فرهنگ مصادیق:استغفار

استغفار

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	استغفار – پژوهه
۲	استغفار – ویکی شیعه
۳	چگونه استغفار کنیم ؟
۴	استغفار و نقش شگرف آن ؛ چگونه استغفار کنیم ؟
5	استغفار – ویکی فقه

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	استغفار برای کفّار
۲	استغفار برای منافقان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده: صالح ویسی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/12/14
واژگان کلیدی: استغفار، توبه، ندامت، گناه، بازگشت، مغفرت.

مقدمه

هر انسانی تحت هر شرایطی از نظر ساختمان ذات و شئون باطن، پاک و سالم به دنیا می‌آید. در روایتی از رسول الله (ص) چنین نقل شده که: «کُلُّ مَولود یولد عَلَی الْفِطْرَهِ حَتّی یَکُونَ ابواه یهودانه وینصِّرانه»
«هر طفلی بر اساس بافت توحید و اسلام و نبوت و ولایت به دنیا می‌آید. این پدر و مادر او هستند که او را در مدار یهودیت و نصرانیت قرار می‌دهند.»
حرص، حسد، بخل، ریا، فسق، فجور و دیگر گناهان ذاتی انسان نیستند بلکه عوارضی هستند که بر اثر یک سلسله عوامل خانوادگی یا اجتماعی یا معاشرتی گریبانگیر انسان می‌شود.
انسان بر اثر این عوامل دچار خطای فکری، انحراف قلبی، رذایل اخلاقی و سیئات عملی می‌شود، که در صورت واقع شدن در همچنین موقعیتی باید برای سعادت خویش دست به کار شده و از تعالیمی که قرآن و حضرات معصومین (ع) برای بازگشت به آغوش الهی نشان داده‌اند استفاده نماید تا بتواند در صراط مستقیم حرکت کند.
بهترین راه برای رهایی از رذایل اخلاقی تقوا و ترک گناه و اجتناب از محرمات صغیره و کبیره است و در صورت واقع شدن در منجلاب گناه باید سریعا استغفار نموده و توبه کرد.
قرآن کریم از قول حضرت نوح(ع) چنین نقل می‌فرماید: «به درگاه پروردگارتان استغفار کنید، او بسیار آمرزنده است. [استغفار کنید] تا باران را پی درپی بر شما فرو فرستد و شما را با اموال و فرزندان یاری نماید و برایتان باغ‌هایی و نهرهایی فراهم آورد». حضرت آیت الله بهجت(ره) با یاد آوری این آیات، توصیه به کثرتِ استغفار داشت، و چنین می‌فرمود: «زیاد از روی اعتقاد کامل بگوئید: «أستغفرالله». هیچ چیز شما را منصرف نکند غیراز ضروریات و واجبات تا کلیه ابتلائات رفع شود، بلکه بعد از رفع آنها هم بگوئید، برای اینکه امثال آنها پیش نیاید و اگر دیدید رفع نشد، بدانید یا ادامه نداده‌اید یا آنکه با اعتقاد کامل نگفته‌اید.
نبی مکرم اسلام (ص) در مورد استغفار فرمود: آیا شما را به دردتان و دوایتان خبر ندهم؟ اصحاب عرض کردند: بلی یا رسول الله (ص) حضرت فرمود: درد شما گناهان است و دوای شما استغفار.»

مفهوم شناسی استغفار

واژه استغفار به معنای درخواست مغفرت از ریشه «غ ـ ف ـ ر» و در لغت به معنای پوشش است، چنان که گفته می‌شود: «اصبغ ثوبک بالسواد فهو أغفر لوسخه » لباست را رنگ سیاه کن تا در برابر چرک پوشاننده تر باشد . به «کلاه خُود» نیز از آن جهت که سر را از آسیبها می‌پوشاند، مِغفَر می‌گویند، و پارچه‌ای را که به صورت آستر، یک سوی لباس را پوشش می‌دهد، غَفَر می‌نامند.
استغفار در اصطلاح، به معنای درخواست زبانی یا عملی آمرزش و پوشش گناه از پیشگاه خداوند، و هدف از آن درخواست مصونیت از آثار بد گناه و عذاب الهی است.

انواع استغفار

استغفار یا قولی است و بر زبان جاری می‌شود، و یا به واسط عملی که نشان از ندامت و پشیمانی باشد انجام می‌شود.
استغفار از نظر شرعی از این سه حالت خارج نیست.
الف) مستحب: از آن جهت که بهترین دعا و عبادت به شمار می‌رود، در همه حالات به ویژه در ماه رمضان، در وقت سحر، در قنوت نماز وتر، در نماز باران و ... مستحب است.
ب) واجب: برای رهایی از گناهان اخلاقا واجب است انسان توبه و استغفار کند و در برخی صور نیز واجب شرعی می‌شود که از جمله آنها استغفار به عنوان کفّاره واجب بر محرم در صورت جدال کمتر از سه بار و فسوق یا بدل کفّاره واجب بر کسی که توان انجام هیچ یک از خصال کفّاره (آزاد کردن برده، گرفتن دو ماه روزه یا اطعام یا پوشاندن شصت فقیر) را ندارد واجب است.
ج) حرام: استغفار برای مشرکان و کفّار به نصّ قرآن کریم« ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکینَ وَ لَوْ کانُوا أُولی قُرْبی مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحیم » « نباید پیامبر و کسانی که ایمان آورده‌اند برای مشرکان هر چند از خویشاوندان باشند- پس از آنکه دانستند که به جهنم می‌روند- طلب آمرزش کنند.» و نیز برای مخالفان و منافقان، حرام است.
در آیه دیگر خداوند به پیغمبر (ص) می‌گوید: «اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعینَ مَرَّهً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقین » اگر برای این‌ها استغفار کنی یا طلب آمرزش نکنی، برای این‌ها مساوی است؛ حتی اگر هفتاد بار برایشان طلب آمرزش کنی، هیچ فایده‌ای ندارد. این‌ها آمرزیده نمی شوند، چون به خداوند و رسولش کفر ورزیدند؛ خداوند گروه فاسق را هدایت نمی کند.

