسِ عَن لَذَّاتِ الدّنیَا أَنْفَعُ الصِّیامِ .

روزه ی نفس از لذت‌های دنیا ، سودمندترین روزه

است .

صَومُ الجَسَدِ ، الإمساکُ عَنِ الأغذِیَهِ بِإرادَه وَاختیار خَوفاً مِن العِقابِ وَرَغْبَهً فِی الثَّوابِ وَالأجرِ .

روزه ی بدن خودداری از غذاها به اراده و اختیار است ، برای ترس از عذاب و میل به پاداش .

صَومُ النَّفسِ ، إمساکُ الحَواسِّ الخَمسِ عَن سَائِرِ المَآثِمِ وَخُلُوُّ القَلْبِ عَن جَمیعِ اسبابِ الشَّرِّ .

روزه ی نفس خودداری حواس پنج گانه از دیگر گناهان و خالی بودن دل از همه ی سبب‌های شرور است .

روزه سپر آتش

در حدیث معراج است که

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) از حضرت حق پرسید : میراث روزه چیست ؟ فرمود : میراث روزه حکمت و میراث حکمت معرفت ، و میراث معرفت یقین است . زمانی که عبد یقین کند باکی ندارد که چگونه صبح کند ، به سختی و مشقت یا به آسانی و راحت ؟

چنین روزه‌ای به گفته ی پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) سپری در برابر آتش دوزخ است :

الصوم جنّه من النار .

روزه سپر آتش جهنم است .

چنین روزه داری بویژه هنگام افطار دعایش به پیشگاه حق

مورد پذیرش و قابل اجابت است .

استجابت دعای چهار گروه

استجابت دعای چهار گروه

چنان که حضرت صادق (علیه السلام) از پدرانش از امیرالمؤمنین(علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می‌کند :

اَربَعهٌ لاَ تُرَدُّ لَهُم دَعوهٌ وَتُفَتَّحُ لَهَا أَبوابُ السَّماءِ وَتَصِیرُ إلی العَرشِ : دُعاءُ الوَالِدِ لِوَلَدِهِ ، وَالمَظلومِ عَلی مَن ظَلَمَهُ ، وَالمُعتَمرِ حَتّی یَرجِعَ ، وَالصّائِمِ حَتّی یُفْطِرَ .

چهار نفر دعایشان رد نمی‌شود ، و درهای آسمان به روی دعایشان باز است و دعایشان تا عرش انتقال می‌یابد :

دعای پدر برای فرزندش ، دعای ستمدیده بر ضد ستمکارش ، دعای عمره دار تا به وطنش باز گردد ، دعای روزه دار تا افطار کند .

دعای پدر به فرزند

داستانی عجیب از دعای پدر به فرزند

امیرالمؤمنین با حضرت مجتبی (علیهما السلام) در مسجد الحرام نشسته بودند که ناگاه زمزمه‌ای سوزنده و مناجاتی جگرسوز شنیدند که می‌گفت :

ای خدایی که کلید حل همه ی مشکلات به دست قدرت تو است !

ای خدایی که رنج‌ها را برطرف می‌کنی !

ای خدایی که بیچاره و درمانده جز تو یاری ندارد !

ای خدایی که مالکیت دنیا و آخرت در سیطره ی تو است !

آیا هنوز نمی‌خواهی به دعای من که همه ی راه‌ها به رویم بسته شده است توجه کنی ؟ اینجا مسجد الحرام است ، اینجا اگر دعا به اجابت نرسد کجا به اجابت خواهد رسید ؟

امیرالمؤمنین (علیه

السلام) به حضرت مجتبی فرمود : صاحب این ناله و مناجات را نزد من آور ! حضرت نزد صاحب ناله رفتند ، دیدند جوانی است صورت بر خاک نهاده و به پیشگاه حق تضرّع و زاری می‌کند در حالی که یک طرف بدنش خشک و بی حرکت و لمس است .

فرمود : جوان نزد امیرالمؤمنین بیا ! جوان به محضر مولای عارفان و امیر مناجاتیان آمد .

امام فرمود : چرا این گونه ناله می‌کنی ؟ عرض کرد : بدنم را ببینید که نیمی از آن از کار افتاده ، زندگی برای من بسیار سخت شده است .

حضرت فرمود : چه شده که به این بلا دچار شده‌ای ؟ گفت : در اوج جوانی آلوده به هر گناهی بودم ، پدرم از من بسیار رنجیده بود . بارها مرا نصیحت کرد و من توجهی به نصایح او نکردم . یک بار در این شهر به من گفت : یا دست از گناهان بشوی یا به مسجد الحرام می‌روم و تو را نفرین می‌کنم . گفتم : آنچه از دستت برآید کوتاهی مکن . و چوبی هم بر سرش کوبیدم که نقش بر زمین شد ! به مسجد الحرام رفت و با اشک چشم به من نفرین کرد ، ناگهان بدنم از کار افتاد و به این صورت که می‌بینید درآمدم .

روزی به محضر پدر شتافتم ، سر به زانویش نهادم و گفتم : اشتباه کردم ، بد

کردم ، نفهمیدم ، کلید حل مشکلم به دست تو است ; زیرا پیامبر فرموده : دعای پدر درباره ی فرزند مستجاب است

.

پدرم نگاهی به من کرد و گفت : پسرم بیا به مسجد الحرام برویم ، آنجا که تو را نفرین کردم همانجا به تو دعا کنم . پدرم را بر شتری سوار کردم و به سوی مسجد الحرام راندم ، در راه پرنده‌ای از پشت سنگی پر کشید ، شتر رم کرد و پدرم از پشت شتر افتاد و مرد و من او را در همان ناحیه دفن کردم !

حضرت فرمود : از این که پدرت حاضر شد به مسجد الحرام آید و برای تو دعا کند معلوم می‌شود از تو راضی شده بود ، من به خاطر رضایت پدرت برایت دعا می‌کنم ، آن گاه سر به سوی حق برداشت و با اشاره به جوان گفت :

یَا أکرَمَ الأکْرَمِینَ ، یَا مَنْ یُجیبُ دَعوَهَ المُضْطَرّین . . .

هنوز دعای حضرت به پایان نرسیده بود که جوان سلامتش را بازیافت !

دعای ستمدیده بر ضد ستمکار

گاهی ستمدیده در برابر ستمکار قدرت دفاع از خود را دارد و می‌تواند از ستمکار انتقام بگیرد ، که دفاع از خود در برابر ستمکار ، و انتقام گرفتن از او ، علاوه بر این که حقیقتی فطری و وجدانی است ، کار شایسته و مناسبی است که آیین مقدس اسلام از پیروانش خواسته است . و از این که انسان در برابر ستمکار ضعف و زبونی نشان دهد به شدت نهی کرده است .

گاهی ستمدیده در برابر ستمکار توانایی دفاع از خود را ندارد و برای دفع ستم یا انتقام از ستمکار ، پشتوانه و پشتیبانی جز خدا برای او نیست ، و سلاحی جز دعا و تضرّع و

زاری به درگاه خدا در اختیار ندارد ، و بر این اساس اگر دعا کند به فرموده ی پیامبر دعایش از دعاهایی است که یقیناً به اجابت می‌رسد

روایات اهل بیت (علیهم السلام) مردم را از ستم کردن به دیگران نهی می‌کند و از این که بر کسی که جز خدا یار و یاوری ندارد ستم ورزند برحذر می‌دارد .

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرماید :

اشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلی مَن ظَلَمَ مَن لاَ یَجِدُ نَاصِراً غَیرَ اللهِ.

خشم خدا بر ستمکار ، بر کسی که یاوری جز خدا ندارد ، بسیار شدید است .

امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید : هنگامی که لحظه ی وفات حضرت علی بن الحسین (علیهما السلام) رسید مرا به سینه گرفت ، سپس فرمود : فرزندم ! تو را به آنچه که پدرم لحظه ی وفاتش به من وصیت کرد وصیت می‌کنم ، به من گفت : فرزندم ! از ستم کردن بر کسی که بر ضد تو یاوری جز خدا ندارد بپرهیز.

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

اِنَّ العَبدَ اِذَا ظُلِمَ فَلَمْ یَنْتَصِرْ وَلَمْ یَکُن لَهُ مَن یَنْصُرُهُ وَرَفَعَ طَرْفَهُ إلی السَّماءِ فَدَعَا اللهَ قالَ اللهُ : لَبَّیکَ أنَا أنْصُرُکَ عَاجِلا وَآجِلا.

هنگامی که به کسی ستم شود و یاری نگردد و به سود او کسی هم نباشد که یاری اش دهد ، و چشم به عالم بالا بدوزد و دعا کند خدا می‌فرماید : دعایت را مستجاب کردم ، من تو را در دنیا و آخرت یاری می‌دهم .

این که ستمدیده ی ناتوان و بی یاوری

به درگاه خدا برای دفع ستم و انتقام از ستمکار بنالد و ناله اش برای او مفید افتد و دعا کند و دعایش مستجاب شود ، حقیقتی است که تاریخ بشر آن را ثابت کرده و واقعیتی است که بارها به وقوع پیوسته است .

با سلاح دعا ستمکار را مغلوب کرد

چند سالی در ایام ماه شعبان برای تبلیغ به شهر همدان می‌رفتم . در آنجا با تعدادی از علمای بزرگ و اولیای خدا به لطف خدا محشور و مأنوس شدم و از انفاس قدسیه و برکات وجودی آنان بهره ی بسیار بردم .

یکی از چهره‌های برجسته ی علمی ، که عمری با قرآن مجید و روایات سر و کار داشت و بسیار اهل حال بود و از نفسی پاک و سازنده بهره داشت ، مرحوم آیت الله حاج شیخ محمد حسن بهاری فرزند مرجع مجاهد آیت الله العظمی حاج شیخ محمد باقر بهاری بود .

من در اوّلین دیدار مشتاق و عاشق او شدم و در همه ی سفرهای تبلیغی ام به همدان خدمت آن مرد بزرگ که در آن شهر در میان مردم چهره‌ای ناشناخته بود برای بهره بردن معنوی زانوی شاگردی به زمین زدم . و هنگامی که خبر

فوتش را شنیدم ، چون سرمایه داری که همه ی سرمایه اش را از دست داده باشد ، متأثر و ناراحت شدم .

در یکی از روزهایی که خدمت آن عارف عاشق بودم داستانی را از زندگی خود به این شرح برای من بیان کرد :

به اشاره و خواست پیر استعمار و گرگ خونخوار یعنی حکومت انگلیس بی سوادی قلدر ، ستمگری نابکار ، کافری لجوج به نام رضا خان میر پنج که پس از مدتی به رضا شاه پهلوی معروف شد زمام حکومت ایران را به دست گرفت .

او از هیچ ستم و ظلمی به مردم امتناع نداشت . بسیاری از اموال و املاک مردم را به زور از دست آنان گرفت ، با مجالس مذهبی مخالفت ورزید ، با عالمان دینی هم چون بنی امیه برخورد کرد ، و پرده ی حجاب را که از ضروریات دین است به اشاره ی ارباب کافرش انگلیس درید ، و جوانان مردم را برای حفظ حکومت ظالمانه اش به اجبار به سربازخانه گسیل داشت .

من که از یک خانواده ی برجسته ی روحانی بودم و سنین جوانی را می‌گذراندم ، از این که به سربازخانه بروم و دستیار حکومت ظلم باشم بسیار در ترس و وحشت بودم .

روزی عمویم به خانه ی ما آمد و به من گفت : برای گرفتن شناسنامه اقدام مکن ; زیرا من برای تو شناسنامه گرفتم . گفتم در چه حدود سنی برایم شناسنامه گرفتی ؟ پاسخ داد : سن هیجده سالگی . گفتم : عمو جان بی توجه باعث گرفتاری من شدی . گفت : چرا ؟

گفتم : در این موقعیت سنی افراد را به دستور قلدری چون رضا خان به سربازخانه می‌برند .

چون آدرس منزلم را اداره ی ثبت احوال به ارتش داده بود و من می‌دانستم دیر یا زود دنبالم خواهند آمد ، نسبت به سنّ خود که در شناسنامه قید شده بود اعتراض دادم ولی اعتراضم پذیرفته نشد . روزی به سربازخانه نزد رئیس سربازگیری که هم چون اربابش رضا خان به شدت با روحانیان مخالف بود رفتم ، گفتم : مرا از خدمت معاف دارید . گفت : امکان ندارد ، باید لباس سربازی بپوشی و دو سال کامل در خدمت دولت باشی .

هرچه اصرار کردم که مرا از خدمت آن هم خدمت به دولتی ظالم و ستمکار و مخالف با اسلام معاف بدارد نپذیرفت . از اداره ی سربازگیری بیرون آمدم و به منطقɠبهار در چند فرسخی همدان برای استمداد از روح عارف بزرگ مرحوم حاج شیخ محمد بهاری که در آن ناحیه دفن است رفتم . کنار قبر به پیشگاه خدا نالیدم و گفتم : خدایا ! به خاطر نفس صاحب این قبر از هشتاد حاجتم هفتاد و نه حاجت را برای قیامت می‌گذارم و یک حاجت را برای دنیا ، آن حاجت هم این که وسیله ی خلاص شدنم را از بلایی چون سربازی برای حکومت رضا خان فراهم آور .

از بهار به همدان برگشتم در حالی که گسیل داشتن جوانان به سربازخانه بسیار شدت یافته بود و کسی هم جرأت فرار یا نرفتن به سربازی را نداشت ، من که می‌دانستم رئیس مربوطه به دنبالم خواهد

فرستاد و ممکن است خانواده‌ام دچار مشقت شوند ، آماده ی رفتن به سربازخانه شدم .

به مرد بزرگواری از آشنایان برخورد کردم ، گفت : قصد کجا را داری ؟ گفتم : سربازخانه . گفت : برگرد خانه زیرا از سربازی معافی . گفتم : مشکل به نظر می‌رسد که از چنگ این ستمکاران آزاد شوم . گفت : شب گذشته خواب دیدم به سامرا رفتم ، جلسه ی مهم و باارزشی بود ، پدرت در آن جلسه حضور داشت ، به من گفت : به پسرم بگو ناراحت نباش ، با امام عصر (علیه السلام) درباره ی او صحبت کردم ، مشکل وی حلّ شد ، نه این که او را به سربازی نمی‌برند بلکه ورقه ی معافیت او را نیز خواهند داد

من با اطمینان به این واقعه به سربازخانه رفتم . مأمور اطاق رئیس گفت : شما معافی ، پیش فلان عطار برو ، رئیس برای ملاقات با شما به آنجا می‌آید . از سربازخانه بیرون آمدم و به مغازه ی آن عطار رفتم . رئیس به آنجا آمد و ضمن احترام فوق العاده نسبت به من ، معافی مرا به دست من داد ، و من از آن رنج روحی سخت به خاطر دعا و درخواست یاری از خدا رها شدم .

دعای معتمر

عمره در کلام ائمه ی اطهار (علیهم السلام)

حج و عمره از اعمالی است که قرآن مجید و اهل بیت عصمت (علیهم السلام) به انجام دادنش سفارشات مهم و تأکیدهای فراوان و وصیت‌های باارزشی دارند .

حضرت علی (علیه السلام) در روایاتی فرموده است :

نَفَقهُ دِرهَم

فِی الحَجِّ تَعْدِلُ ألفَ دِرهَم.

هزینه کردن یک درهم در زیارت خانه ی خدا برابر با هزار درهم است .

الحاجُّ وَالمُعْتَمِرُ وفدُ اللهِ ، وَیَحبُوهُ بِالمَغْفِرَهِ< .

حاجی و کسی که به عمره رفته وارد بر خدایند و با آمرزش و مغفرت از آنان پشتیبانی می‌شود .

اَلله اَلله ! فِی بَیتِ رَبِّکُم لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُم .

خدا را خدا را نسبت به خانه ی پروردگارتان ، تا زنده هستید آنجا را خالی مگذارید .

امام چهارم (علیه السلام) فرموده است :

حِجُّوا وَاعْتَمِرُوا تَصِحَّ اَجْسَامُکُم ، وَتَتّسِعْ أرزَاقُکُم وَیَصْلُحُ اِیمانُکُم وَتُکْفَوا مؤنَهَ النّاسِ وَمَؤنَهَ عِیالاَتِکُم.

حج و عمره به جا آورید ( که با به جا آوردن این دو عمل ) بدنهایتان سالم می‌شود ، و رزق و روزی هایتان فراوان می‌گردد ، و ایمانتان اصلاح می‌شود ، و از مؤنه ی مردم و مؤنه ی زن و فرزندانتان کفایت می‌شوید .

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید :

وَحجّ البَیتِ والعُمرهِ ، فَإنّهما یَنفِیانِ الفَقرَ ، وَیُکفّرانِ الذَّنبَ ، وَیُوجِبانِ الجَنَّه.

و حج خانه ی خدا و عمره ، که این دو عمل تهیدستی را از بین می‌برند ،

و گناهان را می‌پوشانند ، و بهشت را بر انسان واجب می‌کنند .

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود

مَن مَاتَ فِی طَرِیقِ مَکَّهَ ذَاهِباً أو جَائِیاً ، أمِنَ مِنَ الفَزَعِ الأکبَرِ یَومَ القِیامهِ.

کسی که در راه مکه چه در حال رفتن ، چه در حال بازگشت بمیرد از فزع و ترس اکبر در روز قیامت ایمن می‌شود .

از آنجا که در روایات آمده : حاجی و عمره گزار وارد بر خدایند و مهمان حضرت حقند ، آن هم مهمان میزبانی کریم و رحیم و غفور و شکور و رزّاق و ودود ، پس دعایشان به طور یقین مستجاب است .

دعایی عجیب کنار خانه ی حق

امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حال طواف بیت ، مردی را دید که پرده ی خانه ی کعبه را گرفته و از خدای مهربان چهار هزار درهم درخواست می‌کند . حضرت نزد او رفت و فرمود : این چهار هزار درهم را برای چه می‌خواهی ؟ گفت : کیستی ؟ فرمود : علی بن ابیطالبم . گفت : یا علی ! دعایم مستجاب شد . اگر مستجاب نشده بود مرا به تو راهنمایی نمی‌کردند ، اکنون چهار هزار درهم را به من عطا کن ; زیرا هزار درهمش را می‌خواهم به قرضی که به مردم دارم بپردازم ، و

هزار درهمش را می‌خواهم مغازه‌ای جهت کسب و کار تهیه کنم ، و هزار درهمش را می‌خواهم سرمایه ی داد و ستد قرار دهم ، و با هزار درهمش ازدواج کنم .

حضرت فرمود : سفری به مدینه بیا تا آن را به تو بپردازم ; زیرا در اینجا به اندازه‌ای که به تو بپردازم درهم و دینار ندارم .

آن مرد پس از مدتی به مدینه آمد . در میان کوچه کودکانی را دید که با یکدیگر

بازی می‌کردند ، به یکی از آنان گفت : خانه ی علی کجاست ؟ آن کودک به او گفت : خانه ی علی را برای چه می‌خواهی ؟ گفت : علی بر عهده گرفته که چهار هزار درهم به من بپردازد . کودک گفت : دنبال من بیا تا تو را به خانه ی علی برم .

در راه به کودک گفت : نامت چیست ؟ گفت : حسین . گفت : با علی چه نسبتی داری ؟ گفت : فرزند اویم . چون به خانه رسیدند حضرت حسین وارد خانه شد و به پدر گفت : مردی عرب جهت گرفتن چهار هزار درهم خدمت شما آمده . حضرت که در آن زمان جز باغی در اختیار نداشتند ، آن را به دوازده هزار درهم فروختند ، چهار هزار درهمش را به آن مرد نیازمند دادند و باقی مانده ی آن را کنار مسجد به تهیدستان واگذار نمودند.

دعای روزه دار

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی

ماه رمضان فرموده است :

شَهرٌ دُعِیتُم فِیه إلَی ضِیَافَهِ الله.

ماه رمضان ماهی است که شما در آن به ضیافت و مهمانی خدا دعوت شده‌اید .

در این مهمانی معنوی که مهماندارش خدا است ، آنچه را که مهمان به صلاح دنیا و آخرتش باشد از مهماندار بخواهد یقیناً به او عنایت خواهد کرد .

امام صادق (علیه السلام) در روایتی پرارزش فرموده است :

نَومُ الصَّائِمِ عِبادَهٌ ، وَصَمْتُهُ تَسبیحٌ ، وَعَمَلُهُ مُتَقَبَّلٌ ، وَدُعاؤُهُ مُسْتَجابٌ.

خواب روزه دار عبادت ، و سکوتش تسبیح ، و عملش مورد قبول ، و دعایش مستجاب است.

راستی ، شگفت آور است که خواب انسان که در آن حالت هیچ تکلیفی بر عهده ی او نیست عبادت به حساب آید ، و سکوتش به عنوان تسبیح خدا در پرونده اش ثبت گردد ، و عمل اندک و ناقابلش که بخشی از آن گرسنه ماندن از فجر تا مغرب است مورد قبول قرار گیرد ، و دعایش به اجابت برسد !!

آری ، ضیافت خدا جز این ، معنایی ندارد ، ضیافتی که مهمانش روزه دار و مهماندارش خدای کریم است باید غذای سفره اش تجلی رحمت و لطف و کرامت و مغفرت باشد .

ای کرمت در دو جهان یار من

لطف تو ای دوست نگهدار من

ای

تو مرا چشمه ی ماء معین

عشق تو با آب و گلم شد عجین

ای تو انیس دل دلدادگان

نور وجود همه آزادگان

از گنه‌ای یار نجاتم بده

لطف کن و برگ براتم بده

کن نظری بر من زار و فقیر

بنده ی عصیان گر و خوار و حقیر

زنگ کدورت ز دلم پاک کن

آه مرا تا برِ افلاک کن

خلوت شب بخش مرا ای حبیب

درد مرا ده تو شفا ای طبیب

بخش چهارم: حسنات اخلاقی

هدف آفرینش انسان

قرآن مجید و روایات اهل بیت (علیهم السلام) در زمینه ی هدف آفرینش انسان نکات و لطایف و اشارات و حکمت‌هایی دارند که انسان از درک و فهم آن‌ها لذت می‌برد و علاقه مند می‌شود که خود را با آن حقایق ملکوتی و واقعیات معنوی که همه ی ارزش انسان به آنهاست هماهنگ کند .

قرآن مجید تبدیل شدن خاک مرده را به اراده و قدرت خدا به صورت انسان که کارگاهی عظیم و کارخانه‌ای کم نظیر و منبع انواع استعدادها و مستعد اشرف موجودات شدن و گل سرسبد آفرینش گردیدن است برای چهار هدف مقدس و والا می‌داند :

۱ کسب معرفت و دانشی گسترده به گستردگی آسمان‌ها و زمین و ایام و اوقات.

۲ تحصیل عبادت و بندگی ، برای رسیدن به رضایت حق و رضوان الهی و حیات جاوید و پرنعمت آخرت.

۳ آراسته شدن به نیکوترین و زیباترین عمل در همه ی زمینه‌های زندگی

فردی و خانوادگی و اجتماعی.

۴ رسیدن به رحمت الهیه و غرق شدن در الطاف و عنایات حضرت حق و آرمیدن در سایه ی توجه پروردگار مهربان.

روایات هم بعد از قرآن به زیباترین صورت به این معنا اشاره کرده‌اند ; از جمله روایتی است که صدوق از امام به حق ناطق حضرت جعفر صادق (علیه السلام) در کتاب باارزش علل الشرایع نقل می‌کند :

جعفر بن محمد بن عماره عن أبیه قال : « سألتُ الصادقَ جعفرَ بن محمد (علیه السلام)فَقُلتُ له : لِمَ خلقَ اللهُ الخَلق » ؟ فقال : « إنّ اللهَ تبارَکَ وتَعالی لَم یَخلُقْ خَلقَه عَبَثاًوَلم یَترُکهُم سُدیً ، بَل خَلَقَهُم لاِظهار قُدرَتِهِ وَلَیکَلّفَهُم طاعَتَه ، فَیَستَوْجِبوا بِذلک رِضوانَه ; وَما خَلَقَهُم لِیَجلِبَ مِنهم مَنفَعهً ، وَلا لِیَدفَع بِهِم مَضرّهً ، بل خَلَقَهُم لِینفَعَهُم وَیوصِلَهم إلی نعیمِ الأبد ».

جعفر بن عماره از پدرش روایت می‌کند که گفت : « از حضرت صادق (علیه السلام)پرسیدم خدا انسان‌ها را برای چه هدفی آفرید » ؟ امام فرمود : « خدای بزرگ انسان را بیهوده نیافرید و باطل و بی جهت وا نگذاشت ، بلکه برای اظهار قدرتش آفرید و برای این که طاعتش را به آنان تکلیف کند ، در نتیجه به خاطر طاعتش مستوجب رضایتش شوند ; و آنان را نیافرید تا از جانب آنان منفعتی جلب کند و زیان و خسارتی

دفع نماید ، بلکه آنان را آفرید تا سودی به آنان رساند و ایشان را به نعمت‌های ابد برساند » .

آری ، وجود مقدسی که جامع همه ی کمالات است ، بیهوده کاری و عمل باطل و عبث در پیشگاهش راه ندارد . ما هر موجودی را که به دقت و تأمّل مورد

مطالعه قرار دهیم او را جلوه‌ای از صفات حضرت حق می‌بینیم .

شما به دقت خود را بنگرید ، می‌یابید که همه ی وجود شما ظهور قدرت وحکمت وعدالت و رحمت و بارئیت و مصوریت و خالقیت و بصیرت و علم خداست .

آری ، در تمام زوایای وجود ما اسما و صفات خدا دیده می‌شود ، و اگر غیر از این بود ، یا نبودیم و یا به صورتی ناقص و عیب دار قدم به عرصه ی هستی می‌گذاشتیم .

بر ما واجب است که پرده ی غفلت از چشم دل به یکسو زنیم و هر حجاب شیطانی را از جان و قلب خود کنار نهیم و با کمک عقل و آیات حق و راهنمایی پیامبران و امامان به خود نظر کنیم تا بیابیم که ما خلیفه

ی حق و نایب مناب خدا و افق طلوع صفات و اسماییم

انسان مطلع الفجر اسمای حق

اگر پوشش گناه هم چون خیمه‌ای سیاه ما را فرا نگرفته بود ، اگر هوای نفس در وجود ما جا خوش نکرده بود ، اگر ما دچار خواب غفلت و بی خبری نبودیم ، اگر فطرت و وجدان ما از اسارت شهوات آزاد بود ، اگر همه ی استعدادهای خود را در طاعت ربّ و خدمت به خلق به کار گرفته بودیم ، هر صاحب بصیرت و صاحب نفسی ما را مطلع الفجر صفات و اسمای محبوب می‌دید ، چنان که پیامبر بزرگ فرمود :

مَن رَآنی فَقَد رَأَی الحقّ.

هرکس مرا دید به تحقیق حق را دیده است .

آری ، کسی که وجودش از هر عیب و نقصی مبرّاست و از هر گناهی پاک

و پاکیزه است و کمترین نشانه‌ای از نشانه‌های شیطان و هوای نفس در او نیست ، خلیفه ی واقعی حق است و چون به او بنگرند گویا به حق نگریسته‌اند .

( وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ ).

( همه ی آیات و نشانه‌های حق ) در خود شماست ، آیا با چشم بصیرت نمی‌نگرید ؟

او از هرکسی به انسان نزدیک تر است . او به انسان از همه ی آشنایان آشناتر است . او لحظه‌ای از انسان غایب و غافل نیست . او در همه ی زمینه‌ها به انسان توجه دارد و مواظب و مراقب انسان است ، چنان که به همه ی این حقایق در قرآن اشاره فرموده است

( وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ ).

و ما از رگ گردن به او نزدیک تریم .

ای قوم به حج رفته کجایید کجایید

معشوق همین جاست بیایید بیایید

معشوق تو همسایه ی دیوار به دیوار

در بادیه سرگشته شما در چه هوایید

گر صورت بی صورت معشوق ببینید

هم خواجه و هم خانه و هم کعبه شمایید

ده بار از آن راه بدان خانه برفتید

یک بار از این خانه بر این بام برآیید

آن خانه لطیف است نشان هاش بگفتید

از خواجه ی آن خانه نشانی بنمایید

جان جانان با شماست ، معشوق عاشقان با شماست ، محبوب محبان ، انیس شاکران ، جلیس ذاکران ، آشناترین آشنایان با شماست ، شما کجا می‌گردید و دنبال که هستید و می‌خواهید دل ناآرام با چه کسی ، و با چه چیزی آرام گیرد ؟ !

سالها دل طلب جام جم از ما می‌کرد

آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

بی دلی در همه احوال خدا با او بود

او نمی دیدش و از دور خدایا می‌کرد

حیات ما و قیام ما و روزی ما و تداوم زندگی ما و دنیا و آخرت ما همه و همه از اوست .

( اللهُ لاَ إلَهَ إلاّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیّوم . . . ) .

الله خدایی است که هیچ خدایی جز او نیست ، زنده و پاینده است . . .

در هر صورت ما مجموعه‌ای از صفات حق و جلوه ی اسمای اوییم ، و عبث کاری و بازی

گری در آفرینش ما وجود ندارد . سراسر وجود ما و همه ی ذرات هستی ما حق است و هر جزئی از اجزای ما جلوه‌ای از قدرت و دانش و بصیرت و عدالت و حکمت است . و به همین خاطر در قرآن مجید از وجود ما تعبیر به احسن تقویم شده و پس از خلقت ما حضرت حق به خودش گفت :

( فَتَبَارَکَ اللهُ اَحْسَنَ الخَالِقِینَ ).

در این بخش لازم است یک بار دیگر به کلام ملکوتی و سخن عرشی حضرت صادق (علیه السلام) دقت کنیم :

خدای متعال انسان‌ها را به بازی گری نیافریده و باطل و بی جهت وانگذاشته ; بلکه آنان را برای نمایان کردن قدرتش آفرید ، و برای این که طاعتش را به آنان تکلیف کند ، و به این خاطر مستوجب رضای او شوند . آنان را نیافرید تا از سویشان سودی نصیب خود کند و زیانی را دفع نماید ، بلکه آفریدشان تا به

آنان سود رساند و به نعیم ابد برساند.

تکلیف نمودن طاعت و ارائه کردن عبادت به انسان برای این بوده که انسان علاوه بر جمال ظاهر به جمال باطن آرایش یابد ، و همه ی زیبایی‌های معنوی در او پدیدار گردد ، و در باطن خود چهره‌ای چون چهره ی فرشتگان پیدا کند ، و بلکه از هر زیبایی زیباتر

گردد ، تا دیده ی هر صاحب دیده‌ای را از تماشای زیبایی اش خیره نماید .

قلم طاعت و عبادت که از جانب زیبای مطلق به انسان داده شده برای این است که انسان با اراده و اختیار خودش به وسیله ی آن قلم خود را مشاطه گری نماید ، و چهره ی باطن را بیاراید و آن چنان به آراسته نمودن خود بپردازد که ملکوتیان را نه با یک دل ، بلکه با صد دل عاشق و شیفته و شیوای خود کند .

از برکت این آراستگی و زیبایی لایق مقام قرب زیبای مطلق شود . به پیشگاه رضای محبوب راه یابد و در سایه ی رحمت و لطف او سر سفره ی نعیم ابد بنشیند و از لذت‌های مادی و معنوی آخرت بهره مند گردد .

آری ، خاک مرده را به اراده ی خود تبدیل به انسانی زنده کرد تا این گونه به او سود بخشد و وی را به نعمت‌های ابد خود برساند .

کسی که آفرینش خود را عبث و بیهوده بداند ، خدا را از بچه‌ای که در کوچه‌ها با دیگر بچه‌ها خاک بازی می‌کند و با بازی با خاک ، آن را به شکل‌های گوناگون در می‌آورد نپخته تر و بی دانش تر به حساب آورده ، و از این طریق مُهر کفر و ناسپاسی بر قلب خود زده و درونش را به اغواگری و وسوسه‌های شیطانی آلوده و نجس کرده است .

حسن خلق

از علل بسیار مهم و پرارزشی که در زیبایی باطن نقش بسزایی دارد و در سالم سازی حالات و حرکات سهم قابل توجهی را داراست ، حسن خلق است ، که پیامبر بزرگ اسلام از آن تعبیر به برگ درخت دین کرده است .

درخت ظاهری در صحرا و باغ در پایان فصل خزان و در دل زمستان به خاطر این که عریان از لباس سبز رنگ خود است ، نه این که زیبایی ندارد بلکه به هر نظری و به هر چشمی زشت می‌نماید . بخش عمده‌ای از زیبایی درختان در ارتباط با برگ‌های سبز رنگ آنهاست . برگ‌هایی که با شکل‌های گوناگونش نظرها را جلب می‌کند و در دل هر بیننده‌ای شادی می‌آفریند و به باغ و صحرا نشاط می‌دهد و چهره ی طبیعت را در فصل بهار و تابستان به زیباترین مرحله می‌آراید .

انسان اگر از حسنات اخلاقی عریان باشد باطنش در نظر ملکوتیان و در چشم صاحبان بصیرت بسیار زشت می‌نماید . بویژه اگر شکل‌های مهیب و زشتی مانند حسد

، بخل ، کینه ، حرص ، کبر ، غرور ، ریا و . . . چهره ی باطن را پوشانده باشد که در این صورت قیافه ی باطن از قیافه ی هر جن و دیوی و از چهره ی هر حیوانی زشت تر و بدنماتر خواهد بود !

این که در قرآن آمده گروهی را به صورت بوزینه و خوک درآوردیم، و در روایات آمده که بعضی از مردم در قیامت به صورت حیوانات محشور می‌شوند ، و در گفتاری از حضرت سجّاد (علیه السلام) آمده که مردم در زمان ما شش طایفه‌اند : شیر ، گرگ ، روباه ، سگ ، خوک ، گوسفند . بیان همین واقعیت و توضیحی از زشتی

باطن آنهاست .

تواضع ، خشوع ، خضوع ، مهرورزی ، قناعت ، کرامت ، صدق ، فرو خوردن خشم ، انفاق ، جود ، سخاوت و . . . حقایقی هستند که چون در باطن جلوه کنند و از افق قلب طلوع نمایند ، آنچنان باطن را می‌آرایند که بهشت با همه ی زیبایی اش مشتاق دیدار انسان می‌شود ; چنان که پیامبر در روایتی فرموده است :

اشتاقَتِ الجَنَّهُ إلی أربَع مِن النِساءِ : مریمُ بِنتَ عِمران ، وآسِیهَ بِنت مُزاحم زوجهُ فِرعَون وَهِی زوجهُ النَّبیّ فی الجَنّهِ ، وَخدیجهَ بنتَ خُویلدِ زوجهُ النَّبیِّ فِی الدُّنیا وَالآخِرهِ وَفاطِمهَ بنت محمّد.

بهشت مشتاق چهار زن است : مریم دختر عمران ، آسیه دختر مزاحم همسر فرعون و او همسر پیامبر در بهشت است ، خدیجه دختر خویلد همسر پیامبر در دنیا و آخرت و فاطمه دختر محمد .

