کتابخانه:فرهنگ نامه آرزو

فرهنگ نامه آرزو http://download.ghbook.ir/download.php?id=2427&file=11027-fa-farhang-name-arezo.pdf

مشخصات کتاب سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، 1325 - عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ نامه آرزو/ محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبائی ؛ مترجم حمیدرضا شیخی . مشخصات نشر : قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1385. مشخصات ظاهری : 168 ص. فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ 122. شابک : 7000 ریال: 964-493-150-5 یادداشت : کتابنامه به صورت زیر نویس. موضوع : امید -- جنبه های مذهبی -- اسلام موضوع : احادیث اخلاقی شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، 1344 - شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، 1337 - شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث رده بندی کنگره : BP250/7/م3ف4 1385 رده بندی دیویی : 297/632 شماره کتابشناسی ملی : 1328031

اشاره

پیشگفتارفرهنگ نامه ، کتابی است که در آن ، دانش ، فرهنگ (1) و حکمت باشد .

فرهنگ نامه آرزو ، قطره ای دیگر از دریای بیکران علوم و معارف ناب اسلامی و مَدخَلی (2) دیگر از دانش نامه میزان الحکمه است که به صورت مستقل ، منتشر می شود . در این دانش نامه ، واژه ها و اصطلاحاتی که در قرآن و احادیث ، کاربرد فرهنگی گسترده ای دارند ، به ترتیب الفبایی ، با نظمی نوین و با ذکر نمونه کاربردها (شواهد) ، معناشناسی و تحلیل و تبیین می گردند . در لابه لای این دانش نامه ، برخی مَدخل ها ، از کاربرد فرهنگی ویژه و بَسامد استفاده بالایی برخوردارند . بدین معنا که عموم مسلمانان و یا گروه های خاصّی از آنان ، به صورت شبانه روزی و گسترده ، با آنها ، سر و کار دارند . از این رو ، به منظور تصحیح و تقویت فرهنگ عمومیِ جوامع اسلامی ، ضروری است معارف مربوط به این گونه واژه ها و اصطلاحات ، به صورت کتابِ همراه ، و کتاب راهنما ، در اختیار همگان قرار گیرد . با این نگاه ، مَدخَل هایی از این دست که گفتیم ، به صورت کتاب هایی مستقل و در اندازه هایی که حمل و مطالعه آن آسان باشد ، ________________________________________ 1- .فرهنگ : علم؛ دانش؛ ادب؛ تربیت؛ پدیده کلّی پیچیده ای از آداب ، رسوم ، اندیشه ، هنر و شیوه زندگی که در طیّ تجربه تاریخی اقوام ، شکل می گیرد و قابل انتقال به نسل های بعدی است (ر. ک : لغت نامه دهخدا ، فرهنگ معین و فرهنگ بزرگ سخن) . 2- .در دانش نامه ها ، به هر واژه اصلی که توضیحی (مقاله ای) در ذیل خود دارد ، «سرواژه» یا «مَدخَل» می گویند . به مجموع سرواژه و توضیح ، بر روی هم ، نیز «مدخل» گفته می شود (ر. ک : فرهنگ بزرگ سخن) .

در اختیار علاقه مندان قرار می گیرند . گفتنی است که در این سلسله آثار ، برای آنچه مربوط به رفتار یا احوال خاص است (مانند : ادب ، اذان ، شادی و آرزو) ، نام «فرهنگ نامه» و برای آنچه مربوط به گروه های اجتماعی (مانند : بسیجیان ، جوانان و کودکان) می شود و یا آموزه های حکیمانه پیشوایان بزرگ اسلام یا حکمای بزرگ الهی (چون لقمان حکیم) را ارائه می نماید ، نام «حکمت نامه» را برگزیدیم . فرهنگ نامه آرزو ، سومین کتاب از مجموعه فرهنگ نامه هایی است که با هدف تصحیح و تقویت فرهنگ ارزش های رفتاری در دست تدوین اند . در این فرهنگ نامه، مسائل مهمی، مانند: نقش آرزو درزندگی، گُم شده حقیقیِ انسان، راه رسیدن به آرزوها، فواید کوتاه کردن آرزو، خطر آرزوهای طولانی، خاستگاه آرزوهای بیهوده و زیان های آرزوهای پوچ و بی حاصل، از منظر قرآن و حدیث ، مورد بررسی قرار خواهد گرفت. گفتنی است که در تدوین این مجموعه ، از همکاری محقق ارجمند جناب آقای محمّد کاظم طباطبایی بهره بردم . از ایشان و دیگر همکارانی که در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» ، در ساماندهی این اثر سهیم هستند ، بویژه مترجم گران قدر آن ، جناب آقای حمید رضا شیخی که با ترجمه زیبا و دقیق خود ، فهم آیات و احادیث این فرهنگ نامه را برای پارسی زبانان میسّر ساخت صمیمانه سپاس گزارم واز خداوند منّان ، پاداشی در خور فضل و کرامتش ، برای آنان مسئلت دارم . ربّنا! تقبّل منّا؛ إنّک أنت السمیع العلیم. محمدی ری شهری 24 خرداد ماه 1384 17 جمادی اول 1427