شبهات استغفار

اگر استغفار برای کفار حرام است پس چرا حضرت ابراهیم (ع) برای عمویش آذر که بت پرست بود استغفار نمود؟
حضرت ابراهیم علیه السلام به وعده‌ای که داده بود، وفا نمود و برای آزر از خداوند متعال طلب آمرزش کرد؛ چنان که قرآن می‌فرماید: « وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهیمَ لِأَبیهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَهٍ وَعَدَها إِیَّاه...» استغفار ابراهیم (ع) برای پدرش (عمویش آزر) فقط به خاطر وعده‌ای بود که به وی داده بود تا وی را به سوی ایمان جذب کند.
در روایتی امام صادق (ع) به یکی از اصحاب فرمود: نظر مردم درباره این آیه چیست؟ گفتم: می‌گویند: حضرت ابراهیم (ع) به پدرش وعده داد که برای او استغفار کند. حضرت فرمود: چنین نیست، بلکه حضرت ابراهیم (ع) به او وعده داد اگر اسلام آورد، برایش استغفارنماید. وقتی معلوم شد که او دشمن خداست از او بیزاری جست.

استغفار در قرآن

مفهوم آمرزش خواهی ۶۸ بار در قرآن آمده است که ۴۳ مورد از آن در صورتهای گوناگون باب استفعال، ۱۷ مورد در قالب «إغفر»، سه مورد به صیغه «یغفر»، دو مورد «تغفر» و یک بار به صورت «مغفره» به کار رفته است.
در دو آیه نیز فرمان استغفار با واژه «حِطَّه» آمده و نقل شده است؛ خداوند به بنی اسرائیل فرمان استغفار داد تا مشمول مغفرت الهی قرار گیرند.
خداوند راه توبه و استغفار را برای همه باز گذاشته است و می‌فرماید: «وَ تُوبُوا اِلَی اللهِ جَمیعاً اَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ، ای مؤمنان! همگی با هم به سوی خدا توبه کنید و باز گردید شاید رستگار شوید.
همچنین راه بازگشت به سوی خویش را به بندگانش آموخته است و ابتدا دستور عذرخواهی و استغفار، سپس فرمان به توبه می‌دهد: «َاسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ» از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، پس از آن توبه کرده و به سوی او باز گردید.
با این وجود در آیاتی دیگر به اثرات استغفار در دنیا اشاره شده است مانند: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً/یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً/وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوال وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّات وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً» از پروردگار خویش آمرزش طلبید که او بسیار آمرزنده است (اگر چنین کنید) او (باران) آسمان را پی درپی بر شما فرو می‌فرستد و شما را با اموال و فرزندان بسیار کمک می‌کند و باغ‌های سرسبز و نهرهای جاری در اختیارتان قرار می‌دهد.
تفسیر شریف مجمع البیان در روایتی نقل می‌کند: «مردی به حضرت مجتبی (علیه السلام) از قحطی و گرانی شکایت کرد، حضرت به او فرمودند: از گناهانت استغفار کن. دیگری به حضرت از تهیدستی گله کرد، حضرت فرمودند: برای گناهت درخواست غفران کن. دیگری به حضرت عرضه داشت: دعا کن خداوند فرزندی به من عنایت کند، فرمودند: از گناهانت استغفار کن، یاران به حضرت عرضه داشتند: شکایت‌ها و درخواستها مختلف بود، ولی شما همه را امر به توبه و استغفار فرمودید! حضرت پاسخ دادند: من این حقیقت را از پیش خود نگفتم، بلکه از آیات سوره ی نوح، از آنجا که می‌فرماید: « استغفروا ربّکم ...» تا آخر استفاده نموده و آنان را راهنمایی کردم، که حل مشکل شما به دست باکفایت توبه است.
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً » ای کسانی که ایمان آوردید، به سوی خدا توبه کنید، توبه‌ای خالص، امید است پروردگارتان گناهانتان را ببخشد.
معاذ بن جبل درباره «توبه نصوح » از پیامبر (ص) سؤال کرد، آن حضرت در پاسخ فرمود: «ان یتوب التائب ثم لا یرجع فی الذنب کما لا یعود اللبن فی الضرع» آن است که شخص توبه کننده به هیچ وجه بازگشت به گناه نکند، آنچنان که شیر به پستان هرگز باز نمی‌گردد.
بنابراین دستور به استغفار از خود قرآن گرفته شده و در روایات نیز بر آن تأکید شده است.

استغفار انبیاء در قرآن و دلایل آن

بیشتر آیات قرآنی به استغفار انسان‌های عادی مربوط است، و در پاره‌ای آیات نیز از استغفار پیامبران و فرشتگان سخن به میان آمده است.
استغفار انبیا(ع) برای خویش که حدود ۳۰ آیه از قرآن به آن اشاره دارد، به دلیل عصمت آنان از هر معصیت، به معنای آمرزش خواهی از گناه نیست. به نظر شیعه و بسیاری از فقیهان از اصحاب مالکی، ابوحنیفه و شافعی، پیامبران الهی از همه گناهان حتّی صغایر معصوم اند، زیرا همه مردم مأمورند از گفتار و رفتار آنان پیروی کنند و این فرمان با ارتکاب گناه هرچند صغیره از سوی آنان سازگاری ندارد.
قرآن همچنین، پیامبران را با وصف «مُخلَصین» ستوده است و طبق آیات ۸۲ و ۸۳ سوره ص، شیطان برای اغوای بندگان مخلَص خدا راهی ندارد، بر این اساس، استغفار انبیا (ع) نوعی تعلیم به امّت هاست تا بتوانند به وسیله آمرزش خواهی، ضمن جبران گناهان خویش، رحمت الهی را شامل حال خود کنند. و یا برای ترک اولی است که بعضا انجام داده‌اند و این به معنای گناه نیست بلکه به معنای ترک کار خوب است.
برای مثال در داستان حضرت موسی(ع) آمده است:«لَهُم عَلَی ذَنبٌ» آنان را بر من(دعوی) گناهی است، در صورتی که کشتن مرد قبطی گناه نبود، بلکه یاری شخص ستم دیده بود؛ ولی در نظر مردم گناه به شمار می‌رفت و درخواست آمرزش حضرت موسی به این معنا بود که این امر بر مردم پوشیده بماند تا وی را مجرم ندانند.