دارندگان محاسن اخلاقی و حسنات باطنی که در قرآن مجید از آنان تعبیر به محسنین شده است به خاطر این که حرکات و اعمالشان از باطن زیبایشان کسب زیبایی می‌کند ، محبوب خدا و خلق خدایند .

( واللهُ یُحِبُّ الُْمحْسِنِینَ ).

و خدا نیکوکاران را دوست دارد .

پیامبر و امامان معصوم نسبت به دارندگان حسنات اخلاقی اعلام محبت کرده‌اند .

درخت بهشتی

مجموعه ی حسنات اخلاقی درخت پرباری در بهشت است که شاخه‌هایش در دنیا به صورت زیبایی‌های اخلاق نمودار است . هرکس دارای یکی از حسنات اخلاقی باشد ، در حقیقت به شاخه‌ای از آن درخت متصل است که آن درخت پس از برچیده شدن بساط دنیا شاخه‌هایش را و هرکس را به آن متصل است به بهشت برمی گرداند .

پیامبر اسلام که بصیر به حقایق مُلکی و ملکوتی و آگاه به واقعیات غیبی و شهودی است در این زمینه می‌فرماید :

الَّسخاءُ شَجرهٌ فِی الجَنَّهِ أصلُها ، وَهِی مِطَلّهٌ عَلَی الدُّنیا ، مَن تَعلَّقَ بِغُصْن مِنها إِجْتَرَّهُ إلی الجَنَّهِ.

سخا درختی است که ریشه اش در بهشت است ، و آن درخت بر دنیا گسترده شده ، کسی که به شاخه‌ای از آن آویخته او را به بهشت می‌کشاند .

هدف بعثت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)

پیامبر اسلام هدف بعثت خود را کامل کردن ارزش‌های اخلاقی اعلام کردند :

إنَّما بُعِثْتُ لاُِتَمِّمَ مَکارِمَ الأخلاَقِ.

من فقط برای کامل کردن مکرمت‌ها و ارزش‌های اخلاقی به پیامبری برانگیخته شده‌ام.

آری ، او اصلی‌ترین وظیفه اش درمان مردم از بیماری‌های اخلاقی و آراسته نمودن آنان به مکارم اخلاق بود ; زیرا اگر مردم از بیماری‌های اخلاقی

درمان نمی‌شدند و به حسنات اخلاقی آراسته نمی‌گشتند دعوت پیامبر را برای اجرای فرمان‌های حق و رعایت حقوق مردم در زمینه‌های مختلف نمی‌پذیرفتند .

دعوت کردن متکبّران به نماز ، و بخیلان به خمس و زکات و انفاق ، و حسودان به رعایت حال مردم ، و ریاکاران به اخلاص ، و طمع کاران به قناعت ، و هواپرستان به تقوا ، دعوتی بیهوده و بی نتیجه است .

اخلاق عامل اجرای احکام

هنگامی که زمینه‌های مکارم اخلاقی فراهم شود به راحتی می‌توان مردم را به اجرای احکام حق چه در مرحله ی عبادت و چه در مرحله ی خدمت به خلق وادار کرد .

زمانی که متکبّر را از بیماری کبر علاج کنند و باطنش را به تواضع بیارایند چون دعوت به نماز و روزه و حج و دیگر عبادات شود ، به خاطر تواضع و خاکساری و فروتنی اش در مدار نماز و روزه و حج و دیگر عبادات قرار می‌گیرد .

نیز اگر دعوت شود که حقوق پدر و مادر و زن و فرزند و اقوام و خویشان و دیگر مردم را رعایت کند ، قطعاً رعایت خواهد کرد . دیگر جهات مثبت و منفی اخلاق هم به این صورت است . بر مربیان جامعه و معلمان نیک سیرت و اندیشمندان و دانشمندان و علمای ربانی باید معلوم و روشن باشد که بدون تزکیه ی نفس مردم ، نمی‌توان آنان را به اجرای حقایق و عمل به فرایض و رعایت حقوق واجب وادار کرد .

آنان که آراسته به مکارم اخلاقی نیستند نمی‌توانند با حق و با قیامت

و با

پیامبران و با امامان و نهایتاً با بهشت پروردگار و خشنودی و رضای حق پیوند داشته باشند . پیوند با همه ی این حقایق در سایه ی تواضع و خشوع و انصاف میسّر است .

پیامبر بزرگ اسلام و اهل بیت گرامیش رذایل اخلاقی را ریشه ی کفر می‌دانند . چگونه می‌توان کسی را که آلوده به ریشه‌های کفر است در مدار عبادت حق و خدمت به خلق قرار داد ؟ !

قَال أبوعَبدالله (علیه السلام) أصولُ الکُفرِ ثَلاثَهٌ : الحِرصُ وَالإستکبارُ وَالحَسَدُ .

فَأمَّا الحِرصُ فَإنّ آدَمَ حینَ نُهِیَ عَن الشَّجَرهِ حَمَلَهُ الحِرصُ عَلی أنْ أکَلَ مِنهَا ; وَأمّا الاِستِکبارُ فَإبلِیسُ حَیثُ أُمِرَ بِالسُّجودِ لآدَمَ فَأبَی ; وَأمَّا الحَسَدُ فَابْنَا آدَمَ حَیثُ قتلَ أحدُهُما صَاحِبَهُ.

امام صادق (علیه السلام) فرمود : ریشه‌های کفر سه چیز است : حرص و کبر و حسد ;

و اما حرص ، آدم با این که از خوردن میوه ی درخت ممنوعه نهی شده بود ولی حرص او را به خوردن آن وادار کرد ;

و اما کبر ، ابلیس با این که به سجده بر آدم دعوت شده بود ولی کبر باعث خودداری او از سجده شد ;

و اما حسد ، قابیل به خاطر حسد خون برادرش هابیل را ریخت .

اگر آدم دچار حرص نبود یقیناً به آن درخت نزدیک نمی‌شد ; واگر ابلیس برخوردار از فروتنی بود بی تردید همراه فرشتگان به آدم سجده می‌کرد ; و اگر قابیل آلوده به حسد نبود قطعاً برادرش را نمی‌کشت .

من گمان نمی‌کنم بتوان اسلام و حقایق نورانی اش را در فرد و خانواده و

جامعه‌ای که دچار رذایل اخلاقی است پیاده کرد .

دلسوزان ابتدا باید نفوس مردم را به مکارم و ارزش‌های اخلاقی بیارایند تا گوهر احکام الهی و حقایق اسلامی بر صفحه ی نفوسشان جای گیرد و از برکت مکارم اخلاقی ثبات و دوام یابد .

سعدی در این زمینه چه زیبا می‌گوید

زمین شوره سنبل برنیارد

در آن تخم عمل ضایع مگردان

آری ، در شوره زار رذایل اخلاقی دانه‌های پرقیمت و پرمحصول عبادات و حالات ملکوتی فاسد می‌شود و از قابلیت رشد ساقط می‌گردد .

چه بسیار اتفاق افتاده که کسانی در ابتدای کار ، نفسی سالم و باطنی درست و قلبی پاک داشتند ، و به خاطر سلامت نفس و باطن درست و قلب پاکشان به همه ی احکام الهی و حقوق انسانی توجه عملی نمودند ، و ساختمانی از حقایق اسلامی را در سرزمین وجود خود ساختند ; ولی در پایان کار به برخی از رذایل اخلاقی دچار شدند و آن رذایل سبب شد که همه ی محصولات عبادتی و خدمتی خود را از دست بدهند و ساختمان حقایق را به دست تخریب بسپارند و به زیان دنیا و آخرت دچار شوند که از بارزترین نمونه‌های این گونه مردم طلحه و زبیرند !!

برترین حقیقت در میزان عمل

از مطالب بسیار مهمی که در قرآن مجید و روایات مطرح است ترازوی سنجش اعمال در قیامت است .

کیفیت این ترازو چنان که باید بر ما معلوم نیست

، ولی آنچه که مسلّم و یقینی است ، این است که همه ی اعمال انسان را گرچه به وزن یک ذرّه باشد در ترازوی قیامت می‌سنجند و در برابر آن اگر عمل نیک باشد به انسان پاداش

می‌دهند ، و اگر عمل زشتی باشد کیفر آن را به انسان می‌چشانند .

( وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَهِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّه مِنْ خَرْدَل أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ ).

و ترازوی عدالت را برای قیامت می‌نهیم و به هیچ کس ذره‌ای ستم نمی‌شود ، و اگر عمل هم وزن دانه ی خردل باشد آن را برای سنجیدن می‌آوریم و کافی است که ما حسابگر باشیم .

( یَا بُنَیَّ إِنَّهَا إِن تَکُ مِثْقَالَ حَبَّه مِنْ خَرْدَل فَتَکُن فِی صَخْرَه أَوْ فِی السَّماوَاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ ).

ای پسر من اگر عمل هم وزن دانه ی خردلی باشد ، پس در دل سنگی یا در آسمان‌ها یا در زمین باشد خدا آن را برای سنجیدن می‌آورد ، که خدا لطیف و داناست .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) که آگاه به همه ی حقایق است برترین حقیقت را در ترازوی عمل در روز قیامت حسن خلق اعلام کرده‌اند :

مَا یُوضَعُ فِی مِیزانِ امْرِئ یَومَ القِیامَهِ أفضلُ مِن حُسْنِ الخُلْقِ .

چیزی در روز قیامت در ترازوی سنجش اعمال انسان برتر از حسن خلق نمی‌نهند .

راستی شگفت آور است که پیامبر عزیز اسلام نماز و روزه و حج و سایر اعمال را در ترازوی

سنجش به عنوان برتر قلمداد نکرده‌اند ، بلکه حسن خلق را برترین حقیقتی که در ترازوی عمل می‌نهند به حساب آورده است .

اخلاق نیکو از حقایق عظیم است

از هیچ حکمی از احکام فقهی در قرآن مجید با وصف عظیم یاد نشده است . در قرآن صوم عظیم ، صلاه عظیم ، جهاد عظیم و حج عظیم نیامده است ، ولی صفت عظیم همراه اخلاق ذکر شده است :

( وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُق عَظِیم ).

و راستی که تو را خویی والاست .

خدای متعال اخلاق پیامبر را عظیم خوانده ; زیرا آن حضرت همه ی حسنات اخلاقی را در عالی‌ترین درجه و مرتبه اش دارا بود و در برخورد و دیدار و ملاقات با مردم همه ی آن‌ها را به کار می‌گرفت ; و حتی در مورد دشمنانش تمام زوایای حسنات اخلاقی را رعایت می‌کرد ; و همین روش و منش سبب شد که مردم سنگدل و بی رحم و بداخلاق و زنده به گور کنندگان دختران ، و پایمال کنندگان حقوق حق و خلق ، پروانهوار به گرد شمع وجودش گرد آیند و خود را به ایمان و اعمال شایسته آراسته نمایند و مطلع الفجر حسنات اخلاقی شوند .

قرآن در زمینه ی اخلاق پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و نیروی جاذبه‌ای که در منش آن حضرت وجود داشت

می‌فرماید :

( وَلَوْ کُنتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ) .

و اگر بداخلاق و سنگدل و خالی از رأفت و رحمت و رفق و مدارا بودی ، هر آینه از پیرامونت پراکنده می‌شدند .

حسن خلق در کلام صاحب خلق عظیم

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) که خود دارای حسن خلق بود و به شدت از بداخلاقی و مفاسد نفسی و زشتی حالات نفرت داشت ، در روایاتی در رابطه با اخلاق نیک و اخلاق زشت می‌فرماید :

أوّلُ مَا یُوضَعُ فی میزانِ العَبدِ یَومَ القِیامَهِ حُسنُ خُلقِهِ.

اول چیزی که روز قیامت در ترازوی عبد می‌نهند حسن خلق اوست .

إنَّ العبدَ لَیَبلُغَ بِحُسنِ خُلْقِه عظیمَ درجاتِ الآخِرَهِ وشرَفَ المَنازِلَ ، وأنّه لَضعیفُ العِبادَهِ

عبد به سبب حسن خلقش به درجات بزرگ آخرت و مرتبه‌های شریف می‌رسد و حال آن که از نظر عبادت و بندگی ضعیف بوده است .

سُوءُ الخُلقِ ذَنبٌ لاَ یُغْفَر.

بداخلاقی گناهی غیر قابل آمرزش است .

الخُلقُ وِعاءُ الدّین.

اخلاق ظرف دین است .

راستی چه روایت مهمی است و چه واقعیت عظیم و حقیقت بسیار باارزشی است ، اخلاق ظرف دین است ; یعنی : کسی که آراسته به حسنات اخلاقی نباشد نمی‌تواند دیندار باشد ; زیرا خورشید دین از وجود کسی که فاقد حسنات

اخلاقی است طلوع نمی‌کند . دین آنجا قرار می‌گیرد که حسنات اخلاقی وجود داشته باشد . به عبارت دیگر حسنات اخلاقی و دین ، لازم و ملزوم یکدیگرند .

مَکارِمُ الأخلاقِ مِن أعمالِ الجَنّه.

ارزش‌های اخلاقی از روش‌های بهشتی است .

حُسنُ الخُلْقِ نِصفُ الدّینِ.

حسن خلق نیمی از دین است .

أحبّ عبادِ اللهِ إلی اللهِ أحسَنُهُم خُلْقاً.

محبوب‌ترین بندگان خدا نزد خدا خوش اخلاق‌ترین آنهاست .

إنّ حُسنَ الخُلقِ یُذیبُ الخَطِیئهَ کَما تُذِیبُ الشمسَ الجَلید.

به راستی حسن خلق گناه را آب می‌کند همان گونه که خورشید یخ را آب می‌کند .

الخُلقُ السَیّیءُ یُفسِدُ العَملَ کَما یُفسِدُ الخَلُّ العَسلَ .

بداخلاقی عمل را فاسد می‌کند ، همان گونه که سرکه عسل را فاسد می‌نماید .

از روایات بسیار مهم و زیبایی که درباره ی حسن خلق در کتاب شریف خصال شیخ صدوق و بحار الانوار علامه ی مجلسی نقل شده این روایت است :

عَن أحمد بن عِمرانَ البغدادی قَال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا ابوالحسن قال : حَدَّثنا الحسن عن الحسن عن الحسن : « إنَّ أحْسنَ الحَسَنِ

الخُلقُ الحَسَنُ.

احمد بن عمران بغدادی می‌گوید : ابوالحسن ما را روایت کرد و ابوالحسن می‌گوید : ابوالحسن ما را روایت کرد و ابوالحسن می‌گوید : ابوالحسن ما را روایت کرد و ابوالحسن می‌گوید : حسن ما را از حسن از حسن روایت کرد : به راستی بهترین بهترها خُلق حَسن است .

ابوالحسن اوّل محمد بن عبدالرحیم شوشتری است ، ابوالحسن دوم علی بن احمد بصری است ، ابوالحسن سوم علی بن محمد واقدی است و حسن اوّل حسن بن عرفه عبدی و حسن دوم حسن بن ابی الحسن بصری و حسن سوم حضرت مجتبی حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) است .

پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

مَا مِن شَیء فِی المِیزانِ أَثْقَلُ مِن حُسنِ الخُلقِ.

چیزی در ترازوی سنجش سنگین تر از حسن خلق نیست .

و نیز آن حضرت فرمود

عَلَیکُم بِحُسْنِ الخُلْقِ ; فَإنَّ حُسنَ الخُلْقِ فِی الجَنَّهِ لاَ محالَهَ . وإیّاکُم وَسُوءَ الخُلْقِ ; فَإنّ سوءَ الخُلْقِ فِی النّارِ لاَ مَحالَهَ.

بر شما باد به حسن خلق ; زیرا حسن خلق ناگزیر در بهشت است . و از سوء خلق حذر کنید ; زیرا سوء خلق بناچار در دوزخ است .

حضرت صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه ی شریفه ی

( رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَهً وَفِی

الاْخِرَهِ حَسَنَهً )

می‌فرماید : مراد از حسنه ی آخرت رضا و خشنودی خدا و بهشت است . و مراد از حسنه ی دنیا فراخی رزق و معاش و حسن خلق است .

حضرت علی (علیه السلام) به یکی از یارانش به نام نوف فرمود :

صِل رَحِمَک یزیدُ اللهُ فِی عُمرِکَ ، وحَسِّن خُلقِک یُخفِّفُ اللهَ حِسابَک.

صله ی رحم کن تا خدا به عمرت بیفزاید و اخلاقت را نیکو گردان تا خدا حسابت را بر تو آسان گیرد .

مصادیق حسن خلق

آیات قرآن و روایات این حقایق را از مکارم اخلاق و ارزش‌های رفتاری و از مصادیق حسن خلق دانسته‌اند : راستی در گفتار ، بذل و بخشش به تهیدست ، تلافی کردن خوبی دیگران ، حفظ امانت ، صله ی رحم ، حفظ عهد و امان و ضمان و حرمت و حق همسایه و رفیق ، حیا ، شجاعت ، صبر ، مهمانداری ، وفای به عهد ، نرمی ، مدارا ، ملاطفت ، حفظ آبروی مردم ، گذشت از کسانی که به انسان ستم روا داشته‌اند ، انس و الفت با مردم ، آسان گرفتن به دیگران ، انصاف ، عدالت ، قناعت ، احترام به بزرگ

تر ، ترحّم به کوچک تر ، رعایت ایتام ، خیرخواهی ، دور بودن از حسد و تجاوز و حرص و تکبر و ریا و خشم و سخت دلی و . . . .

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

مِن سَعادهِ المَرءِ حُسْنُ الخُلُقِ وَمِن شَقاوَتِهِ سُوءُ الخُلُقِ.

از خوشبختی مرد حسن خلق و از بدبختی اش بدخلقی است .

و نیز فرمود :

أفضلُ عَمل یُؤتِی بِه یَومَ القِیامَهِ خُلقٌ حَسَن.

برترین عملی که روز قیامت آورده می‌شود اخلاق نیکوست .

و نیز فرمود :

أفضَلُ مَا اُعطِیَ المُسلِمَ خُلقٌ حَسَن.

برترین چیزی که به مسلمان عطا شده اخلاق نیکوست .

و نیز فرمود :

إنَّ هذِهِ الأخلاق منائِح من اللهِ ، فَإذا أحبّ الله عَبداً مَنَحَه خُلقاً حَسناً ، وَإذا أبغضَ اللهُ عَبداً مَنَحَه خُلقاً سیئاً .

اخلاق عطایای خداست ، هنگامی که خدا بنده‌ای را دوست بدارد خلق حسن به او عطا می‌کند و هنگامی که بنده‌ای را دشمن بدارد خلق زشت به او می‌دهد .

حُسنُ الخُلْقِ خُلْقُ اللهِ الأَعظَم.

بخش پنجم: حسن خلق نیرومندترین وسیله ی نجات

خلق نیکو

حسن خلق چنان که پیامبر بزرگ اسلام فرموده‌اند : اخلاق

اعظم خداست . این اخلاق یا رشته‌هایی از آن ، در هرکس باشد مایه ی نجات دنیا و آخرت او و سبب رهایی اش از مشکلات و رنج‌ها و عامل آزادی اش از دوزخ است .

تحمل حسنات اخلاقی و بویژه در برخورد با مردم و به کارگرفتن آن حقایق عالی نسبت به دوست و دشمن ، روحی گسترده و حوصله‌ای وسیع و شرح صدری عظیم می‌طلبد ، که همه ی این امور جزء به جزء و قدم به قدمش ، حرکت به سوی حق و هماهنگی با اخلاق خدا و عبادتی باارزش و روزنه‌ای است برای ورود به رحمت واسعه ی الهی و جلب رضایت و خشنودی پروردگار ; و در نتیجه سبب رهایی از خزی دنیا و عذاب آخرت و زمینه ی به دست آوردن سعادت امروز و فرداست .

آیات قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) نشان می‌دهد که چه بسیار مردمی که محروم از عباداتی چون نماز و روزه و حج و زکات بودند ولی به خاطر دارا بودن برخی از حسنات اخلاقی توفیق خدا رفیقشان شد ، و آنان را از گمراهی و انحراف و سردرگمی و خلاف نجات داد ، و به گردونه ی عبادت و بندگی حق وارد کرد ، و سبب نجات آنان از زندان هوای نفس و اسارت شیطان شد ، تا جایی که به جبران گذشته برخاستند ، و توبه ی نصوح به جای آوردند ، و عبادات از دست رفته را قضا کردند ، و خود را به آمرزش و مغفرت حق رساندند ، و در دریای رحمت واسعه

ی الهی غرق شدند .

و چه بسیار مردمی که اهل نماز و روزه بودند و گاهی بر سجاده ی تهجّد شبانه می‌نشستند و جمعه و جماعات را ترک نمی‌کردند ، ولی به خاطر آلوده بودن به رذایل اخلاقی از سعادت ابدی و خوشبختی دایمی محروم شدند ، و عباداتشان به قول قرآن تباه و بی اثر و ضایع شد ، و چون غباری در برابر باد به هوا پراکنده گشت ، و مورد خشم حق قرار گرفتند ، و رضا و خشنودی دوست را از دست نهادند ، و قدم به قدم از خدا دور شدند ، و نهایتاً عذاب الهی را برای خود خریدند ، و به کنج ذلت و خواری و بیچارگی و بدبختی خزیدند !

نجات از اعدام به سبب حسنات اخلاقی

وجود مبارک حضرت صادق (علیه السلام) می‌فرماید : اسیرانی را که به محضر پیامبر اسلام آوردند حضرت به کشتن همه ی آنان جز یکی فرمان داد . اسیر به حضرت گفت : پدر و مادرم فدایت ، از میان اینان چه شد مرا آزاد کردی ؟ حضرت فرمود : جبرئیل از جانب خدای ( عزّ و جلّ ) به من خبر داد که تو دارای پنج خصلتی که خدا و رسولش آنها را دوست دارد :

۱ نسبت به ناموست دارای غیرت شدیدی هستی .

۲ اهل جود و سخایی .

۳ آراسته به حسن خلقی .

۴ زبانی راستگو داری .

۵ و اهل شجاعتی .

هنگامی که اسیر محکوم ، این حقایق را شنید مسلمان شد ، و اسلامش نیکو گشت و در جهادی در رکاب پیامبر به جهادی شدید و سخت

برخاست و به

شرف شهادت نایل آمد.

راستی شگفت آور است کافری بر ضد پیامبر به جنگ برمی خیزد ، در میدان جنگ به دست سپاه اسلام با دیگر یارانش اسیر می‌شود ، همه به اعدام محکوم می‌گردند ، ولی خدای مهربان به وسیله ی امین وحی به خاطر حسنات اخلاقی اش که محبوب خدا و پیامبر است فرمان آزادی اش را صادر می‌کند ، و از گناه او که جنگ بر ضد پیامبر بود درمی گذرد ، سپس به سبب آن حسنات مسلمان می‌شود و به اوج کمال که کمالی فوق آن نیست یعنی شهادت پر می‌کشد .

هرکه را عشق تو در سر می‌شود

از زمین بر آسمان بر می‌شود

تن مثال هیمه و عشق آذر است

هیمه در آذر نه آذر می‌شود

نی که چون در کوره افتد مسّ دون

در گداز از کیمیا زر می‌شود

مس چو نگذارد در آتش هم چو شمع

کی چو شمع آن مس منور می‌شود

نفس را قربان کن و سرباز خوش

زان که بی سر مرد سرور می‌شود

نیست شو زین هست تا وصلت رسد

چون که وصل این سان میسّر می‌شود

وان که ماند اندر خودی او از خدا

گر مسلمان بود کافر می‌شود

حلقه ی در گرچه اوّل می‌زند او

اندر آخر دور از آن در می‌شود

شاید از وصیت و سفارش اکیدی که حضرت سجاد (علیه السلام) به همه ی مردم دارند که :

تَأدَّبُوا بِآدابِ الصَّالحینَ.

به آداب شایستگان مؤدب شوید .

همین باشد که آراسته شدن به آداب شایستگان موجب فلاح و رستگاری و نجات و سعادت و نیک بختی و خوشبختی ، و سبب به دست آوردن توفیق برای حرکت در راه رشد و کمال است .

بیایید خزانه ی وجود خود را از گوهرهای حسنات اخلاقی که ارزشش را جز خدا کسی نمی‌داند انباشته کنیم ، که به فرموده ی رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) چنان که در سطور قبل گذشت اخلاق حسنه ظرف دین و حسن خلق خلق اعظم خداست ، پایداری و ثبات دین در وجود انسان در گرو حسنات اخلاقی است ، و اگر انسان بخواهد بوی خدا از وجودش استشمام شود باید متخلّق به اخلاق خدا شود ; زیرا یقیناً تخلق به اخلاق خدا و تأدّب به آداب صالحان سبب نجات و خوشبختی است .

ادب حر بن یزید ریاحی

از چهره‌های برجسته و مشهوری که مکارم اخلاقی و حسنات نفسانی و دارا بودن برخی از آداب شایستگان وی را از چنگال هوا و هوس و

بندهای خطرناک ابلیس و گمراهی و ضلالت رهانید ، و مُهر سعادت و نیک بختی دنیا و آخرت را بر پیشانی حیات او زد ، و وجودش را به عرصه ی ملکوتیان و عرشیان کشانید ، و مقام اولیاء اللهی و احبّاء اللهی را در اختیارش قرار داد ، و سرِ کرامت و معنویت وشرافت وشخصیت او را از اوج گنبد هستی گذراند ، وبه درجه ی رفیعه ی شهادت و لقای حق و مقام قرب و حقیقت وصال رسانید ، حر بن یزید ریاحی است .

او تا پیش از رسیدن به این مقامات ، به خاطر پیروی از بنی امیه و گردن نهادن به دستورات آنان به فرموده ی قرآن و روایات آلوده به شرک بود . شرکی که از نظر وحی ستم و ظلم بزرگی است .

( لاَ تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ).

به خدا شرک نورز ، زیرا شرک بدون تردید ستمی عظیم است .

(( آری ، پیروی از طاغوت و خدمت به ستمگران و متابعت از فرهنگ‌های ضد خدا و فرود آمدن سر تواضع در برابر فرعون‌ها و نمرودها و شدّادها و احزابی چون حزب اموی و عباسی و امثال آنان در هر عصر و زمانی شرک است .

شرک که از مصادیق باارزش اطاعت از بت‌های جاندار و سردمداران کفر و متولیان بت خانه و بت هاست گناهی خطرناک و مهلک است که آلوده به آن در صورتی که موفق

به توبه نشود برای ابد محروم از رحمت و مغفرت حق

خواهد بود .

قرآن در این زمینه می‌فرماید

( وَمَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِیداً ).

و کسی که به خدا شرک ورزد بی تردید به گمراهی دور و درازی دچار شده است .

( إِنَّهُ مَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ ).

بی تردید کسی که به خدا شرک ورزد خدا بهشت را بر او حرام می‌کند .

( إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِکَ لِمَن یَشَاءُ )(۱) .

یقیناً خدا شرک را مورد آمرزش قرار نمی‌دهد و غیر آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد .

پیامبر به عبدالله بن مسعود فرمود

إیّاکَ أن تُشرِکَ بِاللهِ طَرفَهَ عَین ، وإن نُشِّرت بِالمِنشار ، أو قُطِّعتَ ، أو صُلِّبْتَ ، أو احتَرَقْتَ بِالنّار(۲) .

از شرک آوردن به خدا حتی به اندازه ی چشم بر هم زدنی بپرهیز ، اگرچه با ارّه پاره پاره گردی ، یا قطعه قطعه شوی ، یا به دارت آویزند ، یا به آتشت بسوزانند ! ))

حر بن یزید که دچار چنین گناه عظیمی بود ، به خاطر حسن خلق و ادبش از این گناه نجات یافت و با همه ی وجود در آغوش توحید قرار گرفت و به بهشت لقاء رسید .

حر بن یزید دارای خشوع ، یعنی تواضع و فروتنی باطنی در برابر حق و حقیقت بود ، و این تواضع باطنی و صفت عالی نفسانی در برخوردی

با حضرت حسین (علیه السلام) تبدیل به عملی صالح و شایسته شد و روزنه‌ای را برای نجات وی فراهم کرد .

(( آراستگان به صفات عالی باطنی ، صفات عالی و باارزششان در برخوردها تحقق عملی می‌یابد ، و این گونه اعمال هم در عالم ملکوت مقبول می‌افتد و تبدیل به نور هدایت در دنیا و نور نجات بخش در آخرت می‌شود .

امام صادق (علیه السلام) قلب را منبع حالات و صفات مثبت و منفی می‌داند و اعضا

پاورقی

۱ نساء ( ۴ ) : ۴۸ .

۲ مکارم الأخلاق : ۴۵۶ ، الفصل الرابع ; بحار الانوار : ۷۴ / ۱۰۹ ، باب ۵ ، حدیث ۱ .

و جوارح را مصرف کنندگان آن حالات و صفات قلمداد می‌کند . قلبی که منبع ریاست است ، صاحبش هر عبادتی را که با اعضا و جوارحش انجام می‌دهد به ریا و تظاهر و خودنمایی انجام می‌دهد ; امّا قلبی که جای خشوع و تواضع است ، صاحبش در برابر دیگران ادب و فروتنی و انکسار به خرج می‌دهد . ))

حر بن یزید از چنین قلبی برخوردار بود که در برابر حضرت حسین (علیه السلام)تواضع به خرج داد ، و کاری کرد که از یک فرمانده ی نیرومند دشمن به هیچ صورت انتظار نمی‌رفت !

حر بن یزید در راه مکه به کوفه در گرما گرم ظهر با لشکرش به حضرت حسین (علیه السلام) رسید . امام به جوانانش فرمان داد مردم را آب دهید و آب را کنار دهان اسبان نگه دارید که اندک اندک آب نوشند تا

سیراب شوند . هنگامی که اسبان را سیراب کردند و از این عمل خیر فراغت جستند وقت نماز ظهر رسید .

امام به حجاج بن مسروق فرمان داد اذان بگوید . حجاج اذان گفت . امام پیش از اقامه به نطق ایستاد و پس از نطق به مؤذن فرمود اقامه بگو . آن گاه به حر بن یزید فرمود : آیا نمازت را به همراه اصحاب و لشکریانت خواهی خواند ؟ حر گفت : نه بلکه نماز را با تو می‌خوانم !

(( این ادب از یک تن فرمانده نشان می‌دهد که قُوّه ی اراده ی او حیثیت افراد را در حیطه ی خود داشته است .

به هر حال با هزار گونه ملاحظات و حیثیات مبارزه می‌باید تا خود و هزار نفر را به این گونه تواضع توان وا داشت .

این ادب که تحقق تواضع باطنی در برابر حق است ، بارقه‌ای است از توفیق که منشأ توفیق نیز خواهد شد . چیرگی بر نفس توانایی‌هایی تازه به او خواهد داد ، و به اندازه‌ای او را نیرومند می‌دارد که هنگامی که در بحران انقلاب است و سی هزار برابر قُوّه ی خود را برتر از خود و در مافوق خود می‌بیند ، توانا باشد ،

حیثیت خود را نبازد و به توانایی اراده چیره بر قوای خارج و ثقل و فشار آنها گردد .

گویی در وجود حر دو حوزه ، یکی از قدرت ادب و دیگری از توانایی قُوّه فراهم است ، که هر یک جامع جهان خود ، و هر یک به تنهایی صاحب خود را مجتمع

و خداوندگار آن جهان می‌کند و از اجتماع مجموع محیطی قهار و زورمند به نظر می‌آید . ))

پس امام نماز را به هر دو لشکر امامت کرد و سپس داخل سراپرده اش شد و اصحاب نزدش جمع آمدند . حر نیز داخل خیمه‌ای شد که برایش برپا شده بود . اصحاب ویژه اش بر او گرد آمدند و باقی لشکر به محل صف خود برگشته در سایه ی مرکب‌های خود نشستند تا هنگام عصر شد .

امام برای آن که تا از نماز عصر فراغت می‌یابند آماده ی حرکت باشند فرمان داد برای کوچ آماده و مهیا باشند ، سپس منادی به نماز عصر صدا بلند کرد ، نماز عصر را نیز امام بر دو لشکر امامت کرد و پس از نماز کنار کشیده رو به جانب مردم کرد و پس از حمد و ثنای الهی فرمود :

ای مردم ! شما اگر خدا ترس باشید و حق را برای خدا حق بشناسید خدا از شما بهتر خشنود خواهد بود . ما که اهل بیت محمّد (صلی الله علیه وآله وسلم) هستیم به ولایت این امر از مردم دیگر که آنچه را حق ندارند ادعا می‌کنند و در میان شما به گناه و جور و تعدی رفتار می‌نمایند اولی می‌باشیم ، ولی اگر جز به کراهت و بی میلی از ما و به جهالت حق ما حاضر نیستید و رأیتان اکنون غیر از آن است که فرستادگان شما به من رساندند و نامه‌ها و مراسلات شما برای من آمد ، من منصرف می‌شوم و از نزد شما

برمی گردم .

حر بن یزید گفت : به خدا ما نمی‌دانیم این مراسلات که ذکر می‌کنی چیست ؟ حسین فرمود : ای عقبه بن سمعان ! آن خورجین را که نامه‌ها و مراسلاتشان میان

آن است بیرون آر . او رفت و خورجین را بیرون آورد ، خورجینی که انباشته از نامه‌ها بود ، پس آن نامه‌ها را جلوی رویشان ریخت .

حر گفت : ما از آنان نیستیم که نامه به تو نوشته‌اند ، ما فرمان داریم که تا تو را ملاقات کنیم و از تو مفارقت ننماییم تا تو را به کوفه برده نزد عبیدالله بن زیادوارد کنیم .

امام فرمود : مرگ از این آرزو به تو نزدیک تر است . سپس رو به اصحاب کرد و فرمود : سوار شوید . آنان سوار شدند و منتظر ماندند تا اهل حرم هم سوار شدند . فرمود : مرکب‌ها را از مسیر کوفه برگردانید . رفتند که برگردند سپاه حر جلو آمد و مانع از برگشتن آنان شد .

حضرت حسین (علیه السلام) به حرّ گفت : مادرت به عزایت بنشیند چه می‌خواهی ؟

حرّ گفت : هان به خدا اگر دیگری از عرب این کلمه را به من می‌گفت و او در چنین گرفتاری بود که تو هستی من واگذار نمی‌کردم و مادرش را به شیون و فرزند مردگی نام می‌بردم و حتماً به او پاسخ می‌دادم هرچه باداباد ، ولی به خدا من حق ندارم که مادر تو را ذکر کنم مگر به نیکوترین صورتی که مقدور باشد !(۱)

در یک مرحله تواضع قلبی

حرّ او را وادار کرد که با بودن امام حسین (علیه السلام) به امامت نماز نایستد ، بلکه علی رغم خواسته ی کوفه و شام به حضرت حسین (علیه السلام)اقتدا کند و روزنه‌ای از توفیق با این صفت اخلاقی به روی خود باز نماید ، و در مرحله ی دیگر ادب او ، او را وادار کرد که نسبت به شخصیت حضرت زهرا (علیها السلام)با همه ی وجود ادای احترام نماید ، و با این عمل که برخاسته از ادب درونی او بود تمام درهای توفیق را به روی خود بگشاید ، و در نتیجه قدم به قدم با سرعتی بیش از سرعت نور از دوزخ دور و به بهشت نزدیک گردد ، و از طاغوت و بتی چون یزید دور و به امام هدایت نزدیک شود ، و از شرک رهایی یافته به اعماق توحید اعتقادی و عملی برسد

پاورقی

۱ عنصر شجاعت : ۳ / ۵۴ ۵۸ .