درآمد

اَمَل، در لغت

در لغت ا َمَل و رجا، از جهت معنا به یکدیگر نزدیک اند و برخی لغت شناسان گفته اند که معنای واحدی دارند و میان آنها اختلاف اندکی وجود دارد . خلیل بن احمد فراهیدی گفته است : اَمَل، یعنی امید . (1) ابن فارِس نیز آنچه را فراهیدی گفته، تأیید می کند و می گوید : اَمَل ، یعنی درنگ و انتظار . (2) در تاج العروس، درباره معنای «اَمَل» آمده است : اَمَل، بر وزن جَبَل و نَجْم و شِبْر (وزن آخر، به گفته ابن جنّی) ، به معنای امید است . معروفش همان وزن نخست (جَبَل) است. از ظاهر سخن فیروزآبادی و برخی دیگر، بر می آید که آرزو و امید ، یک چیز است ؛ امّا علمای لغت شناس ، میان آن دو فرق گذاشته اند. مِناوی می گوید: امل یا رَجا، توقّع حصول چیزی است و بیشتر در موردی به کار می رود که حصول آن ، دور به نظر برسد . مثلاً اگر

________________________________________ 1- .العین : ص 54 . 2- .معجم مقاییس اللغه : ج 1 ص 140 .

کسی قصد سفر به شهری دورْ دست را داشته باشد، می گوید: «أمَلْتُ» و نمی گوید: «طَمَعتُ» ، مگر آن که شهر ، نزدیک باشد؛ چرا که «طمع» ، فقط برای مورد نزدیک است و «رجاء» برای بین «امل» و «طمع» ؛ زیرا «راجی (امیدوار)» ، گاهی اوقات ، بیم آن دارد که امیدش تحقّق پیدا نکند . پس به معنای خوف و بیم به کار نمی رود. به نیّت رسیدن به خیر ، «اَمَل» می گویند و به ترس و نگرانی قلبی ، «ایحاش». (1) معنای «مُنی» و «تمنّی»، مانند امل و رجا ، به یکدیگر نزدیک است ؛ امّا غالبا بر خیالات باطل اطلاق می شوند . راغب، در المفردات در این باره می نویسد : «مُنی» ، به معنای اندازه گیری (تقدیر) است. گفته می شود: «مَنی لک المانی ؛ تقدیر کننده برای تو تقدیر کرد» . از همین معناست: «مَنا» که به قولی، چیزی است که با آن ، وزن می کنند و «مَنیّ» ، چیزی است که جانداران از آن خلق می شوند. خداوند متعال فرموده است: «أَلَمْ یَکُ نُطْفَهً مِّن مَّنِیٍّ یُمْنَی ؛ (2) آیا آبی از منی ای که ریخته می شود ، نبود؟» و «مِن نُّطْفَهٍ إِذَا تُمْنَی ؛ (3) از آبی، آن گاه که ریخته شود» ؛ یعنی به قدرت خداوند ، از آن موجودی که نبوده است ، اندازه گیری و آفریده می شود . واژه «مَنیّه» نیز از همین معناست ، به معنای اَجَل (سررسیدِ عمر) که برای موجود زنده ، مقدّر