استغفار پیامبر (ص) و ائمه (ع)

چرا نبی مکرم اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) در دعاها و مناجات خود استغفار می‌نمودند مگر این بزرگواران معصوم نبودند؛ پس استغفار آنها به چه معناست؟
در جواب از این شبهه باید گفت: استغفار هیچ ملازمه‌ای با ذنب و گناه ندارد و انسانی که استغفار می‌کند، ممکن است گناهی مرتکب نشده باشد.
استغفار نمودن نیز هرگز دلالت بر این که انسان حتما گناه کرده باشد ندارد؛ بلکه «استغفار» دعا و ذکر باری تعالی بوده و عبادت است؛ لذا ائمه(ع) و پیغمبر گرامی اسلام(ص) همواره استغفار می‌نمودند. استغفار هرگز تنافی با عصمت نداشته و عبادتی است از عبادات الهی؛ بلکه استغفار «خیر العبادات» است.
در این باره امام صادق(ع) می‌فرمایند: «خیر الدّعا الأستغفار» استغفار بهترین دعا می‌باشد.
همچنین دلیلی که بسیاری از علماء در مورد استغفار حضرات معصومان ذکر نموده‌اند این است که آنها برای تعلیم دادن به دیگر انسانها این دعاها را می‌خواندند و الگویی برای ارتباط بین انسان و خداوند بوده، که دیگران نیز اینگونه خدا را بخوانند.
و همچنین در پاسخ به علت تکرار و مداومت ائمه(ع) و پیغمبر اکرم(ص) بر استغفار باید گفت: وقتی «استغفار» دعا و عبادت است و نیز امر به الحاح و اصرار در دعا وارد شده که انسان در دعا الحاح کند؛ نه یک بار بلکه آن را تکرار نماید؛ و همین دلیل تکرار استغفار در سیره ائمه معصوم (ع) می‌باشد.
آیت الله مجتبی تهرانی (ره) دراین باره فرمودند: «بیشتر ناله اولیا از درد فراق و جدایی از محبوب و کرامت او است و در مناجات‎های خود هم به این مطلب اشاره کرده‎اند». آه و ناله و درد آن‌ها از این است که چرا من را از آن گلستان مناجات به اینجا آوردند. و اینکه «خود وقوع در کثرت و نشئه ظهور و اشتغال به تدبیرات مُلکی بلکه تأییدات ملکوتی، رنج و المی است که ما حتی نمی‎توانیم تصوّر آن را هم بکنیم». «وقوع در کثرت» یعنی همین که ایشان از آن عالم بالا به این عالم پایین نزول کردند. عالم کثرت، همین عالم دنیا است. همین بودنِ در اینجا و این که در اینجا به یک سنخ تدبیرات مُلکی و دنیوی، بلکه بالاتر، به تأییدات ملکوتی مشغول شوند، رنج و المی است که ما حتّی نمی‎توانیم آن را تصوّر کنیم.
و نیز توجه به مباحات در زندگی در نظر انسانی که در آن حدّ از علوّ درجه است، یک نوع سقوط و انحطاط محسوب شود. قرار گرفتن در چارچوب ضرورت‌های مادّی و جسمانی و نیم نگاه به مباحات و به مسائل عادی زندگی می‌تواند علت استغفار کردن ائمه (ع) بوده باشد.
بنابراین استغفار ائمه (ع) در دعاهایی چون کمیل و عرفه و ... به عنوان ذکر و عبادت به شمار می‌رود چرا که استغفار یک معنا بیشتر ندارد و آن طلب رحمت است؛ و تنها تفاوت آن این است که طلب رحمت برای غیر معصومان (ع) برای مغفرت و غفران گناهان می‌باشد و استغفار معصومان (ع) برای قرب الی الله و ترقی در مراتب عالیه الهی است. فلذا منظور از استغفار، درخواست آمرزش از گناهان پیشین و مقصود از توبه پشیمانی و بازگشت به سوی خدا درباره گناهانی است که امکان دارد در آینده واقع شود.

استغفار در روایات

روایات فراوانی در مورد استغفار و بازگشت به مسیر الهی در کتب روایی می‌باشد که به عنوان نمونه به برخی از آنها اشاره می‌نماییم.
امام صادق (ع) می‌فرمایند: «مَنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ بَعْدَ الْعَصْرِ سَبْعِینَ مَرَّهً- غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ سَبْعَمِائَهِ ذَنْبٍ- فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ فَلِأَبِیهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لِأَبِیهِ فَلِأُمِّهِ- فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لِأُمِّهِ فَلِأَخِیهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لِأَخِیهِ فَلِأُخْتِهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لِأُخْتِهِ فَلِلْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ.»
اگر کسی بعد از نماز عصر هفتاد مرتبه استغفار نماید خداوند در آن روز هفتصد گناه را از او می‌بخشد، و اگر گناهی نداشته باشد گناهان پدرش را می‌بخشد، و اگر پدرش نیز گناهی نداشته باشد گناهان مادرش را می‌بخشد، و چنانچه مادرش گناهی نداشته باشد گناه برادرش را می‌بخشد، و اگر برادرش نیز گناهی مرتکب نشده باشد گناه خواهرش را می‌بخشد و اگر خواهرش نیز گناه نکرده باشد ( الاقرب فالاقرب کرده) و گناهان نزدیکان او را می‌بخشد.
رسول گرامی اسلام (ص) می‌فرمایند: «مَنْ أَکْثَرَ الِاسْتِغْفَارَ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ کُلِّ هَمٍّ فَرَجاً- وَ مِنْ کُلِّ ضِیقٍ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب» کسی که زیاد استغفار گوید و از خدا عذرخواهی کند، خداوند از هر غصه‌ای برایش گشایشی قرار دهد و از هر تنگنایی راه فراری پیش پایش گذارد و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد.
البته مراد از رزق در این حدیث تنها مال و ثروت دنیا نیست، بلکه رزق شامل امور معنوی چون رفیق خوب و همسفر خوب و ... نیز می‌شود.

