فرهنگ مصادیق:وقف نه مرز تاریخی دارد و نه جغرافیایی
در آستانه دهه وقف، دومین همایش وقف و رسانه با حضور مسئولین سازمان اوقاف و امور خیریه و تنی چند از چهرههای فرهنگی و مذهبی و دست اندرکاران رسانههای شنیداری و مکتوب برگزار شد. آنچه در پی میآید گزارشی از این همایش است که تقدیم خوانندگان عزیز میشود؛
مراسم با تلاوت آیاتی از قرآن کریم آغاز شد. آن گاه ربیعی مدیر روابط عمومی سازمان اوقاف و امور خیریه طی سخنان کوتاهی به بیان اهداف همایش پرداخت و گفت: توجه رسانهها به موضوع وقف و احیای موقوفات و تبلیغ وقف جدید در حوزههای مختلف علمی، آموزشی، اجتماعی و فرهنگی قابل تقدیر است.
پس از سخنان وی، دکتر حداد عادل پشت تریبون قرار گرفت و گفت: احیای فرهنگ وقف بدون رسانهها ممکن نیست و اصحاب رسانه باید هر چه بیشتر به این امر توجه داشته باشند. دکتر غلامعلی حداد عادل ادامه داد: تلقی برخی افراد از ورود به رسانه، ایجاد جنجال و تعجب مقطعی در جامعه است ولی رسانه، ابزاری در جهت خدمت به مردم و جامعه است و اصحاب رسانه باید با شناخت نیازهای جامعه در خدمت رفع آنها باشند و ترویج وقف از این جمله است. رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی که ابتدای سخنانش را با سوره شریفه «والعصر» آغاز کرد، در این خصوص گفت: سخنانم را با این سوره شریفه آغاز کردم، چرا که انسان دائماً خود را در معرض فنا میبیند. انسان با مرگ زندگی میکند و تنها موجودی است که از مرگ آگاهی دارد. لذا برای بقای خود تلاش میکند. وی افزود: تلاش انسان برای بقاء مسئلهای است که دانشمندان و روانشناسان بسیار به آن پرداختهاند و در آموزههای دینی ما نیز به آن اشاره شده است. چنانچه در قرآن آمده؛ همه چیز فانی است جز وجه خداوند تبارک و تعالی. حداد عادل در ادامه با اشاره به وجهه ماندگاری وقف بیان داشت: در وقف مشاهده میکنیم که افراد، مال خود را در جهت عام المنفعه صرف میکنند که این امر به وجه خدا نزدیک است و هر چیزی که در جهت و راه خدا باشد ماندگار است. غلامعلی حداد عادل بررسی وقف را یک امر تاریخی دانست و اظهار داشت : برای نگاه به وقف باید یک حس تاریخی داشته باشیم وقف نقطه اتصال زمان حال به دستاوردهای پیشینیان است. وی همچنین گفت : در بررسی دستاوردهای اقوام گذشته به این پرسش میرسیم که آیا این دستاوردها باقی ماندهاند یا از بین رفتهاند. وقف ساز و کاری است که باعث میشود سرمایهها و دستاوردهای گذشتگان پایدار مانده و برای آیندگان به یادگار بماند.
رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس با اشاره به دیدارش از یکی از قناتهای تاریخی در گناباد گفت: همان طور که آن قنات هزاران سال چشمههای آب موجود در دل زمین را میکشید و به مردم منطقه میرساند، هر وقفی به مثابه یک قنات است که سرمایههای موجود در دل تاریخ را میکشد و در طول سالیان دراز در اختیار نیازمندان قرار میدهد. دکتر حداد عادل همچنین گفت: تعداد موقوفاتی که از بین رفتهاند بسیار بیشتر از آنهایی است که باقی ماندهاند. از این روست که حفظ موقوفات کاری بسیار دشوار و امری پیچیده است. وی اظهار داشت: بنده احساس میکنم یک مقدار از مسائل اداره موقوفات ناشی از تعدد شیوههای وقف است که باعث میشود متولیان در انجام این نیات با مشکل روبرو شوند. پس باید مرجعی برای راهنمایی واقفان برای وقف صحیح اموال وجود داشته باشد. حداد عادل در پایان به نقش رسانهها پرداخت و گفت: رسانهها باید به تبلیغ و ترویج وقف و راهنمایی افرادی که میخواهند اموال خود را وقف کنند، بپردازند تا با احیای فرهنگ وقف، موقوفات در جهتی درست و بر اساس نیازهای جامعه هدایت شوند.