________________________________________ 1- .تاج العروس : ج 4 ص 30 . 2- .قیامت : آیه 37 . 3- .نجم : آیه 46 .

شده است و جمع آن ، «منایا»ست . «تمنّی» نیز به معنای تقدیر و تصویر کردن چیزی در ذهن است. این کار ، گاه از روی تخمین و گمان است و گاه از روی اندیشه و از روی یک اصل ؛ امّا چون اکثراً از روی تخمین است ، دروغْ بیشتر در آن راه دارد . پس اکثر تمنّی ها تصوّر چیزی اند که حقیقت ندارد (تمنّی به معنای آرزوی واهی و بی اساس است) . خداوند متعال می فرماید: «أَمْ لِلاْءِنسَنِ مَا تَمَنَّی ؛ (1) مگر انسان آنچه را تمنّا کند ، دارد؟» و «فَتَمَنَّوُاْ الْمَوْتَ ؛ (2) پس ، تمنّای مرگ کنید» و «وَلاَ یَتَمَنَّوْنَهُوأَبَدَما؛ (3) و هرگز، آن را تمنّا نمی کنید » . واژه «اُمنیّه» ، یعنی صورت حاصل در نفس از تمنّای چیزی، و چون دروغ ، عبارت است از تصوّر چیزی که حقیقت (واقعیت) ندارد و آوردن آن ، تصوّر در قالب لفظ تمنّی است ، چون خاستگاهی برای دروغ است. (4)

اَمَل، در قرآن و حدیث

اشاره

واژه های «أمل» ، «رجاء» و «تمنّی» ، در قرآن کریم نیز معنای نزدیک به هم دارند . در قرآن، دو بار واژه «اَمَل» به کار رفته است ؛ یک بار به معنای آرزوی نیکو (5) و یک بار به معنای آرزوی

________________________________________ 1- .نجم : آیه 24 . 2- .بقره : آیه 94 . 3- .جمعه : آیه 7 . 4- .المفردات : ص 779 . 5- .کهف : آیه 46 .

نکوهیده . (1) واژه «رجاء» و مشتقّات آن هم 27 بار آمده که غالب آنها در آرزوهای نیکو به کار رفته است . به عکس واژه «منی» ومشتقّات آن ، 21 بار به کار رفته که در غالب موارد ، مقصود ، آرزوهای نکوهیده است . گفتنی است که شماری از روایات ، مؤیّد نظر تاج العروس در متفاوت بودن معنای «اَمَل» و «رجاء» است ؛ یعنی اَمَل ، غالبا در مواردی استعمال می شود که رسیدن به آن ، بعید به نظر می رسد. در این بخش ، نکات تربیتی مهمّی درباره آرزو مورد توجّه قرار گرفته که اجمالاً به آنها اشاره می کنیم :

یک . نقش اَمَل در زندگی فردی و اجتماعی

آرزوی کمال ، ریشه در سرشت انسان دارد . انسان ، ذاتا در جستجوی کمالِ مطلق است و بدین جهت ، آرزوهای او حدّ و حصر ندارد . (2) این خصوصیت فطری ، در حقیقت ، موتورِ زندگی و اصلی ترین عامل پیشرفت تمدّن بشر و تکامل جامعه انسانی است . جهان ، با آرزو برپاست (3) و انسان با آرزو زندگی می کند . اگر آرزو از آدمی گرفته شود ، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی دهد، (4) هیچ باغبانی نهال نمی نشانَد، 5 هیچ پژوهشی انجام نمی شود ، هیچ کشف تازه ای در جهان علم ، رُخ نخواهد داد و سرانجام ، جامعه بشر ، هیچ حرکتی به سوی تکامل نخواهد داشت . از این رو ، پیامبر خدا ، آرزو را رحمتی می داند که خداوند متعال

________________________________________ 1- .حجر : آیه 3 . 2- .ر . ک : ص 25 ح 10 و 11 . 3- .ر . ک : ص 23 ح 4 . 4- .ر . ک : ص 21 ح 1 .

به جامعه بشر ارزانی داشته است . (1)

مسئله مهم در بهره گیری انسان از این موهبت الهی ، چگونگی تربیت آن است که اگر این خصوصیت فطری درست تربیت شود ، انسان با دستیابی بر آرزوهای خود ، آرامش پیدا می کند تا آن جا که به تدریج ، به تعبیر قرآن ، صاحب «نفس مطمئنه» می گردد ، و اگر درست تربیت نشود ، آرزومند ، سراب را آب می پندارد و همه عمر ، در طلب سراب می دود . مرگش فرا می رسد ، امّا چیزی را می خواهد که بدان، دست پیدا نمی کند و اگر به چیزی که خیال می کرد در آرزوی آن است ، دست یافت ، مطلوب خود را در آن نمی بیند . لذا هیچ گاه در زندگی احساس راحتی و آرامش ندارد و به گفته امام علی علیه السلام : مَن سَعی فی طَلَبِ السَّرابِ طالَ تَعَبُهُ وکَثُرَ عَطَشُهُ . امَن أمَّلَ الرِّیَّ مِنَ السَّرابِ خابَ أمَلُهُ وماتَ بِعَطَشِهِ. (2)

هر که در طلب سراب بکوشد، زحمت او به درازا می کشد و تشنگی اش افزون می شود . هر که سیرابی از سراب را آرزو کند ، به آرزویش نمی رسد و از تشنگی می میرد . به منظور تربیت آرزو ، ابتدا باید دید که فطرت انسان در جستجوی چیست و آن گاه، آرزوهای درست را از آرزوهای نادرست جدا کرد . سپس با تمام توان برای رسیدن به آرزوهای فطری حقیقی و اجتناب از آرزوهای کاذب کوشید. ________________________________________ 1- .ر . ک : ص 21 ح 1 . 2- .ر . ک : ص 76 ح 97 .