در روایتی بسیار باارزش که از روایات قدسی است می‌خوانیم

مَن تَقَرَّبَ إلیَّ شِبْراً تَقرَّبْتُ إلیهِ ذِراعاً ، ومَن تقرَّبَ إلیَّ ذِراعاً تَقَرَّبْتُ إلیهِ بَاعاً ، وَمَن أتانِی مَشْیاً أتَیْتُهُ هَروَلَهً . . . (۱) .

کسی که با عمل صالح و اخلاق حسنه یک وجب به من نزدیک شود من یک ذراع به او

نزد یک می‌شوم و کسی که یک ذراع به من تقرب جوید من یک باع به او نزدیک می‌گردم و کسی که یک قدم به سوی من آید من هروله کنان به سویش می‌آیم .

حسن خلق ، قوی‌ترین جاذبه

از آیات قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) چنین می‌فهمیم که

حسن خلق برای جذب فیوضات الهی و رحمت واسعه ، قوی‌ترین جاذبه است .

آیا عبادت انسان پاک دامن و باتقوا و دارای خلوص و حضور قلب ، با عبادت انسانی که آلوده دامن و خالی از تقوا و اخلاص و حضور قلب است برابر است ؟ یقیناً برابر نیست . آیا انسانی که با سینه‌ای پر از صفا و مهر و محبت و نیت خیر عبادت می‌کند ، با انسانی که سینه اش جنگل زندگی درندگانی چون حسد و حرص و کبر و کینه است مساوی است ؟ بی تردید مساوی نیست .

عبادتی که زلفش به حسن خلق گره خورده ، جذب کننده ی رحمت و کرامت و فیض و قبولی است ; و عبادتی که آمیخته با آلودگی‌های نفسانی است توان و قدرتی برای جذب فیوضات الهی ندارد .

آیه ی شریفه ی « وای بر نمازگزاران »(۲) درباره ی همین آلودگان به رذایل

پاورقی

۱ مستدرک الوسائل : ۵ / ۲۹۸ ، باب ۷ ، حدیث ۵۹۱۰ .

۲ ( فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ ) ماعون ( ۱۰۷ ) : ۴ .

اخلاقی که بویژه آلوده به ریا و بخلند نازل شده است ، و نشان می‌دهد که نمازِ آلودگان به رذایل نمی‌تواند قبولی حق و رحمت پروردگار را جذب کند ، بلکه چنین نمازی با نمازگزارش مورد خشم و نفرت خداست .

تواضع اصحاب کهف نسبت به حق سبب اضافه شدن هدایت خاص به آنان شد ; هدایتی که آنان را از دقیانوس و قومش جدا کرد و در غاری دوردست به پناه خدا برد و در رحمت واسعه ی حق

درآورد و وجودشان را اسوه و سرمشق آیندگان قرار داد .

( إِنَّهمْ فِتْیَهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدیً )(۱)

اینان جوانمردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم .

ارزش حسنات اخلاقی در حدّی است که پیامبر و امامان معصوم (علیهم السلام) در هر فرصتی مردم را به آراسته شدن به آنها سفارش می‌کردند و به آراستگان به حسنات اخلاقی احترام ویژه‌ای می‌گذاشتند .

عبادات و اخلاق

قیمت و اهمیت مکارم اخلاق و حسنات نفسانی به اندازه‌ای است که رسول خدا و اهل بیت در کنار هر عبادتی به رعایت آنها وصیت کرده‌اند ، و عبادت را بدون مکارم اخلاقی و حسنات نفسانی بی ارزش دانسته و فقط موجب سقوط تکلیف قلمداد کرده‌اند .

حضرت رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوارش از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت می‌کند که پیامبر اسلام درباره ی ماه رمضان برای ما سخنرانی کرد .

پاورقی

۱ کهف ( ۱۸ ) : ۱۳ .

در ضمن آن سخنرانی سفارشات مهمی به مسائل اخلاقی شده ، از جمله

به تهیدستان و از کار افتادگان صدقه دهید ، بزرگانتان را احترام کنید ، به خردسالانتان رحم نمایید ، به خویشاوندانتان رسیدگی کنید ، زبانتان را حفظ نمایید و چشم از آنچه بر شما حلال نیست بپوشید و گوش از آنچه شنیدنش بر شما حلال نیست ببندید و به ایتام عطا کنید تا به یتیمانتان عطا کنند ، از گناهانتان به درگاه خدا توبه کنید .

ای مردم ! هرکس در این ماه اخلاقش را نیکو کند برای او مجوز عبور از صراط خواهد بود ، روزی که قدم‌ها در آن بلغزد

و هرکس در این ماه بر خدم و حشم خود و بر کلفت و کارگر خویش آسان بگیرد ، خدا حسابش را بر او آسان خواهد گرفت ; و هرکس در این ماه شرّش را نگهدارد خدا خشمش را روز قیامت از او نگه خواهد داشت ; و هرکس در این ماه یتیمی را اکرام کند خدا روز قیامت او را اکرام خواهد کرد و هرکس در این ماه صله ی رحم کند خدا در قیامت او را به رحمتش متصل خواهد کرد و هرکس در این ماه قطع رحم کند خدا در قیامت رحمتش را از او قطع خواهد کرد(۱) .

پیامبر اسلام هرگاه ماه رمضان می‌رسید هر اسیری را آزاد می‌کرد و به هر سائل و تهیدستی انفاق می‌نمود(۲) .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرماید

به مرد یا زنی که نماز شب را روزی داده‌اند ، و او با رعایت خلوص نیت برای خدا برخیزد و وضویی کامل بسازد و با نیتی صادقانه و قلبی پاک از هر آلودگی و بدنی فروتن و اشکی ریزان برای خدا نماز بخواند ، خدا نه صف از

پاورقی

۱ عیون اخبار الرضا : ۱ / ۲۵۹ ، حدیث ۵۳ ; وسائل الشیعه : ۱۰ / ۳۱۳ ، باب ۱۸ ، حدیث ۱۳۴۹۴ .

۲ ثواب الاعمال : ۷۲ ، باب فضل شهر رمضان ; وسائل الشیعه : ۱۰ / ۳۱۵ ، باب ۱۸ ، حدیث ۱۳۴۹۷ .

فرشتگان را پشت سر او قرار می‌دهد که در هر صفی عدد آنان را جز خدا نمی‌داند ، یک سر صف وصل

به مشرق و دیگر صف وصل به مغرب است ، هنگامی که از نماز فارغ شود به عدد آن فرشتگان برای او درجه و مقام نوشته خواهد شد(۱) .

امیرالمؤمنین (علیه السلام) در ایام حکومتش هر روز به بازار کوفه می‌رفت و فریاد می‌زد :

ای گروه تاجران ! تقوای الهی پیشه کنید ; درخواست خیر را پیش اندازید و به سهولت و آسان گرفتن ، برکت جویید . به خریداران نزدیک شوید ، و به بردباری و حلم آراسته گردید ، و از سوگند خوردن بپرهیزید ، و از دروغ دوری کنید ، و از ستم ورزیدن کناره گیری نمایید ، و به ستمدیدگان انصاف دهید ، و به ربا نزدیک نشوید ، و ترازو و کیل را کامل و تمام بدهید ، و از اجناس مردم مکاهید ، و تبهکارانه در زمین فساد مکنید(۲) .

پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود

مَن بَاعَ وَاشْتَرَی فَلْیَحْفَظْ خَمسَ خصال وَإلاَّ فَلا یَشْتَرِیَنَّ وَلاَ یَبِیعَنَّ : الرِّبا

پاورقی

۱ روضه الواعظین : ۲ / ۳۱۵ ، مجلس فی ذکر فضائل الصلاه ; وسائل الشیعه : ۸ / ۱۵۵ ، باب ۳۹ ، حدیث ۱۰۲۹۰ .

۲ عن جابر ، عن أبی جعفر (علیه السلام) قال : کان أمیرالمؤمنین (علیه السلام) بالکوفه عندکم یغتدی کل یوم بکره من القصر فیطوف فی أسواق الکوفه سوقا سوقا ومعه الدره علی عاتقه وکان لها طرفان وکانت تسمی السبیبه فیقف علی أهل کل سوق فینادی : یا معشر التجار : اتقوا الله عز وجل ، فاذا سمعوا صوته (علیه السلام) القوا ما بأیدیهم وأرعوا الیه بقلوبهم وسمعوا باذانهم ، فیقول (علیه السلام) :

قدموا الاستخاره ، وتبرکوا بالسهوله ، واقتربوا من المبتاعین ، وتزینوا بالحلم ، وتناهوا عن الیمین ، وجانبوا الکذب ، وتجافوا عن الظلم ، وأنصفوا المظلومین ، ولا تقربوا الربا ، وأوفوا الکیل والمیزان ، ولا تبخسوا الناس أشیاءهم ، ولا تعثوا فی الأرض مفسدین ، فیطوف (علیه السلام) فی جمیع أسواق الکوفه ثم یرجع فیقعد للناس .

کافی : ۵ / ۱۵۱ ، باب آداب التجاره ، حدیث ۳ ; وسائل الشیعه : ۱۷ / ۳۸۲ ، باب ۲ ، حدیث ۲۲۷۹۸ .

وَالحَلْفَ وَکِتمانَ العَیبِ وَالحَمدَ إذا بَاعَ وَالذَّمَّ إذَا اشتَری(۱)

کسی که می‌فروشد و می‌خرد باید پنج خصلت را حفظ کند و اگر جز این باشد نخرد و نفروشد : پرهیز از ربا ، خودداری از سوگند ، دوری از پنهان کردن عیب جنس ، اجتناب از تعریف و مدح جنس هنگامی که می‌فروشد و دوری گزیدن از مذمت جنس هنگامی که می‌خرد .

پیامبر اسلام به حکیم بن حزام اجازه ی تجارت نداد مگر این که با او عهد کرد سه برنامه را در تجارت رعایت کند : پس گرفتن جنس از خریداری که از خریدش پشیمان شده است ; مهلت دادن به کسی که در پرداخت پول دچار مشکل شده است ; و گرفتن حق از دیگران چه این که کامل باشد یا نباشد(۲) .

ریشه ی خوبی‌ها و زشتی‌ها

اگر بگوییم اعمال شایسته و حرکات ناپسند انسان ریشه در حالات مثبت و منفی باطنی و نفسانی دارد سخنی به گزاف نگفته‌ایم .

مثلا کسانی که باطنشان به نور تواضع و فروتنی و خشوع و انکسار منور است ، به آسانی از فرمان‌های

حق پیروی می‌کنند و به سهولت حقوق مردم را رعایت می‌نمایند ; اما کسانی که باطنشان آلوده به کبر و خود بزرگ بینی و غرور و خودبینی است از اجرای فرمان‌های حق سرپیچی می‌کنند ، و نه این که حقوق مردم را رعایت نمی‌کنند بلکه به پایمال کردن و غارت حقوق بندگان خدا دست می‌یازند .

قرآن و روایات نسبت به دارندگان حالات مثبت و آلودگان به حالات منفی به طور مفصل نظر داده‌اند که به بخشی از آن آیات و روایات اشاره می‌شود .

پاورقی

۱ کافی : ۵ / ۱۵۰ ، باب آداب التجاره ، حدیث ۲ ; خصال : ۱ / ۲۸۵ ، حدیث ۳۸ .

۲ اصول کافی : ۵ / ۱۵۱ ، باب آداب التجاره ، حدیث ۴ .

انسان در طول زندگی به ناچار با مصایب و مشکلات و سختی‌ها و بلاهایی برخورد خواهد کرد . قرآن مجید برای شکستن هیبت و عظمت مصایب و حل مشکلات ، و برطرف کردن سختی‌ها و بلاها ، مردم را به یاری گرفتن از صبر و نماز فرمان می‌دهد و می‌گوید : این یاری خواستن و کمک گرفتن از صبر و نماز دشوار و سنگین است مگر بر کسانی که باطنشان آراسته به خشوع و فروتنی است :

( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَهِ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَهٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعِینَ )(۱) .

از شکیبایی و نماز یاری جویید و این دو ، کاری دشوارند ، جز برای اهل خشوع .

آری ، کسی که باطنش آلوده به کبر و خود بزرگ بینی است از این گونه نسخه‌ها

که درمان دردهای زندگی است سر برمی تابد و از انجامش امتناع ورزد و بلکه این حقایق عالی را باور نمی‌کند و گاهی هم آنها را به مسخره می‌گیرد .

ولی کسی که باطنش آراسته به تواضع و فروتنی است این حقایق را باور می‌کند و به عنوان نسخه ی الهی برای درمان دردها می‌پذیرد و با دل و جان به انجام آن برمی خیزد و نتیجه هم می‌گیرد .

مفسران نقل کرده‌اند : هرگاه پیامبر اسلام با مشکلی روبرو می‌شد که او را ناراحت می‌کرد از صبر و نماز مدد می‌گرفت(۲) .

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود

هرگاه با غمی از غم‌های دنیا روبرو می‌شوید وضو بگیرید و به مسجد بروید و نماز بخوانید و دعا کنید ; زیرا خدا فرمان داده : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَهِ )(۱) .

پاورقی

۱ بقره ( ۲ ) : ۴۵ .

۲ مجمع البیان : ۱ / ۹۹ .

در کتاب شریف کافی آمده است : هرگاه مشکل مهم و سختی برای امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیش می‌آمد به نماز برمی خواست ، سپس این آیه را تلاوت می‌کرد : ( وَاسْتَعِینُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَهِ )(۲) .

ملاحظه کنید سرور کائنات ، رحمت خدا بر عالمیان ، خاتم پیامبران ، و شخصیت بزرگوار و باکرامتی چون امیر مؤمنان ، و امام به حق ناطق حضرت صادق (علیه السلام) برای حل مشکلات و شکستن صولت سختی‌ها از صبر و نماز مدد می‌جستند ; زیرا باطن ملکوتی و عرشی آنان به صفت تواضع و فروتنی و به تعبیر

قرآن به حالت خشوع آراسته بود .

ولی مغروران و متکبران و آلوده باطنان حاضر نیستند برای درهم شکستن سختی‌ها و برطرف کردن مشکلات به صبر و نماز روی کنند ; زیرا به خاطر کبر و غرورشان توسل به صبر و استقامت و نماز و عبادت برای آنان بسیار سنگین و دشوار است .

اولیای الهی و سالکان مسلک ملکوتی نه این که از عبادت و روی آوردن به پیشگاه خسته نمی‌شدند و به کسالت دچار نمی‌گشتند ، بلکه به خاطر معرفتشان و صفای باطنشان ، و فروتنی و خشوع درونشان ، با کمال شوق و نشاط به عبادت روی می‌کردند ، و در برخورد با مردم با اشتیاق و رغبت حسنات اخلاقی را به کار می‌گرفتند ; چنان که این معنی را از روایت بسیار پرقیمت و باارزشی که در سطور بعد می‌آید استفاده می‌کنیم .

پنج ویژگی و خصلت از نیکان

عَن أبی جعفر (علیه السلام) قَال : سُئِلَ النَّبیُّ عَن خِیارِ العِبادِ ، فَقَال : الَّذِینَ إذَا أحْسَنُوا

پاورقی

۱ بقره ( ۲ ) : ۴۵ ; مجمع البیان : ۱ / ۹۹ .

۲ کافی : ۲ / ۴۸۰ ، باب صلاه من خاف مکروها ، حدیث ۱

اسْتَبشَرُوا ، وَإذَا أساؤُوا اسْتَغفَرُوا ، وَإذَا أُعْطُوا شَکَرُوا ، وَإذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا ، وَإذَا غَضِبُوا غَفَرُوا(۱) .

امام باقر (علیه السلام) فرمود : از پیامبر درباره ی بهترین بندگان سؤال شد ، حضرت فرمود : کسانی اند که چون کار نیکی انجام دهند خوشحال و شاد می‌شوند ، و هنگامی که کار زشتی از آنان سر زند از خدا طلب مغفرت می‌کنند ،

و زمانی که نعمتی به آنان عطا شود سپاس می‌گزارند ، و چون به بلا و آزمایشی مبتلا شوند صبر و شکیبایی می‌ورزند ، و هنگامی که از کسی به خشم آیند گذشت می‌کنند .

آری ، یکی از نشانه‌های بندگان حق این است که چون کار نیکی مانند عبادت و خدمت به خلق و به کارگیری حسنات از آنان صادر می‌شود خوشحال می‌گردند ; و خوشحالی آنان به خاطر این است که خدای مهربان توفیق انجام نیکی‌ها را رفیق راهشان کرد و شادمان از اینند که جسم و جان و وقت را برای خدا هزینه کرده‌اند .

ولی آلودگان به رذایل اخلاقی به اختیار خود و برای خدا به عبادت قیام نمی‌کنند ; عبادات آنان به خاطر اهدافی پلید و برای خودنمایی است و چون خود را در میان اهل ایمان می‌بینند به اجبار و زور باطنی به گردونه ی عبادت درمی آیند و در حال عبادت هم از این که ناچار به عبادت شده‌اند ناراحتند و عبادت را از روی بی میلی و کسالت انجام می‌دهند ; چنان که قرآن درباره ی منافقان فرموده :

( إِنَّ الْمُنَافِقِینَ یُخَادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلاَهِ قَامُوا کُسَالی یُرَاءُونَ النَّاسَ وَلاَ یَذْکُرُونَ اللّهَ إِلاَّ قَلِیلاً )(۲) .

پاورقی

۱ اصول کافی: ۲ / ۲۴۰ ، باب المؤمن وعلاماته ، حدیث ۳۱; امالی صدوق: ۱۰ ، المجلس الثالث ، حدیث ۴ .

۲ نساء ( ۴ ) : ۱۴۲ .

یقیناً منافقان با خدا خدعه می‌کنند و خدا کیفر خدعه ی آنان را خواهد داد

و هنگامی که به نماز برمی خیزند با کسالت و بی میلی برمی خیزند ، در عبادت خود ریاکارند و خدا را جز بسیار اندک یاد نمی‌کنند .

( وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلاَ یَأْتُونَ الصَّلاَهَ إِلاَّ وَهُمْ کُسَالَی وَلاَ یُنفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ کَارِهُونَ )(۱) .

و چیزی آنان را از پذیرفته شدن انفاق هایشان باز نداشت جز این که به خدا و به رسولش کفر ورزیدند و جز با کسالت به سوی نماز نمی‌آیند و جز با بی میلی انفاق نمی‌کنند .

قرآن مجید و روایات ، از طرفی به انسان نسبت به حقایق آگاهی و معرفت می‌دهند ، و از سوی دیگر با بیان واقعیات اخلاقی درونش را تلطیف می‌کنند تا آماده ی پذیرفتن احکام حق و اجرای فرامین خدا گردد .

انسان اگر از قرآن و روایات کسب آگاهی و معرفت نکند و موارد اخلاقی را از آن دو منبع گرانبها نشناسد ، به کفر و شرک و نفاق باقی می‌ماند و هیچ کار پسندیده‌ای را از روی شوق و ذوق انجام نمی‌دهد ، و در هیچ امری تقوای الهی را رعایت نمی‌کند و خود را ملزم به بندگی حق و ادای حقوق مردم نخواهد دانست .

جایگاه اخلاق در معارف الهی

ما اگر در آیات قرآن به مسائل فقهی دقت کنیم خواهیم یافت که آیات مربوط به احکام فقهی نزدیک به پانصد آیه می‌شود ; ولی در رابطه با حقایق اخلاقی و حسنات نفسانی از ابتدا تا انتهای قرآن مجید سوره به سوره و صفحه به صفحه به مکارم اخلاقی اشاره شده و

کثرت روایات هم در این زمینه به اندازه‌ای است که از مجموع آنها کتاب‌ها به وجود آمده است .

پاورقی

۱ توبه ( ۹ ) : ۵۴ .

شما در کتابهای کافی ، وافی ، وسائل الشیعه ، محجه البیضاء و بحار الانوار و همه ی تفاسیر قرآن و کتب معتبر روایی ، صفحه‌ای را نمی‌بینید مگر این که حدیثی یا احادیثی در رابطه با مکارم اخلاق در آن هست . این همه آیه و روایت درباره ی ارزش‌های اخلاقی نشانگر جایگاه ویژه ی اخلاق در معارف الهی است ، و بر ماست که به حسنات اخلاقی با دیدی دیگر بنگریم و برای این حقایق پرارزش حسابی دیگر باز کنیم و بکوشیم که وجود ما از هیچ یک از آن حسنات خالی نباشد ; زیرا حسنات و مکارم اخلاقی بهترین بستر برای پذیرفتن حقایق و اجرای آنها در همه ی شؤون زندگی است .

برگشت به اخلاق راه نجات از مفاسد

خلأ زندگی از حسنات اخلاقی بسیار خطرناک و وحشت زا و عاملی برای آماده کردن سقوط انسان از انسانیت و وسیله‌ای برای نابودی و هلاکت جامعه است .

هرگاه افراد جامعه ولااقل اکثریت آن به فضایل اخلاق متصف نباشند ، و غرایز نفسانی لگامی از عقل و ایمان و تقوا نداشته باشند ، سیر زندگی بس صعب و دشوار و جامعه که برای تعاون و در نتیجه سعادت افرادش شکل گرفته تبدیل به جهنمی سوزان خواهد شد ، مانند جامعه ی امروزی بشر که سرا پا شراره ی سوزان و شکنجه است !

قباحت از قبایح برداشته شده و در همه ی شؤون زندگی بیماری مهلک فساد رخنه

کرده است . هرکس دستش برسد از خون دیگران تغذیه می‌کند و اگر ضعیف و ناتوان یا به ندرت به خاطر تقوا گرگ و زالو نبود باید بمیرد .

ملت‌هایی که مرگ و انقراض آنان را در نیستی فرو بُرد و اکنون نامی از ایشان نمانده ، و قرن‌ها دارای عظمت و آبرو بودند ، به حکم همان تواریخی که نامشان را در آنجا می‌خوانیم عیناً در چنگال مفاسدی افتاده بودند که جامعه ی بشری امروز غرق در آن مفاسد است

با کمال تأسف پرتگاه نیستی ، غرقاب فنا برای سقوط ، و فرو بردن جامعه ی فعلی در همه ی مناطق جهان ، دهان گشاده وتمام موجبات سقوط وانقراض مهیاست .

ملت‌ها به مفاسد خو گرفته‌اند و فساد در نظرشان عادی شده است . هر روز کم و بیش فقر عمومی چه در جهت مادی و چه در جهت معنوی و نتایج شوم آن و شیوع فحشا و علنی بودن آن ، بدون پرده در جراید و مجلات دنیا منعکس است و نیاز به تفصیل ندارد .

بشر برای نجات از این همه مفاسد و مهالک هیچ راهی جز برگشت به گردونه ی ایمان به خدا و قیامت و آراسته شدن به حسنات اخلاقی ندارد . بشر آن گاه از همه ی جانداران برتر می‌شود که از خود شخصیت اخلاقی بسازد ، علم فقه و حقوق و هندسه و ریاضی و پزشکی گرچه برای رفاه جامعه لازم است اما نه به صورت واجب عینی بر همه کس ولی دارا بودن راستی و امانت و

معاونت با غیر و سایر فضایل اخلاقی بر فرد فرد بشر واجب عینی است و اگر چند تنی در جامعه و ملتی یا در جهان به این فضایل ممتاز بودند این تکلیف حیاتی از دیگران ساقط نیست .

همه کس و هر فرد باید راستگو و صریح و شجاع و امین و دارای اخلاق و ملکات فاضله باشد ، تا به حق انسانیت خود که عبارت از تربیت جهت ممتازه است قیام کند وگرنه انسان نیست ; یعنی آنچه را که در پرتو آن از جانوران برتری یافته ضایع و باطل کرده است و نشاید که نامش نهند آدمی ، به همین خاطر خطاب‌های قرآن « یا أیها النّاس » است و دیدیم که از پرتو تابش انوار هدایت چه آلودگانی که خواستند از آلودگی برهند به راه راست آمده و پاک شدند و به مقاماتی رسیدند(۱) .

پاورقی

ارْحَمُوا تُرْحَموا وَاغفِروا یُغْفَرْ لَکُم

کنز العمال : ۳ / ۱۶۴

بخش ششم :کشتزار دنیا و دروگاه آخرت

دنیا مزرعه ی آخرت

از آیات قرآن و روایات استفاده می‌شود که خدای مهربان دنیا را برای بندگانش به منزله ی مزرعه و کشتزار برای آخرت قرار داده است . انسان باید در سایه ی تعالیم وحی و هدایت انبیا و امامان چند روزی که در دنیاست مانند زارعی عاقل و دهقانی بصیر بذر ایمان و عمل صالح و حسن خلق را در این کشتزار بپاشد ، و پس از ورود به آخرت بهترین محصول و میوه را که رضای حق و بهشت جاوید است تحصیل کند .

انسان با همه ی وجود باید مواظب باشد زرق و برق امور مادی ، و ظاهر دل فریب اجناس و عناصر ، او را

از زراعت برای آخرت غافل نکند ، و به هوا و هوس و شهوات نامناسب دچار ننماید ، و از شاهراه هدایت به درکات انحراف و ضلالت نیندازد ، که اگر چنین شود از وجود او موجودی چون فرعون و قارون و نمرود و شداد و معاویه و یزید ساخته می‌شود که به چیزی در دنیا جز آدم کشی و غارتگری و پایمال کردن حقوق انسان‌ها و مخالفت با حقایق و ضدّیت با پیامبران و امامان رضایت نخواهد داد .

آنان که با بی خبری از حقایق و جهل به معارف و جدای از هدایت حق زندگی می‌کنند ، منتهای آرزو و آخرین هدف و تنها مقصدشان دنیاست ، و ماورای آن چیزی را نمی‌بینند . آنان با چنین اندیشه‌ای یقیناً گرد حقایق نمی‌گردند ، و به شجره ی طیبه ی ایمان وصل نمی‌شوند ، و عمل صالحی را انجام نمی‌دهند ، و به مکارم اخلاقی آراسته نمی‌گردند ; وجودشان از نظر سیرت و حرکات از هر حیوانی حیوان تر و از هر درنده‌ای درنده تر و از هر شیطانی خبیث تر است .

اینان به خاطر گرایش غلط و اشتباه و باطلشان به دنیا ، قلبشان هم چون سنگی سخت و بلکه سخت تر از سنگ است که هیچ بذری از بذرهای معنوی و الهی و ملکوتی در قلبشان رشد و نمو نمی‌کند ، بلکه بذرهای معنوی در قلب آنان تباه و ضایع می‌گردد .

اینان به خاطر این که از این حقیقت ناب که در کلام معصوم آمده که :

الدُّنیا مَزْرَعَهُ الآخِرَه(۱) .

دنیا

مزرعه ی آخرت است .

غافلند . در شوره زار وجودشان جز بذر گناه و معصیت نمی‌کارند ; بذری که محصولش خشم و نفرت خدا و عذاب دردناک دوزخ است .

دنیایی که در قرآن و روایات مذمت شده در حقیقت نگاه این گونه بی خبران و برداشت اشتباه آنان و اندیشه ی باطل و غلط ایشان است که به سبب انحراف در نگاه و برداشت و اندیشه عناصر و اجناس و مواد و ابزار را جز در مسیر شهوات حیوانی و غرایز نفسانی و هرگونه گناه و معصیت و زشتی و آلودگی به کار نمی‌گیرند ، و خود را به خسارت ابدی و زیان همیشگی دچار می‌کنند .

اتصال به چنین دنیایی با چنین نگاه و برداشت و اندیشه‌ای عامل تخریب انسانیت و از دست دادن آخرت آباد و محروم ماندن از فیوضات حضرت رب الارباب و دور شدن از رحمت حق و دچار شدن به پوچی و پوکی و بر باد رفتن استعدادهای معنوی و سقوط در منجلاب معاصی و ورود به هلاکت ابدی و باز ماندن از سعادت و خوشبختی همیشگی و سرمدی است .

پاورقی

۱ عوالی اللآلی : ۱ / ۲۶۷ ، الفصل العاشر ، حدیث ۶۶ ; بحار الانوار : ۷۰ / ۱۴۸ ، باب ۱۲۴ .

از دیدگاه قرآن و روایات ، دنیا مدرسه‌ای است که باید در آن معرفت آموخت ; خزینه‌ای است که باید در آن گنج سعادت اندوخت ; خیاط خانه‌ای است که باید در آن برای جسم و جان لباس طاعت و عبادت دوخت ; و گذرگاهی است که باید از

آن به سوی آخرت کوچید ; و مزرعه‌ای است که باید در آن بذر ایمان و عمل و اخلاق کاشت .

بدان ای دل اگر هستی تو عاقل

که یک دم می نشاید بود غافل

به روز و شب عبادت کرد باید

دل و جانت قرین درد باید

از آن بخشیدت ای جان زندگی را

که تا بندی کمر مر بندگی را

به راه بندگی چون اندر آیی

به قدر وسع خود جهدی نمایی

عبادت را اساس راه دین دان

عبادت بود مقصودش یقین دان

به کارت هرچه آمد ظاهر شرع

بیاموز از فقیهی اصل تا فرع

وضو و غسل و ارکان طهارت

تمامت فهم کن اندر عبادت

همان حکم نماز و روزه ی خویش

بخوان و فهم کن آن گه بیندیش

همان حکم زکات و حج یک سر

گر مالت بود بر خوان ز دفتر

همان حکم حلال و هر حرامی

همی خوان تا که یابی نیک نامی

ز شخص عالم این یکسر بیاموز

که تا روزت شود پیوسته فیروز

ز غیر حق تبری کن تو جانا

که تا بینا شوی در راه و دانا

قیامت و دروگران

در صحنه ی باعظمت قیامت بیش از دو دسته ی دروگر وجود ندارد :

۱ دسته‌ای که نگاهشان به دنیا زمانی که در دنیا بودند نگاهی صحیح و درست بود ، و بر پایه ی آن نگاه ، دنیا را مزرعه ی آخرت به حساب آوردند ، و به همین سبب همه ی توان و همت خود را برای کاشتن بذر ایمان و عمل

و اخلاق به کار گرفتند ، و در قیامت کِشته ی خود را که به صورت خشنودی حق و بهشت جلوه می‌کند درو می‌کنند ، و تا ابد از این محصول شیرین بهره

می‌گیرند .

۲ دسته‌ای که نگاهشان به دنیا زمانی که در دنیا بودند نگاهی باطل و نادرست بود و بر پایه ی آن نگاه ، دنیا را جز خانه‌ای برای خوش گذرانی و شکم چرانی و شهوت رانی ندیدند ; و به همین خاطر همه ی توان و همت خود را برای پاشیدن بذر گناه و معصیت و تجاوز و ستم به کار گرفتند ، و در قیامت کِشته ی خود را که به صورت خشم و نفرت حق و هفت دوزخ آشکار می‌شود درو می‌کنند ، و تا ابد از این محصول تلخ و ناگوار را با ذلت و خواری می‌چشند ، و کسی هم آنان را برای نجات از این وضع ناهنجار یاری نمی‌دهد ، و دست شفاعت به سویشان دراز نمی‌کند ، و بردارنده ی باری بار آنان را به دوش خود برنمی دارد . چنان که در قرآن مجید آمده :

( وَلاَ تَزِرُ وَازِرَهٌ وِزْرَ أُخْرَی )(۱) .

و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد .

آری ، قیامت روز عدل و انصاف و حساب و میزان است ، و جز نور اسما و صفات حق و حسنات اخلاقی نوری در آن پرتوافشانی نمی‌کند . تمام قدرت و همه ی شوکت در آن روز در اختیار خداست ; و خدا در آن روز با همه ی بندگانش به عدل و داد و انصاف و لطف و کرم و محبت رفتار می‌کند ، و کسی را مجبور نمی‌کند که برای نجات کسی باری از گناه آن کس

را به دوش خود بردارد ، بلکه هر خلاف کاری در گرو اعمال خود است ، به جز اهل ایمان که حرّ و آزادند و باری بر دوش ندارند .

پاورقی

۱ اسراء ( ۱۷ ) : ۱۵ ; فاطر ( ۳۵ ) : ۱۸ ; زمر ( ۳۹ ) : ۷ .

در آن روز تمام وسایل نجات از بدکاران قطع می‌شود ، و آنان برای رهایی خود از عذاب هیچ وسیله‌ای را نمی‌یابند . ولی اهل ایمان برای نجات سریع خود وسایلی چون ایمان و عمل و به ویژه حسنات اخلاقی و شفاعت شفیعان را در اختیار دارند .

قرآن درباره ی بدکاران که راهی به هیچ وسیله‌ای ندارند می‌فرماید :

( إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوْا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبَابُ )(۱) .

آنگاه که سردمداران ( کفر و شرک و سرکشان و طاغوتیان و شاهان و قلدران ) از پیروانشان بیزاری می‌جویند ; و عذاب را مشاهده کنند ، و میانشان پیوندها ( و همه ی وسایل نجات ) بریده شود .

فرار بدکاران از بدکاران در قیامت

کتاب‌های شیعه و اهل سنت از پیامبر روایت کرده‌اند که :

مادری با فرزندش که هر دو بار گناه سنگین دارند وارد عرصه ی قیامت می‌شوند . مادری که کانون مهر و محبت و عشق ورزی به فرزند است ;

مادری که برای پرورش فرزندش حاضر است از شیره ی جانش به فرزند شیر دهد ;

مادری که برای نجات فرزندش از آسیب و بلا حاضر است خود را به هر آب و آتشی بزند ;

مادری که ضرب المثل مهر و محبت است ;

این مادر

در قیامت به فرزندش می‌گوید : به یاد داری نه ماه تو را در شکم

پاورقی

۱ بقره ( ۲ ) : ۱۶۶ .

خود حمل کردم و دو سال در آغوشم به تو شیر دادم و چگونه در هر موقعیتی از تو نگه داری و حفاظت کردم و برای به ثمر رسیدنت چه رنج‌هایی را تحمل نمودم ، اکنون بیا مقداری از بار گناه من را به پرونده ی خود منتقل کن تا مرا به دوزخ نبرند .

ولی فرزند با شنیدن این پیشنهاد از مادر می‌گریزد و فرار را بر قرار ترجیح می‌دهد تا دیگر بار این پیشنهاد را نشنود !!

آری ، قیامت برای بدکاران روزی است که :

( یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ

وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ )(۱) .

روزی که ] در قیامت [ انسان از برادر و پدر و مادر و همسر و فرزندش می‌گریزد .

ولی شایستگان در قیامت به سوی یکدیگر می‌روند و از دیدن و شناخت یکدیگر مسرور و شاد می‌شوند و با هم در سایه ی رحمت حق اجتماع می‌کنند . و آنان که از سرمایه ی معنوی بیشتری برخوردارند از برادران و خواهران دینی خود در پیشگاه حق شفاعت می‌کنند و خدای مهربان شفاعتشان را می‌پذیرد .