رسول الله (ص) در روایت دیگری می‌فرمایند: «أَکْثَرُوا مِنَ الإِسْتِغْفارِ، فی بُیوتِکُمْ وَ فی مَجالِسِکُمْ وَ عَلی مَوائِدِکُمْ وَ فی أَسْواقِکُمْ وَ فی طُرُقِکُمْ وَ أَیْنَما کُنْتُمْ فَاِنَّکُمْ لاتَدْرُونَ مَتی تَنْزِلُ الْمَغْفِرَهُ»
در خانه‌ها و مجالستان، سر سفره‌ها و در بازارهایتان، و در مسیر رفت و آمدهایتان و هر جا که بودید زیاد استغفار کنید، چرا که شما نمی‌دانید آمرزش خداوند چه زمانی نازل می‌شود.
و حضرت امیرالمومنین (ع) در روایتی می‌فرمایند:«تَعَطَّروا بِالإِسْتِغْفارِ، فَلا تَفْضَحَنَّکُم رَوائِحُ الذُّنُوبِ» با استغفار و آمرزش خواهی از خداوند، خود را معطّر کنید تا بوی بد گناهان شما را رسوا نکند.
امام صادق (ع) به نقل از پدرانش به نقل از پیامبر(ص) فرمود: «طُوبَی لِمَنْ وَجَدَ فِی صَحِیفَتِهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ تَحْتَ کُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّه» خوشا به حال آنکه روز قیامت در نامه عملش زیر هر گناهی استغفر الله باشد»
انسان ممکن است تصمیم داشته باشد گناه را انجام ندهد، ولی باز دچار لغزش شود و انجام دهد؛ باید دوباره توبه کند. اگر انسان صد بار هم توبه شکست، باز هم بابِ توبه باز است. توبه و استغفار باید به گونه‌ای باشد که از همان ابتدا قصد برگشت به همان خلاف و اشتباه در میان نباشد چرا که این کار بیهوده است و حاصلی نیز به دنبال ندارد.
امام رضا (ع) دراین باره می‌فرمایند: «من استغفر بلسانه و لم یندم بقلبه فقد استهزئ بنفسه»؛ کسی که به زبان استغفار می‌کند، اما در دل از گناه پشیمان نیست این آدم خودش را مسخره می‌کند. استغفار، یعنی انسان واقعاً به طور جدّ از خدای متعال بخواهد که او را به خاطر این کارِ خلاف ببخشد. چطور انسان تصمیم دارد که باز همان کار خلاف را انجام دهد؟و در این حال استغفار هم انجام دهد.
به قول قدسی مشهدی:
سبحه در کف، توبه بر لب، دل پُر از شوق گناه
معصیت را خنده می‌آید بر استغفار ما
هرچند انسان بعد از توبه به دنبال تکرار گناه و یا گناه دیگر رود نباید توبه و استغفار را ترک نماید. دراین باب محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام گزارش کرده است. که حضرت فرمود: «محمد بن مسلم! گناهان مؤمن ـ چنانچه از آن‌ها توبه کند ـ آمرزیده شده است، پس مؤمن توبه کننده باید پس از توبه و آمرزش به فکر آینده باشد؛ و بدان که به خدا سوگند این امکان و فرصت تنها در اختیار مؤمنان (شیعیان) است. من (محمد بن مسلم) گفتم: حال اگر کسی پس از توبه و استغفار باز سراغ گناه رفت و باز توبه کرد [توبه اش پذیرفته می‌شود]؟ امام فرمود: محمد بن مسلم! فکر می‌کنی مؤمن از گناهی که کرده است، پشیمان شود و توبه واستغفار کند و خدا توبه اش را نپذیرد؟! گفتم حال اگر بارها گناه کند و پس از هر گناه توبه و استغفار کند، چطور؟ باز هم خدا توبه چنین شخصی را می‌پذیرد؟ امام فرمود: مؤمن هر وقت با توبه و استغفار از گناه برگردد، خدا با بخشش به او رو می‌کند؛ چه آنکه خداوند غفور و رحیم است، توبه را می‌پذیرد و از گناهان در می‌گذرد. بپرهیز از اینکه مؤمنان را از رحمت خدا ناامید کنی.»
دیلمی در ارشاد القلوب نقل کرده است: پیامبر (ص) روزی ۷۰ بار استغفار می‌کرد و می‌گفت:« أستغفرالله ربی و أتوب إلیه» و اهل بیت و اصحاب آن حضرت نیز چنین بودند. این عمل بر اساس دستور خداوند است که می‌فرماید: « واستغفِرُوا ربّکم ثم توبوا إلیه» ایشان می‌گوید: مردی به پیامبر (ص) گفت یا رسول الله! گناهی از من سر می‌زند و می‌خواهم توبه کنم، چه بگویم؟ پیامبر (ص) فرمود: بگو أستغفرالله. آن مرد گفت: گاهی توبه می‌کنم، اما باز به گناه بر می‌گردم. پیامبر (ص) فرمود: هر وقت گناهی از تو سر زد، استغفار کن. آن مرد گفت: در این صورت گناه من زیاد می‌شود (ممکن است بارها و بارها توبه بشکنم و بازگشت به گناه داشته باشم و بدین صورت گناهم زیاد شود). پیامبر (ص) فرمود: عفو خدا از گناه تو بیشتر است. توبه را از دست مده تا شیطان از تو سرخورده و دور شود و فرمود: همانا خدا شادمانتر است بتوبه بنده از خود بنده نسبت بخودش و خدا فرموده است: «إن الله یحب التوابین و یحب المتطهرین» خدا توبه کنندگان و پاکان را دوست می‌دارد.