دو . گم شده انسان

دو . گم شده انسانفطرت آدمی ، مطلق گراست و آرزو دارد به کمال مطلق برسد . از این رو ، به هیچ حدّی از کمالات ، قانع نیست . این خصوصیت فطری ، یکی از دلایل مهم خداشناسی است ، چنان که در نامه امام خمینی رحمه الله به گورباچف ، رهبر شوروی سابق، به این نکته مهم ، اشاره شده است : انسان ، در فطرت خود ، هر کمالی را به طور مطلق می خواهد و شما خوب می دانید که انسان ، می خواهد قدرتِ مطلق جهان باشد و به هیچ قدرتی که ناقص است ، دل نبسته است. اگر عالم را در اختیار داشته باشد و گفته شود: جهان دیگری هم هست، فطرتا مایل است آن جهان را هم در اختیار داشته باشد. انسان ، هر اندازه دانشمند باشد و گفته شود: علوم دیگری هم هست، فطرتا مایل است آن علوم را هم بیاموزد . پس قدرت مطلق و علم مطلق باید باشد تا آدمی دل به آن ببندد . آن ، خداوند متعال است که همه به آن متوجّهیم ، گرچه خود ندانیم. انسان می خواهد به «حقّ مطلق» برسد تا فانی در خدا شود . (1) ________________________________________ 1- .صحیفه امام : ج21 ص21 (نامه امام به گورباچف در تاریخ 11 / 10 / 1367) .

خداوند متعال ، با دادن این خصوصیت فطری به انسان ، در حقیقت ، آموزگارِ آرزومندان خویش است (1) و گویا به انسان می گوید : گم شده تو منم . مطلوب و مأمول حقیقی تو منم . تو مرا که کمال مطلق هستم ، می خواهی و نمی دانی . همه آرزوها به من ختم می شود (2) و بدین جهت ، اهل معرفت به من عشق می ورزند و نهایت آرزوهای آنان ، (3) بلکه بالاتر از آرزوی آنان منم (4) . اگر با من پیوند برقرار کردی ، در دنیا و آخرت ، کامیاب خواهی شد (5) . در قرآن کریم آمده است : «مَّن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُّنْیَا فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا. (6) و هر کس پاداش دنیا را بخواهد ، پاداش دنیا و آخرت ، نزد خداست » . و آن هنگام به آرامش مطلق می رسید: «أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَلءِنُّ الْقُلُوبُ؛ (7) آگاه باش که با یاد خدا ، دل ها آرامش می یابد » . همچنین خداوند می فرماید : اگر مرا فراموش کنید، در حقیقت ، خود را فراموش کرده اید : . ________________________________________ 1- .ر . ک : ص 35 (آموزگار آرزو) . 2- .ر . ک : ص 35 ح 27 . 3- .ر . ک : ص 49 (آرزوی نهایی دوستداران) . 4- .ر . ک : ص 51 (بالاتر از آرزوها) . 5- .ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج 5 ص 31 (جامعه نمونه) . 6- .نساء : آیه 134 . 7- .رعد : آیه 28 . «نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَلهُمْ أَنفُسَهُمْ . (1) خدا را فراموش کردند، پس خدا هم خویشتن آنها را از یادشان بُرد » . و در این صورت ، انسان، به هر آرزویی از خواسته های خود دست یابد ، احساس آرامش نخواهد داشت : «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُو مَعِیشَهً ضَنکًا . (2) هر کس از یاد من دل بگردانَد، در حقیقت ، زندگی تنگی خواهد داشت » . و با این وصف ، خداوند، خطاب به انسان می فرماید : اگر می خواهی بهتر خود را به تو معرّفی کنم ، من همانم که وقتی امیدت از همه جا قطع شد ، از من قطعٍ امید نمی کنی و با همه وجود به من پناه می آوری و مرا می خوانی و از من، حلّ مشکل خود را می خواهی.