در ادامه همایش، حجت الاسلام والمسلمین قرائتی به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: چه اشکالی دارد که اوقاف هر سال موقوفات مشهور را در تابلوی میادین شهرها بنویسد و نصب کند. چراکه ما نیاز داریم موقوفات را به مردم معرفی کنیم. بسیاری از مردم هنوز نمیدانند چه چیزهایی جزء موقوفات است. وی خاطرنشان کرد: بهتر است اسامی واقفین را مطرح کرده و آنها را از طریق رسانهها معرفی کنیم. اگر کسی چیزی وقف کرد میتوانیم با همکاری شهرداری یک خیابان را به اسم او بگذاریم و واقف خیراندیش را شناسایی کرده و به مردم معرفی کنیم. رئیس ستاد اقامه نماز، با بیان اینکه اسلام برای اینکه واقف، دلگرم باشد، نیت واقف را بر همه چیز حتی بر نیت مرجع تقلید مقدم کرده است، گفت: هیچ مرجع تقلیدی نیز نمیتواند عواید موقوفات را در جای دیگری غیر از نیت واقف خرج کند؛ چرا که اصل، نظر واقف است. حجت الاسلام قرائتی خاطرنشان کرد: موضوع دیگر این است که وقف از وصیت نیز مهمتر است. با اینکه کلمه وقف در قرآن نیامده اما وقف از وصیت مهمتر است چون وقف، دل کندن قبل از مرگ است و تا وقتی که فرد زنده است باید این کار صورت گیرد. این خطیب و واعظ مجالس اسلامی، با بیان اینکه اسلام برای جلوگیری از کم کاری در موقوفات، بحث متولی و ناظر و شاهد را مطرح کرده است، گفت: رسانهها میتوانند اهمیت و کارکردهای وقف را به مردم معرفی کنند. به عنوان مثال میشود با وقف، دانشجویانی را تربیت کرد تا نبوغشان شکوفا شود. قرائتی ادامه داد: شما رسانهها نیز میتوانید در وقف شرکت کنید. میتوانید قلم و بیان خود را وقف کنید. بنده یک تفسیر قرآن دارم آن را وقف کردهام.
این مفسر قرآن با توصیه به رسانهها برای گفتگو با واقفین و معرفی ابعاد وقف، تصریح کرد: باید بیش از این به مسئله وقف پرداخت و برکات زیبای آن را تبیین کرد. شما میتوانید از این برکات زیبا فیلم داستانی و مستند بسازید و در این موضوعات قلم بزنید. قرائتی اضافه کرد: وقف، مال خاصی نیست که مشکل داشته باشد. تقریباً همه مردم با وقف، درگیر هستند. در کتاب استفتائات امام (ره) نیز بیشترین سئوالات بعد از نماز در مورد وقف است و توجهی که امام (ره) و مقام معظم رهبری در این باره دارند باید برای مردم نشان داده شود. وی با دعوت از رسانهها و مطبوعات برای معرفی سیره معصومین (ع) در باره وقف به مردم، گفت: بایستی سیره معصومین (ع) به صورت تلخیص شده و به صورت جزوات در میان مردم توزیع شود.
رئیس ستاد اقامه نماز ادامه داد: از کارهای دیگر رسانه، ترویج روح بزرگ در وقف کردن است. قرائتی با اشاره به اینکه مسئله دیگر، نشان دادن راه وقف کردن به مردم است، افزود: وقف کردن سلیقهای نیست چرا که در این صورت میتواند مشکل ساز و فتنه ساز باشد. باید موقوفات مبارک و جدید را برای مردم معرفی کنیم و نشان دهیم که برخی موقوفات غلط است یا اولویت ندارد. قرائتی همچنین با بیان اینکه از موضوعات دیگری که رسانهها میتوانند بر روی آن کار کنند بحث زنان است که موقوفاتی داشتهاند، افزود: به عنوان مثال مسجد گوهرشاد یا موقوفه زبیده که چاه آبی برای زائران مکه است یا موقوفات جده در اصفهان، نمونههایی است که زنان، اموال خود را وقف کردهاند. حتی اخیراً شنیدهام خانمی برای انرژی هستهای وقف داشته است. باید اینها را نشان دهید و معرفی کنید.