آثار و برکات استغفار

آثار و برکات توبه و استغفار، هم از جهت معنوی و هم از جنبه مادی، قابل بررسی است که در اینجا به برخی از آثار اشاره می‌شود.
۱- بهره مندی از رحمت و مغفرت: « وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحیما» هر کس گناهی کرده باشد یا به خودش ظلم کند، پس استغفار کند، خداوند را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.
« قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیم .» بگو: ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند ناامید نشوید که خداوند همه گناهان را می‌آمرزد. شمول و گستردگی رحمت الهی در این آیه به حدی است که طبق روایتی، امیرمؤمنان علی (ع) فرمود: درتمام قرآن آیه‌ای وسیع تر از این آیه نیست.
۲- نورانیت و صفای دل: پیامبر عظیم الشان اسلام (ص) می‌فرماید: «قلوب آدمیان همانند فلزات به زنگار ویژه خود مبتلا می‌شود، پس آن‌ها را بوسیله استغفار و تلاوت قرآن صیقل دهید.»
۳- امنیت و حفاظت از وسوسه‌های شیطان: رسول گرامی اسلام (ص) می‌فرماید: «ثلاثه معصومون من ابلیس و جنوده الذاکرون لله و الباکون من خشیه الله و المستغفرون بالاسحار» سه گروه از شر ابلیس و لشکریان او در امانند: کسانی که به یاد خداوند هستند، کسانی که از ترس خدا گریه می‌کنند و کسانی که در سحرگاهان استغفار می‌کنند.
۴- پشگیری از عذاب الهی: امیرمؤمنان (ع) می‌فرماید: در روی زمین، دو ابزار امنیّت از عذاب الهی وجود داشت: یکی از آن دو وجود پیامبر اسلام (ص) بود که با رحلت آن حضرت برداشته شد؛ ولی دیگری که استغفار است، همواره برای همگان وجود دارد، پس بدان تمسّک جویید. آنگاه آیه « وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُون » « تا آن گاه که تو در میانشان هستی خدا عذابشان نکند و تا آن گاه که از خدا آمرزش می‌طلبند، نیز خدا عذابشان نخواهد کرد.» را تلاوت کردند.
۵- رفاه و عمر طولانی: « وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیر» «و نیز از پروردگارتان آمرزش بخواهید و به درگاهش توبه کنید، تا شما را از رزقی نیکو- تا آن گاه که مقرر است- برخورداری دهد. و هر شایسته انعامی را نعمت دهد. و اگر رویگردان شوید، بر شما از عذاب روز بزرگ بیمناکم.» برخی نیز متاع حسن را عمر دراز، قناعت، رها کردن مردم و روی آوری به خداوند در نتیجه آمرزش خواهی دانسته‌اند.
۶- افزایش روزی: در آیات متعددی از قرآن کریم به این نکته تصریح شده که «رعایت تقوا» به طور عموم و «استغفار و توبه» به طور خصوص، در وسعت رزق و آبادانی زندگی دنیایی نقش دارند همان گونه که نقطه مقابل آن نیز چنین مطرح شده است. « وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمی » «هر کس از یاد من رویگردان شود، زندگی [سخت] و تنگی خواهد داشت و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم. امام صادق(ع) با استناد به آیات سوره هود می‌فرمایند: «هنگامی که رسیدنِ روزی ات را همراهِ سختی و کندی دیدی، زیاداستغفار کن، چرا که خداوند عزّوجلّ در کتابش می‌فرماید: از پروردگارتان، طلبِ مغفرت نمایید که او بسیار آمرزنده است تا از آسمان پیوسته بر شما بباراند و با اموال و فرزندان فراوان یاری تان رساند ( در دنیا) و باغ‌های خرّم و نهرهای جاری عطایتان فرماید (در آخرت)»

شرایط استغفار حقیقی

استغفار به صرف لقلقه زبان موجب گشایش درهای بخشش خداوند نمی‌شود و عزم بر ترک گناه و نداشتن اصرار بر تکرار گناه از عوامل مهم در تأثیرگزاری ذکر استغفار است.
از امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه نقل شده است: «کسی در حضور آن حضرت استغفار کرد، امام (ع) فرمود: مادرت بر تو بگرید، می دانی استغفار چیست؟ استغفار مقام بلند پایگان است و آن کلمه‌ای (معنایی) است که شش مرتبه دارد: یکم پشیمانی از [گناه] گذشته؛ دوم تصمیم بر ترک همیشگی آن در آینده؛ سوم اینکه حق الناس را به صاحبانش برگردانی تا خدا را ملاقات کنی، در حالی که حقی از کسی بر عهده تو نباشد؛ چهارم اینکه هر وظیفه واجبی را که از تو فروگذار شده است، قضا کنی؛ پنجم اینکه گوشت‌هایی را که بر اثر [خوردن مال] حرام بر بدنت روییده، با اندوه بر گناهی که مرتکب شده‌ای آب کنی، به گونه‌ای که پوست بدنت بر استخوان بچسبد و از نو گوشت جدید [ناشی از خوردن مال حلال] بروید و ششم اینکه همان گونه که لذت گناه را به بدنت چشانده‌ای، مرارت طاعت را بچشانی.» با طی این مراحل می‌توانی استغفار کنی و بگویی أستغفرالله.
نگاه امیرمؤمنان (ع) در این تعریف، به مرتبه اعلای استغفار و استغفار کامل است؛ و روشن است که چنین تعریفی، صدق عنوان استغفار بر مراتب پایین تر را نفی نمی‌کند. این تعریف برای استغفار، نظیر توصیفی است که قرآن مجید برای نماز کرده و فرموده است: ( إنّ الصَلاۀ تنهی عن الفحشاء و المنکر ) نماز بازدارنده آدمی از همه بدی‌ها و زشتی هاست آری نماز کامل و حقیقی چنین است، اما این حقیقت موجب این نیست که نمازهای ناقص بسیاری از نمازگزاران که طبعاً بازدارندگی چندانی هم از بدی‌ها و زشتی‌ها ندارد؛ نماز نباشد و نماز دانسته نشود.
بنابراین چنانچه ما نتوانستیم به استغفاری که امام علی (ع) در این حدیث توصیف فرموده‌اند دست یابیم، نباید خود را از موهبت استغفار محروم کنیم، استغفار ناقص ما هم استغفار است و مشمول عنایت و مغفرت پروردگار خواهد شد. انشالله.

بهترین زمان استغفار

بهترین وقت استغفار، سحرگاهان به ویژه سحر شب جمعه است تا جایی که استغفار کنندگان در سحرگاهان مورد مدح خداوند عالمیان قرار می‌گیرند.
قرآن کریم چنین می‌فرماید: «الصَّابِرینَ وَ الصَّادِقینَ وَ الْقانِتینَ وَ الْمُنْفِقینَ وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِالْأَسْحار» شکیبایان و راستگویان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و آنان که در سحرگاهان آمرزش می‌طلبند.»
و نیز می‌فرماید: « وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُون » و سحرگاهان ( از خداوند ) طلب آمرزش می‌کردند.
امام صادق(ع) در تفسیر آیه فوق می‌فرمایند: «هر کس در وقت سحر، هفتاد مرتبه استغفار کند از اهلِ این آیه خواهد بود» بنابراین بهترین زمانها برای استغفار نیمه شب و وقت سحر است که امام صادق (ع) از آباء طاهرینش از پیامبر (ص) نقل کرده است که خداوند متعال هرگاه مردم آبادی ای را ببیند که زیاد معصیت می‌کنند و در آن آبادی سه نفر مؤمن حضور دارند، به مردم آن آبادی ندا می‌دهد و می‌فرماید: ای اهل معصیت! اگر در میان شما مؤمنانی که به جلال و شوکت من دل بسته‌اند و زمین و مساجد مرا با نماز خود آباد می‌کنند و سحرگاهان به خاطر خوف از من استغفار می کنند، نبودند؛ عذاب خود را بر شما نازل می‌کردم و از آن باک نداشتم.