حسنات اخلاقی در کلام حضرت حق

شایستگان ، به خاطر ایمان و عمل صالح به ویژه حسنات اخلاقی در بهشت عنبر سرشت کنار هم به سر می‌برند و حتی پدران و همسران و ذریه ی پاکشان با آنان همنشین هستند . قرآن مجید در این زمینه می‌فرماید :

( الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلاَ یَنقُضُونَ الْمِیثَاقَ

وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ

اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ

وَالَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاهَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلاَنِیَهً وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَهِ السَّیِّئَهَ أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ

جَنَّاتُ عَدْن یَدْخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ وَالْمَلائِکَهُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِم مِن کُلِّ بَاب سَلامٌ عَلَیْکُم بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ )(۱) .

پاورقی

۱ عبس ( ۸۰ ) : ۳۴ ۳۶

کسانی که همواره به عهد خدا وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند

و آنان که پیوندهایی را که خدا به اتصال آن فرمان داده متصل می‌دارند و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب بیم دارند

و کسانی که برای تحصیل خوشنودی پروردگارشان صبر می‌کنند ، و نماز را برپا می‌دارند ، و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم در پنهان و آشکار انفاق می‌کنند ، و با خوبی بدی را دفع می‌نمایند ، عاقبت خوش سرای دیگر برای آنان است

بهشت‌های جاویدانی که وارد آن می‌شوند و نیز پدران و همسران و فرزندان شایسته ی آنان و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می‌شوند ] و می‌گویند : [

سلام و سلامتی بر شما به خاطر صبر و استقامتی که از خود نشان دادید ، چه عاقبت نیک این سرا نصیب شما شد » .

در این آیات شریفه به هشت مورد از حسنات اخلاقی و به یک مورد از موارد عبادت و بندگی که هر یک به جای خود از بذرهای پرثمر معنوی است اشاره شده است . بذرهایی که وقتی در کشتزاری چون دنیا به دست مؤمن کاشته می‌شود محصولش بهشت‌های پایدار

و استقبال فرشتگان و همنشین شدن او با پدران و همسران و فرزندان شایسته در جوار حق است .

حسنات و مکارم اخلاقی که در هشت مورد در این آیات آمده عبارت

است از :

پاورقی

۱ رعد ( ۱۳ ) : ۲۰ ۲۴ .

۱ وفای به عهد . ۲ نشکستن پیمان . ۳ حفظ پیوند با آنان که خدا به پیوند با آنان فرمان داده است . ۴ ترس از عظمت حق . ۵ بیم از بدی حساب . ۶ صبر و استقامت . ۷ انفاق در پنهان و آشکار . ۸ دفع بدی با خوبی .

و یک موردی که در این آیات از موارد عبادت به آن اشاره شده است ، نماز است .

راستی عجیب است ، اکثر چیزی که انسان را به خشنودی حق و استقبال فرشتگان و بهشت‌های جاوید و همنشینی با نیکان از اقوام در جوار حق می‌رساند حسنات اخلاقی است .

به قول شاعر نیک گفتار ، صابر همدانی

عشق بازان حقیقی همگی جان همند

زان که در راه وفا پیرو جانان همند

آن یکی را نتوان زان دیگری خواند جدا

چون سراپا همه گوشند و به فرمان همند

گرچه هریک به گلی مایل و دلباخته‌اند

خیل نخل اند و در این باغ نگهبان همند

همه روشن دل و شیرین سخن و رازینوش

طوطی و آینه دار و شکرستان همند

زان به صورت ننشینند سر خوان کسی

که به معنا همگی ریزه خور خوان همند

چند روزی که در این دیر سپنج اند مقیم

میزبان هم و یار هم و مهمان همند

آگهانند ز حال دل هم در همه حال

گویی از راه درون

مرغ سلیمان همند

صاحب طینت تکوین و تلوّن نپذیر

باغبان هم گل‌های گلستان همند

زان بود قسمتشان زندگی جاویدان

تا نگویند که مستوجب هجران همند

در اینجا لازم است برای هریک از موارد هشت گانه ی حسنات اخلاقی که در آیات سوره ی مبارکه ی رعد مطرح است یک یا چند روایت از پیامبر اسلام و اهل بیت گرامش ذکر کنیم تا بیش از پیش ارزش حسنات اخلاقی روشن شود .

وفای به عهد

ابی مالک می‌گوید به حضرت زین العابدین (علیه السلام) گفتم : از تمام قوانین دین مرا آگاه کن . حضرت فرمود :

قَولُ الحَقِّ والحُکمُ بِالعَدلِ وَالوَفاءُ بالعَهدِ(۱) .

گفتار حق و داوری به عدالت و وفای به عهد .

حضرت رضا (علیه السلام) از پدرانش از پیامبر خدا روایت می‌کنند که آن حضرت فرمود :

مَن عَامَل النّاسَ فَلَم یَظْلِمهُم ، وَحدَّثَهُم فَلم یَکْذِبهُم ، وَوعَدَهُم فَلَمْ یُخْلِفْهُم ، فَهُو مِمَّن کَمُلَت مُرُوءَتُهُ ، وَظَهَرتْ عِدالَتُه ، ووَجَبتْ اُخوَّتُهُ ، وَحَرُمَتْ غِیبَتُهُ(۲) .

کسی که با مردم معامله کند و به آنان ستم نورزد ، و سخن بگوید و به آنان دروغ نگوید ، و به آنان وعده دهد و خلف وعده نکند ، از کسانی است که مروّتش کامل شده ، و عدالتش آشکار گشته ، و برادری اش واجب شده ، و غیبتش حرام است .

نشکستن پیمان

امیرالمؤمنین(علیه السلام) هنگام وقوع حادثه ی جنگ جمل و شکایت بسیار سخت از طلحه و زبیر که در مورد آن حضرت پیمان شکنی کردند در نامه‌ای به شیعیانشان نوشتند : سه خصلت است که در قرآن آمده و بازگشت آثار شومش به خود مردم است : تجاوز ، حیله ، شکستن پیمان . خدا فرموده :

پاورقی

۱ خصال : ۱ / ۱۱۳ ، حدیث ۹۰ ; بحار الانوار : ۷۲ / ۹۲ ، باب ۴۷ ، حدیث ۱ .

۲ خصال : ۱ / ۲۰۸ ، حدیث ۲۸ ; عیون اخبار الرضا : ۲ / ۳۰ ، باب ۳۱ ، حدیث ۳۴ .

( . . . یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْیُکُمْ عَلَی أَنفُسِکُم . .

. )(۱) .

ای مردم ! تجاوزتان فقط به زیان خود شماست .

( . . . فَمَن نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَی نَفْسِهِ . . . )(۲) .

و کسی که پیمان بشکند فقط به زیان خود می‌شکند .

( . . . وَلاَ یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ . . . )(۳) .

و مکر زشت و حیله ی بد جز اهلش را محاصره نمی‌کند .

سپس نوشته ی خود را به این جمله خاتمه دادند که : طلحه و زبیر بر ما ستم و تجاوز کردند ، و بیعت مرا شکستند و با من مکر و حیله نمودند(۴) .

حفظ پیوند با آنان که خدا فرمان داده است

از این واقعیت در معارف الهی تعبیر به صله ی رحم شده است . صله ی رحم واقعی عبارت است از رسیدگی مادی و معنوی به خویشاوندان و حداقل زیارت آنان .

پیامبر فرمود

کسی که خوشحال می‌شود در رزقش فراخی و وسعت آید و اجل و مرگش به تأخیر افتد صله ی رحم کند(۵) .

و نیز آن حضرت فرمود

پاورقی

۱ یونس ( ۱۰ ) : ۲۳ .

۲ فتح ( ۴۸ ) : ۱۰ .

۳ فاطر ( ۳۵ ) : ۴۳ .

۴ بحار الانوار : ۳۲ / ۱۰۷ ، باب ۱ ، حدیث ۷۸ ; تفسیر برهان : ۳ / ۳۶۶ .

۵ عن أنس عن النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) قال : من سره أن یبسط له فی رزقه وینسأ له فی أجله فلیصل رحمه .

خصال : ۱ / ۳۲ ، حدیث ۱۱۲ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۸۹ ، باب ۳ ، حدیث ۵ .

کسی که با جان و مالش به

سوی خویشاوند رود تا صله ی رحم کند خداوند پاداش صد شهید به او عطا می‌کند ، و برای او به هر قدمی چهل هزار حسنه خواهد بود ، و چهل هزار بدی از او محو می‌شود ، و به همین اندازه درجاتش را بالا می‌برند ، و گویی خدا را صد سال در حال صبر و طلب رضای او عبادت کرده است(۱) .

ابوبصیر می‌گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم می‌فرمود

رحم آویخته به عرش است ، می‌گوید : خدایا ! پاداش ده کسی که با من صله داشته ; و از رحمت قطع کن کسی که با من قطع رحم کرده . و آن رحم آل محمد است(۲) .

خوف از خدا

بر انسان واجب است تا زمانی که در دار تکلیف و سرای مسؤولیت به سر می‌برد از عظمت حضرت حق و حکم و داوری اش در قیامت و عذاب سوزان جاویدی که برای منکرین و مخالفین آماده کرده است بترسد .

محصول و میوه ی پرمنفعت این گونه ترس بدون تردید خودداری از معاصی و گناهان است .

پاورقی

۱ قال النبی : من مشی إلی ذی قرابه بنفسه وماله لیصل رحمه أعطاه الله عزّ وجل أجر مائه شهید وله بکل خطوه أربعون ألف حسنه ویمحی عنه أربعون ألف سیئه ویرفع له من الدرجات مثل ذلک وکأنما عبد الله مائه سنه صابرا محتسبا .

امالی صدوق : ۴۳۱ ، المجلس السادس والستون ، حدیث ۱ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۸۹ ، باب ۳ ، حدیث ۶ .

۲ عن أبی بصیر ، عن أبی عبد الله (علیه السلام)

، قال : سمعته یقول : إن الرحم معلقه بالعرش یقول اللهم صِل من وصلنی واقطع من قطعنی وهی رحم آل محمد وهو قول الله عز و جل ( الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ) ورحم کل ذی رحم .

کافی : ۲ / ۱۵۱ ، باب صله الرحم ، حدیث ۷ ; وسائل الشیعه : ۲۱ / ۵۳۴ ، باب ۱۷ ، حدیث ۲۷۷۹۰ : ۲ / ۴۹۳ .

انسان وقتی بترسد که وجودی عظیم چون حضرت حق مراقب و مواظب اوست ، و در هیچ لحظه‌ای و در هیچ مکانی و در خلوت و آشکاری از او غایب نیست ، و بداند که محصول تلخ گناه ، گرفتاری شدید در حسابرسی و سپس دچار شدن به دوزخ است ، یقیناً از گناه خودداری می‌کند . بنابراین حالت خوف در این جهت از عالی‌ترین حالات انسان و از برترین مکارم و محاسن اخلاقی است .

امام صادق (علیه السلام) به یکی از یارانش به نام اسحاق بن عمار فرمود

ای اسحاق ! از خدا بترس چنان که گویی او را با دو چشم سر در برابر خود می‌بینی ، و اگر تو او را نمی‌بینی بی تردید او تو را می‌بیند ; و اگر اعتقادت بر این باشد که او تو را نمی‌بیند یقیناً کافر شده‌ای ; و اگر معتقدی که تو را می‌بیند آن گاه در برابر دید او دست به گناه بزنی مسلماً او را از پست‌ترین بینندگان قرار داده‌ای !!(۱)

و نیز آن حضرت فرمود

مَن عَرَفَ اللهَ خَافَ اللهَ ، وَمَن

خَافَ اللهَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنِ الدُّنیَا(۲) .

کسی که خدا را بشناسد خداترس می‌شود و کسی که خداترس شود لذت‌ها و شهواتی را که موجب خشم خداست ترک می‌کند .

رسول خدا فرمود

پاورقی

۱ عن إسحاق بن عمار ، قال : قال أبو عبد الله (علیه السلام) : یا إسحاق ! خف الله کأنک تراه ، وإن کنت لا تراه فإنه

یراک ، وإن کنت تری أنه لا یراک ، فقد کفرت ، وإن کنت تعلم أنه یراک ثم برزت له بالمعصیه فقد جعلته من أهون الناظرین .

اصول کافی : ۲ / ۶۷ ، باب الخوف و الرجاء ، حدیث ۲ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۵۵ ، باب ۵۹ ، حدیث ۲ .

۲ اصول کافی : ۲ / ۶۸ ، باب الخوف و الرجاء ، حدیث ۴ ; مشکاه الانوار : ۱۱۷ ، الفصل الرابع فی الخوف و الرجاء .

کسی که گناه کبیره یا شهوتی به او عرضه شود و او به خاطر ترس از خدا از آن اجتناب ورزد ، خدا آتش را بر او حرام می‌کند و از فزع و ترس اکبر او را امان می‌دهد و آنچه را در قرآن به او وعده داده : که : برای هرکس که از مقام پروردگارش بترسد در بهشت است ، (۱) وفا می‌کند(۲) .

کفن دزد بنی اسرائیلی

حضرت زین العابدین (علیه السلام) حکایت می‌کند : مردی در بنی اسرائیل قبور را می‌شکافت و کفن مردگان را می‌دزدید !

همسایه‌ای داشت بیمار شد و بر مرگ خویش و از این که نبش قبر شود و کفنش را بدزدند

ترسید . کفن دزد را خواست و گفت : من چگونه همسایه‌ای برای تو بودم ؟ گفت : بهترین همسایه . گفت : به تو حاجتی دارم . کفن دزد گفت : حاجتت را برآورده می‌کنم . همسایه دو کفن نزد او گذاشت و گفت : دوست دارم بهترینش را برداری و هنگامی که من دفن شدم گورم را برای بردن کفنم نشکافی . کفن دزد از برداشتن کفن خودداری می‌کرد ولی همسایه بر اصرارش می‌افزود تا پذیرفت . همسایه از دنیا رفت . هنگامی که دفن شد نبّاش گفت : این میت دفن شد ، چه علم و بصیرتی برای اوست که بفهمد من کفن او را می‌دزدم یا نمی‌دزدم ، هر آینه می‌روم و قبرش را می‌شکافم و کفنش را می‌برم !

چون قبرش را شکافت شنید ندا دهنده‌ای ندا می‌دهد : این کار زشت را انجام مده .

نبّاش خاک روی قبر ریخت و به خانه بازگشت و از گذشته اش توبه ی حقیقی

پاورقی

۱ الرحمن ( ۵۵ ) : ۴۶ .

۲ من لا یحضره الفقیه : ۴ / ۱۳ ، باب ذکر جمل من مناهی النبی ( ص ) ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۶۵ ، باب ۵۹ ، حدیث ۱۳ .

کرد ، سپس به فرزندانش گفت : من چگونه پدری برای شما بودم ؟ گفتند : پدر خوبی بودی . گفت : مرا به شما حاجتی است . گفتند : هر حاجتی داری بگو ان شاء الله به انجامش اقدام می‌کنیم . گفت : هنگامی که من

از دنیا رفتم مرا به آتش بسوزانید ، چون خاکستر شدم در برابر تندبادی نصف خاکسترم را به سوی دریا و نصف دیگر را به جانب خشکی بر باد دهید .

فرزندان به پدر تعهد دادند که این کار را انجام دهند . پس از مرگش و انجام وصیتش خدای توانا خاکسترش را جمع کرد و به او حیات بخشید و گفت : چه چیز تو را واداشت که چنان وصیتی به فرزندانت بنمایی ؟ گفت : به عزتت سوگند بیم از تو . خدای بزرگ فرمود : من طلبکارانت را راضی می‌کنم ، و تو را از خوفم ایمنی می‌بخشم ، و گناهانت را می‌آمرزم(۱) .

جوان خائف

یکی از یاران پیامبر می‌گوید : روز بسیار گرمی پیامبر خدا در میان ما در سایه ی درختی خود را از حرارت آفتاب دور نگاه داشت . ناگهان مردی آمد و پیراهنش را از بدنش در آورد و شروع کرد به غلط زدن روی ریگ‌های داغ ، گاهی پشتش را و گاهی رویش را به حرارت آن ریگ‌ها داغ می‌کرد و می‌گفت : بچش ! آنچه از عذاب نزد خداست ، سخت تر از کاری است که تو انجام می‌دهی !

پیامبر کار او را می‌نگریست تا آن مرد از عملش فارغ شد و لباسش را پوشید و روی به رفتن کرد . پیامبر با دستش به او اشاره فرمود و او را نزد خود خواست و گفت : ای بنده ی خدا ! کاری را از تو دیدم که از دیگر مردم ندیده بودم ، چه عاملی تو را

به این کار واداشت ؟ گفت : خوف از خدا . پیامبر فرمود : بی تردید

پاورقی

۱ امالی صدوق : ۳۲۷ ، المجلس الثالث والخمسون ، حدیث ۳ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۷۷ ، باب ۵۹ ، حدیث ۲۲ .

حق خوف از خدا را ادا کردی ، پروردگارت به اهل آسمانها به خاطر تو مباهات می‌کند ; سپس رو به اصحابش کرد و فرمود : ای حاضرین ! نزد او بروید تا برای شما دعا کند . پس نزد او رفتند و او هم برای آنان دعا کرد و در دعایش گفت : پروردگارا کار ما را بر هدایت قرار ده ، و تقوا را توشه ی ما مقرّر فرما ، و بهشت را جایگاه ما کن(۱) .

بیم از بدی حساب

امام صادق (علیه السلام) به مردی فرمود : فلانی ، تو را با برادرت چه می‌شد ؟ گفت : فدایت شوم حقی بر او داشتم خواستم حقم را از او وصول کنم ، کار به نزاع کشید . حضرت فرمود : به من بگو معنای آیه ی ( ویخافون سوء الحساب ) چیست ؟ آیا معنایش این است که می‌ترسند خدا بر آنان ستم و ظلم روا دارد ؟ نه به خدا سوگند ، بلکه می‌ترسند حسابشان را به دقت برسد و مو را از ماست بکشد(۲) .

امام صادق (علیه السلام) فرمود : سوء حساب همان دقت سخت و خرده گیری است . و نیز فرمود : معنایش این است که گناهان را به حساب آورد و حسنات را حساب نکند(۳) .

صبر و استقامت

خواجه نصیر الدین طوسی (رحمه الله) در معنای صبر می‌فرماید : صبر ، بازداشتن نفس از بی تابی در برابر ناملایمات و مصایب است . صبر باطن را از اضطراب

پاورقی

۱ امالی صدوق : ۳۴۰ ، المجلس الرابع و الخمسون ، حدیث ۲۶ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۷۸ ، باب ۵۹ ، حدیث ۲۳ .

۲ تفسیر عیاشی : ۲ / ۲۱۰ ، حدیث ۴۰ ; بحار الانوار : ۷ / ۲۶۶ ، باب ۱۱ ، حدیث ۲۸ .

۳ تفسیر عیاشی : ۲ / ۲۱۰ حدیث ۳۹ ; بحار الانوار : ۷ / ۲۶۶ ، باب ۱۱ ، حدیث ۲۷

و زبان را از شکایت و اعضا و جوارح را از حرکات غیرعادی بازمی دارد .

صبر بر عبادات و طاعات و بلاها و مصایب و گناهان

و معاصی ، انسان را از افتادن در جاده ی انحراف و سرنگون شدن در چاه هلاکت و تسلیم شدن در برابر طاغوت‌ها و شیطان‌ها و از این که دینش را از دست بگذارد در مصونیت و حفاظت می‌برد .

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید : آزاد ، در همه ی حالات آزاد است ; اگر حادثه‌ای به او برسد استقامت و شکیبایی می‌ورزد ، و اگر مصایب شکننده بر او هجوم کنند او را نمی‌شکنند ، و اگر اسیر شود یا شکست بخورد یا آسانی اش به سختی تغییر یابد زیانی نمی‌بیند ; چنان که یوسف صدیق امین به بردگی رفتن و شکست و اسارتش به آزادی اش زیان نرساند و تاریکی چاه و وحشت و آنچه به او رسید به او ضرر نزد ; و خدا جباری را که بر او ستم ورزید پس از آن که ارباب بود برده ی یوسف نمود ، پس او را به رسالت و پیامبری فرستاد و به وسیله ی او بر امتی رحم کرد . آری ، صبر این چنین است ، خیر و خوشی و خوبی به دنبال آن است ; پس صبر کنید و وجودتان را به صبر وادارید تا به پاداش و اجر و ثمرات صبر برسید(۱) .

حضرت باقر (علیه السلام) فرمود

الجَنّهُ مَحفُوفهٌ بِالمَکارِهِ وَالصَّبرِ ; فَمَن صَبَرَ عَلیَ المَکارِهِ فِی الدُّنیَا دَخلَ الجَنّهَ . وجهنَّم محفُوفَهٌ بِاللَّذاتِ وَالشَّهواتِ ; فَمَن أعطَی نَفسَهُ لَذَّتَهَا وَشَهْوَتَها دَخَلَ النَّارَ(۲) .

بهشت پیچیده به ناگواری‌ها و صبر است ; پس کسی که در دنیا بر ناگواری‌ها صبر

کند وارد بهشت می‌شود . و دوزخ پیچیده به لذت‌ها و خواسته‌های

پاورقی

۱ کافی : ۲ / ۸۹ ، باب الصبر ، حدیث ۶ ; مشکاه الانوار : ۲۱ ، الفصل الخامس ، فی الصبر .

۲ کافی : ۲ / ۸۹ ، باب الصبر ، حدیث ۷ ; بحار الانوار : ۶۸ / ۷۲ ، باب ۶۲ ، حدیث ۴ .

نامعقول است ; پس کسی که لذت‌ها و خواسته‌های نامعقول را به نفس خود دهد وارد آتش می‌شود .

انفاق در پنهان و آشکار

انفاق و هزینه کردن مال در راه خدا هنگامی صورت می‌گیرد که انسان آلوده به بخل نباشد . انفاق میوه ی شیرین مکرمت اخلاق است .

امام صادق (علیه السلام) فرمود

إنّ صَدَقَهَ النَّهارِ تَمِیثُ الخطیئَهَ کَما یَمِیثُ الماءُ المِلحَ ، ; وَإنَّ صَدَقَهَ اللَّیلِ تُطْفِیءُ غَضَبَ الربِّ جَلّ جَلالُه(۱) .

صدقه و انفاق روز گناه را حلّ می‌کند چنان که آب ، نمک را حل می‌کند ; و صدقه ی شب خشم پروردگار بزرگ را خاموش می‌نماید .

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود

. . . وَصَدقهُ السرّ فإنّها تَذهبُ الخَطیئهَ وَتُطفِئُ غَضَبَ الربِّ . . . (۲) .

و صدقه و انفاق پنهان گناه را از بین می‌برد و خشم پروردگار را خاموش می‌کند .

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود

صَدقَهُ العَلانِیَهِ تَدفَعُ سبعینَ نوعاً مِن البَلاءِ وَصدَقهُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الربِّ(۳) .

پاورقی

۱ امالی صدوق : ۳۶۷ ، المجلس الثامن و الخمسون ، حدیث ۱۵ ; بحار الانوار : ۹۳ / ۱۷۶ ، باب ۲۱ ، حدیث ۱ .

۲ امالی طوسی : ۲۱۶ ، المجلس الثامن ، حدیث

۳۸۰ ; بحار الانوار : ۹۳ / ۱۷۷ ، باب ۲۱ ، حدیث ۹ .

۳ ثواب الاعمال : ۱۴۳ ، ثواب الصدقه العلانیه ; بحار الانوار : ۹۳ / ۱۷۹ ، باب ۲۱ ، حدیث ۲۰ .

صدقه ی آشکار هفتاد نوع از بلا را دفع می‌کند و صدقه ی پنهان خشم پروردگار را خاموش می‌کند .

دفع بدی با خوبی

در رابطه با دفع بدی با خوبی در معارف اسلامی چند معنا ذکر شده است .

۱ پیامبر به معاذ بن جبل فرمود

إذا عَمِلَتْ سَیّئهً فَاعْمَلْ بِجَنبِهَا حَسنهً تَمحَها(۱) .

هنگامی که مرتکب کار بدی شدی ، کار خوبی در کنار آن انجام ده تا آن را محو و نابود کند .

۲ بدی دیگران را با خوبی کردن به آنان دفع می‌کنند(۲) .

۳ بدی گناه را با توبه دفع می‌کنند(۳) .

در رابطه با نماز که در آیات سوره ی رعد آیاتی که توضیح آن را خواندید آمده در بخش دوم همین نوشتار آیات و روایاتی ذکر شد که در اینجا نیازی به تکرار آنها نمی‌بینم .

آنچه توضیح داده شد و باید از آنها به عنوان زیبایی‌های اخلاق و حسنات نفسی یاد کرد وسایل و علل و سبب‌هایی هستند که در دنیا زندگی انسان را آراسته به امنیت و نورانیت و پاکی می‌کنند ، و در آخرت انسان را از ناگواری‌ها نجات و به بهشت جاویدان می‌رسانند .

البته وسایل نجات منحصر به همین امور نیست ، بلکه روزه و زکات و حج و خمس و امر به معروف و نهی از منکر و توبه از

گناه و . . . نیز از وسایل نجات در

پاورقی

۱ مجمع البیان : ۶ / ۲۸۹ .

۲ مجمع البیان : ۶ / ۲۸۹ .

۳ مجمع البیان : ۶ / ۲۸۹ .

دنیا و آخرتند .

اگر انسان به امور واجب و حسنات اخلاقی ، مستحبات به خصوص مستحبات مالی و بویژه زیارت‌های مستحب را هم بیفزاید پاداش و اجرش افزایش می‌یابد .

ثواب زیارت امام رضا (علیه السلام)

در این قسمت برای شما عزیزان که در کشور اسلامی ایران و مهد تشیع و خانه ی اهل بیت (علیهم السلام) به سر می‌برید و می‌توانید به آسانی به زیارت حضرت رضا (علیه السلام) مشرف شوید ، روایتی را درباره ی فضیلت زیارت آن حضرت از کامل الزیارات که یکی از معتبرترین کتاب‌های شیعه است نقل می‌کنم تا ببینید و بیابید که این عمل مستحب در قیامت چه بهره ی عظیمی به انسان می‌رساند .

حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) می‌فرماید : کسی که قبر فرزندم را زیارت کند برای او نزد خدا هفتاد حج مقبول است . راوی می‌گوید : گفتم : هفتاد حج ؟ ! فرمود : آری ، هفتصد حج . گفتم : هفتصد حج ؟ فرمود : آری ، هفتاد هزار حج . گفتم : هفتاد هزار حج ؟ فرمود : چه بسا حجی که پذیرفته نشود ; کسی که او را زیارت کند و یک شب در آن منطقه بخوابد مانند این است که خدا را در عرشش زیارت کرده است . گفتم : مانند کسی است که خدا را در عرشش زیارت کرده است

؟ فرمود : آری ، هنگامی که قیامت برپا می‌شود چهار نفر از اوّلین و چهار نفر از آخرین بر عرش قرار دارند ، اما چهار نفر اوّلین : نوح و ابراهیم و موسی و عیسی است ; اما چهار نفر آخرین : محمد و علی و حسن و حسین است ; سپس نخ ترازی کشیده می‌شود که خوبان را از بدان جدا می‌کند پس زائران قبور ما با ما قرار می‌گیرند ، از نظر برترین درجه ، و نزدیک ترینشان به عطا و بخشش ، زائران قبر فرزندم علی ] بن موسی الرضا [ هستند(۱) .

پاورقی

۱ کامل الزیارات : ۳۰۷ ، باب الحادی والمائه ، حدیث ۱۳ .

مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَر أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاهً طَیِّبَهً

نحل ( ۱۶ ) : ۹۷

بخش هفتم: آثار پرفایده ی حسن خلق

آثار حسن خلق

به راستی آثار حسن خلق که بخشی از آن در دنیا و همه ی آن در آخرت ظهور عینی پیدا می‌کند قابل شماره کردن نیست . چنان که در روایات آمده است : هیچ حقیقتی در میزان عمل انسان در قیامت سنگین تر از حسن خلق نیست(۱) .

انسان اگر ایمان و عملش قوی و فراوان باشد ولی از زیبایی‌های اخلاق برخوردار نباشد ، در دنیا و بویژه در برزخ و آخرت دچار مشکل می‌شود .

داستان شگفت انگیز سعد بن معاذ

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید : گروهی نزد پیامبر خدا آمدند و او را به مرگ سعد بن معاذ خبر دادند ، پیامبر با اصحاب برای تجهیز سعد حرکت کردند ، و در حالی که بر چهارچوب در غسّال خانه قرار داشتند به غسل دادن بدن سعد فرمان دادند . هنگامی که او را حنوط و کفن کردند و بر تخته‌ای برای حمل به سوی بقیع قرار دادند ، حضرت با پای برهنه و بدون عبا دنبال جنازه حرکت کردند ، سپس گاهی طرف راست جنازه را بر دوش می‌گرفتند و گاهی طرف چپ را تا به قبر رسیدند . پیامبر وارد قبر شد و با دست مبارکش لحد چید و از اصحاب می‌خواست که سنگ و خاک به حضرت دهند تا روزنه‌های بین لحد را بگیرد ; چون فارغ شدند و خاک روی لحد ریخته شد و قبر به طور کامل بسته شد ،

پاورقی

۱ عیون أخبار الرضا : ۲ / ۳۷ ، باب ۳۱ ، حدیث ۹۸ ; وسائل الشیعه : ۱۲ / ۱۵۲ ، باب ۱۰۴ ، حدیث ۱۵۹۲۳

.

فرمود : من می‌دانم به زودی جنازه می‌پوسد ولی خدا بنده‌ای را دوست دارد که هرگاه کاری می‌کند محکم و استوار انجام می‌دهد ، به این خاطر در چینش لحد و بستن روزنه‌های آن با سنگ و خاک دقت کردم .

در آن لحظه مادر داغدیده ی سعد از گوشه‌ای فریاد برداشت : ای سعد ! بهشت بر تو گوارا باد ، ولی پیامبر فرمودند : ای مادر سعدا مطلبی را بر پروردگارت در مورد فرزندت این گونه قاطع و یقینی نسبت مده ; زیرا فشار سختی به سعد وارد شد !!

چون پیامبر و مردم از دفن سعد برگشتند ، گفتند : ای پیامبر خدا ! کاری را از شما در مورد سعد دیدیم که بر کسی ندیدیم ، با پای برهنه و بدون عبا تشییع جنازه آمدید . فرمودند : در این حالت به فرشتگانی که به تشییع آمده بودند اقتدا کردم . گفتند : گاهی جانب راست و گاهی جانب چپ جنازه را بر دوش گرفتید . فرمود : در تشییع جنازه دستم در دست جبرئیل بود ، آنچه او انجام داد من انجام دادم . گفتند : شما برای غسلش اجازه دادی و بر او نماز گزاردی و لحدش را چیدی آن گاه گفتی : فشاری سخت بر او وارد شد ! فرمود : آری ، زیرا با خانواده اش بداخلاق بود !!(۱)

ولی اگر انسان از ایمانی متوسط یا حداقل ، و عملی اندک برخوردار باشد ولی با سرمایه‌ای سرشار از مکارم اخلاقی زندگی کند ، و با خانواده و اقوام و مردم در

همه ی زمینه‌های اخلاقی خوش رفتار باشد در دنیا کمتر دچار مشکل می‌شود و در آخرت مکارم اخلاقش رحمت و فیوضات بی نهایت حق را جذب می‌کند .

مراتب حیات

مراتب حیات

برای این که بتوان به بخشی از آثار مکارم اخلاق و جایگاهی که در زندگی

پاورقی

۱ امالی صدوق: ۳۸۴ ، المجلس الحادی و الستون ، حدیث ۲; بحار الانوار: ۲۲ / ۱۰۷ ، باب ۳۷ ، حدیث ۶۷ .

دارد و این که در خیمه ی حیات چه نور پرفایده‌ای را می‌افشاند باز گفت ، ناچار باید مقدمه‌ای را در رابطه با حیات ذکر کرد ; مقدمه‌ای که از مضامین آیات قرآن و روایات اهل بیت استفاده شده است .

حیات و زندگی از نظر آیات و روایات دارای چهار مرتبه است

۱ حیات طبیعی . ۲ حیات معنوی و انسانی . ۳ حیات طیّبه . ۴ حیات برتر و ملکوتی ; که هر یک از آنها آثاری از خود در دنیا و آخرت آشکار می‌کنند .

حیات طبیعی یا مادّی

حیات مادّی از نظر ماهیّت ، مساوی با حیات حیوانات است ، ولی از نظر آثار به خاطر این که صاحبش دارای آزادی و اختیار است و حیاتش عاری از قیود عقلی و فطری و دینی است با آثار حیات حیوانی متفاوت است .

انسان در چهارچوب حیات طبیعی و مادّی دنیا را آخرین منزل می‌داند و تمام اهدافش خلاصه ی در به چنگ آوردن جاه و مقام و مال و ثروت می‌شود . در حصار این حیات از دیدن حقایق کور ، و از شنیدن مواعظ کر ، و از گفتن حق و پرسیدن از معارف لال ، و از فهم واقعیات عاجز و ناتوان است .

در خیمه ی این حیات تمام همّت انسان ، لذّت بری و پیروی

از شهوات و بندگی نسبت به هوا و هوس است ; و اگر نتواند مقاصد شومش را تأمین کند تا جایی که قدرتش اقتضا کند به درندگی و ستم و تجاوز و غارت حقوق مردم دست می‌زند ، و از نظر رفتار و منش از هر جنبنده‌ای شرورتر می‌گردد . در این زمینه فقط به دو آیه از آیات بسیاری که از انسان چنین چهره‌ای را نشان می‌دهد بسنده می‌شود :

( لَهُمْ قُلُوبٌ لاَیَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَیُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَیَسْمَعُونَ

بِهَا أُولئِکَ کَالاَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ )(۱) .

برای آنان دل‌هایی است که با آن به فهم و درک حقایق برنمی خیزند ، و دیدگانی است که با آن واقعیات را نمی‌نگرند و گوش‌هایی است که با آن صدای حق را نمی‌شنوند ، اینان چون چهارپایان بلکه گمراه ترند و اینان بی خبرانند .

( وَالَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَیَأْکُلُونَ کَمَا تَأْکُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْویً لَهُمْ )(۲) .

و کسانی که به انکار حقایق برخاستند همواره دنبال لذت جویی و چون چهارپایان دنبال شکم پر کردن هستند و آتش جایگاه آنان است .

حیات معنوی

حیات معنوی ، حیاتی است که از آراسته شدن به ایمان و عمل صالح و حسنات اخلاقی به دست می‌آید . مقدمه ی ظهور این حیات گوش دادن به ندای حق و پیام پیامبران و صدای عرشی و ملکوتی امامان و باور کردن حقایق و به کار گرفتن واقعیات است .

خدا در قرآن انسان را پیش از ورود به این حیات پرارزش گرچه از حیات طبیعی و مادی برخوردار

باشد مرده می‌داند :

( إِنَّکَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ . . . )(۳) .