رئیس ستاد اقامه نماز کشور خاطرنشان کرد: از موضوعاتی که جای آن در وقف خالی است وقف برای ازدواج جوانان است و این بسیار مهم است که روی آن کار کنیم. در حدیث داریم که اگر کسی در نوجوانی ازدواج کند دو سوم دین خود را حفظ کرده است؛ لذا وقف برای ازدواج کار مهمی است. این مفسر قرآن همچنین بررسی تاریخ وقف را بسیار مهم دانست و گفت: وقف نه تاریخ دارد و نه جغرافی. باید یک رادیوی برون مرزی و وزارت خارجه با استفاده از سفرا و رایزنهای فرهنگی، بررسی کند که در دنیا موقوفات چگونه بوده است و این را برای مردم در داخل کشور نشان دهد.
وی همچنین با انتقاد از وضعیت هزینههای اجارههای موقوفات و عدم پرداخت آن از سوی مستأجرین، گفت: اگر شما چیزی را اجاره کردید و کمتر از نرخ معقول و منطقی در قبال آن دادید، ضامن هستید. صدا و سیما میتواند افرادی را که در مغازههای وقفی مینشینند و اجارههای بسیار ناچیزی به اوقاف میدهند، با حفظ آبرویشان نشان دهد و بگوید که این مال حرام است و اگر لقمه حرامی به مال اضافه شود شخص را فاجر خواهد کرد و فجور، آدم را بی دین میکند؛ لذا اجاره نامههایی که بین تاجر و اوقاف است از لحاظ ظاهر، قانونی درست است اما هر کس باید به وجدان خود مراجعه کند و ببیند که به عنوان مثال اجاره بیست هزار تومانی برای یک مغازه وقفی که ماهانه میلیونها درآمد دارد، درست است یا نه؟ لذا این مسائل را باید برای مردم تبیین کنیم.
با پایان یافتن سخنان حجت الاسلام والمسلمین قرائتی، نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه در جایگاه قرار گرفت. وی با بیان اینکه رسانهها مهمترین نقش را در تبیین فرهنگ و اهداف وقف دارند، گفت: از جمله مهمترین وظایف رسانهها عیان نمودن اهداف وقف و پرسش در باره چگونگی پرداختن به آن در سطح جامعه و در میان مردم است.
حجت الاسلام و المسلمین محمدی افزود: وقف از احکام مترقی و پیشرفته اسلامی است و تاریخی به قدمت اسلام در جهان دارد. نماینده ولی فقیه در سازمان اوقاف و امور خیریه به پایه گذاری مسجد قبا پس از هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه اشاره کرد و با بیان اینکه این مسجد یکی از مهمترین موقوفات بود، اظهار داشت: این مسجد نخستین پایگاه تشکیل حکومت اسلامی در جهان به شمار میرود.
سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه، مساجد را پایگاه مشترک آغاز اسلام و انقلاب اسلامی ایران ذکر و تأکید کرد: این در حالی است که تمامی مساجد، موقوفه هستند. وی این امر را بیانگر اهمیت وقف و موقوفات در بدو اسلام و تأثیر آن در تحقق انقلاب اسلامی ایران و تداوم آن دانست و به اهداف دشمن برای نفوذ به این پایگاهها اشاره داشت. حجت الاسلام والمسلمین محمدی تصریح کرد: دشمن قصد دارد با ضربه زدن به نقطهای که اسلام و انقلاب در آن کلید زده شد و نیز با نفوذ به اذهان عمومی جامعه و دور کردن مردم از دین اسلام را تضعیف نماید. وی دومین پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی را تشویق مؤمنان متمکن به پیروی از این حکم الهی خواند. حجت الاسلام والمسلمین محمدی با تأکید بر دوره ۶۰ ساله ظلم خاندان پهلوی علیه وقف تصریح کرد: در زمان اصلاحات اراضی، موقوفات به طور رسمی فروخته شد و تبلیغات و تبعات بسیار منفی را برای این سنت حسنه اسلامی به ارمغان آورد. سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه تداوم این نگاه بدبینانه در برخی انجمنهای دینی و مذهبی را ناشی از چنین اقداماتی در گذشته دانست و یاد آور شد: چنین تحرکات منفی و نقص در عملکرد مدیران و مجریان، ارتباطی به