فرهنگ مصادیق:زیان ۷۵۰ میلیارد دلاری جهان از محل اسراف غذا
نویسنده: زهره رجب نیا
محتویات
مقدمه
اقتصاد جهان سالانه از محل دورریز مواد غذایی، متحمل زیانی۷۵۰ میلیارد دلاری میشود، این بدان معناست که بهطور تقریبی یکسوم مجموع انواع محصولات غذایی تولید شده در سطح جهان، سالانه دور ریخته شده و تبدیل به زباله میشود.
این موضوع علاوه بر اثرات زیانباری که به اقتصاد تحمیل میکند، نتایج ناگواری نیز برای محیطزیست داشته و آلودگی منابع آب و خاک را در پی دارد. جدیدترین گزارشهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) حاکی از این واقعیت است که هر روز ۷۸۰ میلیون نفر در جهان گرسنه میمانند و نزدیک به ۱میلیارد انسان از فقرغذایی و سوءتغذیه رنج میبرند اما سالانه بین ۳۰ تا۵۰درصد از موادغذایی تولید شده در جهان دور ریخته میشود. این در حالی است که به گفته نهادهای سازمان ملل، این میزان مواد غذایی برای سیر کردن ۸۰۰ میلیون گرسنه در جهان کافی است.
این گزارش همچنین برای نخستین بار به اثرات زیستمحیطی تلف کردن مواد غذایی میپردازد. براساس این گزارش مواد غذایی که تولیدشده اما مصرف نمیشوند، سالانه عامل بیش از ۳/۳ میلیارد تن گازهای گلخانهای اضافهشده به اتمسفر هستند.
اما چطور میشود از اتلاف این مواد همراه با آب، نیروی انسانی و انرژی قابلتوجهی که برای تولید آنها صرف میشود جلوگیری کرد و دورریز موادغذایی را در جهان به حداقل رساند؛ سوالی که این گزارش سعی میکند پاسخی قانعکننده برای آن بیابد. به نظر میرسد برای تغییر این روند بیش از هر چیز نیاز به تغییر نگرش افراد و دست اندرکاران امر تولید، فرآوری، توزیعکنندگان و مصرفکنندگان است زیرا هر یک به نوبه خود باید جلوی این اتلاف منابع را بگیرند. بر اساس برآورد فائو ۵۴ درصد دورریز مواد غذایی در جریان کاشت، برداشت و انبار کردن مواد غذایی فرآورینشده در سیلوها انجام میشود و سهم بخش فرآوری، توزیع و مصرف در این دورریز ۴۶ درصد تخمین زده میشود. بیشترین دورریز در بخش خردهفروشی و مصرفکنندگان در کشورهای دارای درآمد سرانه بالا و متوسط مشاهده میشود. قسمت عمده مشکل مصرفکنندگان شخصی از نظر گزارش فائو، نخست خرید بیش از مورد نیاز مواد غذایی است که بیشتر در خانوادههایی رخ میدهد که برآورد درستی از میزان مصرف خود ندارند و دوم اهمیت بیش از حد به تاریخ بهینه مصرف است که روی بستهبندی کالاها درج شده است. به عقیده کارشناسان این سازمان بسیاری از این مواد غذایی تا مدتها بعد از گذشتن «بهترین تاریخ مصرف» قابل استفاده بوده و نباید دور ریخته شده یا تبدیل به زباله شوند. اما خردهفروشان نیز میتوانند با ارائه تخفیف برای غذاهایی که مهلت انقضای آنها نزدیک شده و ارائه برچسبهای استاندارد یا بخشیدن میزان بیشتری غذا، در این زمینه کمک کنند در همین حال رستورانها میتوانند انتخابهای منوی خود را محدودتر کرده و برآوردی از میزان غذای اتلاف شده داشته باشند. نهادهای غذایی سازمان ملل توصیه میکنند مصرفکنندگان با رعایت کردن توصیههای ساده مانند برنامهریزی تهیه غذا و فهرست خرید، در این تلاش جهانی مشارکت داشته باشند.
با این همه، بخش اصلی مشکل (که بیشترین اتلاف در آن رخ میدهد) مربوط به کشاورزان کشورهای در حال توسعه و مزارع آنهاست، زیرا در جریان برداشت و انبار محصولات غذایی از سوی کشاورزان بخشی از محصولات به دلیل در اختیار نداشتن تجهیزات کاشت و برداشت مناسب، قسمتی هم به دلیل نامناسب بودن انبارها و سیلوها و البته بخش نه چندان کوچکی از آن هم به دلیل بیتجربگی و آموزش ندیدن کشاورزان از بین میرود. برخلاف دورریز مصرفکنندگان شخصی که با تبلیغات و آموزش از طریق رسانهها قابل کاهش است، پایین آوردن میزان دورریز در بخش کشاورزی علاوه بر آموزش نیاز به سرمایهگذاری در بخش تجهیزات دارد که سرمایهگذاری ارزانی هم محسوب نمیشود. بررسیها نشان میدهد در حال حاضر امریکا و چین در صدر منتشرکنندگان گازهای گلخانهای در جهان قرار دارند.