تفاوت توبه و استغفار

گروهی معتقدند فرقی میان استغفار و توبه نیست. برای آنکه استغفار و توبه یکی است و توبه تاکید استغفار است. ولی گروهی دیگر میان آن دو فرق گذارده‌اند، به آن جهت که استغفار مقدم بر توبه است و تقدم استغفار بر توبه به این معناست که انسان باید خود را از گناهان پاک سازد و سپس خود را به اوصاف الهی بیاراید.
تفاوتهای توبه و استغفار را به صورت مجمل در چهار مورد بررسی می‌نماییم.
الف) بین توبه و استغفار، نسبت عموم و خصوص مِن وجه است، زیرا از جهت این که عزم برترک گناه از ارکان یا شرایط توبه است، اما شرط استغفار نیست، پس استغفار اعم از توبه است. از سوی دیگراستغفار وابسته به لفظ است اما در توبه نیاز به لفظ خاصی نیست، پس توبه اعم از استغفار است. در جایی که توبه و ندامت با استغفار اظهار شود و با عزم برترک گناه توأم گردد، هم استغفار است و هم توبه.
ب) توبه تنها از شخص تائب(توبه کننده) صورت می‌گیرد و نیابت بردار نیست اما استغفار (طلب آمرزش) از طرف دیگری به نحوه نیابت نیز ممکن است، همان طور که یعقوب برای فرزندانش استغفار کرد و یا فرشتگان برای مؤمنان و پیامبر و اولیای الهی برای پیروان خود طلب مغفرت و بخشش می‌کنند.
ج) استغفار نوعی دعا است، چنان که امام صادق(ع) فرمود استغفار جامع‌ترین دعاها است در حالی که توبه، ازمقوله دعا به شمار نمی‌رود.
د) استغفار یک عمل مستحبی محسوب می‌شود، اما توبه واجب و فریضه است.
کمیل بن زیاد می‌گوید: «روزی به امیرمؤمنان علیه السلام گفتم: کسی که گناهی از او سر زد باید استغفار کند درست است؟ امام علیه السلام فرمود: پسر زیاد استغفار کافی نیست باید توبه کند. گفتم: مگر استغفار همان توبه نیست؟ امام فرمود: نه. گفتم: چطور؟ فرمود: کسی که گناهی مرتکب شود، استغفرالله بگوید چیزی را جنبانده است! گفتم: چیزی را جنبانده است، یعنی چه؟ فرمود: لب‌ها و زبان خود را جنبانده است و این کافی نیست باید از این طریق حقیقت توبه و استغفار را دنبال کند. گفتم حقیقت توبه و استغفار چیست فرمود: هماهنگی قلب با زبان و تصمیم به اینکه هرگز به گناهی که از آن استغفار می‌کند، برنگردد. گفتم: چنانچه من چنین کنم از استغفار کنندگان خواهم بود؟ فرمود: خیر، برای اینکه تو هنوز به اصل استغفار نرسیده‌ای. گفتم: اصل استغفار چیست؟ فرمود: [اصلاستغفار عبارت است از] توبه از گناهی که از آن استغفار می‌کنی و تازه توبه نخستین درجه عابدین است. توبه از گناه واستغفار شش مرتبه دارد که ...» این موارد را در بحث شرایط استغفار حقیقی به تفصیل بیان نمودیم.

تناسب استغفار با نوع گناه

یکی از پرسش‌های مهم در زمینه استغفار این است که چه استغفاری مجرب تر است، و ما را در رسیدن به آثار و برکات استغفار زودتر به مقصد می‌رساند؟ و اینکه چگونه استغفار کنیم؟
از آن جا که گناهان انواع مختلفی دارند، هر گناهی استغفاری مخصوص لازم دارد؛ در تعالیم نورانی قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) به تلاوت استغفارهای گوناگونی سفارش شده است.

نوشته نشدن گناه با استغفار

یکی از انواع استغفار، استغفاری است که با عبارات مختلف در روایات ذکر شده است و کمترین اثر آن جلوگیری از نوشته شدن گناه در نامه عمل انسان است.
امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: « مَنْ عَمِلَ سَیِّئَهً أُجِّلَ فِیهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ فَإِنْ قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَمْ تُکْتَبْ عَلَیْه  »
کسی که مرتکب گناهی می‌گردد، هفت ساعت به او مهلت داده می‌شود، اگر سه مرتبه بگوید «أستغفر الله الذی لا إله إلا هو الحی القیوم» آن گناه در نامه عملش نوشته نمی‌شود.
ولی اگراستغفار را همان وقت انجام ندهد « وَ إِنْ مَضَتْ سَبْعُ سَاعَاتٍ وَ لَمْ یُتْبِعْهَا بِحَسَنَهٍ وَ اسْتِغْفَارٍ قَالَ صَاحِبُ الْحَسَنَاتِ لِصَاحِبِ السَّیِّئَاتِ اکْتُبْ عَلَی الشَّقِیِّ الْمَحْرُومِ.  » «هفت ساعت بگذرد، حسنه‌ای انجام ندهد و توبه و استغفار هم نکند، مأمور حسنات به مأمور سیئات می‌گوید بنویس گناه او را که ( بخاطر انجام ندادن عمل نیک و ترک توبه و استغفار ) شقیّ و بدبخت، و از رحمت خدا محروم گردید.»

استغفار برای بخشش تمام گناهان

استغفار دیگری که امامان علیهم السلام بدان سفارش کرده‌اند، عبارت کوتاهی است که کمترین اثر آن، آمرزش همه گناهان است.
امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: هر کس بعد از نماز واجب و قبل از آن که از حالت نماز خارج شود و پایش را تکان دهد و بگوید:« أَسْتَغْفِرُاللهَ الَّذی لا إِلـهَ إِلاّ هُو الْحَیُّ الْقَیُّومُ ذُوالجَلالِ وَ الإِکْرامِ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ» خداوند همه گناهانش را می‌آمرزد، اگر چه گناهانش به اندازه کف دریا باشد.
رسول خدا (ص) این اثر را برای استغفار دیگری، در ضمن سفارش هایشان به امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌فرمایند: ای علی، هر کس هنگامی که سوار مرکب شد، آیه الکرسی را تلاوت کند و سپس بگوید:«أَسْتَغْفِرُاللهَ الَّذی لا إِلـهَ إِلاّ هُو الْحَیُّ الْقَیُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ ، اَللّهُمَّ اغْفِرْلی ذُنُوبی، إِنَّهُ لا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاّ أَنْتَ»
خداوند خطاب به ملائکه می‌فرماید: « یَا مَلَائِکَتِی عَبْدِی یَعْلَمُ أَنَّهُ لَا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ غَیْرِی- فَاشْهَدُوا أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ ذُنُوبَه » ای فرشتگان من، بنده من می‌داند که غیر از من کسی گناهان او را نمی‌بخشد. شما شاهد باشید که من همه گناهان او را آمرزیدم.