اصل حکم نداشته و ارزشهای وقف را زیر سئوال نمیبرد. وی با بیان اینکه ایجاد علاقه مندی به وقف به پیشرفت در عرصههای گوناگون میانجامد به سومین نکته از بیانات رهبر معظم انقلاب اشاره کرد و گفت: وقف از کارسازترین و سالمترین شیوههایی است که تمکن مالی را در جهت نیاز جامعه ماندگار و مستمر خواهد کرد. حجت الاسلام والمسلمین محمدی ایجاد فضای مباحثه و پژوهش توسط دانشگاهها و مراکز علمی و پژوهشی در خصوص بیانات رهبری را از ضروریات جامعه امروز برشمرد. وی با تأکید بر اینکه در کشور ۱۵ هزار متولی به طور مستقیم به اداره موقوفات میپردازند، تصریح کرد: طبق فتاوای تمامی فقها و علما، متولی شرعی وقف باید مصلحت و منفعت و غبطه وقف را در نظر بگیرد. این مسئول ادامه داد: بر این اساس هیچ یک از متولیان، حق عملکردی به ضرر مصلحت وقف را ندارند. مصالح دولت و ملت بر عمل به نیت واقفان بی اثر است. سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه تأکید کرد: حتی مصالح دولت و ملت و نیز تغییرات زمان و مکان بر عمل به نیت واقفان بی تأثیر است به طوری که امام خمینی (ره) در پاسخ به پیشنهاد استفاده از موقوفات برای نیازهای ایام جنگ، این اقدام را خلاف حکم وقف و عمل به آن دانست.
پس از انجام پذیرایی از مدعوین، میزگرد تخصصی دومین همایش وقف و رسانه در سالن همایش سازمان اوقاف و امور خیریه با حضور مهندس سید مرتضی نبوی مدیر مسئول روز نامه رسالت و محمد باقر پیشنمازی مدیر شبکه قرآن و معارف سیما تشکیل گردید. ابتدا پیشنمازی به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: برای ترویج و تبلیغ فرهنگ وقف، باید ببینیم که مخاطبان اصلی ما چه کسانی هستند؟ این موضوع به ردههای پایین سنی خانوادهها مثل کودکان و نوجوانان مرتبط نمیشود ولی در حقیقت، این ردههای سنی میتوانند از روی عواطف و احساساتشان، تأثیرگذاری زیادی روی خانوادهها بگذارند.
محمد باقر پیشنمازی در ادامه افزود: ما میتوانیم موضوع وقف را در بخشهای نمایشی و فیلمسازی وارد کنیم تا بازخوردهای مناسبتری داشته باشد. در کنار ساخت فیلمهای داستانی، میتوانیم فیلمهای مستند هم با این موضوع تهیه کنیم، چون تأثیرزیادی روی مخاطب میگذارد. به اعتقاد من باید سوژههای جالب توسط سازمان اوقاف و امور خیریه تهیه شود و در قالب مجموعه خاطرات، داستان و اطلاعات دیگر در اختیار فیلمسازان صدا و سیما قرار بگیرد. وقتی این سوژهها در اختیار هنرمندان قرار گیرد، میتوانند با استفاده از آن، سوژه مناسب را انتخاب و فیلمی را بسازند که تأثیرگذاری زیادی روی مخاطبان داشته باشد. وی افزود: اشاره به وقفهایی که در گذشته رنگ و بوی بیشتری داشته و امروز کمتر شاهد آن هستیم، میتواند یکی از موضوعات مهم و جالب برای رسانهها و فیلمسازان باشد. پیشنمازی در ادامه صحبتهایش، نقش مسئولین سازمان اوقاف را در ارائه گزارش به صدا و سیما تأثیرگذار ارزیابی کرد و گفت: نقش رسانهها فقط به این موضوع ختم نمیشود که در آن از مسئولین سازمان اوقاف دعوت برای سخنرانی شوند. این مسئولین میتوانند گزارش کار خود را ارائه دهند و صدا و سیما با استفاده از همین اطلاعات، سوژههایی را که باب میل مخاطبان است به جامعه منعکس کنند. پیشنمازی در پایان افزود: رسانهها، آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، حوزههای علمیه و دیگر نهادها میتوانند در فضای رقابتی، به تکنیکهای جدیدی برای ترویج فرهنگ وقف در میان مردم بپردازند. مردم ما نسبت به این موضوع شناخت کمی دارند و باید با ابتکارات و راهکارهای مناسب، شناخت آنها را نسبت به این موضوع بیشتر کنند.