چطور از اتلاف مواد غذایی جلوگیری کنیم
در ابتدا باید دید چه بخشی از موادغذایی سالم و قابلخوردن در خانهها و رستورانها دور ریخته میشوند؟ سوالی که محققان در پاسخ به آن میگویند سهم دورریز موادغذایی باارزش در کشورهای توسعهیافته و ثروتمند بین ۳۰ تا ۵۰درصد است و از مجموع ۴میلیارد تن ماده غذایی که در سال تولید میشود، بین ۱/۲ تا ۲میلیارد تن آن اصلا مصرف نمیشود. به گزارش مجله نیوساینتیست، نزدیک به ۸۷۰میلیون نفر در کشورهای درحال توسعه یا توسعهنیافته زندگی میکنند که به غذای کافی دسترسی ندارند و باید هزینه ناشی از سوءتغذیه آنها را نیز به هزینه جبرانناپذیر استفاده از منابع گوناگون، نیروی انسانی، آب و زمین برای تهیه غذاهایی که هرگز استفاده نمیشوند، اضافه کرد. محققان موسسه مهندسی مکانیک در لندن با انتشار گزارشی به علل از بین رفتن موادغذایی در کشورهای گوناگون پرداخته و در نهایت راهکارهایی را برای مبارزه با این حجم از اتلاف انرژی و منابع دیگر معرفی کردهاند. راهکارهای آنها میتواند تا زمان عملی شدن راهحلهایی برای افزایش بهرهوری یا نگهداری بهتر موادغذایی که امروزه تنها در حد ایده و تجربیات آزمایشگاهی است، به حفظ بخش قابلتوجهی از این موادغذایی کمک کند.
آنها میگویند به اندازه خرید کردن و دور نریختن غذاهای سالم فرآوری شده در کشورهای ثروتمند یکی از سادهترین راههای جلوگیری از اتلاف موادغذایی در جهان است. این گزارش نشان میدهد در کشور ثروتمندی مانند ایالاتمتحده، بهطور تقریبی نیمی از موادغذایی سالم، بهویژه از سوی رستورانهای سلفسرویس که مشتریان میتوانند حجم دلخواهی از غذا را با خود سر میز ببرند، فقط به این دلیل دور ریخته میشود که خریداران نمیتوانند حجم غذای مصرفی خود را به درستی مدیریت کنند. در انگلیس این تاریخ انقضای بسیارمحافظهکارانه موادغذایی و فروش مواد فاسدشدنی به شکل «یکی بخر، دوتا ببر» است که بخش اعظمی از دورریز موادغذایی سالم را باعث میشود. مطابق این گزارش اغلب زمان مصرف کالاهای فاسدشدنی در این کشور به نحوی تعریف شده که از مصرف احتمالی غذای رو به فساد از سوی مصرفکنندگان و شکایت علیه فروشندگان جلوگیری شود. همین موضوع باعث میشود این موادغذایی در حالی که هنوز سالم و قابلاستفاده هستند، بهوسیله خریداران دور ریخته شوند. از سوی دیگر بسیاری از مصرفکنندگان نمیتوانند موادغذایی فاسدشدنی زیادی را که خریداری کردهاند، به مصرف برسانند و ناچار سبزیها و میوههایی را که اضافی خریدهاند، دور خواهند ریخت.