آمرزش چهل گناه کبیره

نوع دیگر استغفار، استغفاری است که به تلاوت آن با حال ندامت و پشیمانی، سفارش شده است و اثرش آمرزش چهل گناه کبیره است.
امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: هر مؤمنی که شبانه روز چهل گناه کبیره انجام دهد و با حالت ندامت و پشیمانی ( از کردار زشت خویش ) بگوید: « أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیَّ الْقَیُّومَ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ إِلَّا غَفَرَهَا اللَّهُ لَهُ ثُمَّ قَالَ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ یُقَارِفُ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ لَیْلَهٍ أَرْبَعِینَ کَبِیرَه» خداوند همه گناهان او را می‌بخشد و کسی که در روز بیش از چهل گناه کبیره انجام دهد خیری در او نیست.

نقش استغفاردر نامه عمل

تعقیبات نماز عصر یکی از زیباترین استغفارها است که اگر هر روز تلاوت گردد، فرشتگان مأمور انسان موظّف می‌شوند، نامه اعمال زشت استغفار کننده را پاره کنند.
پیامبر گرامی اسلام (ص) می‌فرمایند: هرکس بعد از نماز عصر هر روز ، روزی یک بار تعقیبات «اسْتَغْفِرُاللهَ الَّذی لا إِلـهَ إِلاّ هُو الْحَیُّ الْقَیُّومُ ، الرَّحْمنُ الرَّحیمُ، ذُوالجَلالِ وَ الإِکْرامِ، وَ أَسْأَلُهُ اَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ تَوْبَهَ عَبد ذَلیل خاضِع فَقیر بائِس مِسْکین ( مُسْتَکین ) مُسْتَجیر لایَمْلِکُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لاضَرّاً وَ لا مَوْتاً وَ لا حَیاهً وَ لانُشُورا»ً
خداوند به دو ملک مأمور او دستور می‌دهد که نامه کردار زشت او را، هر چه هست، پاره کنند.

دست یافتن به گنج علم یا مال

یکی از انواع استغفار برای حلّ مشکلات اقتصادی یا علمی است، که خواندن آن به مدّت دو ماه، روزی چهارصد مرتبه سفارش شده است.
دراین باره امام صادق (ع) می‌فرمایند: هر کس تا دو ماه روزی چهارصد بار پی در پی بگوید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ جَمِیعِ ظُلْمِی وَ جُرْمِی وَ إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ أَتُوبُ إِلَیْه » یا گنجی از علم و دانش به او داده می‌شود، یا گنجی از مال و ثروت روزیش می‌گردد.

آمرزش هفتصد گناه

کوتاهترین استغفاری در روایات، استغفاری است که ذکر پیامبر (ص) نیز بوده است و باعث آمرزش هفت صد گناه انسان در روز می‌گردد. این نوع استغفار برای همه افراد با فرصت‌های شغلی مختلفی که دارند، قابل استفاده است. به گونه‌ای که در مسیر رفت و آمد و سایر فرصت‌های بیکاری خویش، می‌توانند آن را تلاوت کرده و از برکات آن بهره مند شوند.
امام صادق (ع) در حدیثی فرمود: « مَنْ قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِائَهَ مَرَّهٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ غَفَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ سَبْعَمِائَهِ ذَنْبٍ وَ لَا خَیْرَ فِی عَبْدٍ یُذْنِبُ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعَمِائَهِ ذَنْبٍ.» هر کس روزی صد بار بگوید: « أَسْتَغْفِرُ اللهَ » خداوند هفت صد گناه او را می‌آمرزد. و در بنده‌ای که روزی هفتصد گناه می‌کند، خیری نیست.

نجات از سختی قیامت

این نوع استغفار در هر روز ماه شعبان، روزی هفتاد بار، وارد شده است که موجب نجات یافتن از سختی‌های قیامت است.
ریّان بن صلت گوید: از مولایم علی بن موسی الرّضا (ع) شنیدم که فرمود: هر کس در هر روز ماه شعبان، هفتاد بار بگوید: « أَسْتَغْفِرُاللهَ وَأَسْأَلُهُ التَّوبَهَ » خداوند نامه‌ای به عنوان برائت از آتش برایش می‌نویسد و مجوّزی برای عبور از صراط برای او صادر می‌کند و او را در دارالقرار ( بهشت ) ساکن می‌نماید.
استغفار به انحاء مختلف برای بخشیدن گناهان و نیز عبور از صراط و همچنین برای استجابت دعا، روزی بسیار، بدست آوردن بهشت، حل مشکلات سخت و ... وارد شده که به عنوان نمونه چند مورد بالا را ذکر نمودیم.

مقالات

۱- سرچشمه استغفار اولیا توجه به غیر خدا برای خداست، سخنرانی آیت الله مجتبی تهرانی (ره)
http://www.hawzah.net/fa/News/View/89081
۲- بررسی دعا و نقش آن در گفتاری از آیت الله میلانی
http://www.hawzah.net/fa/News/View/93469
۳- جهاد با نفس(۲۳)
http://www.hawzah.net/fa/News/View

پایان نامه

۱- بررسی استغفار در آیات و روایات و تأثیر آن در زمینه‌های فردی و اجتماعی، اعظم باغبانی، اساتد راهنما: علی اکبر شورورزی، مدرسه علمیه رضویه مشهد.
۲- توبه از دیدگاه قرآن و حدیث، احمد فدوی اردستانی، استاد محمد علی لسانی فشارکی، دانشگاه آزاد اسلامی کرج.۱۳۷۹
۳- استغفار و آثار آن در آیات و روایات، جواد نجفی کافی، استاد راهنما: محمدهادی معرفت، دانشکده یِ اصول دین قم۱۳۷۹

کتب

۱- التوبه و التا ئبون : دراسه تربویه اسلامیه لمفهوم التوبه علی ضوء القرآن الکریم و احا دیث اهل البیت (ع)، مهدی فتلاوی، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۵ق
۲- توبه، عبدالحسین دستغیب، تهران، ناس 1363
۳- استغفار و توبه، عرب زاده، مهوش، تهران، نشر توژ، 1378
۴- آثار گناه در زندگی و راه جبران، صمدی یزدی، علی اکبر، قم، مسجد جمکران، 1385
۵- توبه، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1363
۶- توبه آغوش رحمت، حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1382