آن گاه عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز به نکاتی اشاره کرد. وی گفت: یکی از عوامل پیشرفت کشور، ترویج فرهنگ وقف در جامعه است و بنا به فرمایش رهبر معظم انقلاب، پیشرفت یک کشور نیاز به الگوسازی دارد. یکی از مسائل زیربنایی و مؤثر که باعث پیشرفت کشورمی شود، وجود نهادی است که مردم در آن جمع شده و مشارکت میکنند. این مکتب هم در اولین روزهای پیدایش اسلام و زندگی پیامبر (ص) و ائمه معصومین (ع) بنا شده است. این مکتب که همان مکتب وقف است اگر در جامعه امروزی ما گسترده تر شود، میتواند نقش عظیمی در پیشرفت و مشارکت مردمی به همراه داشته باشد.
سید مرتضی نبوی ادامه داد: وجود چنین مکتبها و نهادهایی که فرهنگ وقف را در جامعه ترویج میدهند، باعث پیشرفت کشورمان در عرصههای دینی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی میشود و یکی از مزایای آن، از بین بردن فاصله طبقاتی میان مردم است. نبوی تصریح کرد: به طور جامعتر میتوان گفت که امروزه مهمترین چالشها و آسیبها، غفلت از مشارکت با این نهادهاست. مهندس نبوی نقش رسانههای عمومی را در ترویج فرهنگ وقف و شناساندن آن به مردم، مهم و مؤثر ارزیابی کرد و افزود: مهمترین وظیفه رسانهها معرفی این نهاد با برکت به مردم است. وی تصریح کرد: وقف به عنوان یک نهاد در اسلام بنا شده تا انسان نگاهش از محدوده شخصی خود خارج شود و از محدوده زمان، شهرش و مرزش عبور کند و به مصالح عمومی بشر بنگرد. یعنی اینکه وقف، یک نگاه عمومی به انسان بدهد و اگر ما بتوانیم آن را معرفی کنیم، جذابیت زیادی به آن دادهایم تا بتوانیم از منافع خود بگذریم و نگاه آینده بینی به آن داشته باشیم. مدیر مسئول روزنامه رسالت ادامه داد: ما باید به مصالح عمومی بنگریم و به دست اندرکاران رسانه میگویم که باید به عنوان اصحاب رسانه، خود را وقف جامعه کنیم. اولین و مؤثرین قدم ما برای مردم، همین است و میتوانیم بنیان خانواده را تقویت کنیم. ترویج فرهنگ وقف در جامعه، باید یکی از دستورالعملهای رسانهها باشد که مزایای زیادی را برای جامعه به بار خواهد آورد و نیازهای مادی و معنوی بسیاری از مردم توسط آن، برطرف خواهد شد. وی با اشاره به اینکه ترویج فرهنگ وقف در جامعه نیاز به سرمایه گذاری سازمان اوقاف و دولت دارد، افزود: برای توسعه نهادهایی که در زمینه ترویج فرهنگ وقف در جامعه فعالیت میکنند، نیاز به سرمایه گذاری داریم. سازمان اوقاف یا مسئولین دولت، از جمله اولین حامیان هستند و میتوانند با سرمایه گذاری بیشتر، فرهنگ وقف را در جامعه انعکاس بیشتری دهند. نبوی خاطر نشان کرد: فرهنگ وقف میتواند از طرق مختلف مثل رسانهها، مطبوعات، خبرگزاریها، فیلمسازی، داستان، شعر، هنر و... به مردم انتقال داده شود، به گونهای که تأثیر ویژهای داشته باشد و نهادینه شود. مدیر مسئول روزنامه رسالت در پایان افزود: هنرمندان، شاعران، فیلمنامه نویسان، داستان نویسان و... هر کدام میتوانند جداگانه در زمینه ساختارسازی و فرهنگ سازی وقف در جامعه تلاش کنند. امیدوارم همه با هم دست در دست هم دهیم و شاهد شکوفایی همه نهادهای اسلامی در جهت مصالح عمومی و فرهنگی باشیم و نیازهای جامعه را پاسخ دهیم.