یقیناً تو نمی‌توانی به این مردگان ] زنده نما و لجوجان متعصّب [ چیزی را بشنوانی ، و نمی‌توانی به کران صدایت را برسانی .

پاورقی

۱ اعراف ( ۷ ) : ۱۷۹ .

۲ محمد ( ۴۷ ) : ۱۲ .

۳ نمل ( ۲۷ ) : ۸۰ .

انسان پس از این که قلبش با وحی الهی بیعت کرد و گوشش وقف شنیدن صدای حق شد ، و آماده ی انجام فرمان‌های پروردگار گشت ، به عرصه ی حیات معنوی وارد می‌شود و از آثار آن که تجلی فیوضات حق و رفتار نیک با مردم و توشه برداری برای آخرت است بهره مند می‌شود(۱) .

( وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لاَنُکَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا أُولئِکَ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ )(۲) .

و آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند اهل بهشتند و در آن جاودانه‌اند ، ما کسی را جز به اندازه ی وسع و گنجایشش به دینداری و اجرای وظایف تکلیف نمی‌کنیم . تا همه بدانند که ورود به حیات معنوی انحصاری و مربوط به ارواح قدسیه نیست بلکه همگان تا قیامت می‌توانند از این نوع حیات بهره مند شوند .

برکت یافتن در زندگی ، چشیدن طعم ایمان ، امین بودن ، بصیرت ، توبه ، جهاد با مال و جان ، احسان ، انفاق ، مهر ورزی ، حلم و بردباری و . . . از آثار پرقیمت و باارزش حیات معنوی است .

حیات طیّبه

حیات

طیّبه مرتبه ی کامل و جامع حیات معنوی است که در فضای این حیات ، انسان فقط به داده‌ها و عنایات و فیوضات حق قناعت می‌کند ، و آزاد از هفت دولت به زیست و زندگی خود ادامه می‌دهد ، و قدم عزت و شرف و کرامت

پاورقی

۱ اینجاست که مرگ برای او معنایی نخواهد داشت و به حیات واقعی ابدی نائل خواهد شد ، مانند شهدا که در باره ی آنان می‌فرماید : (

وَلاَ تَقُولُوا لِمَن یُقْتَلْ فِی سَبِیلِ اللهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَکِن لاَ تَشْعُرُونَ ) بقره (۲) : ۱۵۴ .

۲ اعراف ( ۷ ) : ۴۲ .

و شخصیت بر فرق افلاک می‌نهد ، و جز به خدا و الطاف او نمی‌اندیشد ، و در عرصه گاه قیامت بر اساس بهترین اعمال دوران عمرش پاداش می‌یابد !

( مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَر أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاهً طَیِّبَهً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ )(۱) .

کسانی که عمل شایسته انجام دهند در حالی که با ایمان باشند خواه مرد یا زن به آنان حیات طیبه می‌بخشیم و پاداششان را بر پایه ی بهترین اعمالی که همواره انجام می‌دادند خواهیم داد .

اساس و پایه ی این حیات ، ایمان به خدا و روز قیامت ، و یقین به نبوت پیامبران و وحی و فرشتگان است . و نتیجه ی این حیات ، آرامش و امنیت ، رفاه و صلح ، محبت و دوستی ، تعاون و تقوا ، کرامت و صدق ، و باز شدن روزنه‌های قلب برای دریافت الهام و

حکمت ، و پدید شدن نیروی ولایت در باطن ، و قناعت به حلال خدا ، و کوشش برای رفع مشکلات مردم ، و تبلیغ حقایق و پاکسازی محیط از فحشا و منکرات است ; و در حقیقت زندگی انسان در این عرصه ی باارزش فرشته گونه خواهد بود ، یعنی زندگی و حیاتی که از انواع آلودگی‌های ظاهری و باطنی پاک و پاکیزه است .

در رابطه با حیات معنوی و مرتبه ی کامل و جامعش حیات طیبه روایت بسیار باارزشی در کتاب پرقیمت کافی به این مضمون نقل شده است :

امام صادق (علیه السلام) از پیامبر روایت می‌کند :

مَن عَرَفَ اللهَ وعَظَّمَه مَنعَ فَاهُ مِن الکلامِ ، وبَطنَهُ مِن الطَّعامِ ، وعَفَی نَفسَهُ بالصِّیامِ وَالقیامِ . قالُوا : بآبائِنَا وأُمهاتِنا یا رَسولَ اللهِ ! هؤلاءِ أولیاءُ اللهِ ؟ قالَ : إنَّ أولیاءَ اللهِ سَکَتوا فَکان سُکوتُهُم ذِکراً ، ونَظرُوا فَکان نَظرُهُم عِبرَهً ، ونَطقُوا فکان

پاورقی

۱ نحل ( ۱۶ ) : ۹۷ .

نُطقُهُم حِکمهً ، وَمَشَوْا فکانَ مَشْیُهُم بَینَ النّاسِ برکهً ، لَولاَ الآجالُ التی قد کُتِبَتْ عَلَیهم لم تَقِرَّ أرواحُهُم فی أجسادِهِم خَوفاً مِن العَذابِ وشَوقاً إلَی الثَّوَابِ(۱) .

کسی که خدا را بشناسد و او را بزرگ بشمارد زبانش را از سخن بیهوده باز می‌دارد ، و شکمش را از طعام حرام و اضافی منع می‌کند ، و باطنش را با روزه و عبادت شبانه تصفیه می‌نماید . گفتند : پدر و مادرمان به فدایت ای پیامبر خدا ! اینان اولیای الهی هستند ؟ فرمود : به راستی اولیای الهی ساکتند و سکوتشان ذکر است

، و با دقت و تأمّل می‌نگرند و نگریستنشان عبرت است ، و سخن می‌گویند و گفتارشان حکمت است ، و راه می‌روند و راه رفتنشان میان مردم برکت است ، اگر اجلهایی که به آنان مقرّر شده نبود ، روحشان در جسدشان به خاطر ترس از عذاب و شوق به ثواب برقرار و پابرجا نمی‌ماند .

حیات برتر و ملکوتی

این حیات حقیقتی است که از برکت ایمان و عمل صالح و بویژه حسنات و مکارم اخلاقی و فضایل درونی در قیامت ظهور می‌کند ، و در کنارش علاوه بر رضایت و خشنودی حق انواع نعمت‌های کامل بهشتی چه در جهت مادی ، مانند : خوراکی‌ها ، آشامیدنی‌ها ، پوشاکی‌ها ، زینت‌ها و زیورها ، ظرف‌ها و جام‌ها ، تخت‌ها و قصرها ، و چه در جهت معنوی ، مانند : همنشینی با پیامبران و امامان و صالحان و صدیقان و شهیدان و اولیای الهی و بودن در کنار پدران و مادران و همسران و فرزندان شایسته وجود دارد ، که همه ی آنها برای ابد و همیشه و جاوید و بدون کم شدن و قطع شدن در اختیار انسان است .

پاورقی

۱ کافی : ۲ / ۲۳۷ ، باب المؤمن و علاماته و صفاته ، حدیث ۲۵ ; بحار الانوار : ۶۶ / ۲۸۸ ، باب ۳۷ ، حدیث ۲۳ .

سوره‌هایی مانند واقعه ، الرحمن ، انسان ، غاشیه ، و امثال و نظایر این سوره‌ها در قرآن مجید به گوشه‌ای از این نعمت‌ها و نیز نعمت‌هایی که

کسی از آن خبر ندارد(۱) اشاره کرده است .

به راستی که پیامبران و امامان به خاطر زمینه سازی برای رسیدن انسان به حیات معنوی و حیات طیّبه و حیات برتر و ملکوتی از دو جهت به انسان حق دارند و بر انسان واجب است حق آنان را سپاسگزاری نماید .

جهت اول این که : وجود آن بزرگواران علت نهایی به وجود آمدن تمام مخلوقات و بویژه انسان است ، و به وسیله ی نورانیت و شخصیت آنان است که انسان به حیاتش ادامه می‌دهد ، و روزی می‌خورد ، و از باران بهره مند می‌شود ، و خدا به خاطر آنان عذاب را دفع می‌کند ، و به برکت آنان قدرت مسبب الاسبابی اش را جلوه می‌دهد .

جهت دوم این که : انسان به هدایت آنان هدایت می‌شود و از نورشان برای راه یافتن به زندگی صحیح اقتباس می‌کند و خدا به وسیله ی چشمه‌های دانش اینان حیات طیّبه به انسان می‌بخشد(۲) .

در هر صورت بخشی از مکارم و زیبایی‌های اخلاق مانند تواضع باطنی و انکسار درونی و فروتنی نفسی پایه و اساس ظهور این سه حیات پرقیمت و بخش عمده و مهم آن حقایق ، آثار و نتایج این سه حیات پرقیمت است .

کامل‌ترین مؤمنان

اهل ایمان از نظر ایمان با یکدیگر مساوی و یکسان نیستند ، گروهی ایمانشان ضعیف ، و گروهی ایمانشان متوسط ، و گروهی ایمانشان کامل ، و از همه ی

پاورقی

۱ ( فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُم مِن قُرَّه أَعْیُن جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ) سجده ( ۳۲ )

۱۷ .

۲ بحار الانوار : ۳۶ / ۱۳ ، باب ۲۶ ، ذیل حدیث ۱۹ .

گروه‌ها برتر ، کسانی هستند که ایمانشان اکمل است .

اینان جمعیتی هستند که از نظر اخلاق و منش ، اخلاق و منشی نیکوتر و زیباتر دارند آنچه خوبان همه دارند به تنهایی دارند .

اینان با آگاهی و معرفت نسبت به حسنات اخلاقی در مقام ظهور دادن نیکوترین و بهترین مراتب حسنات در وجود خود برآمدند و در این زمینه در صفی بعد از صف پیامبران و امامان قرار گرفتند و در حقیقت ایمانشان را به سبب احسن اخلاق به کامل‌ترین مرحله ی ایمان رساندند .

امام باقر (علیه السلام) که شکافنده ی علوم و حقایق و بینای به اسرار است در این زمینه می‌فرماید :

إنَّ أکمَلَ المُؤمنینَ إیماناً أحْسَنَهُم خُلْقاً(۱) .

کامل‌ترین مؤمنین از جهت ایمان نیکوترین آنان از نظر اخلاق است .

معلوم می‌شود بدون مکارم اخلاقی و حسنات نفسی ، ایمان در وجود انسان ناقص و در مرتبه‌ای ضعیف است ، و این نقص و ضعف را ارزش‌های اخلاقی درمان می‌کند و ایمان را به برترین و کامل‌ترین درجه ی خود می‌رساند .

مقرب‌ترین انسان در قیامت به پیامبر

آرزوی هر مؤمن روشن ضمیری است که در قیامت از نظر جایگاه نزدیک‌ترین فرد به پیامبر اسلام باشد ، پیامبری که دارای مقام محمود و مقام شفاعت و دارای لوای توحید و حمد و از طرف پروردگار مهربان در میان تمام اوّلین و آخرین منزلت و مرتبه‌ای ویژه دارد .

پیامبری که از روی درستی و راستی برای نجات بشریت تا قیامت به عنوان

پاورقی

۱

کافی : ۲ / ۹۹ ، باب حسن الخلق ، حدیث ۱ .

بشیر و نذیر فرستاده شد .

پیامبری که دعوت کننده به خدا و چراغ پرفروغ الهی در جامعه ی انسانی است .

پیامبری که جوامع کلم و کوثر و قرآن و دلایل و بیّنات و معجزات خاص به او داده شد .

پیامبری که از سابقین و بلکه بهترین سابقین و پیروان واقعی اش اصحاب یمین هستند .

پیامبری که آیین کامل حق به دست او آشکار شد و انتشار یافت و کعبه به دست او باز شد و بت‌های آویخته در آن به دستور او به دست امیرالمؤمنین (علیه السلام)شکست و سرنگون گشت ، پیامبری که در دنیا آقای فرزندان آدم و در آخرت زینت قیامت است .

پیامبری که روزی چند بار در اذان و در تشهد نماز نامش همراه با نام خدا برده می‌شود و هیچ کافری جز با شهادت به وحدانیت حق و رسالت او از عرصه ی کفر به فضای ایمان درنمی آید .

پیامبری که در قرآن به رأفت و رحمت ستوده شده است .

پیامبری که افضل و اشرف و اعزّ و اکرم و احکم و اعبد و اطهر و اقوم و اشجع و احلم و اکمل و خلاصه برترین آفریده ی خدای مهربان در همه ی شؤون است .

چنین شخصیت والا و باعظمتی مؤمن را راهنمایی می‌کند که اگر علاقه دارد در قیامت از نظر جایگاه از نزدیک‌ترین افراد به من باشد باید اخلاقش نیکوترین اخلاق باشد :

أقربُکُم مِنّی مَجلِساً یَومَ القِیامَهِ أحسنُکُم خُلْقاً وَخیرُکُم لاِهلِهِ(۱) .

پاورقی

۱ عیون اخبار الرضا : ۲ / ۳۸ ، باب

۳۱ ، حدیث ۱۰۸ ; وسائل الشیعه : ۱۲ / ۱۵۳ ، باب ۱۰۴ ، حدیث ۱۵۹۲۷ .

نزدیک‌ترین شما به من از نظر جایگاه در قیامت نیکوترینتان از جهت اخلاق و بهترینتان نسبت به خانواده اش می‌باشد .

در روایتی دیگر فرموده است

أقربُکم مِنّی غَداً فِی المَوقِفِ أصدَقُکُم لِلحَدِیثِ وَأدّاکُم لِلأمانَهِ وَأحسَنُکُم خُلُقاً(۱) .

نزدیک‌ترین شما به من در قیامت راستگوترینتان در گفتار و اداکننده ترینتان نسبت به امانت و نیکوترینتان از نظر اخلاق است .

چهار خصلت اخلاقی

چهار خصلت اخلاقی

فضا یل اخلاقی چنان که از روایات استفاده می‌شود ، علاوه بر این که زینت و آراستگی انسان است ، سبب شست و شوی گناه از پرونده و عامل جلب رحمت و مغفرت حضرت حق و موجب حفظ ارزش و قیمت انسان است .

کتاب شریف کافی که از معتبرترین کتاب‌های شیعه و بازگو کننده ی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) است روایت بسیار مهمی را از حضرت صادق (علیه السلام) در این زمینه نقل کرده است :

أربعُ مَن کُنَّ فیه کَمُلَ إیمانُهُ وَإن کانَ مِن قَرْنِهِ إلَی قَدَمِهِ ذُنُوباً لَم یَنْقُصْهُ ذَلِک ، قالَ : وَهُو الصّدقُ وأداءُ الأمانهِ وَالحَیاءُ وَحُسنُ الخُلُقِ(۲) .

چهار خصلت است اگر در کسی باشد ایمانش کامل می‌شود ، اگرچه از سر تا پایش گناهانی باشد ، این گناهان چیزی از او نمی‌کاهد ; فرمود : و آن چهار چیز : صدق و ادای امانت و حیا و حسن خلق است .

پاورقی

۱ مجموعه ی ورام : ۲ / ۳۱ ; بحار الانوار : ۷۴ / ۱۵۲ ، باب ۷ ، حدیث ۸۳ .

۲ کافی : ۲ /

۹۹ ، باب حسن الخلق ، حدیث ۳ ; بحار الانوار : ۶۸ / ۳۷۴ ، باب ۹۲ ، حدیث ۳ .

راستی کسی که ظاهر و باطنش به صدق و درستی آراسته است ، یعنی زبان و دلش راستگو و صادق است و به جان و آبرو و مال و اسرار مردم امین است و در خلوت و آشکار از پروردگارش شرم می‌کند و با همه ی انسان‌هایی که ارتباط دارد خوش اخلاق است چرا ایمانش کامل نشود ؟ در حالی که این خصلت‌های عالی اخلاقی موجب جلب توفیق از جانب حق برای ازدیاد ایمان است ، و چرا گناهان گرچه سر تا پایش را فرا گرفته باشد چیزی از او بکاهد ؟ در حالی که با بودن این چهار خصلت رحمت و مغفرت حق به جوش می‌آید و همه ی گناهان را از پرونده اش می‌شوید و چیزی از آنها باقی نمی‌ماند تا از ارزش وی بکاهد !

در این زمینه از حضرت امام زین العابدین (علیه السلام) روایت بسیار مهمی نقل شده است :

أربعٌ مَن کُنَّ فِیهِ کَمُلَ إیمانُهُ وَمُحِّصَتْ عَنْهُ ذُنوبه ولَقِیَ ربَّهُ وَهُو عَنهُ راض ، مَنْ وَفَی للهِ بِما جَعل عَلی نَفسِهِ لِلنّاسِ ، وَصَدقَ لِسانُهُ مَعَ النّاسِ ، وَاسْتَحْیَا مِن کُلِّ قَبیح عِند اللهِ وَعِند النّاسِ ، وَیَحسُنُ خُلُقُه مَعَ أهلِهِ(۱) .

چهار چیز است که اگر در کسی باشد ایمانش کامل می‌شود و گناهانش از پرونده اش پاک می‌گردد و پروردگارش را ملاقات می‌کند در حالی که از او راضی و خشنود است : کسی که آنچه از امور مثبت

به نفع مردم بر عهده ی خود قرار داده برای خدا وفا کند ، و زبانش با مردم راست بگوید ، و از هر قبیح و زشتی در پیشگاه خدا و مردم شرم کند ، و اخلاقش با خانواده اش نیکو باشد .

ملاحظه کنید ! این روایت خصلت‌های باارزش اخلاقی را سبب کامل شدن ایمان و پاک شدن گناهان و موجب خشنودی خدا می‌داند . این که در این نوشتار

پاورقی

۱ امالی مفید: ۲۹۹ ، المجلس الخامس و الثلاثون ، حدیث ۹; بحار الانوار: ۶۴ / ۲۹۶ ، باب ۱۴ ، حدیث ۲۰ .

بر این معنی اصرار می‌شود که خصلت‌های پاک و مکارم اخلاق و حسنات نفسی نخواهد گذاشت سیاهی گناه در اوراق پرونده باقی بماند بی دلیل نیست ; یکی از دلایلش همین روایتی است که امام باقر (علیه السلام) از پدر بزرگوارش حضرت سجّاد (علیه السلام)نقل کرده است و گفتار حضرت سجّاد (علیه السلام) هم بر اساس یکی از آیات سوره ی مبارکه ی نور است که در آن آیه خدای مهربان پاره‌ای از خصلت‌های زیبای اخلاقی را سبب آمرزش گناهان می‌داند :

( . . . وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ)(۱) .

و ] مردم [ باید ] در برابر خلاف کاریهای دیگران عفو و گذشت [ داشته باشند و ] از افراط در عکس العمل و خشونت و تجاوز از حدود الهی [صرف نظر کنند ، ] ای مردم ! [ آیا دوست ندارید خدا از شما بگذرد ؟

] قطعاً دوست دارید پس برای بدست آوردن آمرزش و

گذشت خدا گذشت کنید و صرف نظر نمایید [ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایات بسیاری خصلت‌های اخلاقی را سبب ورود در بهشت می‌داند و زشتی‌های اخلاقی را موجب دچار شدن به آتش دوزخ قلمداد می‌کند :

وَأکثَرُ مَا یَلِجُ بِهِ أُمَّتی الجنّهَ ، تَقوَی اللهِ وَحُسْنُ الخُلُق(۲) .

اکثر چیزی که به وسیله ی آن امت من وارد بهشت می‌شوند ، رعایت تقوا و پرهیزکاری و حسن خلق است .

امام صادق (علیه السلام) در روایتی حسن خلق را از دین و سبب زیاد شدن روزی می‌داند :

پاورقی

۱ نور ( ۲۴ ) : ۲۲ .

۲ مستدرک الوسائل : ۱۱ / ۲۷۶ ، باب ۲۲ ، حدیث ۱۲۹۹۷ ; اختصاص : ۲۲۸ ، حدیث فی زیاره المؤمن لله .

حُسْنُ الخُلُقِ مِن الدّینِ وَهُو یَزِیدُ فِی الرِّزقِ(۱) .

حسن خلق ریشه در دین دارد و سبب زیاد کردن روزی است .

تأخیر مرگ به سبب حسن خلق

پدر و مادر متدّین و باصفا و پاکی به یکی از پیامبران خدا به نام یهودا مراجعه کردند و گفتند : ما از زمان ازدواج اشتیاق به داشتن اولاد در قلبمان موج می‌زد ولی تاکنون که سال هاست از ازدواج ما گذشته از نعمت اولاد بی بهره مانده‌ایم ، از شما درخواست دعا و شفاعت نزد حق داریم تا اگر مصلحت باشد فرزندی به ما عطا شود . خطاب رسید : به هر دو بگو من حاضرم پسری به آنان عنایت کنم ولی شب عروسی او شب مرگ اوست ، اگر می‌خواهند به آنان عطا نمایم

!

وقتی پدر و مادر چنین خبری را شنیدند با یکدیگر مشورت کردند و نهایتاً گفتند : قبول کنیم شاید ما پیش از او بمیریم و حادثه ی تلخ مرگ او را نبینیم . فرزند به آنان عنایت شد . بیست و چند سال زحمت تربیت او را به دوش جان و دل کشیدند ، روزی به پدر و مادر گفت : جهت مصون ماندن از گناه نیازمند به ازدواجم . دختری آراسته را از خانواده‌ای معتبر نامزد او کردند . شوهر به همسرش گفت : داستان عجیبی است از یک طرف باید برای داماد لباس دامادی آماده کرد و از طرف دیگر کفن ، از جهتی باید شربت و شیرینی مهیا نمود و از جهتی دیگر سدر و کافور .

در هر صورت مجلس عروسی آماده شد . داماد و عروس را دست به دست دادند ، مهمانان و پدر و مادر نیمه شب به خانه‌های خود بازگشتند . پدر و مادر در انتظار حادثه نشستند ولی از خانه ی داماد خبری نیامد . هر دو به سوی خانه ی داماد رفتند تا جنازه ی او را از عروس تحویل بگیرند . هنگامی که در زدند

پاورقی

۱ تحف العقول : ۳۷۳ ; بحار الانوار : ۷۵ / ۲۵۷ ، باب ۲۳ .

فرزندشان با کمال سلامت در را باز کرد ، چیزی نگفتند و به خانه ی خود باز گشتند .

مدتی گذشت ، خبری از مرگ جوان نشد . نزد یهودای پیامبر آمدند و سبب پرسیدند ، یهودا گفت : من از راز مطلب آگاهی ندارم ، باید از حضرت حق بپرسم اگر راز

مطلب گفته شود به شما خبر دهم .

یهودا از حضرت حق سبب پرسید ، خطاب رسید شب عروسی هنگامی که خلوت شد و داماد و عروس برای غذا خوردن کنار هم نشستند ، صدای ناله‌ای از بیرون شنیدند که صاحب ناله می‌گفت تهیدستم ، دستم دچار بیماری فلج شده ، امشب گرسنه مانده‌ام و چیزی برای خوردن نصیبم نشده است . ای یهودا ! داماد با شوق فراوان ظرف غذای خود را نزد آن تهیدست آورد و گفت : هرچه می‌خواهی بخور . تهیدست وقتی سیر شد سر به دیوار خانه گذاشت و گفت : خدایا ! من که عوضی ندارم به این جوان سخی مسلک و کریم دهم ، تو به عوض این محبتی که در حق من کرد به عمرش بیفزا . من که صاحب دفتر محو و اثباتم ، مرگ جوان را در آن شب از دفتر محو و حوادث تعلیقی محو کردم و هشتاد سال دیگر برای او ثبت نمودم .

تبلیغ اخلاق با آراسته بودن به اخلاق

هیچ راهی برای تبلیغ حسنات اخلاقی بهتر و نافذتر از این نیست که خود انسان آراسته به حسنات باشد . مردم از آنجا که عاشق زیبایی‌های ظاهر و زیبایی‌های معنوی هستند هنگامی که مکارم اخلاقی را در انسان ببینند و خود را عاری و خالی از آن مشاهده کنند نسبت به خود دچار نهیب وجدان و شرم و حیا می‌شوند و خلأ حسنات اخلاقی در وجودشان به آنان سخت و دشوار می‌آید و سبب می‌شود که به سوی زیبایی‌های اخلاقی که در غیر خود می‌بینند

و منافعش را در

برخوردها و روابط ملاحظه می‌کنند روی آورند و آراسته به آن را الگو و اسوه ی خود قرار دهند .

اگر کسی آراسته به ارزش‌های اخلاقی نباشد ، و به تبلیغ آن در میان مردم بکوشد ، برای دعوتش ارجی نخواهند نهاد و سخن و کلامش در کسی نفوذ نخواهد کرد . ولی وقتی دعوت کننده‌ای را به زیورهای معنوی مزیّن ببینند سخنش را دلپذیر می‌یابند و کلامش را نافذ و مؤثّر حس می‌کنند و دعوتش را می‌پذیرند .

حضرت صادق (علیه السلام) در این زمینه روایت بسیار مهمی به این مضمون دارند :

کُونُوا دُعاهً لِلنّاسِ بِغَیْرِ ألْسِنَتِکُم ، لِیَرَوْا مِنکُم الوَرَعَ وَالإجتِهادَ وَالصَّلاهَ وَالخَیرَ فَإنَّ ذَلِک داعِیهٌ(۱) .

دعوت کنندگان مردم ( به حسنات و مکارم به ) غیر زبانتان باشید ، ( با اعمال و اخلاق نیک خود مردم را به حقایق جذب کنید ، ) مردم باید ( از شما شیعیان ما ) پاک دامنی و کوشش در راه خدا و نماز و هر کار خیری را مشاهده کنند ; زیرا این واقعیات کشاننده ی آنان ( به عرصه ی پاکی و اخلاق و کردار نیک است ) .

بزرگترین معلم اخلاق

پیامبر اسلام که مبلغ دین در میان مردم بود ، علاوه بر این که عشق شدیدی به حسنات و مکارم داشت و از زشتی‌های اخلاق بسیار بسیار متنفّر بود ، عملا به همه ی حسنات و مکارم اخلاقی آراسته بود ، و آراستگی اش به ارزش‌های اخلاقی سبب دین دار شدن مردم و تا اندازه‌ای آراسته شدنشان به حسنات اخلاقی و ارزش‌های عملی بود .

پاورقی

۱

کافی : ۲ / ۷۸ ، باب الورع ، حدیث ۱۴ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۰۳ ، باب ۵۷ ، حدیث ۱۳ .

او چنان شیفته ی مکارم و ارزش‌های اخلاقی بود که پیوسته از خدای مهربان می‌خواست او را به آداب نیک و محاسن اخلاق آراسته کند ، و همیشه این دعا به زبان مبارکش با حال تضرّع و زاری جاری بود :

اللهمّ حَسِّن خُلْقِی وَاللّهمّ جَنّبنی مُنکرات أخلاق(۱) .

خدایا ! اخلاقم را نیکو گردان ، خدایا ! مرا از زشتی‌های اخلاق برکنار بدار .

حسنات اخلاقی او و پاکی اش از زشتی‌های اخلاق در حدی بود که از اخلاق او تعبیر شد به این که خلق و خویش قرآن است .

کانَ خُلقُ رَسولُ اللهِ القُرآن(۲) .

اخلاق پیامبر خدا قرآن بود

خدای بزرگ در قرآن مجید اجرای عدالت را در همه ی امور و احسان به همگان و پرداخت مال به خویشان و صبر در برابر حوادث و استقامتورزی در وظایف و عفو و گذشت و چشم پوشی و مهرورزی و دفع بدی را به نیکی و فرو خوردن خشم و روی گردانی از جاهلان و صله ی رحم و رفق و مدارا و رأفت و رحمت به دیگران را از او خواست ; و او هم با همه ی وجود خواسته‌های پروردگارش را عملی کرد تا جایی که خدا از اخلاقش به عنوان اخلاق عظیم یاد کرد(۳) .

او با قلب مهربان و زبان نرم و ملکوتی و رفق و نرمی و مدارایش در حالی که خود آراسته به همه ی مکارم اخلاقی و فضایل معنوی و حسنات نفسی بود

در

پاورقی

۱ محجه البیضاء : ۴ / ۱۱۹ .

۲ الدر المنثور : ۶ / ۲۵۰ .

۳ (

وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُق عَظِیم ) قلم ( ۶۸ ) : ۴ .

طول بیست و سه سالی که در میان مردم بود بیوقفه و بدون خستگی بلکه در کمال نشاط و رغبت افراد و خانواده‌ها و جامعه را به آراسته شدن به مکارم اخلاقی سفارش کرد ، و حتی زمینه ی آراسته شدنشان را نیز در آن محیط فراهم آورد ; زیرا برای حضرتش روشن و یقینی بود که امنیّت فرد و خانواده و جامعه و ظهور فضای اعتماد و صفا و سلامت و کرامت با مزیّن بودن مردم به حسنات اخلاقی میسّر است ، و خلأ حسنات سبب ناامنی و اضطراب و دعوا و نزاع و فساد و تیره بختی و از هم گسستن روابط انسان‌ها و زن و شوهرها و نهادهای اجتماعی و موجب نابودی وحدت و یکپارچگی امت اسلامی است .

او با این که به عموم مردم در مسجد و در کوچه و بازار و در اجتماعات و حتی در میدان‌های جنگ و در مسیر سفرها آراسته شدن به حسنات اخلاقی را سفارش می‌کرد ، از این که سفارش خود را در هر مکانی یا حتی در جای خلوتی متوجه یک فرد نماید امتناع نداشت .

رسیدن به عرفان عملی در پرتو حسنات اخلاقی

انتخاب روش پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) چه در عمل و چه در گفتار و چه در اخلاق ، در حقیقت انتخاب صراط مستقیم ، و اجرای این حقایق با نیت پاک بندگی خدا و آراسته شدن به عرفان عملی است .

عارف

واقعی در اسلام جز انسانی که پس از روشن بودن قلبش به نور ایمان آراسته به این حقایق است کسی نیست .

عارفی که شیخ الرئیس ابن سینا در اشارات می‌گوید

عارف خواستار حق اوّل است و فقط شیفته ی اوست نه چیز دیگر ، و او را بر همه چیز ترجیح می‌دهد و از این جهت او را می‌پرستد ; زیرا فقط او را شایسته ی

پرستش می‌داند(۱) .

چنین انسانی است که قلبش تسلیم خدا و باور دارنده ی قیامت و مطیع فرامین خدا و رسول و آراسته به مکارم اخلاقی و فضایل معنوی است .

صدر المتألّهین فیلسوف بزرگ اسلامی و عارف نامدار می‌فرماید :

مراتب قوّه ی عملیّه چهار قسم است

۱ تهذیب و پیرایش منش ظاهر ، با به کار گرفتن قوانین آسمانی قرآن ، مانند قیام به عبادات و کفّ نفس از مشتهیات ممنوعه که زمینه ی سازش روزه داری است .

۲ پاک کردن درون از عادت‌های زشت و بد و خلق و خوی ناپسند و پست .

۳ آرایش نفس و روان با صورت‌های قدسی .

۴ فنا و نیستی در ذات خود با ملاحظه ی جمال و جلال حضرت ربّ العالمین .

این که در روایتی از رسول خدا نقل شده :

مَا أخلصَ عَبد للهِ أربعینَ صَباحاً إلاَّ جَرَت یَنابِیعُ الحِکْمهِ مِن قَلبِه عَلی لِسانهِ(۲) .

عبد خود را به مدت چهل روز برای خدا خالص نمی‌کند ، مگر این که چشمه‌های حکمت از دلش بر زبانش جاری می‌شود .

منظور از این خلوص ، یقیناً خلوص نیّت و پاک کردن باطن از همه ی رذایل و پاکیزه کردن

ظاهر از خبائث اعمال است .

عطار عارف نامدار در این زمینه می‌فرماید :

پاورقی

۱ اشارات : ۳ / ۳۷۵ .

۲ عیون اخبار الرضا : ۲ / ۶۹ ، باب ۳۱ ، حدیث ۳۲۱ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۲ ، باب ۵۴ ، حدیث ۱۰ .

هر که باشد اهل ایمان ای عزیز

پاک دارد چار چیز از چار چیز

از ریا اوّل زبان را پاک دار

خویشتن را بعد از این مؤمن شمار

پاک دار از کذب و از غیبت زبان

تا که ایمانت نیفتد در زبان

پاک اگر داری عمل را از ریا

شمع ایمان تو را باشد ضیا

چون شکم را پاک داری داری از حرام

مرد ایمان دار باشی والسلام

هر که دارد این صفت باشد شریف

ور ندارد دارد ایمان ضعیف

هر که باطن از حرامش پاک نیست

روح او را ره سوی افلاک نیست

هر که را اندر عمل اخلاص نیست

در جهان از بندگان خاص نیست

هر که را کارش برای حق بود

کار او پیوسته با رونق بود(۱)

پاورقی

۱وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا

حشر ( ۵۹ ) : ۷

بخش هشتم: تعالیم اخلاقی حیات بخش پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)

وصایای پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابوذر

اشاره

پیامبر عظیم الشأن اسلام جلوه ی اعلای اسما و صفات حق و مصداق اتم و اکمل عملی آیات قرآن و اسوه و سرمشق حسنات و مکارم اخلاقی برای جهانیان و آموزگاری بی نظیر و شخصیتی بی بدیل برای تعلیم و تربیت انسان‌ها تا روز قیامت است .

سفارشاتی که در زمینه‌های اخلاقی به ابوذر غفاری دارند ، گوشه‌ای از دریای بصیرت و علم و عقل و دانایی او به حقیقت و حاکی از دلسوزی برای بشریت و نشانه‌ای از دعوت انسان برای آراسته شدنش به کرامت و فضیلت

است .

بزرگان دین و عالمان وارسته هم چون صدوق ، دیلمی ، علامه ی مجلسی با اسناد حدیثی خود از ابوذر غفاری روایت کرده‌اند که گفت :

أوصَانِی رَسولُ اللهِ بِسبع : أوصانِی أن أنظُرَ إلی مَن هُوَ دونِی وَلاَ أنظر إلی مَن هُو فَوقِی ، وَأوصَانِی بِحُبِّ المَساکِینِ والدُنُوِّ مِنهُم ، وأوصانِی أن أقولَ الحقَّ وَإن کَانَ مُرّاً ، وَأوصَانِی أن أصِل رَحِمی وَإن أدبرت ، وأوصانی أن لاَ أخافُ فِی الله لَومَهَ لائِم ، وَأوصَانِی أن أستَکثِرُ مِن قَولِ لاَ حَولَ وَلاَ قُوّهَ إلاَّ بِاللهِ العَلِیِّ العظیمِ ; فَإنّها مِن کَنوز الجَنّه(۱) .

پیامبر خدا مرا به هفت خصلت سفارش کرد : مرا سفارش کرد که ( در امور

پاورقی

۱ خصال : ۲ / ۳۴۵ ، حدیث ۱۲ ; بحار الانوار : ۷۴ / ۷۵ ، باب ۴ ، حدیث ۲ .