سه . راه رسیدن به آرزو و آفت آن

هنگامی که انسان ، هدف نهایی زندگی و برترین آرزوها را تشخیص داد ، همه خواسته ها و آرمان های او در جهت رسیدن به این هدف قرار می گیرد ؛ زیرا می داند هر خواسته ای که در جهت این آرزوی بزرگ است ، درست و حق است و هر چه در جهت خلاف آن است ، نادرست و باطل است . امّا رسیدن به آرمان های ارزشمند ، در نخستین گام ، نیازمند انگیزه نیکو و خودباوری ، سپس تلاش ، صبر ، استقامت ، توکّل بر خداوند متعال و یاری خواستن از اوست . . ________________________________________ 1- .حشر : آیه 19 . 2- .طه : آیه 124 .

در مقابل ، تشخیص ندادن هدف زندگی ، نیازهای حقیقی و آرزوهای درست ، اهمّیت ندادن به زندگی جاوید ، کسالت ، بی صبری ، اشتغال به کارهای بیهوده و سرگرمی های زیانبار ، آلودگی های اخلاقی و عملی ، و از همه مهم تر ، متّکی نبودن بر استعدادهای خدادادی و تکیه کردن بر غیر خداوند متعال در زندگی ، آفت رسیدن به آرزوهاست . رهنمودهای ارزنده اهل بیت علیهم السلام در این باره ، در فصل سوم و چهارم ، خواهد آمد .

چهار . خطر آرزوی دراز

پیش از این توضیح دادیم که آرزو ، رحمت الهی و قوام زندگی است . ممکن است کسی چنین بپندارد که انسان، باید از این رحمت و سرمایه ، هر چه بیشتر استفاده کند . بنا بر این ، چرا احادیث اسلامی نسبت به خطر آرزوی دراز ، هشدار داده اند؟ در پاسخ باید گفت : درست است که آرزو ، نعمت است و سرمایه زندگی ؛ امّا اگر این سرمایه درست مصرف نشود ، همانند همه نعمت های دیگر الهی ، به نقمتْ تبدیل می شود و موجب بدبختی و تیره روزی انسان می گردد . نخستین شرط بهره گیری از نعمتِ آرزو ، معرفت است . اگر کسی نداند در دنیا چه آرزوهایی عُقَلائی ، منطقی و دست یافتنی است ، عمر خود را صرف خیالات وموهوماتی می کند که هیچ گاه بدانها دست نخواهد یافت . نکته قابل تأمّل ، این که در احادیث اسلامی ، از یک سو جهل ، حماقت ، غفلت ، آلوده گی های اخلاقی و عملی ، دنیاپرستی و شقاوت به عنوان ریشه های آرزوهای باطل و نکوهیده ، معرّفی شده اند و از سوی دیگر ، زوال عقل و از دست رفتن بصیرت ، فراموشی زندگی پس از مرگ ، قساوت قلب ، کوتاهی در انجام دادن کارهای نیک و یا فراموشی آنها و افتادن در دام انواع فسادها و سختی ها و ناکامی ها ، به عنوان آثار و زیان های آرزوهای نکوهیده ، مطرح گردیده اند . این گونه سخن گفتن درباره زمینه ها و زیان های آرزو نکوهیده ، بدان معناست که مرتبه پایین تری از جهل و آلودگی های اخلاقی و عملی ، مبدأ و ریشه آرزوهای باطل و مرحله ای بالاتر از آن ، معلول آرزوهای نکوهیده است ، بدین سان که انسان در اثر نادانی ، چیزهایی را آرزو و طلب می کند که او را از نظر اخلاقی و عملی آلوده می کنند ، و آلودگی ذهن و جان نیز ، زمینه ساز جهل افزون تر و آرزوهای خطرناک تر می گردد ، تا آن جا که در کام مرگ ، فرو رود و بدین ترتیب ، هر چه آرزوهای باطل انسانْ طولانی تر گردد ، جهل و آلودگی و ناکامی او در زندگی بیشتر می شود.