سایت‌ها

http://www.hawzah.net/fa/News/View/93241
http://sobhezagros.ir/News/83332.html
http://www1.jamejamonline.ir/archnewstext.aspx?year=1380&month=9&day=13&newsnum=100004224123
http://wikifeqh.ir/
http://www.porseman.org/q/vservice.aspx?id=95717
http://ketaab.iec-md.org/toabeh/tajrobeh_shirin_nedaamat_yoosefi_09.html
https://fmaroof.ir/wiki/index.php

فهرست منابع

۱- إرشاد القلوب إلی الصواب، دیلمی، حسن بن محمد، الشریف الرضی ، قم ، چاپ: ۱۴۱۲ ق
۲- الأمالی، طوسی، محمد بن الحسن، محقق / مصحح: مؤسسه البعثه، دار الثقافه، قم ، ۱۴۱۴ ق ، چاپ: اول
۳- آداب راز ونیاز به درگاه بی نیاز( ترجمه عده الداعی)، ابن فهد حلی، احمد بن محمد. مترجم: نائیجی، محمد حسین ، انتشارات کیا، چاپ: تهران
۴- بحار الأنوار( ط- بیروت)،مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی ، محقق / مصحح: جمعی از محققان ، تعداد جلد: ۱۱۱، ناشر: دار إحیاء التراث العربی ، بیروت ، سال چاپ: ۱۴۰۳ ق، چاپ: دوم
۵- التوبه فی ضوء القرآن الکریم، نصیر، آما ل بن ت صا لح ، جده ، دارالاندلس الخضراء، ۱۴۱۹ق
۶- تحف العقول / ترجمه کمره‌ای ، ابن شعبه، حسن بن علی ، مترجم: کمره‌ای، محمد باقر، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، کتابچی ، تهران ،۱۳۷۶ ش ، چاپ: ششم
۷- ترجمه تفسیر المیزان ، طباطبایی، محمدحسین ، مترجم: موسوی، محمد باقر، متوفای ۱۴۲۱ ه. ق.، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی ، ایران- قم ، ۱۳۷۴ ه. ش ، چاپ: 5
۸- ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام ، ابن بابویه، محمد بن علی ، مترجم: مستفید، حمید رضا و غفاری، علی اکبر، نشر صدوق ، تهران
۹- تفسیر التحریر و التنویر ،ابن عاشور، محمدطاهر، مؤسسه التاریخ العربی ، لبنان- بیروت ، ۱۴۲۰ ه. ق
۱۰- تفسیر نمونه ، مکارم شیرازی، ناصر، جمعی از نویسندگان ، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، ایران- تهران ، ۱۳۷۱ ه. ش ، چاپ: 10
۱۱- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ، ابن بابویه، محمد بن علی ، دار الشریف الرضی للنشر، قم ، ۱۴۰۶ ق ، چاپ: دوم
۱۲- جامع الفتاوی- مناسک حج، شاهرودی، سید مرتضی موسوی، نشر مشعر، ۱۴۲۸ ه‍ ق، چاپ: سوم، قم- ایران
۱۳- الجامع لأحکام القرآن ، قرطبی، محمد بن احمد، ناصر خسرو، ایران- تهران ، ۱۳۶۴ ه. ش
۱۴- جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، محقق/ مصحح: عباس قوچانی- علی آخوندی ، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ ه‍ ق، چاپ: هفتم، بیروت- لبنان،
۱۵- جهاد النفس وسائل الشیعه / ترجمه افراسیابی ، شیخ حر عاملی محمد بن حسن ، مترجم: افراسیابی نهاوندی علی ، نهاوندی ، چاپ: قم
۱۶- الخصال ، ابن بابویه، محمد بن علی ، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعه مدرسین ، قم ، ۱۳۶۲ ش
۱۷- العروه الوثقی فیما تعم به البلوی، یزدی، سید محمد کاظم طباطبایی، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ ه‍ ق، چاپ: دوم ، بیروت- لبنان
۱۸- الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق ، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران ، ۱۴۰۷ ق ، چاپ: چهارم.
۱۹- لسان العرب ، ابن منظور، محمد بن مکرم ، محقق / مصحح: میر دامادی، جمال الدین ، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دار صادر، بیروت ، ۱۴۱۴ ق ، چاپ: سوم
۲۰- مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، طبرسی، فضل بن حسن ، مصحح: یزدی طباطبایی، فضل الله ، مصحح: رسولی، هاشم ، ناصر خسرو، ایران- تهران ، ۱۳۷۲ ه. ش ، چاپ: 3
۲۱- مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، نوری، حسین بن محمد تقی ، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم ، ۱۴۰۸ ق ، چاپ: اول
۲۲- مسند الإمام الصادق أبی عبد الله جعفر بن محمد علیهما السلام ، عزیز الله عطاردی ، عطارد، تهران ، ۱۳۸۴ ش ، چاپ: اوّل
۲۳- مفردات ألفاظ القرآن ، راغب أصفهانی، حسین بن محمد، محقق / مصحح: داوودی، صفوان عدنان ، دار القلم- الدار الشامیه، بیروت- دمشق ، ۱۴۱۲ ق
۲۴- منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه( خوئی)،هاشمی خویی، میرزا حبیب الله ، مترجم: حسن زاده آملیٍ، حسن و کمرهای، محمد باقر،محقق / مصحح: میانجی، ابراهیم ، مکتبه الإسلامیه، تهران
۲۵- المیزان فی تفسیر القرآن ، طباطبایی، محمدحسین ، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات ، لبنان- بیروت ، ۱۳۹۰ ه. ق ، چاپ: 2
۲۶- نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، محقق / مصحح: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ،مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ،قم ، چاپ: ۱۴۰۸ ق
۲۷- النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، محقق / مصحح: طناحی، محمود محمد، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان ، قم ، ۱۳۶۷ ش ، چاپ: چهارم
۲۸- نهج البلاغه( للصبحی صالح)، شریف الرضی، محمد بن حسین ، محقق / مصحح: صالح، صبحی ، هجرت ، قم ، ۱۴۱۴ ق
۲۹- وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن ، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم چاپ: ۱۴۰۹ ق
۳۰- المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، محمد فؤاد عبد الباقی، موسسه اسماعیلیان، تهران، ۱۳۶۴