مادی و مال و منال ) به پست تر و پایین تر از خودم نگاه کنم و از نظر به بالاتر از خود بپرهیزم ; و مرا سفارش کرد به بینوایان و تهیدستان عشق ورزم و به آنان نزدیک باشم ; و مرا سفارش کرد که حق را گویم گرچه تلخ باشد ; و مرا سفارش کرد که صله ی رحم کنم گرچه رحم من به من پشت کرده باشد ; و مرا سفارش کرد که در راه خدا و برای دین از ملامت ملامت کننده نترسم و مرا سفارش کرد که زیاد « لا حول و لا قوه الاّ بالله العلی العظیم » گویم ; زیرا این ذکر از گنج‌های بهشت است .

۱ نظر به مادون و چشم پوشی از نظر به مافوق

چنین حالتی که از سفارشات بسیار مهم

پیامبر است و در هر فرصتی مردم را به آن توجه داده‌اند ، اگر با تمرین در باطن انسان تحقق یابد ، انسان را به عرصه گاه قناعت و شکرگزاری می‌کشاند و از هجوم حرص و طمع که محصول تلخ چشم هم چشمی است در مصونیت می‌برد .

انسان‌ها بنا به فرموده ی قرآن مجید به خاطر مصالحی از نظر رزق و روزی و مال و منال یا در وسعت و گشایشند یا در مضیقه و تنگی .

پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرماید

در هر مرتبه‌ای از امور مادی هستی برای این که سپاسگزار خدا باشی و قدر نعمت‌های او را بدانی و به داده ی حق که بر اساس مصلحت و حکمت است قانع باشی ، به مادون خود بنگر و از چشم دوختن به مافوق خویش چشم بپوش ; زیرا هنگامی که در امور مادّی به مافوق خود چشم بدوزی ، دیو حرص و آز و شیطان ، طمع و زیاده خواهی تو را وادار می‌کند که همه ی همّ و غمّ و فکر و اندیشه ی خود را در به دست آوردن متاع دنیا و مال و ثروت به کار گیری تا با مافوق خود مساوی و برابر شوی ، یا از او پیشی گیری ; و اگر در این زمینه نتوانی از راه

مشروع این راه را بپیمایی بی تردید تو را در راه نامشروع می‌اندازد تا با غارت مال مردم و رشوه و غصب و پایمال کردن حقوق دیگران خود را با مافوق خود برابر و یکسان سازی !

ولی اگر در این

زمینه به مادون خود بنگری که در چه مضیقه و تنگی کمر شکنی قرار دارد ، و برای لقمه نانی و به دست آوردن آنچه برای زندگی اولیه لازم دارد چه رنج و زحمتی را متحمل می‌شود و چه مشکلاتی را بر خود هموار می‌نماید ، به آنچه در اختیار داری و تا حدی زندگی تو و خانواده ات را اداره می‌کند و از بسیاری از مشکلات و سختی‌ها در امانی ، قناعت می‌ورزی و به شکرگزاری و سپاس خدا برمی خیزی و از هیجانات روحی و عصبی به سلامت می‌مانی ، و از بسیاری از گناهان که در این مسیر به ناچار پیش می‌آید در مصونیت قرار می‌گیری .

قرآن مجید در این زمینه در سوره ی حجر می‌فرماید :

( لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ )(۱) .

دیده ی خود را ] به رغبت و میل [ به آنچه از نعمت‌های مادی به گروه‌هایی از آنان ] ناسپاسان و کافران [ داده‌ایم مینداز .

نعمت‌های مادّی اموری ناپایدارند ، سختی‌هایی که از آنها به انسان به

پاورقی

۱ حجر ( ۱۵ ) : ۸۸ . اینکه خدای متعال پیامبر خود را از نگاه کردن به نعمتهای مادی و . . . کافران نهی می‌کند به این دلیل است که توجه او را به این مطالب جلب نماید که ما بهترین نعمتها را به تو عنایت کردیم کسی که بهترین نعمت را دارد دیگر معنا ندارد که به مسائل بی ارزش مادی چشم بدوزد ; چرا که در آیه ی قبل

از این آیه ی شریفه می‌فرماید : ( وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ ) ما به تو سوره ی حمد و قرآن عظیم دادیم . بنابراین هر فردی که به این مطالب با دقت توجه کند و بداند که سرمایه‌ای همچون قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) را دارد ، نباید در هیچ زمانی احساس نیاز به مسلمانان نماید تا چه رسد که به خاطر مسائل مادی و امور دنیوی بر کافران و سرکشان و ناسپاسان و فاسدان چشم بدوزد .

شکل‌های مختلف می‌رسد کم نیست ، حفظ و نگاهداریش بسیار مشکل است . منبع هجوم هم و غم و اندوه و غصه می‌باشد ، مگر این که از راه حلال به دست آید و در راه خیر برای تبدیل شدنش به توشه ی آخرت مصرف شود ; بنابراین به خودی خود چیز باارزشی نیست که دیده میل و رغبت تو را به جانب خود جلب کند و در برابر نعمت‌های عظیم معنوی قابل ارزش و اهمیت باشد .

در سوره ی طه می‌فرماید

( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَأَبْقَی )(۱) .

دیده ی ] میل و رغبت [ خود را به نعمت‌های مادی که به گروه‌هایی از آنان ] کافران و ناسپاسان [ داده‌ایم باز مگشا ، اینها شکوفه‌های ] پرپر شدنی و از دست رفتنی و زودگذر [ زندگی دنیاست ، ] به آنان داده‌ایم [ تا آنها را ] به وسیله ی آنها [ بیازماییم

و آنچه پروردگارت به تو روزی داده است برای تو بهتر و پایدارتر است .

بسیار افراد تنگ نظری که همواره مراقب این و آن هستند که اینان چه دارند و آنان چه دارند و مرتباً وضع مادی خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و از کمبودهای مادی در این مقایسه رنج می‌برند ، هرچند آنان که مورد چشم هم چشمی اینانند آن امکانات را به بهای از دست دادن ارزش انسانی و استقلال شخصیت به دست آورده باشند ، در زندگی شکست خورده و سرخورده می‌باشند ; چرا که به خاطر نظر به زندگی دیگران از زندگی خود راضی نخواهند بود .

این طرز تفکر که نشانه ی عدم رشد کافی و احساس حقارت درونی و کمبود

پاورقی

۱ طه ( ۲۰ ) : ۱۳۱ .

همت است ، یکی از عوامل مؤثر عقب ماندگی در زندگی حتی در زندگی مادی است .

کسی که در خود احساس شخصیت می‌کند به جای این که گرفتار چنین مقایسه ی زشت و رنج آوری شود ، نیروی فکری و جسمانی خود را در راه رشد و ترقی خویش به کار می‌گیرد و به خود می‌گوید :

من از نظر استعداد و قدرت و همت چیزی از دیگران کم ندارم و دلیلی ندارد که نتوانم از آنان پیشرفت بیشتری کنم . من چرا چشم به مال و مقام آنان بدوزم من خودم بهتر و بیشتر تولید می‌کنم .

اصلا زندگی مادّی هدف و همّت او نیست . او آن را می‌خواهد ولی تا آنجا که به معنویت او کمک کند ; و به دنبال

آن می‌رود ، اما تا جایی که استقلال و آزادگی او را حفظ نماید ، نه حریصانه به دنبال آن می‌دود و نه همه چیزش را با آن مبادله می‌کند که این مبادله ی آزاد مردان و بندگان خدا نیست ، و نه به صورتی زندگی می‌کند که نیازمند و محتاج دیگران گردد(۱) .

از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :

مَن رَمی بِبَصَرِه مَا فِی یَدِ غَیرِهِ کَثُرَ هَمُّه وَلَم یَشْفِ غَیظُه(۲) .

کسی که دیده ی خود را به آنچه از ( نعمت‌های مادی ) در اختیار دیگران است بدوزد همواره اندوهناک و غمگین خواهد بود و آتش خشم در دلش فرو نخواهد نشست .

۲ عشق ورزی به تهیدستان و فقیران

اشاره

بسیاری از اولیای خدا و عارفان معارف و عابدان زاهد و شیداییان واله

پاورقی

۱ تفسیر نمونه : ۱۱ / ۱۳۵ .

۲ تفسیر صافی : ۳ / ۱۲۱ ; بحار الانوار : ۷۴ / ۱۱۸ ، باب ۶ ، حدیث ۱۱ .

و مجذوبان عاشق در میان تهیدستان و فقیرانند . از این جهت نباید به احدی از این طایفه به چشم حقارت نظر کرد ، بلکه باید ادب و احترام و خوش اخلاقی و نیک رفتاری را نسبت به آنان رعایت نمود و آنان را از خود برتر و بهتر دانست .

اینان گروهی هستند که خدای مهربان در قرآن مجید از آنان به خوبی یاد کرده و بزرگشان دانسته و پیامبرش را به احترام آنان فرمان اکید داده است(۱) .

اینان چهره‌های معنوی وارسته و والایی هستند که خدای بزرگ پیامبرش را به بودن با آنان امر می‌کند و

اجازه نمی‌دهد به خاطر چیزی و کسی دست از آنان بردارد و روی از آنان بگرداند !(۲)

خدای عزیز شب معراج به پیامبرش فرمود

محبت برای خدا محبت به تهیدستان و فقیران و نزدیک شدن به ایشان است . پیامبر گفت : پروردگارا ! تهیدستان و فقیران کیانند ؟ خدا فرمود : کسانی که به کم راضی اند و بر گرسنگی صابرند و بر آسانی شاکرند ، از گرسنگی و تشنگی خود شکایت نمی‌کنند و دروغ نمی‌گویند و بر پروردگارشان خشمگین نمی‌شوند و بر آنچه از دستشان رفته اندوه نمی‌خورند و به آنچه به آنان داده شده شاد نمی‌گردند .

ای احمد ! محبت من محبت به تهیدستان و فقیران است ، پس به آنان نزدیک شو و نشستن آنان را به خود نزدیک گردان تا به تو نزدیک شوم(۳) .

پاورقی

۱ ( لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ وَلاَ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ ) حجر ( ۱۵ ) : ۸۸ .

۲ ( وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاهِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَهَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً ) کهف ( ۱۸ ) : ۲۸ .

۳ یا أحمد ! إن المحبه لله هی المحبه للفقراء ، والتقرب إلیهم قال : یا رب ! ومن الفقراء قال : الذین رضوا بالقلیل وصبروا علی الجوع وشکروا علی الرخاء ولم یشکوا جوعهم ولا ظمأهم ولم یکذبوا بألسنتهم ولم یغضبوا علی ربهم ولم یغتموا علی ما فاتهم ولم یفرحوا بما آتاهم ، یا أحمد !

محبتی محبه للفقراء فادن الفقراء و قرب مجلسهم منک وبعد الأغنیاء وبعد مجلسهم منک فإن الفقراء أحبائی

ارشاد القلوب : ۱ / ۲۰۰ ، الباب الرابع و الخمسون ; بحار الانوار : ۷۴ / ۲۳ ، باب ۲ .

نشست و برخاست با فقیران ، به خانه ی آنان رفتن ، با آنان عاشقانه معاشرت کردن ، و به آنان محبت ورزیدن ، آلودگی کبر را از قلب می‌زداید و نقش زیبای تواضع را بر صفحه ی جان صورت گری می‌کند و بیماری نخوت و خودبینی و فخرفروشی را درمان می‌کند و راه رسیدن به فیوضات الهی را هموار می‌نماید و نهایتاً انسان را محبوب خدا می‌کند .

متکبّران که از رحمت پروردگار محرومند و از اخلاق پیامبران و امامان دورند و درونی آلوده دارند از نشست و برخاست با فقیران امتناع می‌ورزند و از نزدیک شدن به تهیدستان و افتادگان دوری می‌جویند . درِ خانه ی آنان به روی اینان که گاهی در میانشان اهل الله هستند بسته است .

این خودخواهان مغرور و آلودگانی که نشست و برخاست با فقیران و محبت ورزیدن به آنان را برای خود ننگ و عار می‌دانند گویا خبر ندارند که پیامبر فرموده است :

لاَ یَدخُلُ الجَنّهَ مَن کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثقالُ حَبّه مِن خَردَل مِنْ کِبْر . . . (۱) .

کسی که در دلش به وزن دانه ی خردلی از کبر است وارد بهشت نمی‌شود !

و گویا نمی‌دانند که گاهی بندگان خاص خدا و عباد روشن ضمیر حق در میان این طایفه‌اند که از هر جهت قابل احترامند

.

داستان جنید بغدادی و مسکین

جنید می‌گوید : وارد مسجدی شدم ، فردی را دیدم که به مردم می‌گفت : اگر امکان حل مشکل من برای شما فراهم است مشکلم را حل کنید . در دلم گذشت

پاورقی

۱ معانی الاخبار : ۲۴۱ ، باب معنی الکبر ، حدیث ۲ ; مجموعه ی ورام : ۱ / ۱۹۸ ، بیان ذم الکبر .

که این بدبخت مفت خور و سربار مردم چهارچوب بدنش سالم است چرا از پی کاری نمی‌رود ؟

فردای آن روز کنار دجله آمدم ، دیدم آن مرد سائل خرده سبزی‌هایی که مردم بالاتر از آن محل به آب می‌دهند از آب می‌گیرد و می‌خورد . تا چشمش به من افتاد گفت : دیروز بدون دلیل و علت در باطنت از من غیبت کردی و مرا هدف سوء ظن قرار دادی ، به خاطر این که باطنت را آلوده نمودی و خود را از رحمت خدا محروم کردی توبه کن ، من گرچه چهارچوب بدنم سالم است ولی او خواسته که در چهارچوب تنگ مادی گرفتار باشم و این مطلب ربطی به تو ندارد که نسبت به آن قضاوت بی جا کنی من در عین تنگدستی و تهیدستی از پروردگارم راضی و خشنودم و کمترین گله و شکایتی از او ندارم !

آری ، در میان تهیدستان کسانی هستند که آنچه بر دل انسان می‌گذرد می خوانند ، سپس آدمی را به حضرت حق و توبه ی از گناه راهنمایی می‌کنند .

عزّت نفس زنی تهیدست

دوستی داشتم که در صبر و متانت ، جود و کرم و انجام کار خیر و به خصوص رسیدگی

به تهیدستان ، انسان کم نمونه‌ای بود .

او نسبت به فقرا و نیازمندان و سائلان و مشکل داران محبت فوق العاده‌ای داشت و جانب احترام و ادب را درباره ی آنان رعایت می‌کرد .

می‌گفت : به واسطه ی یکی از دوستانم در یکی از محلات فقیر نشین قم به چند خانواده ی آبرومند در حدّ برطرف شدن نیازشان کمک می‌کردم و هر شب جمعه که به قم مشرف می‌شدم احوال آنان را به توسّط دوستم خبر می‌گرفتم .

عصر پنج شنبه‌ای در گوشه ی مسجد معروف به مسجد طباطبایی که وصل به حرم مطهر است و مخارج کاشی کاری آن را قبول کرده بودم به تماشای کار

اساتید هنرمند کاشی کار ایستاده بودم ، زنی باوقار و متین سراغ مرا از یکی از خادمان حرم گرفت ، خود را به او معرفی کردم ، پولی بسیار اندک که شاید قیمت دو گرده ی نان بود به من داد ، گفتم : چیست ؟ گفت : از شخصی که هر هفته به من کمک می‌کرد به زحمت نام شما را پرسیدم ، من تا این هفته مستحق بودم ، ولی تنها فرزند یتیمم این هفته از خدمت سربازی آمد و مردی محترم او را برای کار به حجره اش برد و حقوقی که برایش قرار داده کفاف هزینه ی ما را می‌کند و از شبی که فرزندم حقوقش را به خانه آورد من از استحقاق درآمدم و این پول اندک که از کمک شما نزد من مانده بود هزینه کردنش برای من شرعی نبود ، به این

خاطر به شما برگرداندم !!

آری ، در میان تهیدستان و فقرا که خدای مهربان به همگان سفارش فرموده است به آنان محبت ورزند و پیامبر بزرگ به ابوذر وصیت می‌کند که به آنان عشق بورز و نزدیکشان رو ، چنین انسانهای باعزت و کرامتی هم یافت می‌شود .

چهره‌ای برجسته و مؤمن در لباس باربری

در حادثه‌ای عجیب در راه تبلیغ دین که شرحش مفصل است با مردی باربر و به اصطلاح گذشتگان « حمال » آشنا شدم که به خاطر حالات معنوی و چهره ی ملکوتی و اخلاق انسانی اش به او دلبستگی پیدا کردم تا جایی که اگر زمینه برایم فراهم بود هفته‌ای یک بار در منزلش که در حجره‌ای در یکی از مساجد قدیمی تهران بود به دست بوسش می‌رفتم . او انسانی بود که در طول دوستی و آشنایی ام با او به این نتیجه رسیدم که بار امانتی که آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها از حملش امتناع کردند او به درستی و سلامت آن بار امانت را بر دوش تکلیف حمل کرده بود .

رابطه ی معنوی من با او تا زمان مرگش برقرار بود ، از کسانی بود که وقتی خبر

درگذشتش را شنیدم بسیار بر من سنگین آمد . او علاقه ی عجیبی به اهل بیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت سید الشهداء (علیه السلام) داشت ، و با دعا و قرآن انسی شگفت داشت ، تا جایی که هر سه روز یکبار قرآن را از ابتدا تا انتها با توجه و حال قرائت می‌کرد .

وقتی در جلسات کمیل شرکت می‌کرد ، بودن او را غنیمت و

برکت می‌دانستم و برایم روشن بود که حال تضرّع و زاری و گریه ی شدید او عامل جلب رحمت خدا نسبت به آن مجلس است .

او در حالی که بیش از نود سال از عمرش گذشته بود با نشاطی فوق العاده برای باربری بیرون می‌رفت و بار مردم را با مزدی عادلانه جابه جا می‌کرد !

با پول باربری در کمال قناعت زندگی خود را اداره می‌نمود و مازاد آن را به مردی کاسب که دارای چهار فرزند بود و درآمدش با هزینه اش مساوی نبود می‌پرداخت و می‌گفت : این مرد کاسب هم خودش محترم است و هم همسرش از خانواده‌ای معتبر است و من طاقت ندارم که این مرد برای مخارج زندگی اش شرمنده ی همسر و فرزندانش شود !

اگر باز هم مازادی از مال دنیا نصیبش می‌شد در راه خدا انفاق می‌کرد و به این عمل راضی و خوشنود بود .

مجموعه ی اثاث و وسایل زندگی اش در حدی بود که انسان با دیدن آن به یاد مسیح و زاهدان واقعی دنیا می‌افتاد .

از صدایی خوش برخوردار بود ، تا جایی که مردم از شنیدن اذان و دعا و مناجات و قرآن خواندنش لذت می‌بردند ، و هرگاه در جلسات حضور نداشت احساس می‌کردند گوهری قیمتی را گم کرده‌اند . او مصداق حقیقی « عاش سعیداً و مات سعیداً » بود .

از طرفی با غرق بودن در معنویت و حسنات اخلاقی می‌زیست و از طرف

دیگر امور دنیای خود را با باربری اداره می‌کرد و سربار کسی نبود

و با این همه مازاد مال به دست آمده را در راه خدا هزینه می‌کرد .

او در تمام دوران زندگی اش با این که از سواد چندانی برخوردار نبود ولی با کسب معلوماتی که از طریق مجالس مذهبی و نشست و برخاست با عالمان داشت ، سعی کرد در اخلاق ورفتار ومنش وکردار شیعه ی حقیقی امیرمؤمنان (علیه السلام)باشد .

تا ز نور معرفت در دل صفا را ننگری

جلوه ی آیینه ی گیتی نما را ننگری

مُلک دل جای کدورت نیست جای دلبر است

گر سرا تاریک شد صاحب سرا را ننگری

روی جانان در دل روشن تجلی می‌کند

بی چنین آیینه روی آشنا را ننگری

تا نباشد پرتو عشق حقیقی رهبرت

گر چراغ عقل باشی پیش پا را ننگری

در مقام عشق بی نور است عقل دوربین

چون کشد خورشید سر نور سها را ننگری

نرم هم چون دانه کی گردد نهاد سخت تو

تا فشار سخت این نه آسیا را ننگری

آخر از ترک هوا واصل به دریا شد جناب

چون تو پابست هوایی جز هوا را ننگری

۳ حق گویی

گاهی ممکن است هجوم باطل و فرهنگ‌های شیطانی به یک فرد یا به یک خانواده یا به یک جامعه میان آنان و حق جدایی اندازد ، و پس از مدتی حق را از یاد آنان ببرد ، یا ممکن است ستمگری برای ارضای هوا و هوس خود زمینه‌ای فراهم آورد که سبب پنهان ماندن حق شود . در چنین پیش آمدهایی بر مؤمن واجب است حق را اظهار کند و نقاب از چهره ی حقیقت برکشد تا بی خبری یا بی خبرانی از خواب بیدار شوند ، یا گمراهی یا گمراهانی هدایت گردند ،

یا واقعیتی از اسارت نجات یابد و باطلی کوبیده شود و ملتی از خطر وسوسه‌ها و اغواگری‌های اهل باطل برهند .

در این موارد اگر حق گو احساس کند که با گفتن حق و اظهار حقیقت ، تلخی و دشواری و زیان و خسارت هرچند سنگین و قابل توجه به او وارد می‌شود باز هم به فرموده ی پیامبر اسلام باید حق را بگوید و از اظهار حقیقت امتناع نورزد .

حق گویی چراغ دین را در میان مردم روشن نگاه می‌دارد و تکالیف و وظایف الهی را به مردم می‌رساند و یاران شیطان را ضعیف و ناتوان می‌نماید و به یاران خدا اضافه می‌کند و به آنان قدرت و نیرو می‌بخشد .

در این زمینه روایات بسیار مهمی از پیامبر و اهل بیت بزرگوارش در کتاب‌های معتبر حدیث آمده که به برخی از آن روایات اشاره می‌شود .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

أتقَی النّاسِ مَن قَال الحَقَّ فِیمَا لَه وَعَلیهِ(۱) .

پرهیزکارترین مردم کسی است که در آنچه به سود او و زیان اوست حق بگوید .

حضرت امام باقر (علیه السلام) فرمود :

قُلِ الحَقَّ وَلَو عَلی نَفْسِکَ(۲) .

حق بگو ، گرچه به زیان خودت باشد .

حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود

ثَلاَثَهٌ هُمْ أقرَبُ الخَلْقِ إلَی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ یَومَ القِیامَهِ حَتّی یَفرُغَ مِنَ الحِسابِ . . .

پاورقی

۱ صحیفه الرضا : ۹۱ ، باب الزیادات ، حدیث ۲۴ ; بحار الانوار : ۶۸ / ۲۸۸ ، باب ۵۶ ، حدیث ۱۵ .

۲ من لا یحضره الفقیه : ۴ / ۱۷۷ ،

باب الوصیه من لدن آدم ، حدیث ۵۴۰۳ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۱۵۷ ، باب ۱۰ ، حدیث ۲ .

وَرجلٌ قَال الحَقِّ فِیما عَلَیهِ وَلَه(۱) .

سه نفرند که نزدیک‌ترین خلق به خدای عز وجل در قیامت اند تا حساب پایان پذیرد . . . و یکی از آنان مردی است که در آنچه به زیان و سودش بود حق گفته است .

و نیز آن حضرت فرمود :

إنَّ مِن حَقِیقَهِ الإیمانِ أنْ تُؤثِرَ الحَقُّ وَإن ضَرَّکَ عَلَی البَاطِل وَإن نَفَعَکَ(۲) .

به راستی از حقیقت ایمان است که حق را گرچه به تو زیان رساند بر باطل ترجیح دهی گرچه به تو سود رساند .

رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

أفضلُ الجِهادِ کَلمهُ حقّ عِندَ سُلطان جائِر(۳) .

برترین جهاد بیان حق نزد پادشاه ستمکار است .

حضرت یحیی و حق گویی

اکثر مورّخان مسلمان و نیز منابع معروف مسیحی جریان جگر خراش شهادت حضرت یحیی را به خاطر بیان حق و اظهار حقیقت بر ضد طاغوت زمان خود دانسته‌اند و چنین بازگو کرده‌اند : یحیی قربانی روابط نامشروع طاغوت زمان خود با یکی از محارم خویش شد . به این ترتیب که هیردویس پادشاه هوسباز فلسطین عاشق هیرودیا دختر برادر خود شد و زیبایی وی دل او را در گرو عشق آتشین قرار داد ، لذا تصمیم به ازدواج با او گرفت !

پاورقی

۱ امالی صدوق : ۳۵۸ ، المجلس السابع و الخمسون ، حدیث ۶ ; بحار الانوار: ۷۲ / ۲۶ ، باب ۳۵ ، حدیث ۷ .

۲ المحاسن : ۱ / ۲۰۵ ، باب ۵ ، حدیث ۵۷ ; بحار الانوار

۶۷ / ۱۰۶ ، باب ۴۸ ، حدیث ۲ .

۳ عوالی اللآلی : ۱ / ۴۳۲ ، المسلک الثالث ، حدیث ۱۳۱ ; کنز العمال : ۱۵ / ۹۲۳ .

این خبر به پیامبر بزرگ خدا یحیی رسید . او صریحاً اعلام کرد که این ازدواج نامشروع است و مخالف دستورات تورات می‌باشد و من به مبارزه با چنین کاری قیام خواهم کرد .

سر و صدای این مطلب در همه ی شهر پیچید و به گوش آن دختر رسید . او همت گماشت که از یحیی بزرگ‌ترین مانع راه خویش در فرصتی مناسب انتقام گیرد و این مانع را از سر راه هوس‌های خود بردارد .

ارتباط خود را با عمویش بیشتر کرد و زیبایی خویش را دامی برای او قرار داد و چنان در وی نفوذ کرد که روزی هیردویس به او گفت : هر آرزویی داری از من بخواه که بی تردید تو را به آرزویت خواهم رسانید .

هیرودیا گفت : من چیزی جز سر یحیی را نمی‌خواهم ! زیرا او نام من و تو را بر سر زبان‌ها انداخته و همه ی مردم را به عیب جویی ما واداشته است ، اگر می‌خواهی دلم آرام شود و خاطرم شاد گردد باید این کار را انجام دهی !!

هیرودیس که دیوانهوار به آن زن عشق می‌ورزید ، بی توجه به عاقبت این کار ، تسلیم شد و چیزی نگذشت که سر یحیی را نزد آن زن بدکار حاضر ساختند ، ولی عواقب دردناک این عمل سرانجام دامان او را گرفت(۱) .

ابن سکّیت و حق گویی

او از بزرگان دانشمندان مکتب اهل

بیت (علیهم السلام) بود و بسیاری از تاریخ نویسان اسلامی از او یاد کرده و بر وی مدح و ثنا گفته‌اند . علمای شیعه او را بزرگ و مورد وثوق و اطمینان شمرده و از یاران خاص حضرت امام جواد و حضرت امام هادی (علیهما السلام) دانسته‌اند .

این مرد بزرگ در پنجم رجب سال ۲۴۴ به دستور متوکّل فرعون صفت به

پاورقی

۱ قصه‌های قرآن : ۳۲۲ .

شهادت رسید . سبب شهادت او این بود که روزی متوکل به او گفت : دو فرزند من معتز و مؤید نزد تو محبوب ترند یا حسن و حسین ؟ ابن سکّیت در پاسخ آن مرد یاوه گو و ستمگر خیانت پیشه فریاد زد : به خدا سوگند قنبر خادم علی بن ابی طالب (علیه السلام) از تو و دو فرزندت نزد من بهتر است .

متوکل به کارگزارانش گفت : زبانش را از پشت سرش بیرون بکشید . آن خادمان طاغوت هم به فرمان ارباب خود این کار را انجام دادند و آن مرد الهی با چشیدن این زجر و آسیب دردآور به شرف شهادت رسید .

علامه ی مجلسی می‌فرماید : گرچه این بزرگان وجوب تقیه را می‌دانستند ولی خشمشان برای خداگویی هنگام شنیدن این اباطیل احتیاط از کفشان می‌برد و وادارشان می‌کرد که حق را بگویند گرچه به زیان آنان باشد(۱) .

۴ صله ی رحم

زیارت اقوام و خویشان و رفت و آمد با آنان و گره گشایی از مشکلات ایشان و شاد کردن قلوبشان از اموری است که در قرآن مجید و روایات به انجام آن سفارش بسیار و تأکید فراوان شده

است گرچه آنان پیوندشان را با انسان بریده باشند .

از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :

صِل مَن قَطَعَکَ(۲) .

با خویشاوندی که پیوندش را با تو بریده است صله ی رحم داشته باش .

سِرْ سَنَهً ، صِلْ رَحِمَکَ(۳) .

پاورقی

۱ الکنی والالقاب : ۱ / ۳۰۹ .

۲ کنز الفوائد : ۲ / ۳۱ ، فصل من عیون الحکم ; بحار الانوار : ۷۴ / ۱۷۳ ، باب ۷ .

۳ نوادر الراوندی : ۵ ; مستدرک الوسائل : ۱۵ / ۲۳۴ ، باب ۱۱ ، حدیث ۱۸۰۹۷ .

یکسال طی مسافت کن برای این که صله ی رحم به جای آوری .

إنَّ أعجَلَ الخَیْرِ ثَواباً صِلَهُ الرَّحِمِ(۱) .

کار خیری پاداشش شتابان تر از صله ی رحم به انسان نمی‌رسد .

صِلُوا أرحامَکُم فِی الدُّنیا وَلَو بِالسَّلامِ(۲) .

در دنیا با خویشاوندانتان صله ی رحم کنید گرچه به یک سلام باشد .

حضرت علی (علیه السلام) فرمود :

وَأکْرِمْ عَشِیرتَکَ ; فَإنَّهم جَنَاحُکَ الّذی بِهِ تَطِیرُ ، وأصلُکَ الَّذِی إلیهِ تَصِیرُ ، وَیَدُک الّتِی بِهَا تَصُولُ(۳) .

خویشاوندان خود را گرامی دار ; زیرا آنان بال و پر تو هستند که با آنان به پرواز می‌آیی ، و ریشه ات هستند که به آنان باز می‌گردی ، و دستت هستند که به سبب آنان نیرومند می‌شوی .

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :

مَن سَرَّه أن یَبسُطَ لَه فی رِزقه وینسأ لَه فی أجلِه فَلْیَصِل رَحِمَه(۴) .

کسی که او را خوشحال می‌کند که در رزق و روزی اش گشایشی ایجاد شود و در مرگش تأخیر افتد صله ی رحم کند

.

امام باقر (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت می‌کند که آن حضرت فرمود : جبرئیل مرا خبر داد :

پاورقی

۱ کافی : ۲ / ۱۵۲ ، باب صله الرحم ، حدیث ۱۵ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۱۲۱ ، باب ۳ ، حدیث ۸۳ .

۲ مشکاه الانوار: ۱۶۶ ، الفصل الخامس عشر فی صله الرحم; بحار الانوار: ۷۴ / ۱۶۲ ، باب ۷ ، حدیث ۱۶۵ .

۳ نهج البلاغه : ۶۴۲ ، نامه ی ۳۱ ، درباره ی زنان ; غرر الحکم : ۴۰۷ ، حدیث ۹۳۲۹ .

۴ خصال : ۱ / ۳۲ ، من سره خصلتان ، حدیث ۱۱۲ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۸۹ ، باب ۳ ، حدیث ۵ .

إنّ رِیحَ الجَنّهِ توجَدُ مِن مسیرهِ ألفَ عام ، مَا یَجِدُها عَاقٌ وَلاَ قاطِعُ رَحم وَلاَ شیخٌ زان(۱) .

بی تردید بوی بهشت از هزار سال راه به مشام می‌رسد ولی به مشام عاق پدر و مادر و قطع کننده ی رحم و پیرمرد زناکار نمی‌رسد .

امام صادق (علیه السلام) فرمود

مردی به محضر رسول خدا آمد و گفت : برای من اقوامی است که نسبت به آنان صله ی رحم دارم ولی آنان مرا آزار می‌دهند ، قصد کرده‌ام به زیارتشان نروم و آنان را ترک کنم . حضرت فرمود : این هنگام خدا همه ی شما را ترک خواهد کرد . گفت : چه کنم ؟ فرمود : به کسی که تو را محروم کرده عطا کن ، و با کسی که از تو بریده صله ی

رحم کن ، و از کسی که به تو ستم ورزیده درگذر ; چون این گونه رفتار کردی خدای عزّ و جلّ پشتیبان تو و بر ضدّ آنان است(۲) .

۵ نترسیدن از سرزنش سرزنش کنندگان

اهل ایمان به ارزش‌های دینی و اخلاقی چنان پای بند و استوارند که گویی کوهی ایستاده بر روی زمینند .

آنان وقتی در برابر سرزنش و ملامت ملامتگران قرار می‌گیرند که آنان را با

پاورقی

۱ معانی الاخبار : ۳۳۰ ، باب معنی الحیوف و الزنوق و الجواض ، حدیث ۱ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۹۵ ، باب ۳ ، حدیث ۲۶ .

۲ عبد الله بن طلحه قال : سمعت أبا عبد الله (علیه السلام) یقول : إن رجلا أتی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) فقال : یا رسول الله ! إن لی أهلا قد کنت أصلهم ، وهم یؤذونی ، وقد أردت رفضهم ، فقال له رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) إذن یرفضکم الله جمیعا ، قال : وکیف أصنع ، قال : تعطی من حرمک ، وتصل من قطعک ، وتعفو عمن ظلمک ، فإذا فعلت ذلک کان الله عزّ وجل لک علیهم ظهیرا ، قال ابن طلحه : فقلت له (علیه السلام) : ما الظهیر ، قال : العون .

الزهد : ۳۶ ، باب البر الوالدین و القرابه ، حدیث ۹۵ ; بحار الانوار : ۷۱ / ۱۰۰ ، باب ۳ ، حدیث ۵۰ .

زبان باطل گویشان به خاطر ایمان و اخلاق و رعایت حلال و حرام و پایداری و استقامت در اجرای احکام الهی و عفت و عصمت ناموسشان مورد سرزنش قرار می‌دهند

. هیچ واهمه و ترسی به خود راه نمی‌دهند و حرکت خود را در راه مستقیم الهی تداوم می‌بخشند و به حفظ ارزش‌ها می‌کوشند و تحت تأثیر نابکاران جامعه و مردم پوک و پوچ قرار نمی‌گیرند .

قرآن می‌فرماید

( یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْم یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّه عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّه عَلَی الْکَافِرینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ یَخَافُونَ لَوْمَهَ لاَئِم ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ )(۱) .

ای اهل ایمان ! هرکس از شما از دین خود باز گردد ( زیانی به خدا و پیامبر نمی‌رسد ) خدا در آینده گروهی را می‌آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز خدا را دوست دارند ، در برابر مؤمنان فروتن و نسبت به کافران نیرومندند ، در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش کنندگان بیمی ندارند ، این فضل خداست که به هرکس بخواهد عطا می‌کند و خدا بسیار عطاکننده و داناست .