پنج . حکمت کوتاه کردن آرزو

با تأمّل در آنچه در تبیین خطرِ داشتن آرزوهای بلند ، بدان اشارت رفت ، حکمتِ توصیه اکید پیشوایان اسلام به پیروان خود در مورد ضرورت کوتاه کردن آرزوهای مادّی روشن می شود. افزون بر این ، ارزش هایی از قبیل : نیکوکاری ، اخلاص ، صداقت ، پارسایی ، سلامت جان ، بی نیازی روحی و مهم تر : دستیابی به معارف شهودی و در نهایت ، آسایش همیشگی در بهشت جاوید ، از نگاه احادیث اسلامی ، از آثار کوتاه کردن آرزوهای مادّی است . دقّت در آنچه ذکر شد ، نشان می دهد که توصیه احادیث اسلامی به کوتاه کردن آرزو ، برای بهره گیری بیشتر از زندگی و بیان نقش این موهبت الهی در خودسازی و سازندگی است و هرگز به معنای ندیدن افق آینده زندگی که مانع پیشرفت های مادّی می شود نیست . در این باره ، به یاری خدا ، در همین دانش نامه، در ذیل عنوان «دنیا» ، به تفصیل ، سخن خواهیم گفت .

الفصل الأوّل : دور الأمل فی الحیاه1 / 1رَحمَهٌ مِنَ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّمَا الأَمَلُ رَحمَهٌ مِنَ اللّهِ لاُِمَّتی ، لَولاَ الأَمَلُ ما أرضَعَت اُمٌّ وَلَدا ، ولا غَرَسَ غارِسٌ شَجَرا. (1)

1 / 2رَفیقٌ مُؤنِسٌالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ رَفیقٌ مُؤنِسٌ. (2)

عنه علیه السلام فِی الحِکَمِ المَنسوبَهِ إلَیهِ : الأَمَلُ رَفیقٌ مُؤنِسٌ ، إن لَم یُبَلِّغکَ فَقَدِ استَمتَعتَ بِهِ. (3)

________________________________________ 1- .تاریخ بغداد : ج 2 ص 52 الرقم 448 ، الفردوس : ج 1 ص 342 ح 1369 ، لسان المیزان : ج 5 ص 81 ح 267 کلّها عن أنس ، کنز العمّال : ج 3 ص 491 ح 7560 ؛ نزهه الناظر : ص 21 ح 51 ، أعلام الدین : ص 295 نحوه ، بحار الأنوار : ج 77 ص 173 ح 8 . 2- .غرر الحکم : ح 1042 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 29 ح 442 . 3- .شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 340 ح 901 ؛ غرر الحکم : ح 1042 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 29 ح 442 ولیس فیهما ذیله .

فصل یکم : نقش آرزو در زندگی

لطف و رحمتی از جانب خداوند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آرزو، در حقیقت، رحمتی از جانب خداوند برای امّت من است. اگر آرزو نبود ، هیچ مادری فرزندی را شیر نمی داد و هیچ باغبانی ، نهالی نمی کاشت.

همراهی همدم

امام علی علیه السلام :آرزو، همراهیْ همدم است.

امام علی علیه السلام از حکمت های منسوب به ایشان : آرزو ، همراهیْ همدم است . اگر تو را [به مقصد ]نرساند ، [لااقل] از او بهره مند می شوی.

1 / 3قِوامُ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام :الدُّنیا بِالأَمَلِ. (1)

عنه علیه السلام :کُلُّ امرِئٍ طالِبٌ اُمنِیَّتَهُ ومَطلوبٌ مَنِیَّتُهُ. (2)

عنه علیه السلام فِی الحِکَمِ المَنسوبَهِ إلَیهِ : الآمالُ مَطایا ، ورُبَّما حَسِرَت و نَقِبَت(3) أخفافُها. (4)

عنه علیه السلام :بِبُلوغِ الآمالِ یَهونُ رُکوبُ الأَهوالِ. (5)

عنه علیه السلام :إنّی اُحَذِّرُکُمُ الدُّنیا ؛ فَإِنَّها حُلوَهٌ خَضِرَهٌ (6) حُفَّت بِالشَّهَواتِ وتَحَبَّبَت بِالعاجِلَهِ ، وعُمِرَت بِالآمالِ وتَزَیَّنَت بِالغُرورِ. (7)