سبزیجاتی که خریدار ندارند
اما یکی از مسائل مبتلابه کشورهای ثروتمند، اجتناب مشتریان از خرید سبزیجاتی است که ظاهر زیبایی ندارند. این امر موجب میشود حدود ۳۰درصد از سبزیجاتی که به فروشگاههای بزرگ حمل میشوند، برگشت داده شوند. در کشورهای در حال توسعه این سیستم ضعیف حملونقل و انبار کردن موادغذایی است که به اتلاف حجم قابلتوجهی از محصولات کشاورزی منجر میشود. به عنوان مثال حدود ۴۵درصد از محصول برنجی که در چین تولید میشود و نزدیک به ۸۰درصد این غله در کشور ویتنام پیش از رسیدن به دست مصرفکنندگان از بین میروند. در کشورهای فقیر علاوه بر حملونقل و انبار کردن غیراصولی، ضعف درکشاورزی نیز به اتلاف بخشی از محصول منجر میشود. این اعداد و ارقام به قدر کافی باورنکردنی هستند؛ اما زمانی که به منابع از دسترفته بابت دورریز هر لقمه غذا فکر کنیم اوضاع به مراتب بدتر خواهد شد. بررسیها نشان میدهد حدود ۷۰درصد از آب شیرین موجود در جهان برای تولید موادغذایی مورد استفاده قرار میگیرد و تولید هر کیلوگرم گوشت نسبت به هر کیلوگرم سبزی و میوه بهمراتب به مصرف آب بیشتری نیاز دارد. به عنوان مثال برای تولید هر کیلوگرم گوشت گاو ۱۵/۴۱۵ لیتر آب باید استفاده شود، در حالی که برای تولید هر کیلوگرم کلم به ۲۳۷ لیتر آب نیاز خواهیم داشت. جالب است بدانید آب مورد نیاز برای تولید شکلات نیز بسیار قابلتوجه است و برای تولید هر کیلوگرم از آن ۱۷/۱۹۶ لیتر آب مصرف خواهد شد.
سهم انرژی مصرف شده
به ازای هر کالری که از موادغذایی میگیریم باید بین ۷ تا ۱۰ کالری انرژی مصرف شود. این میزان تقریبی برای تولید سبزیجات حدود ۳ کالری انرژی به ازای هر کالری غذا و دربارهٔ گوشتها ۳۵ کالری انرژی به ازای هر کالری انرژی تولیدشده از سوی گوشت است. در کشورهای توسعهیافته بخش قابلتوجهی از این انرژی صرف تولید آفتکشها و کودهای زراعی میشود. به عنوان مثال نیمی از انرژی مورد نیاز برای تولید گندم در این کشورها صرف تأمین آفتکشها و کودهای زراعی برای بهرهوری بالاتر میشود.
شاید روزی برسد که غلات و محصولات زراعی دیگر بتوانند مانند بیشتر گیاهان لگوم ازت مورد نیاز خود را بهطور مستقیم از هوا دریافت کنند اما تا آن زمان که شاید چندین دهه دیگر باشد، اتلاف انرژی ناشی از دورریز موادغذایی در امریکا میتواند از انرژی تأمین شده از طریق منابع نفت و گاز ساحلی این کشور بهمراتب بیشتر شود. دورریختن موادغذایی سالم همزمان میتواند استفاده از زمینهای زراعی جهان را نیز تحتالشعاع قرار دهد. درحالحاضر حدود ۵۰درصد از ۱۰۰میلیون کیلومترمربع زمین زراعی جهان برای تولید موادغذایی مورد استفاده قرار میگیرد. کارشناسان میگویند هر هکتار از این زمینهای زراعی اگر برای تولید برنج یا سیبزمینی استفاده شود، میتواند غذای مورد نیاز ۱۹ تا ۲۲ نفر را تامین کند، این درحالی است که علوفه کشت شده در هر هکتار برای تغذیه دامهای زیادی کافی خواهد بود که میتوانند نیاز غذایی یک تا ۲ نفر را تامین کنند. شاید روزی برسد که تأمین بافتی شبیه گوشت در ظرفهای بزرگ تخمیر بتواند از استفاده از حجم قابلتوجهی از زمینهای زراعی و آب شیرین برای تولید این فرآورده بکاهد؛ اما درحالحاضر باید به راهحلهای دیگری فکر کرد.
راهکارهای کاهش دورریز مواد غذایی
بهترین، سریعترین و سادهترین شیوهای که کارشناسان در شرایط کنونی پیشنهاد میکنند، کاهش خرید موادغذایی در کشورهای ثروتمند و استفاده بهینه از موادغذایی تهیه شده است. در کشورهای در حال توسعه و کشورهای فقیر میتوان با بهبود شرایط حملونقل میوهها، سبزیها و موادغذایی فاسدشدنی، استفاده از فناوری روز برای بهبود بهرهوری زمینهای زراعی و کاهش ضایعات در مرحله داشت، برداشت و انبار اتلاف موادغذایی را کاهش داد. کارشناسان میگویند با به کارگیری این راهحلهای ساده میتوان ۶۰ تا ۱۰۰درصد موادغذایی بیشتری برای مردم جهان تامین کرد و همزمان زمینهای زراعی و آبی را که پیش از این اتلاف میشده برای مقاصد دیگر به کار گرفت.