۶ بسیار گفتن « لا حول ولا قوّه إلا بالله العلی العظیم »

از سفارشات بسیار مهم قرآن مجید و روایات ، متذکر بودن انسان به ذکری است که آن ذکر ، قلب را صفا می‌دهد و سینه را جلا می‌بخشد و روح را آراسته به نورانیت می‌کند و نفس را به عرصه ی تزکیه می‌کشاند و اعضا و جوارح را تحت تأثیر قرار می‌دهد . از جمله ی آن ذکرها ، ذکر نورانی و ثمربخش « لا حول ولا قوه الاّ بالله العلی العظیم » است(۲) .

پاورقی

۱ مائده ( ۵ ) : ۵۴ .

۲ در کتب

معتبر ا ز مصادر خاصه ، در رابطه ی با این ذکر شریف روایات مفصلی ذکر شده است :

کافی : ۲ / ۵۲۱ ، ۵۲۵ ، ۵۲۸ ، ۵۳۰ ، ۵۳۱ و . . . ; ثواب الأعمال : ۱۶۲ ; وسائل الشیعه : ۷ / ۲۱۷ ، باب ۴۳ ; مستدرک الوسائل : ۵ / ۳۶۶ ، باب ۳۹ و . . .

« حول » به معنای تحول و دگرگونی و « قوت » به معنای توانایی و نیرومندی است ، و این حقیقت برای اهل بصیرت و صاحبان دانش و بینش و خردمندان بزم آفرینش مسلّم و قطعی است که در همه ی عرصه ی هستی و پهن دشت خلقت هیچ نوع تحوّل و دگرگونی و توانایی و نیرومندی جز با تکیه بر خدای برتر و بزرگ وجود ندارد . اگر او تحوّل چیزی را اراده کند تحوّل انجام خواهد گرفت ، گرچه همه ی موجودات جهان هستی در برابر خواست او بایستند ، و اگر او بخواهد نیرومندی اش را در کاری به کار گیرد به کار می‌گیرد و هیچ نیرویی در برابر نیروی حضرتش تاب مقاومت ندارد .

اگر این ذکر از دل شروع شود ، و نورانیتش روان و جان را در آغوش گیرد و بر زبان صادقانه جاری گردد ، این حقیقت خودنمایی خواهد کرد که همه ی دگرگونی‌ها به دست اوست و توانایی و نیرومندی در ملک و ملکوت و غیب و شهادت جز توانایی و نیروی او وجود ندارد ; بنابراین در صورتی که انسان وابسته به وجود مبارک حق باشد ، و راه استوار

و صراط قویم اسلام را بپیماید وبه فرمان‌های ثمر بخش حضرت محبوب گردن نهد ، از تحولات و تغییرات باکی به خود راه نمی‌دهد و از هیچ قدرتی که در برابر قدرت دوست پوچ و هیچ است نمی‌هراسد و در برابر ستمگران می‌ایستد ; و اگر ایستادنش به قیمت از دست دادن جانش تمام شود هم چون پیشوای شهیدان با همه ی وجود فریاد می‌زند :

إنّی لا أرَی الموتَ إلاّ سَعادهً ولا الحیاهَ مَعَ الظّالمینَ إلاّ بَرَماً(۱) .

من مرگ را جز سعادت و خوشبختی و زندگی با ستمگران را جز ملولی و نابودی نمی‌دانم .

پاورقی

۱ مناقب : ۴ / ۶۸ ، فصل فی مکارم اخلاقه ( ع ) ; بحار الانوار : ۴۴ / ۱۹۲ ، باب ۲۶ ، حدیث ۴ .

کسی که به این صورت یاد خدا کند بی تردید خدای مهربان هم از او یاد می‌کند . و یاد خدا نسبت به عبد تحقق آثار ذکر در خیمه ی حیات عبد و جلوه دادن توفیق در همه ی شؤون زندگی اوست .

( فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ )(۱) .

مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم .

و این ذکر و یاد و متذکّر بودن باید پیوسته و دایم باشد ، که یاد و ذکر پیوسته و دایم اسلحه ی نیرومندی برای راندن شیطان و دور کردن او از عرصه ی زندگی است .

( یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً )(۲) .

ای اهل ایمان خدا را فراوان و بسیار یاد کنید .

( فَإِذَا قَضَیْتُمُ الصَّلاَهَ فَاذْکُرُوا اللّهَ قِیَاماً وَقُعُوداً وَعَلَی جُنُوبِکُمْ )(۳) .

چون نماز را به

پایان بردید پس خدا را در حال قیام و قعود و به پهلو خوابیده یاد کنید .

ابن عباس در توضیح این آیه می‌گوید : یعنی خدا را در شب و روز و در خشکی و دریا و در سفر و حضر و هنگام دارایی و تنگدستی و بیماری و سلامت و پنهان و آشکار یاد کنید .

این گونه ذکر در حقیقت همان ذکر قلبی دایمی است که در بخشی از فرصت‌ها ، بی اختیار و با اختیار بر زبان جاری می‌شود و اشک از دیدگان بر چهره فرو می ریزاند و اعضا و جوارح را در همه ی حرکاتشان از ضربه‌های مهلک

پاورقی

۱ بقره ( ۲ ) : ۱۵۲ .

۲ احزاب ( ۳۳ ) : ۴۱ .

۳ نساء ( ۴ ) : ۱۰۳ .

شیطان حفظ می‌کند و وسوسه گری‌ها و اغواگری‌ها را از دامن حیات دور می‌نماید .

رسول خدا (علیه السلام) می‌فرماید :

مَن أکثَرَ ذِکرَ اللهِ اَحَبَّهُ اللهُ ، وَمَنْ ذَکَرَ اللهَ کَثِیراً کُتِبَت لَه بَرَاءَتانِ : بَرَاءَهٌ مِن النّارِ وَبَراءَهٌ مِن النِّفاقِ(۱) .

کسی که همواره یاد خدا کند خدا او را دوست خواهد داشت ، و کسی که پیوسته یاد خدا باشد دو برائت برای او ثبت می‌شود : برائتی از آتش دوزخ و برائتی از دورویی و نفاق

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید :

شِیعَتُنا الَّذینَ إذا خَلَوْا ذَکَروا اللهَ کَثیراً(۲) .

شیعیان ما کسانی هستند که چون خلوت کنند در آن خلوت پیوسته خدا را یاد می‌کنند .

پاورقی

۱ کافی : ۲ / ۴۹۹ ، باب ذکر الله عز و

جل کثیراً ، حدیث ۳ ; محجه البیضاء : ۲ / ۲۶۸ ، کتاب الأذکار و الدعوات ، باب اول .

۲ کافی : ۲ / ۴۹۹ ، باب ذکر الله عز و جل کثیراً ، حدیث ۲ ; محجه البیضاء : ۲ / ۲۶۸ ، کتاب الأذکار و الدعوات ، باب اول .

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ

اعراف ( ۷ ) : ۱۹۹

بخش نهم: توصیه‌های حق به حسنات اخلاقی

سفارش خدا به پیامبران

در میان توصیه‌های حضرت حق به پیامبرانش ، بیشترین توصیه‌ای که به چشم می‌خورد ، توصیه به حسنات اخلاقی است ; زیرا ظهور حسنات اخلاقی در افق وجود انسان سبب خوشبختی او در دنیا و آخرت و عامل جذب مردم به پاکی‌ها و نیکی هاست .

همه ی پیامبران توصیه‌های حضرت حق را با دل و جان پذیرفتند و حقایق سفارش شده را بر صفحه ی نفس ثابت و استوار نمودند و هر عاقل منصفی را به خاطر آراسته بودنشان به حسنات اخلاقی به خود و آیین نجات بخششان جذب کردند .

توصیه‌های حضرت حق به پیامبران گاهی خطاب به همه ی آنان و گاهی به فردی خاص است . بخشی از این توصیه‌ها در قرآن مجید است ، مانند : توصیه به عفو و گذشت ، دوری جستن از انتقام بی مورد ، فرو خوردن خشم ، نیکی با دیگران ، انفاق ، صدقه ، رعایت حق ایتام و مساکین و مستضعفان ، اصلاح میان مردم ، دعوت به صلح و آشتی و آرامش و اتحاد و وحدت ، پیروی از حق ، حرکت در راه راست ، امر به معروف و نهی از

منکر ، مشورت با اهل عقل و درایت ، رعایت حقوق همسایه و دوست و زیردست ، داوری به عدالت ، رعایت ادب ضیافت و میهمانی ، تشویق به کار خیر و برّ و احسان ، رعایت حقوق اسیران و بردگان و پرهیز از ستم و تجاوز .

بخشی از توصیه‌های حق در احادیث قدسی است که لازم می‌دانم به مواردی از آن اشاره کنم .

ورع

اشاره

یَا أحمد ! عَلَیکَ بِالوَرَعِ ، فَإنَّ الوَرَعَ رأسُ الدِّینِ وَوَسَطُ الدّینِ وآخَرُ الدِّینِ . إنَّ الوَرَعَ یُقَرِّبُ العَبدَ إلَی اللهِ تَعالَی . . . (۱) .

ای احمد ! بر تو باد به ورع و اجتناب از گناه و حفظ خود از فساد ; زیرا ورع سرِ دین و وسط دین و پایان دین است . بی تردید ورع انسان را به خدای بزرگ نزدیک می‌کند .

در روایتی دیگر آمده است :

سُئِلَ أمیرُالمُؤمنین (علیه السلام) مَا ثَبَاتُ الإیمانِ ؟ فَقَالَ : الوَرَعُ . فَقِیلَ لَه مَا زَوالُهُ ؟ قَالَ : الطَّمَعُ(۲) .

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) پرسیدند : مایه ی استواری و پابرجایی ایمان چیست ؟ فرمود : اجتناب از گناه و پرهیزکاری ، به حضرت گفتند : سبب نابودی ایمان چیست ؟ فرمود : طمع .

حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود

عَلَیکُم بِالوَرَعِ وَصِدقِ الحَدِیثِ وَأداءِ الأمانَهِ وَعِفَّهِ البَطنِ وَالفَرْجِ(۳) .

بر شما باد به پرهیزکاری و اجتناب از گناه و راستی در گفتار و ادای امانت و پاک نگاه داشتن شکم و شهوت از حرام .

رعایت ورع و اجتناب از گناه در همه ی شؤون زندگی سبب بیرون آمدن از حجاب‌هایی است که مانع پرواز انسان

به سوی مقام قرب و عامل محروم ماندن

پاورقی

۱ ارشاد القلوب : ۱ / ۲۰۳ ، الباب الرابع و الخمسون ; بحار الانوار : ۷۴ / ۲۶ ، باب ۲ ، حدیث ۶ .

۲ امالی صدوق : ۲۸۹ ، المجلس الثامن و الأربعون ، حدیث ۱۱ ; سفینه البحار : ۸ / ۴۳۹ ، فی الورع .

۳ امالی طوسی : ۲۲۲ ، المجلس الثامن ، حدیث ۳۸۴ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۳۰۶ ، باب ۵۷ ، حدیث ۲۸ .

انسان از دیدن انوار جلال و جمال و علت نرسیدن به مقام کمال و دور ماندن از تحقق آرزوها و آمال واقعی است .

برداشته شدن هر حجابی سبب درک و کشف حقیقتی است که پیش از آن برای انسان نمودار و نمایان و قابل دیدن نبود . حجاب معنوی بدترین و ضخیم‌ترین پرده‌ای است که دیده ی باطن عبد را از مشاهده ی جمال حضرت ربّ مانع می‌شود .

این حجاب‌ها از دلبستگی‌های بی مورد و وابستگی‌های بی حکمت و ارتباط‌های خالی از بصیرت به امور فریبنده ی مادی به صورت ، زیبا و به حقیقت ، دیو سیرت به وجود می‌آید و هر یک از این حجاب‌ها سبب روی کردن انسان به گناهی یا گناهانی است که عاقبت و پایان آن گناهان غضب حق و آتش سوزان دوزخ است .

غفلت از حجاب درون

این حجاب‌ها آن چنان در باطن انسان ایجاد کدورت می‌نماید که گاهی انسان از احساس این که محجوب است غافل و بی خبر می‌ماند و همه ی سعادت را از

دست می‌دهد و با دیوان و ددان که غارت گر حالات انسانی اند همنشین می‌شود و سرمایه‌های معنوی خود را بدون این که توجه داشته باشد به غارت می‌دهد !

افسوس که گوهر نفس نفیس

از کف دادی به متاع خسیس

از یوسف عشق گذشته به هیچ

با گرگ هوا هم راز و انیس

بستی ز بساط سلیمان چشم

با دیو طبیعت گشته جلیس

دردی که تو راست دوا نکند

صد جالینوس و ارسطالی

از بحث و نظر سودی نبری

هرچند کنی عمری تدریس

همه ی حقایق معنوی به صورت مایه و استعدادهای ملکوتی به شکل سرمایه در درون انسان موجود است و بر اساس هر حقیقت و هر استعداد برای انسان دیده‌ای است که به وسیله ی آن دیده می‌توان آن حقیقت یا آن استعداد را مشاهده و کشف کرد و آن را هم چون خورشید از افق وجود خود تحقق و طلوع داد و به این وسیله به مقام قرب رسید و این همه در گرو ورع و اجتناب از گناهان ظاهری و باطنی است که سبب کشف حجاب‌ها و مشاهده ی حقایق و حرکت مشتاقانه به سوی مقام قرب است .

سالک عارف و صادق عاشق و مؤمن لایق ، چون به جذبه ی ارادت و کمک صفای باطن و عشق به محبوب از اسفل سافلین طبیعت و چاه عمیق مادیّت و حالات پست حیوانیّت روی به اعلا علّیّین شریعت نهد و با صدق و درستی قدم در راه حقیقت بر اساس قانون ریاضت و مجاهدت در پناه بدرقه ی متابعت از فرمان‌های حق گذارد ، از حجاب‌ها گذر کند و با گذر از

هر حجابی دیده ی مناسب آن مقام گشاده شود و احوال آن مقام منظور و مقصود نظر وی گردد .

حقیقت یقین

در این مسیر دیده ی عقل پس از گذشتن از حجاب جهل ، باز شود ، و به اندازه ی رفع حجاب و ظهور صفای عقل معانی معقول روی نماید و انسان تا حدّی به اسرار معقولات پی برد و چون از کشف معقولات عبور کند مکاشفات قلبی پدید آید و مقام کشف شهودی حاصل گردد و دیدار انواع انوار دست دهد .

پس از گذر از این ناحیه مکاشفات سرّی پیش آید و روزنه ی الهام به روی باطن باز شود و اسرار آفرینش و حکمت هستی و وجود رخ نماید و با گذر از این عرصه ی روحانی مکاشفات روحی نمایان گردد و پرده‌هایی از ملکوت را به انسان نشان دهند و رؤیت جنّات نعیم و درکات جحیم به انسان عرضه شود .

چنان که در روایتی آمده است : پیامبر به شخصی به نام حارثه فرمود : حقیقت ایمانت چیست ؟ گفت : نَفس خود را از دنیا کنار زدم ( از امور مادی بی مورد اعراض کردم ) ، روز را تشنه و شب را به عبادت گذراندم ، گویی آشکارا به عرش خدا می‌نگرم ، اهل بهشت را می‌بینم که یکدیگر را دیدار می‌کنند ، و دوزخیان را مشاهده می‌کنم که با یکدیگر در حال ستیز و جدالند . پیامبر فرمود : هرکس می‌خواهد به بنده‌ای بنگرد که خدا قلب او را نورانی ساخته ، به حارثه بنگرد(۱) .

پیامبر بزرگ اسلام درباره ی حقیقت

بینی خود فرموده است :

عُرِضَت عَلیَّ أهل الجنّه فرأیتُ أکثرُ أهلِها المَساکین ، وَعُرِضَت عَلَیَّ النّار فَرَأیْتُ أکثرُ أهلها النّساء وَالأغنیاء(۲) .

اهل بهشت بر من عرضه شدند ، بیشتر آنان را تهیدستان دیدم ; و اهل دوزخ بر من عرضه شدند ، بیشتر آنان را زنان مؤثر در فساد خانواده و جامعه و ثروتمندان طمعکار و بخیل دیدم .

آری ، وقتی حجاب‌ها که بدتر از همه ی آنها حجاب خودیّت و منیّت است از میان برود ، حقایق پشت پرده کشف می‌شود و کرامات و اطلاع بر خیالات دیگران و گذر از آب و طیّ الارض پدید می‌آید و این همه ، میوه ی شیرین ورع و محصول پرقیمت پرهیزکاری و اجتناب از گناهان است .

خدای مهربان در توصیه اش در مورد ورع به پیامبر فرمود

ای احمد ! ورع مانند گوشواره ی بسیار زیبا و پرقیمت در میان زیورها و چون نان میان غذاهاست ، بی تردید ورع سر ایمان و ستون دین است ، ورع در مثل مانند کشتی در دریاست ، چنان که از دریا مگر کسی که سوار بر کشتی

پاورقی

۱ التصوف تاج الاسلام : ۲۳ .

۲ مراحل السالکین : ۱۳۴ .

باشد نجات نمی‌یابد ، زاهدان هم جز با ورع به نجات نمی‌رسند(۱) .

خدای عزیز ورع را مایه ی کمال و سرمایه ی جمال و لباس جلال و سر ایمان و ستون دین و چون کشتی نجات بخش خوانده است ، بر ماست که از این حسنه ی اخلاقی و زیور باطنی استفاده کنیم و توشه‌ای قابل توجه برای آخرت

خود از برکت آن فراهم آوریم .

احترام به محتاج و فقیر

خدای مهربان در یکی از توصیه‌هایش به موسی بن عمران فرمود :

أکرِمِ السائِلَ إذا أتاکَ ، بِرَدّ جَمیل أو إعطَاء یَسِیر(۲) .

به درخواست کننده ی نیازمند ، با رد کردنش به صورتی زیبا اگر مالی نداری یا پرداخت به او گرچه به مالی اندک احترام بگذار و او را گرامی دار .

ثروت و مال در حقیقت امانتی از سوی خدا در اختیار انسان است تا انسان از آن مال احتیاجات و نیازهای خود را برآورده کند و به اندازه ی مسکن و پوشاک و خوراک و مرکَب و مخارج ضروری دیگر از آن استفاده نماید و مازاد بر آن را به صورت انفاق ، صدقه ، زکات ، خمس به نیازمندان آبرودار و اقوام فقیر و از کار افتادگان و ایتام تهی دست بپردازد . بخل در پرداخت مال امری بسیار ناپسند و مذموم و موجب شقاوت و سبب دچار شدن انسان به آتش دوزخ است(۳) .

حضرت علی (علیه السلام) درباره ی بهترین اموال می‌فرماید :

پاورقی

۱ ارشاد القلوب : ۱ / ۲۰۳ ، الباب الرابع والخمسون ; بحار الانوار : ۷۴ / ۲۶ ، باب ۲ ، حدیث ۶ .

۲ کافی : ۸ / ۴۵ ، حدیث موسی ( ع ) ، حدیث ۸ ; بحار الانوار : ۷۴ / ۳۴ ، باب ۲ ، حدیث ۷ .

۳ سوره ی توبه ( ۹ ) : ۳۴ .

أفضَلُ المالِ مَا وَقی بِه العِرضُ وَقُضِیَت بِهِ الحُقوقُ(۱) .

برترین مال ، مالی است که آبروی انسان به آن حفظ شود و

به وسیله ی آن حقوق الهی و مردم ادا گردد .

أفضلُ الأموال أحسنُها أثراً عَلَیک(۲) .

برترین اموال خوش اثرترین آنها بر تو است .

امام صادق (علیه السلام) فرمود

المَالُ مَالُ اللهِ ، جَعَلَهُ وَدائِعَ عِندَ خَلْقِهِ ، وَأمَرَهُمْ : أن یَأْکُلُوا مِنهُ قَصْداً وَیَشْرِبُوا مِنهُ قَصْداً وَیَلْبِسُوا مِنهُ قَصداً وَیَنْکِحُوا مِنهُ قَصداً وَیَرْکِبُوا مِنهُ قَصداً ; فَمَن تَعَدّی ذَلِک کَانَ مَا أکَلَهُ حَراماً وَمَا رَکِبَهُ مِنْهُ حَراماً(۳) .

مال ، مال خداست ، آن را نزد آفریده‌هایش به امانت نهاده ، و آنان را فرمان داده : از آن مال در حدّ میانه و بدون افراط و تفریط بخورند و بیاشامند و بپوشند و ازدواج کنند و بر مرکب سواری بنشینند ; پس کسی که از حد میانه در مصرف مال تجاوز کند ، آنچه از آن می‌خورد و بر آن سوار می‌شود حرام است .

حضرت علی (علیه السلام) درباره ی بدترین اموال می‌فرماید :

شرّ الأموَالِ مَا لَم یُغْنِ عَن صاحِبِه(۴) .

بدترین اموال ، مالی است که غضب و عذاب خدا را از صاحبش برطرف نکند .

پاورقی

۱ بحار الانوار : ۷۵ / ۷ ، تتمه باب ۱۵ ، حدیث ۶۰ .

۲ غرر الحکم : ۳۶۷ ، خیر الأموال ، حدیث ۸۲۸۸ .

۳ مستدرک الوسائل : ۱۳ / ۵۲ ، باب ۱۹ ، حدیث ۱۴۷۲۰ .

۴ غرر الحکم : ۳۶۹ ، شر الأموال ، حدیث ۸۳۵۳ ; هدایه العلم : ۵۸۳ .

شَرّ المالِ مَا لَم یُنْفِقُ فِی سَبِیلِ اللهِ مِنهُ وَلَم تُؤدّ زَکاتُه(۱) .

بدترین مال ، مالی است که از آن در راه خدا انفاق نشود و زکاتش را

نپردازند .

حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) سبب دوام و بقای مال را هزینه کردن آن در راه خدا و رفع نیاز نیازمندان می‌داند :

مَن کَثُرَتْ نِعَمُ اللهِ عَلیهِ ، کَثُرَتْ حَوَائِجُ النّاسِ إلَیهِ ; فَمَنْ قَامَ للهِ فِیها بِمَا یَجِبُ فِیهَا عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَالبَقَاءِ ، وَمَن لَم یَقُم فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوالِ وَالفَنَاءِ(۲) .

کسی که نعمت خدا بر او زیاد شود ، نیازمندی‌های مردم به او زیاد می‌گردد ; پس کسی که به پرداخت آنچه در مال واجب است برخیزد ، مال را در معرض دوام و بقا قرار داده و کسی که به پرداخت آنچه در مال واجب است اقدام نکند ، آن را در معرض زوال و نابودی گذاشته است .

مایه‌های تقرب به خدا

اشاره

حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود

خدای متعال به موسی وحی کرد : بی تردید چیزی عبد را محبوب تر از سه چیز نزد من ، به من نزدیک نمی‌کند . موسی گفت : آن سه چیز کدام است ؟ فرمود : زهد و بی رغبتی به دنیا ، و اجتناب از گناهان ، و گریه از بیم من . موسی گفت : برای کسی که این سه حقیقت را به کار گیرد چیست ؟ خدا فرمود : حکومت و تفویض هرکاری را در بهشت برای زاهدان قرار می‌دهم و همه ی مردم را نسبت به اعمالشان بازرسی می‌کنم ، ولی پرونده ی اجتناب کنندگان از گناه را تفتیش نخواهم کرد ، اما گریه کنندگان در رفیق

پاورقی

۱ غرر الحکم : ۳۶۹ ، شر الأموال : حدیث ۸۳۵۴ ; هدایه العلم : ۵۸۳ .

۲ نهج البلاغه

۸۶۴ ، حکمت ۳۷۲ .

اعلایند و کسی با آنان در این مقام شریک نخواهد بود(۱) .

خدای مهربان در وصیتی به موسی (علیه السلام) فرمود

یَابنَ عِمرانَ ! هَب لِی مِن قَلبِکَ الخُشُوعَ وَمِن بَدنِکَ الخُضُوعَ وَمِن عَینَیکَ الدُّمُوعَ فِی ظُلَمِ اللَّیلِ وَادْعُنی فَإنّکَ تَجِدُنِی قَرِیباً مُجِیباً(۲) .

پسر عمران ! برای من در تاریکی‌های شب از دلت خشوع و از بدنت فروتنی و از دو دیده ات اشک بیاور و مرا بخوان که بی تردید مرا نزدیک و اجابت کننده خواهی یافت .

حضرت امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید : موسی بن عمران از پروردگار درخواست وصیت و سفارش کرد و گفت : پروردگارا ! مرا سفارش و وصیت کن . خطاب رسید : تو را به توحید و عبادت خود سفارش می‌کنم . باز گفت : پروردگارا ! مرا سفارش و وصیت کن . سه بار جواب آمد تو را به توحید و عبادت خود سفارش می‌کنم . دیگر بار گفت : مرا وصیت کن . پاسخ آمد تو را به رعایت و حفظ حقوق مادرت وصیت می‌کنم . گفت : باز هم مرا وصیت کن . خطاب رسید : تو را به رعایت و حفظ حقوق مادرت وصیت می‌کنم . موسی گفت : باز هم مرا سفارش و وصیت کن . جواب آمد : تو را به رعایت حقوق پدرت سفارش می‌کنم . حضرت باقر (علیه السلام) فرمود : به این خاطر گفته‌اند نیکی به مادر سه و به پدر یک سوم(۳) .

پاورقی

۱ عن حمزه بن حمران ، عن أبی عبد الله (علیه السلام) ،

قال : أوحی الله تعالی إلی موسی أنه : ما یتقرب إلی عبد بشیء أحب إلی من ثلاث خصال ، فقال موسی : وما هی یا رب ؟ قال : الزهد فی الدنیا ، والورع من محارمی ، والبکاء من خشیتی ، فقال موسی : فما لمن صنع ذلک ، فقال : أما الزاهدون فی الدنیا ; فأحکمهم فی الجنه ، وأما الورعون عن محارمی ; فإنی أفتش الناس ولا أفتشهم ، وأما البکاءون من خشیتی ; ففی الرفیق الأعلی لا یشرکهم فیه أحد .

قصص الأنبیاء راوندی : ۱۶۱ ، باب ۵ ، حدیث ۱۸۱ ; بحار الانوار : ۱۳ / ۳۵۲ ، باب ۱۱ ، حدیث ۴۶ .

۲ امالی صدوق: ۳۵۶ ، المجلس السابع و الخمسون ، حدیث ۱; بحار الانوار: ۱۳ / ۳۲۹ ، باب ۱۱ ، حدیث ۷ .

عن جابر ، عن أبی جعفر (علیه السلام) قال : قال موسی بن عمران (علیه السلام) : یا رب ! أوصنی ، قال : أوصیک بی ، فقال : یا رب ! أوصنی ، قال أوصیک بی ثلاثا ، فقال : یا رب ! أوصنی ، قال : أوصیک بأمک ، قال : یا رب ! أوصنی ، قال أوصیک بأمک ، قال : أوصنی ، قال : أوصیک بأبیک ، قال : فکان یقال لأجل ذلک أن للأم ثلثا البر و للأب الثلث .

امالی صدوق : ۵۱۱ ، المجلس السابع و السبعون ، حدیث ۵ ; روضه الواعظین : ۲ / ۳۶۸ ، فی ذکر وجوب بر الوالدین ; بحار الانوار : ۷۱ / ۶۶ ، باب ۲ ، حدیث ۳۶ .

صفحه

۲۱۰

پرسش‌های موسی از خدا و پاسخ خدا

اشاره

نه تنها موسی بن عمران بلکه بسیاری از پیامبران بویژه پیامبر بزرگ اسلام پرسش‌هایی درباره ی معارف و حقایق از حضرت حق داشتند که خدای مهربان پاسخ آنان را عنایت کرده است .

بخش مهمی از این پرسش‌ها در رابطه با حسنات اخلاقی بوده که در این زمینه به یک قطعه از این پرسش‌ها که موسی بن عمران از حضرت حق داشته و پاسخ‌های بسیار مهمی شنیده اشاره می‌رود .

امام عسکری (علیه السلام) می‌فرماید : هنگامی که موسی بن عمران با خدا سخن می‌گفت عرضه داشت : خدایا ! پاداش کسی که شهادت دهد من فرستاده و پیامبر توام و تو با من سخن می‌گویی چیست ؟ خدا فرمود : فرشتگانم به سوی او می‌آیند و وی را به بهشتم بشارت می‌دهند .

موسی گفت : پاداش کسی که در پیشگاهت می‌ایستد و همواره نماز به جا می‌آورد چیست ؟ فرمود : به خاطر رکوع و سجود و قیام و قعودش به فرشتگانم مباهات می‌کنم ، و کسی که به فرشتگانم به او مباهات کنم او را عذاب نخواهم کرد .

موسی گفت : پاداش کسی که به خاطر خشنودیت مسکینی را طعام دهد چیست ؟ فرمود : فرمان می‌دهم ندا دهنده‌ای بر فراز همه ی خلایق ندا دهد فلان پسرِ فلان از آزاد شده‌های خدا از آتش دوزخ است .

موسی گفت : پاداش کسی که صله ی رحم کند چیست ؟ فرمود : مرگش را به تأخیر می‌اندازم و سکرات موت را بر او آسان می‌کنم ،

و خزانه داران بهشت او را ندا می‌کنند به سوی ما بیا و از هر دری که خواستی وارد بهشت شو .

موسی گفت : پاداش کسی که آزارش را از مردم نگاه دارد و نیکی و خیرش را به مردم برساند چیست ؟ فرمود : روز قیامت ، آتش به او ندا می‌کند که تو را بر من راهی نیست

گفت : پاداش کسی که با زبان و دلش تو را یاد کند چیست ؟ فرمود : موسی ! او را در قیامت در سایه ی عرشم قرار می‌دهم و در حمایت خود می‌گیرم .

گفت : پاداش کسی که پنهان و آشکار آیات حکیمانه ات را تلاوت کند چیست ؟ فرمود : ای موسی ! چون برق بر صراط خواهد گذشت .

گفت : پاداش کسی که بر آزار و سرزنش مردم چون وابسته به تو است صبر کند چیست ؟ فرمود : او را در برابر ترس‌های روز قیامت یاری می‌دهم .

گفت : پاداش کسی که چشم‌هایش از خشیت تو اشک بریزد چیست ؟ فرمود : چهره اش را از حرارت آتش دوزخ حفظ می‌کنم و او را از روز فزع اکبر ایمنی می‌دهم .

گفت : پاداش کسی که به خاطر حیای از تو خیانت را ترک کند چیست ؟ فرمود : روز قیامت برای او ایمنی است .

گفت : پاداش کسی که به اهل طاعتت محبت ورزد چیست ؟ فرمود : او را بر آتش دوزخ حرام می‌کنم .

گفت : پاداش کسی که مؤمنی را عمداً به قتل برساند چیست ؟ فرمود : روز قیامت

به او نظر رحمت نمی‌اندازم و از لغزشش گذشت نمی‌کنم .

گفت : پاداش کسی که کافری را به سوی اسلام دعوت کند چیست ؟ فرمود : به او درباره ی هرکسی که بخواهد اجازه ی شفاعت می‌دهم .

گفت : پاداش کسی که نمازهایش را به وقت بخواند چیست ؟ فرمود : درخواست‌هایش را به او عطا می‌کنم و بهشتم را بر او مباح می‌نمایم .

گفت : پاداش کسی که وضویش را برای خشیت تو کامل و تمام انجام دهد چیست ؟ فرمود : او را روز قیامت برمی انگیزم در حالی که میان دو چشمش نوری است که می‌درخشد

گفت : پاداش کسی که روزه ی رمضان را به خاطر رضا و خشنودی تو بگیرد چیست ؟ فرمود : او را در قیامت در جایگاهی قرار می‌دهم که در آن ترسی نیست . . . (۱) .

سه توصیه حضرت حق به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)

توضیح

کتاب خدا که در مدت بیست و سه سال به تدریج به پیامبر اسلام نازل شد از ابتدای نزول تا پایان نزول ، همه ی مردم و بویژه پیامبر بزرگوار را به اجرای حسنات اخلاقی دعوت کرد .

قرآن مجید امنیت و اعتبار و قیمت و ارزش انسان را پس از ایمان در گرو حسنات اخلاقی سپس کارهای پسندیده دانست .

قرآن در ضمن توصیه‌هایش به پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) او را به سه حقیقت اخلاقی فرمان داد :

( خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ )(۲) .

عفو و گذشت را فرا گیر و به همه ی کارهای نیک و پسندیده فرمان ده و از نادانان رخ برتاب

.

پاورقی

۱ امالی صدوق : ۲۰۷ ، المجلس السابع و الثلاثون ، حدیث ۸ ; بحار الانوار : ۱۳ / ۳۲۷ ، باب ۱۱ ، حدیث ۴ .

۲ اعراف ( ۷ ) : ۱۹۹ .

در توضیح آیه ی شریفه باید گفت : خدای مهربان به پیامبر توصیه می‌کند بی ادبی دیگران و بدی‌ها و آزارشان را نسبت به خود ندیده بگیر و در رفتارت با آنان سخت گیری مکن و با آنان در حال مدارا باش و عذرشان را قبول کن و از آنان چیزی بیش از آنچه قدرت دارند مخواه .

پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) این توصیه را در تمام طول زندگیش به کار گرفت ، از بی ادبی مردمان گذشت کرد و بدی‌های آنان را به شخص خودش عفو فرمود و در هیچ شرایطی مدارا را از دست نداد و از احدی نسبت به خود انتقام نگرفت .

تفسیر منهج الصادقین از حضرت صادق (علیه السلام) در ذیل این آیه روایت می‌کند :

خدای متعال پیامبرش را به این آیه به مکارم اخلاق امر فرمود و در قرآن آیه‌ای نیست که جامع تر از این آیه بر مکارم اخلاق باشد(۱) .

در روایتی آمده است : روزی که این آیه نازل شد پیامبر به امین وحی گفت : این آیه چه می‌گوید ؟ گفت : نمی‌دانم مگر این که بپرسم . به مقام قرب توجه کرد ، سپس گفت : ای پیامبر !

إنّ ربّکَ یَأمُرک أن تَصِل مَن قَطَعَک وَتُعطِی مَن حَرَمَک وَتَعفُو عَمن ظَلَمَک(۲) ;

پروردگارت به تو فرمان می‌دهد که صله ی رحم

کنی با کسی که با تو قطع رحم کرده و عطا کنی به کسی که تو را از عطایش محروم نموده و گذشت کنی از کسی که بر تو ستم ورزیده است .

خذ العفو

عفو و گذشت اخلاق نیک و پسندیده ی خداست و بر بندگان است که برای راحت خود و راحت دیگران این خُلق پسندیده را از مولای خود پروردگار

پاورقی

۱ منهج الصادقین : ۴ / ۱۵۴ .

۲ عوالی اللآلی : ۲ / ۱۳۷ ، المسلک الرابع ، حدیث ۳۷۸ ، ذیل آیه ی شریفه ی ( خُذ العَفوَ وَأْمُرْ بِالْعُرفِ ) .

مهربان فرا گیرند و در هر موقعیتی به کار بندند .