تاریخ دمشق عن داود بن أبی هند وحُمَید :بَینَما عیسی علیه السلام جالِسٌ وشَیخٌ یَعمَلُ بِمِسحاتِهِ یُثیرُ بِهَا الأَرضَ ، فَقالَ عیسی علیه السلام : اللّهُمَّ انزِع مِنهُ الأَمَلَ . فَوَضَعَ الشَّیخُ المِسحاهَ وَاضطَجَعَ فَلَبِثَ ساعَهً. فَقالَ عیسی علیه السلام : اللّهُمَّ اردُد إلَیهِ الأَمَلَ . فَقامَ فَجَعَلَ یَعمَلُ . فَقالَ لَهُ عیسی علیه السلام : ما لَکَ بَینَما أنتَ تَعمَلُ ألقَیتَ مِسحاتَکَ وَاضطَجَعتَ ساعَهً ، ثُمَّ إنَّکَ قُمتَ بَعدُ تَعمَلُ؟! فَقالَ الشَّیخُ : بَینا أنَا أعمَلُ إذ قالَت لی نَفسی : إلی مَتی تَعمَلُ وأنتَ شَیخٌ کَبیرٌ؟! فَأَلقَیتُ المِسحاهَ وَاضطَجَعتُ . ثُمَّ قالَت لی نَفسی : وَاللّهِ ما بِذلِکَ مِن عَیشٍ ما بَقیتَ ، فَقُمتُ إلی مِسحاتی. (8)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 235 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 61 ح 1573 . 2- .غرر الحکم : ح 6910 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 377 ح 6384 . 3- .نَقِبَ الخفُّ : خُرِّق . و نَقِبَ البعیرُ : رقّت أخفافه (مجمع البحرین : ج 3 ص 1822 «نقب») . 4- .شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 307 ح 518 . 5- .غرر الحکم : ح 4358 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 189 ح 3892 . 6- .خَضِره : أی غضّه ناعمهٌ طریّه (النهایه : ج 2 ص 41 «خضر») . 7- .تحف العقول : ص 180 ، نهج البلاغه : الخطبه 111 وفیه «تحلّت» بدل «عمّرت» ، بحار الأنوار : ج 78 ص 14 ح 73 ؛ الجوهره : ص 79 ، مطالب السؤول : ص 50 . 8- .تاریخ دمشق : ج 47 ص 468 ؛ تنبیه الخواطر : ج 1 ص 272 وفیه «لابدّ لک من عیش» بدل «ما بذلک من عیش» ، بحار الأنوار : ج 14 ص 329 ح 58 .

مایه برپایی دنیا

امام علی علیه السلام :دنیا ، به آرزو برپاست.

امام علی علیه السلام :هر انسانی در پیِ آرزوی خویش است و مرگ ، در پیِ اوست.

امام علی علیه السلام در حکمت های منسوب به ایشان : آرزوها مَرکَب اند و گاه باشد که فرو بمانند و سُم هایشان بسایَد .

امام علی علیه السلام :با [امیدِ] رسیدن به آرزوهاست که به پیشواز خطرها رفتن، آسان می شود .

امام علی علیه السلام :من ، شما را از دنیا برحذر می دارم؛ چرا که دنیا ، شیرین و چشم نواز است، آکنده از خواهش های نفسانی و دل بسته دنیاست ؛ به آرزوها آباد است و به فریبندگی ها ، آراسته .

تاریخ دمشق به نقل از داوود بن ابی هند و حُمَید : عیسی علیه السلام نشسته بود و پیرمردی با بیل خود ، سرگرم کار بود و زمین را شخم می زد. عیسی علیه السلام گفت: «خدایا! آرزو را از او برگیر» . پیرمرد ، در دَم ، بیل را زمین گذاشت و دراز کشید.

ساعتی گذشت و عیسی علیه السلام گفت: «خدایا! آرزو را به او بازگردان» . بی درنگ ، آن پیر برخاست و به کار کردن پرداخت. عیسی علیه السلام به او فرمود: «چه شد که کار می کردی و بیلت را انداختی و ساعتی دراز کشیدی. سپس ، دوباره برخاستی و به کار پرداختی؟!» پیرمرد گفت: همان طور که مشغول کار بودم، نفسم به من گفت: تا کی کار می کنی؟ دیگر پیر و سال خورده گشته ای؟! پس، بیل را انداختم و دراز کشیدم. سپس نفسم به من گفت: به خدا سوگند، تا زنده ای باید کار کنی . برخاستم و بیلم را برداشتم.

1 / 4أبعَدُ الأَشیاءِالإمام علیّ علیه السلام :الآمالُ لا تَنتَهی. (1)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ لا غایَهَ لَهُ. (2)

الإمام الرضا علیه السلام :أبعَدُ الأَشیاءِ الأَمَلُ. (3)

1 / 5یَشِبُّ فِی الهَرَمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَهرَمُ ابنُ آدَمَ وتَشِبُّ مِنهُ اثنَتانِ : الحِرصُ وَالأَمَلُ. (4)