در بعضی از احادیث قدسیه آمده که خدای متعال می‌فرماید :

نَادَیتُمونِی فَلَبَّیتکُم ، سَأَلتُمُونِی فَاَعطَیتُکُم ، بَارَزتُمونی فَأمهَلتُکُم ، تَرَکتُمونِی فَرَعیتُکُم ، عَصَیتُمُونِی فَستَرتُکُم ، فَإن رَجعْتُم إلی قِبلْتُکُم وَإن أدبرتُم عَنّی انتَظرتُکُم(۱) .

مرا خواندید شما را اجابت کردم ، از من خواستید به شما عطا نمودم ، با من به جنگ و مخالفت برخاستید شما را مهلت دادم ، مرا واگذاشتید شما را رعایت کردم ، مرا معصیت کردید بر شما پوشاندم ، اگر به من باز گردید شما را می‌پذیرم و اگر از من روی بگردانید به انتظار شما خواهم بود .

در حدیثی آمده است

إذا تَابَ الشیخ یقولُ الله عزّ وجلّ : الآن ! إذا ذَهَبت قُوّتُک وَتُقطّعَت شَهوَتُک ؟ بَلی أنا أرحَم الرّاحِمین ، بَلی أنا أرحَم الرّاحمین(۲) .

هنگامی که پیرمرد توبه کند خدای عزّ و جلّ می‌فرماید : اکنون که قدرتت از دست رفته و میل و شهوتت قطع شده توبه می‌کنی ؟

توبه کن که من مهربانترین مهربانانم ، آری من مهربانترین مهربانانم .

راستی برای مردم چه زندگی خوشی و چه امنیت و راحتی و چه اعتبار و اعتمادی ظهور می‌کند اگر همه متخلق به اخلاق حق شوند !!

از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است :

المُؤمِنُ یَأخُذ مِن اللهِ خُلقاً حَسناً(۳) .

پاورقی

۱ کشف الاسرار : ۳ / ۸۲۹ .

۲ کشف الاسرار : ۳ / ۸۳۰ .

۳ کشف الاسرار : ۳ / ۸۳۰ .

مؤمن از خدا اخلاق نیکو فرا می‌گیرد .

وأْمُرْ بالعرف

سپس آیه ی شریفه به پیامبر توصیه می‌کند : مردم را به همه ی کارهای نیک و پسندیده و آنچه را عقل سالم و خرد ناب ، شایسته می‌داند فرمان ده .

وأعرض عن الجاهلین

در مرحله ی بعد می‌گوید : از نادانان روی بگردان و با آنان وارد ستیز و مجادله مشو .

نادانان به خاطر سفاهت و پوکی و پستی و کم ظرفیتی ، هنگامی که با بزرگان و اهل شخصیت و دعوت کنندگان به حق روبرو می‌شوند ، سخن زشت می‌گویند ، تهمت می‌زنند ، سنگ اندازی در راه خدا می‌کنند ، دهن کجی می‌نمایند ، حق را به مسخره می‌گیرند ; قرآن به پیامبر می‌فرماید در برخورد با اینان هم چون خود آنان وارد مبارزه با آنان مشو ، بلکه بردباری و حوصله به خرج ده و شکیبایی پیشه کن و سخن و کارشان را نادیده بگیر و با متانت و وقار از آنان اعراض کن که این گونه رفتار و منش هم در حفظ شخصیت تو مؤثر است و هم زمینه‌ای برای فرو نشاندن آتش خشم و حسد و تعصب نادانان و بیدار ساختن آنان است .

صول فضایل اخلاقی

دانشمندان بزرگ و متخصصان علم اخلاق فرموده‌اند : اصول فضایل اخلاقی بر طبق اصول قوای انسانی در سه بخش خلاصه می‌شود :

۱ عفت ۲ عقل ۳ غضب .

۱ عقیده ی دانشمندان و حکمای الهی بر این است که همه ی فضایل نفسی چون مهرورزی ، فروتنی ، خشوع ، نیکوکاری ، گذشت و . . . مندرج در عفت است که آیه ی شریفه ی ( خُذ العَفْو ) به این حقیقت اشارت دارد .

۲ عنوان فضایل عقلی حکمت است ، و آن عبارت از آگاهی و بصیرت از قواعد زندگی سالم

و دانستن واقعیات حیات و علم به حقوق فرد و جامعه و توجه به روابط انسانی متقابل است ، که آیه ی شریفه در قسمت دوم آیه ( وَأْمُر بِالعُرْف ) به این حقایق نظر دارد

۳ تسلّط بر نفس در برابر قّوه ی غضبیه ، و حاکمیت بر حالت خشم برای سالم ماندن دیگران از حملات این دیو درونی که نامش شجاعت است مندرج در ( اعرِض عَن الجاهِلین ) است . به همین خاطر می‌گویند این آیه جامع‌ترین آیه ی قرآن در بخش حسنات اخلاقی است و اگر فرد و خانواده و جامعه بر اساس واقعیات این آیه عمل کند از شرّ دنیا و آخرت در امان خواهد ماند .

حضرت رضا (علیه السلام) در روایت بسیار مهمی می‌فرماید

مؤمن ، مؤمن نیست مگر این که سه خصلت در او باشد : خصلتی از پروردگارش و روشی از پیامبرش و سنتی از ولیّ و رهبرش امام معصوم . اما از پروردگارش : خصلت پنهان داشتن سرّ و راز مردم در او باشد . خدای ( عزّ و جلّ ) می‌فرماید : « پروردگار دانای نهان است و این نهان را برای احدی جز پیامبری که بپسندد آشکار نمی‌کند »(۱) . و اما از پیامبرش : خصلت مدارای با مردم در او باشد ; خدای ( عزّ و جلّ ) پیامبرش را به مدارای با مردم فرمان داد و گفت : « ملازم عفو و گذشت باش و همه را به امور شایسته و پسندیده فرمان ده »(۲) . و اما از ولی و رهبرش : صبر در راحت و رنج

در او باشد ،

پاورقی

۱ جن ( ۷۲ ) : ۲۶ ۲۷ .

۲ اعراف (۷) : ۱۹۹ .

خدای ( عزوجل ) می‌فرماید : « و در سختی و زیان و در هنگام جنگ شکیبایانند ; آنانند کسانی که راست گفته‌اند و آنان همان پرهیزکارانند » . (۱) .

امام صادق (علیه السلام) فرمود :

إنّ اللهَ أدَّبَ مُحَمّداً (صلی الله علیه وآله وسلم) فَأحْسَنَ تَأدِیبَهُ فَقالَ : خُذِ العَفْوَ وَأْمُر بِالعُرفِ وَأعْرِض عَنِ الجَاهِلِینَ(۲) .

خدا پیامبرش را به ادب آراست و نیکو آراست و ادب این بود که به او فرمود : « ملازم گذشت باش و به امور شایسته و پسندیده فرمان ده و از نادانان روی بگردان » .

پاورقی

۱ این روایت در مصادر مختلف با کمی اختلاف ذکر شده است :

عن مبارک مولی الرضا علی بن موسی (علیهما السلام) قال : لا یکون المؤمن مؤمنا حتی یکون فیه ثلاث خصال : سنه من ربه ، وسنه من نبیه ، وسنه من ولیه ، فأما السنه من ربه : فکتمان سره ، قال الله جل جلاله ( عالِمُ الْغَیْبِ فَلاَ یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلاَ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُول ) وأما السنه من نبیه : فمداراه الناس ، فإن الله عز و جل أمر نبیه بمداراه الناس فقال : ( خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ ) وأما السنه من ولیه ، فالصبر فی البأساء والضراء ، یقول الله عز و جل ( وَالصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَالضَّرّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ) .

کافی : ۲ / ۲۴۱ ، باب المؤمن وعلاماته ، حدیث

۳۹; عیون اخبار الرضا : ۱ / ۲۵۶ ، باب ۲۶ ، حدیث ۹ ; امالی صدوق : ۳۲۹ ، المجلس الثالث والخمسون ، حدیث ۸ ; بحار الانوار : ۲۴ / ۳۹ ، باب ۲۶ ، حدیث ۱۶ و . . .

وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللّهِ

بقره ( ۲ ) : ۲۰۷

بخش دهم: روش پاکان در زندگی

دستورات اخلاقی خدای متعال به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)

پیامبر عزیز اسلام علاوه بر این که از سوی خدا در قرآن مجید توصیه به حسنات اخلاقی شده ، در غیر قرآن هم از جانب حق به حسنات اخلاقی سفارش شده است ، چنان که در روایتی می‌فرماید :

أوصَانِی رَبّی بِتِسع : أوصانِی بِالإخلاصِ فِی السرّ وَالعَلانِیَهِ ، وَالعَدلِ فِی الرِّضا وَالغَضَبِ ، وَالقَصدِ فِی الفَقرِ وَالغِنی ، وَأن أعفُوَ عَمّن ظَلَمَنِی ، وَأعطِیَ من حَرَمَنی ، وَأصِلَ مَن قَطَعَنی ، وَأن یکونَ صَمتی فِکراً ، وَمَنطِقی ذِکراً ، وَنَظَری عِبراً(۱) .

پروردگارم مرا به نه چیز سفارش فرمود : سفارش کرد به اخلاص در نهان و آشکار ، و عدالت در حالت رضا و غضب ، و میانه روی در هنگام فقر و ثروت ، و این که ببخشم آن کس را که بر من ظلم کرد ، و عطا کنم به آن که مرا محروم داشت ، و صله ی رحم کنم با آن که از من قطع رحم کرد ، و این که سکوتم فکر ، و سخنم ذکر ، و نگاهم دیده ی عبرت باشد .

برای توجه بیشتر به این سفارشات و درک کردن معانی و مفاهیم با ارزش این توصیه‌های گرانبها از زبان ائمه ی اطهار (علیهم السلام) به توضیح مختصر هر یک از

این

پاورقی

۱ تحف العقول : ۳۶ ; بحار الانوار : ۷۴ / ۱۴۰ ، باب ۷ ، حدیث ۸ .

وصایا می‌پردازیم .

اخلاص

باارزش‌ترین و مفیدترین و نجات بخش‌ترین عمل مؤمن ، عملی است که با هیچ هدفی جز به دست آوردن خشنودی حق انجام نگیرد و مایه ی آن جز رضای خدا چیزی نباشد و مدح و مذمت مردم در انجام یا ترکش اثر نداشته باشد و از هر جهت خالص و بی غل و غش و پاک از همه ی شوائب برای خدا انجام گیرد .

مؤمن باید با به کارگیری معرفت و بصیرتش و با به میدان آوردن اراده و همتش و با مواظبت کامل از رفتار و منشش پیوسته زبان قال و عملش به پیشگاه پروردگارش اعلام کند :

( إِنَّ صَلاَتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ )(۱) .

بی تردید نمازم و همه ی عباداتم و حیات و مرگم فقط برای خدا ، پروردگار جهانیان است .

عبادت کننده باید این حقیقت را به خود تلقین کند که : کدام چرخ در آسمان‌ها و زمین به اراده ی مردم می‌چرخد ، کدام فعل و انفعالات در عرصه ی هستی به خواست مردم انجام می‌گیرد ، کدام موجود به اراده ی مردم به وجود می‌آید و می‌میرد ، کدام کلید از کلیدهای بهشت و دوزخ به دست مردم است که من عبادت و کار خیرم را برای خوشایند آنان و جلب نظرشان انجام دهم ؟ !

اخلاص ورزیدن در همه ی کارها بویژه عبادت و طاعات از آثار سودمند فراوانی برخوردار است از جمله : رساندن انسان

به مقام قرب و سبب پذیرفته

پاورقی

۱ انعام ( ۶ ) : ۱۶۲ .

شدن اعمال و نجات از دوزخ و راه یافتن به بهشت و به خصوص باز شدن چشمه‌های حکمت از قلب و جاری شدنش بر زبان ، چنان که حضرت رضا (علیه السلام)از پدرانش از پیامبر اسلام روایت کرده است :

مَا أخلصَ عبدٌ للهِ عَزّ وَجلّ أربَعین صَباحاً إلاّ جَرَت یَنابِیعَ الحِکمهِ من قَلبِهِ عَلی لِسانِه(۱) .

بنده‌ای چهل روز نسبت به خدا اخلاص نورزید مگر این که چشمه‌های حکمت از قلبش بر زبانش جاری شد .

اسماعیل بن یسار می‌گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم می‌فرمود :

إنّ رَبَّکُم لَرَحیمٌ ، یَشکُرُ القلِیلَ ; إنّ العبدَ لَیُصلِّی الرکعتَیْنِ یُریدُ بِها وجهَ اللهِ فَیُدخِلهُ اللهُ بِه الجَنّهَ(۲) .

همانا پروردگارتان مهربان است ، عمل اندک را پاداش می‌دهد ، عبد دو رکعت نماز به خاطر خشنودی خدا به جا می‌آورد ، خدا به سبب آن او را وارد بهشت می‌کند .

حضرت امام جواد (علیه السلام) فرمود :

أفضلُ العِبادَهِ الإخلاَص(۳) .

برترین عبادت اخلاص است .

و نیز حضرت امام عسکری (علیه السلام) فرمود

لَو جَعلْتُ الدُّنیا کُلَّها لُقْمَهً وَاحِدهً ولَقَمْتُها من یَعبُدُ اللهَ خَالِصاً لَرَأَیْتُ أنِی مُقَصِّرٌ

پاورقی

۱ عیون اخبار الرضا : ۲ / ۶۹ ، باب ۳۱ ، حدیث ۳۲۱ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۲ ، باب ۵۴ ، حدیث ۱۰ .

۲ بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۴ ، باب ۵۴ ، حدیث ۱۶ .

۳ عده الداعی : ۲۳۳ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۵ ، باب ۵۴ ، حدیث ۱۹ .

فی

حقِّهِ(۱) .

اگر همه ی دنیا را یک لقمه کنم و آن را در دهان کسی که خدا را خالصانه عبادت می‌کند بگذارم فکر می‌کنم در حق او کوتاهی کرده‌ام !! »

حضرت صدیقه ی کبری فاطمه ی زهرا (علیها السلام) می‌فرماید :

مَن أصعَد إلی اللهِ خالِصَ عِبادَتِه ، أهبَط اللهُ عزّ وجلّ إلیه أفضلَ مَصلَحَتِهِ(۲) .

کسی که عبادت خالصش را به سوی خدا بالا فرستد ، خدای ( عز و جل ) برترین مایه ی شایستگی و صلاحیت او را به سوی او فرود آورد .

سفارش پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به معاذ

پیامبر در ضمن روایتی بسیار مفصل ، به معاذ بن جبل برای خالص شدنش سفارشاتی دارند که دانستنش بر همه ی مؤمنان واجب است . در بخشی از آن روایت به معاذ می‌فرماید :

زبانت را از بدگویی به برادران دینی ات و قاریان قرآن قطع کن ، گناهانت را بر عهده ی خود گیر ، بر عهده ی برادران دینی ات بار مکن ، با زشت گویی از دیگران خود را از عیوب پاک مدار ، با پایین بردن برادرانت خود را بالا مبر ، با کارهایت ریا مکن ، با امور دنیایی و مادی آخرت نمایی نداشته باش ، در نشست و برخاستت فحش مده که به خاطر اخلاق بدت از تو بپرهیزند ، در حالی که کسی نزدت قرار دارد درِ گوشی با کسی حرف نزن ، بر مردم تکبّر نورز که همه ی خوبی‌های دنیا از تو قطع می‌شود ، وحدت مردم را به پراکندگی نینداز که سگان دوزخ پاره پاره ات خواهند کرد . . . .

معاذ می‌گوید

به پیامبر خدا گفتم : چه کسی طاقت این خصلت‌ها را دارد ؟

پاورقی

۱ مجموعه ی ورام : ۲ / ۱۰۹ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۵ ، باب ۵۴ ، حدیث ۱۹ .

۲ عده الداعی : ۲۳۳ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۹ ، باب ۵۴ ، حدیث ۲۵ .

فرمود : معاذ بر کسی که خدا بر او آسان گیرد آسان است(۱) .

در هر صورت اخلاص در نیت و عمل چه در پنهان و چه در آشکار از توصیه‌های بسیار مهم حضرت حق به رسول باکرامت اسلام و به همه ی امت است .

معنای اخلاص

هنگامی که انسان در زندگی اش نسبت به همه ی امور ، خدا را مورد نظر قرار دهد و هر کار پسندیده‌ای را بدون توجه به مردم و تنها برای طلب خشنودی خدا انجام دهد ، خورشید اخلاص از افق قلبش طلوع می‌کند و این اخلاص به هر کاری که انجام می‌دهد ، ارزشی فوق العاده می‌بخشد و آن را به نقطه ی قبولی حق می‌رساند و سبب ورود انسان به حیات طیّبه در دنیا و ورود به بهشت و رضوان الهی در آخرت می‌گردد .

برای این که بدانیم آیا اخلاص در دل ما ظهور کرده است یا نه ، باید تعریف و ستایش و مذمت و سرزنش مردم را نسبت به کار مثبت خود ملاک و معیار قرار دهیم ، اگر از تعریف و ستایش مردم خوشحال شویم و از مذمت سرزنش آنان رنجیده خاطر گردیم هنوز به مقام اخلاص دست نیافته‌ایم ، و اگر ستایش

و سرزنش مردم برای ما تفاوتی نداشته باشد و هر ستایش و سرزنشی نسبت به حال ما یکسان باشد به توفیق حق به نقطه ی اخلاص رسیده‌ایم .

امام صادق (علیه السلام)در این زمینه روایت بسیار جالب و کلامی حکیمانه به این مضمون دارند :

لاَ یصیرُ العَبدُ عَبداً خالِصاً للهِ عَزّ وَجلّ حتّی یَصیرَ المَدحُ وَالذمُّ عِندَه سَواءٌ ; لاَِنّ

پاورقی

۱ فلاح السائل : ۱۲۴ ; بحار الانوار : ۶۷ / ۲۴۸ ، باب ۵۴ ، حدیث ۲۰ .

المَمدوحَ عِند اللهِ ( عَزّ وَجلّ ) لاَ یصیرُ مَذموماً بِذمِّهِم وَکَذلِکَ المذمومُ ، فَلاَ تَفرَحْ بِمدحِ أحد ; فَإنّه لاَ یزیدُ فِی منزِلَتِک عِندَ اللهِ ( عَزّ وَجلّ ) وَلاَ یُغنیکَ عَن المَحکومِ لَک وَالمَقدورِ عَلَیک(۱) .

هیچ بنده‌ای به مقام اخلاص ، نسبت به بندگی خدای ( عزّ و جلّ ) نایل نمی‌شود مگر این که مدح و ستایش و مذمّت و سرزنش نزد او یکسان گردد ، زیرا انسانی که نزد خدا مورد ستایش است با مذمت مردم مذموم نمی‌شود و کسی که نزد خدا مذموم است با مدح مردم ممدوح نمی‌گردد ، هرگز به مدح مردم شادمان مشو ، زیرا مقام و منزلتت را نزد خدا نمی‌افزاید و آن حکم و مقدری را که درباره ی تو لازم شده از تو برطرف نمی‌کند .

مخلصین آن چهره‌های برجسته‌ای هستند که با معرفت کامل راه زندگی را طی می‌کند و با مقید کردن هوا و شهوت به قیود الهی و ملکوتی عمر خود را با عمل کردن به دستورات و فرمان‌های حق می‌گذرانند و

دیگران را هم با نفس پاک و دم الهی خود به حقایق دعوت می‌کنند .

از پیام سلیمان به ملکه ی سبا استفاده می‌شود که آن حضرت بر اساس اخلاص و مقام نبوت خود ، به ملکه ی سبا اعلام می‌کند که هم اکنون برخیز و بیا ، من پیامبرم و کاری جز عمل به فرمان‌های حق و سر نهادن به پیشگاه ربّ و دعوت به سوی خدا ندارم ، من عامل مقیّد کردن هوا و شهوت به قیود الهیه‌ام نه شهوت پرست . اگر شهوتی دارم بر آن چیره‌ام نه این که اسیر شهوت زیبارویان باشم ، ریشه ی وجودی ام مانند ابراهیم خلیل و دیگر پیامبران بت شکنی است .

اگر روزی گذر ما به بتکده افتد ، نه تنها به بت سجده نمی‌کنیم بلکه بت در آن معبد پیش پای ما به سجده می‌افتد .

پاورقی

۱ سفینه البحار : ۸ / ۳۴ ، باب المیم بعد الدال ، النهی عن المدح .

آری ، چنین است آن چهره ی برجسته ی اخلاص و عمل ، محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) و آن برده ی هوا و شهوت ، ابوجهل ، هر دو گام به بتخانه گذاشتند ولی تفاوت زیادی است میان آن دو گام !

پیامبر اسلام قدم در بتخانه گذاشت و بت‌ها همگی در برابرش روی زمین افتادند ، در حالی که ابوجهل از اعماق جانش برای سجده ی بر بت‌ها سر به زمین سایید .

این جهان که نام دیگرش شهوت سراست بتخانه‌ای است که آشیانه ی هر دو گروه متضاد پیامبران

و کفّار است ، با این تفاوت که شهوت ، برده ی پاکان اولاد آدم است ، چنان که آتش طلا را نمی‌سوزاند تا تبدیل به خاکسترش کند هم چنان شهوت نمی‌تواند پاکان اولاد آدم را بسوزاند و تباهشان سازد(۱) .

اخلاص بی نظیر امام مخلصان

دشمنان خدا و پیامبر و مخالفان حق و حقیقت هنگامی که از متوقف کردن دعوت رسول اسلام مأیوس شدند ، تصمیم گرفتند از چهل قبیله ی پرقدرت عرب چهل نفر را برای کشتن پیامبر استخدام کنند تا در تاریکی شب دزدانه به خانه ی حضرت هجوم برند و او را از میان بردارند تا قریش برای خونخواهی از آن حضرت نتواند در برابر چهل قبیله مقاومت کند و در نتیجه آن خون پاک و پرقیمت پایمال گردد .

پیامبر اسلام از جانب حضرت حق مأمور به هجرت شد . داستان هجرت و اجتماع کافران را برای کشتنش با علی (علیه السلام) که در آن زمان بیش از بیست سال از عمر مبارکش نگذشته بود در میان گذاشت و از او دعوت کرد که برای حفظ حالت طبیعی خانه در بسترش بخوابد تا او بتواند از مکه به مدینه برود و دعوتش

پاورقی

۱ شرح مثنوی معنوی : ۱۰ / ۲۶ .

را برای نجات مردم از کفر و شرک و گناه و فساد ادامه دهد .

علی (علیه السلام) جانش را نثار خدا کرد و وجودش را به طاعت خدا فروخت و برای بذل کردن خون مبارکش برای رهایی پیامبر از شرّ دشمنان اعلام آمادگی کرد .

او با این نیت در بستر پیامبر آرمید . دشمنان خانه را محاصره کردند و منتظر فرصت ماندند تا

ناجوانمردانه به آن بستر هجوم کنند و نیت شوم خود را عملی سازند .

اگر چنین داد و ستدی اتفاق نمی‌افتاد ، تبلیغ دین ناتمام می‌ماند و جان پیامبر در معرض خطر قرار می‌گرفت و برای همیشه چراغ دین خاموش می‌شد و حسودان نابکار و دشمنان غدّار به اهداف شوم خود دست می‌یافتند !

دشمنان ، اوّل طلوع سپیده به خانه هجوم بردند . وقتی علی را دیدند که در برابر آنان مقاومت کرد پراکنده شدند و از کشتن او منصرف شدند ; تدبیرشان نابود شد و خانه ی خیالات باطلشان فرو ریخت و به یأس و ناامیدی دچار گشتند و آرزوهایشان بر باد رفت . پیامبر به سلامت به مدینه رفت و امور دین نظام گرفت و چراغ اسلام ابدی شد و بنای ایمان به استواری رسید و شیطان به بند شکست افتاد و کافران و مشرکان خوار شدند و این فضیلت و کرامت که احدی را در عالم هستی در آن شرکت نیست برای امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه السلام) ثبت شد و این آیه ی شریفه برای نشان دادن اخلاص آن امام مخلصان نازل گشت(۱) :

( وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ

پاورقی

۱ جریان لیله المبیت و نزول این آیه شریفه در شأن حضرت امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب (علیه السلام) در مصادر شیعه و سنی به نحو اجمال یا تفصیل ذکر شده است : تفسیر کبیر ( فخر رازی ) : ۶ / ۲۲۳ ; مجمع البیان : ۲ / ۳۹۰ ; تفسیر عیاشی : ۱ / ۱۰۱ ، حدیث ۲۹۲ ; تفسیر

برهان : ۲ / ۱۵۰ ; تفسیر فرات : ۶۵ ، حدیث ۳۲ ; تفسیر قمی : ۱ / ۷۰ ; تفسیر المیزان : ۲ / ۱۴۸ ; امالی طوسی : ۴۴۶ ، حدیث ۹۹۶ ; روضه الواعظین : ۱ / ۱۰۴ ; ارشاد مفید : ۱ / ۵۱ .

بِالْعِبَادِ )(۱) .

کس دیگر از مردم برای جشن خشنودی خدا جان خویش را فدا کند . خدا بر این بندگان مهربان است .

در این بیع وشرا وخرید وفروش وداد وستد ، فروشنده امیرالمؤمنین(علیه السلام) ، خریدار خدا ، جنس جان ، و قیمت نه بهشت بلکه رضا و خشنودی خدا بود و شاید معنای ( وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ ) این باشد که من با آفریدن علی و این کاری که او در آن شب انجام داد زمینه ی استواری دین و رساندن رحمتم را برای شما فراهم آوردم ! و از طریق وجود علی راه نجات از مهالک و جاده ی رسیدن به سعادت ابد را برای شما آماده ساختم .

اخلاص بنا کننده ی مسجد گوهرشاد

این مسجد در زمان شاهرخ میرزا به وسیله ی زنی باکرامت کنار حرم حضرت امام رضا (علیه السلام) ساخته شد . شبانه روز چند هزار نفر در آن نماز واجب و مستحب می‌خوانند و صدها نفر از مواعظ و سخنرانی‌هایی که عالمان ربّانی ایراد می‌کنند استفاده می‌نمایند ، و ده‌ها نفر کنار کرسی فقه و اصول و تفسیر علمای بزرگ بهره‌ها می‌برند و میلیون‌ها نفر به هنگام ازدحام زائران رو به حرم حضرت رضا در آن مکان شریف زیارت می‌خوانند و این همه حکایت از

اخلاص سازنده ی آن دارد ; زیرا اگر اخلاص او نبود این همه سود معنوی از آن چشمه ی زلال ملکوتی جاری نمی‌شد .

پاورقی

۱ بقره ( ۲ ) : ۲۰۷ .

جوشش اخلاص از پاکدلی گمنام

عالمی بزرگوار و صاحب نفسی بردبار برایم حکایت کرد : اهل خیری ، کریم بزرگواری مسجدی را در محلّی مورد نیاز بنا کرد و آن را برای اقامه ی نماز و مجالس مذهبی آماده نمود ، ولی از این که آن را بر اساس علاقه اش به جای گلیم و موکت مفروش به فرش‌های قابل توجه کند به خاطر کمبود مال بازماند .

خادم مسجد گفت : شبی به منزل یکی از اقوامم که فاصله‌ای بسیار دور با مسجد داشت مهمان بودم ، به خاطر گذشتن وقت نتوانستم به مسجد بازگردم ، نزدیک اذان صبح جهت آماده کردن مسجد برای نماز جماعت به مسجد بازگشتم ، دیدم به جای قفل درب زنجیری به آن بسته شده ، به نظرم آمد دزدی به مسجد زده و آنچه را توانسته برده ، وقتی وارد مسجد شدم و چراغ‌ها را روشن کردم دیدم تمام محوطّه ی نمازخانه با فرش‌های دست بافت شهر مشهد مفروش شده و چندین جعبه و کارتن که محتوی انواع ظروف جهت پذیرایی از چند صد نفر است در گوشه ی مسجد قرار دارد و نامه‌ای به این مضمون روی یکی از جعبه‌ها نهاده شده : ای خادم ! چند شب بود مسجد را زیر نظر داشتم تا شب گذشته دیدم مسجد را رها کردی و رفتی ، با استمداد از حق تمام شبستان را فرش

کردم و این ظروف را برای مصرف در مجالس مذهبی محرم و صفر و افطار ماه رمضان آوردم ; اگر بخواهی مرا بشناسی که کیستم و از کجایم ، قیامت از محضر حق بپرس ، اگر صلاح بود مرا معرفی می‌کند ، اگر صلاح نبود معرفی نمی‌نماید و من این کار را در دنیا فقط برای رضای محبوب انجام دادم و بس !!

اخلاص ، مرتفع‌ترین قله ی معنویت

قرآن مجید مردم را از نظر عقاید و اعمال به چهار دسته تقسیم کرده است :

مؤمن ، مشرک ، کافر ، منافق .

مؤمن انسانی است که باورهایش بر اساس حق و اعمالش پاک و همراه با نیت صادقانه و برای همیشه اهل نجات و سعادت است .

مشرک انسانی آلوده باطن است که باورهایش شرک آلود و اعمالش ناخالص است ، و اگر توبه نکند برای همیشه دچار شقاوت و عذاب الیم است .

کافر موجودی است که باورهایش بر اساس گمان باطل و خیال فاسد و اعمالش شیطانی و برای همیشه اگر به خدا رجوع نکند بدبخت و خوار و اهل آتش است .

و منافق آلوده قلبی است که از نظر قرآن از مشرک و کافر بدتر و عذابش دردناک تر و منزلتش از همه ی موجودات پست تر است . ولی قرآن مجید می‌گوید اگر منافق توبه ی واقعی کند و مفاسد گذشته اش را اصلاح نماید و به خدا تمسّک جوید و عبادتش را برای خدا خالصانه انجام دهد از گروه مؤمنان محسوب خواهد شد و به اجر عظیم خواهد رسید .

( إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الاَْسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً * إِلاَّ الَّذِینَ تَابُوا

وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللّهِ وَأَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّهِ فَأُولئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَسَوْفَ یُؤْتِ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً )(۱) .

بی تردید منافقین در گودترین و پست‌ترین جایی از آتش دوزخند ، و برای آنان یاوری نخواهی یافت ، مگر کسانی که توبه کنند ، و ظاهر و باطن خود را اصلاح نمایند و به خدا تمسّک ورزند ، و عبادتشان را برای خدا خالص نمایند ، اینان در نتیجه با مؤمنان خواهند بود ، و خدا به زودی مؤمنان را پاداش بزرگ خواهد داد .

پاورقی

۱ نساء ( ۴ ) : ۱۴۵ ۱۴۶ .

با خالصان باش

خدای متعال از این که ثروتمندان و صاحبان مال و جاه و زر و زیور نمی‌پسندند پیامبر بزرگ اسلام با فقیران مؤمن و تهیدستان پاک دل و خالصان مطیع حق نشست و برخاست داشته باشد و آنان را در محضر مبارکش بپذیرد ، اظهار نفرت کرد و خواسته ی بی جای آنان را مردود شمرد ، و در آیه‌ای بسیار بسیار مهم وظیفه ی پیامبر عزیز اسلام را در رابطه با آن چهره‌های نورانی و آن آلوده دلان بیان داشت :

( وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاهِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَهَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً )(۱) .

با آنان باش که پیوسته پروردگارشان را در شب و روز عبادت می‌کنند و تنها خشنودی و رضای او را می‌خواهند و دیده از آنان برمگیر و روی از آنان برمتاب و از کسی که دلش را از قرآنم و یادم بی خبر کرده‌ام و هوای نفسش را پیروی می‌کند و سراسر زندگی اش زیاده روی است پیروی مکن .

خدا و شیطان

پیامبر بزرگ اسلام در روایتی بسیار باارزش آنچه خوبی از انسان صادر می‌شود و شرایط لازم در آن جمع است خالص و پاک برای خدا می‌داند و آنچه زشتی از آدمی سر می‌زند گرچه صورتی حق به جانب داشته باشد از شیطان به حساب می‌آورد ; او می‌فرماید :

پاورقی

۱ کهف ( ۱۸ ) : ۲۸ .

یَا أیُّها النّاسُ إنَّما هُو اللهُ وَالشَّیطانُ وَالحقُّ وَالبَاطِلُ وَالهُدَی وَالضَّلالَهُ وَالرُّشْدُ وَالغَیُّ وَالعاجِلَهُ وَالآجِلَهُ وَالحَسناتُ وَالسَّیِّئاتُ ، فَما کَانَ مِن حَسَنات فَللهِِ وَما کَانَ مِن سَیِّئات فَلِلشَّیطانِ لَعَنهُ اللهُ(۱) .

ای مردم خدا و شیطان و حق و باطل و هدایت و گمراهی و رشد و بیراهه ، دنیا و آخرت ، خوبی‌ها و بدی‌ها ، پس آنچه از خوبی هاست برای خداست و آنچه از بدی هاست برای شیطان است که لعنت خدا بر او باد .

عدالت در خشنودی و خشم

پیامبر اسلام می‌فرماید : دیگر حقیقتی را که حضرت حق به من سفارش فرمود رعایت کنم این است که به هنگام خشنودی و خشم ، عدالت را در مورد همگان رعایت کنم و از افراط و تفریط در برخورد با مردم بپرهیزم .

گاهی ممکن است انسان در هنگام خشنودی و رضایت ، و زمان خشم و غضب دچار افراط یا تفریط در عمل و اخلاق و بویژه در تعریف و ستایش یا مذمت و سرزنش یا داوری و قضاوت شود . سفارش حضرت حق این است که چه هنگام خشنودی و چه زمان خشم و غضب از افراط و تفریط بپرهیزید و عدالت را در اموری که کنار این دو حالت باید

لحاظ نمایید ، مراعات کنید .

مردم در پاره‌ای از امور به فرامین حق بویژه در مسأله ی داوری و قضاوت و شهادت و گواهی به سود و زیان طرفین نزاع ، به سبب خشنودی از کسی که با او نسبت دارد و خشم بر طرف دیگر ، دچار افراط و تفریط می‌شوند و از این ناحیه حقّی را از صاحب حقّی پایمال و حرامی را در اختیار طرف دیگر قرار می‌دهند و زمینه ی خشم خدا را برای خود فراهم می‌آورند .

پاورقی

۱ کافی : ۲ / ۱۵ ، باب اخلاص ، حدیث ۲ .

قرآن مجید مردم را دعوت می‌کند که در همه ی شرایط و در همه ی حالات چه در داوری میان مردم ، چه در مرحله ی گواهی و شهادت و چه در هنگام حکومت و چه در وقت سخن گفتن و چه در برخورد با همسر و فرزند ، عدالت را رعایت کنند و از افراط و تفریط بپرهیزند :

( إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ )(۱) .

خدا به عدالت و نیکی نمودن و بذل و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد و از زشتی‌ها و منکرات و تجاوز نهی می‌کند و شما را همواره موعظه می‌کند تا متذکّر حقایق شوید .

( یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلاَ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْم عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی . . . )(۲) .

ای مؤمنان قیام کننده به تکالیف و وظایف برای خدا باشید و نسبت به ملت‌های دیگر

گواه عدالت و انصاف ، و نباید دشمنی گروهی شما را بر آن بدارد که عدالت نورزید ، عدالت به خرج دهید که عدالتورزی به تقوا نزدیک تر است .