عنه صلی الله علیه و آله :لایَزالُ قَلبُ الکَبیرِ شابّا فِیاثنَتَینِ: فی حُبِ الدُّنیاوطولِ الأَمَلِ. (5)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 639 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 50 ح 1292 . 2- .غرر الحکم : ح 1010 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 30 ح 452. 3- .جامع الأحادیث للقمّی : ص 228 ، غررالحکم : ح 2921، عیون الحکم والمواعظ : ص 113 ح 2494 کلاهما عن الإمام علیّ علیه السلام وفیهما «شیء» بدل «الأشیاء» . 4- .تحف العقول : ص 56 ، المجازات النبویّه : ص 351 ح 269 ، تنبیه الخواطر : ج 1 ص 163 وفیه «حبّ المال» بدل «الحرص» ، الخصال : ص 73 ح 113 عن أنس ، إرشاد القلوب : ص 39 ، روضه الواعظین : ص 470 وفی الثلاثه الأخیره «تبقی» بدل «تشبّ» ، بحار الأنوار : ج 73 ص 161 ح 7 ؛ صحیح مسلم : ج 2 ص 724 ح 115 وفیه «الحرص علی المال والحرص علی العمر» ، مسند ابن حنبل : ج 4 ص 231 ح 12143 ، الزهد لابن المبارک : ص 87 ح 256 وفیهما «یبقی» بدل «تشبّ» وکلّها عن أنس ، کنز العمّال : ج 3 ص 460 ح 7437 . 5- .صحیح البخاری : ج 5 ص 2360 ح 6057 عن أبی هریره ، کنز العمّال : ج3 ص 490 ح 7556 .

دورترین چیزها

امام علی علیه السلام :آرزوها ، پایان ندارند .

امام علی علیه السلام :آرزو را پایانی نیست.

امام رضا علیه السلام :دورترینِ چیزها آرزوست.

در پیری جوان می شود

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمی زاده ، پیر می شود و دو چیز در او جوان می گردد: آزو آرزو.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دلِ پیر ، همواره در دو چیز ، جوان است: در دنیا دوستی و داشتن آرزویِ دراز.

1 / 6مَثَلُ الأَجَلِ والأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَثَلُ الإِنسانِ وَالأَمَلِ وَالأَجَلِ ؛ فَمَثَلُ الأَجَلِ إلی جانِبِهِ والأَمَلُ أمامَهُ ، فَبَینَما هُوَ یَطلُبُ الأَمَلَ أمامَهُ أتاهُ الأَجَلُ فَاختَلَجهُ (1) . (2)

الترغیب والترهیب عن أنس :خَطَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَطّا ، وقالَ : هذَا الإِنسانُ ، وخَطَّ إلی جَنبِهِ خَطّا وقالَ : هذا أجَلُهُ ، وخَطَّ آخَرَ بَعیدا مِنهُ فَقالَ : هذَا الأَمَلُ ، فَبَینَما هُوَ کَذلِکَ إذ جاءَهُ الأَقرَبُ. (3)

عارِضه الأحوَذیّ عن أبی سعید الخُدریّ :غَرَسَ صلی الله علیه و آله عودا بَین یَدَیهِ وآخَرَ إلی جانِبِهِ وآخَرَ بَعدَهُ ، وقالَ : أتَدرونَ ما هذا؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ! قالَ : هذَا الإِنسانُ ، وهذَا الأَمَلُ ، فَتَعاطَی الأَمَلَ فَیَختَلِجُهُ الأَجَلُ دونَ الأَمَلِ . وهذِهِ صورَتُهُ: (4)

________________________________________ 1- .یقال : اخْتَلَجت المَنِیّهُ القَومَ ؛ أی اجتَذَبَتهُم (لسان العرب : ج 2 ص 258 «خلج») . 2- .الفردوس : ج 4 ص 144 ح 6444 ، کنز العمّال : ج 3 ص 494 ح 7574 نقلاً عن ابن أبی الدنیا وکلاهما عن أنس . 3- .الترغیب والترهیب : ج 4 ص 244 ح 22، صحیح البخاری : ج 5 ص 2359 ح 6055، السنن الکبری : ج 3 ص 514 ح 6505 کلاهما نحوه . 4- .عارضه الأحوذی بشرح صحیح الترمذی : ج 10 ص 320 ؛ تنبیه الخواطر : ج 1 ص 272 نحوه .

حکایت اجل و آرزو

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکایت انسان و آرزو و اجل ، چنان است که اجل در کنار اوست و آرزو ، پیشاپیش او: در حالی که آرزو را پیش رویِ خود دنبال می کند ، ناگاه ، اجل فرا می رسد و او را در می رُباید.

الترغیب والترهیب به نقل از اَنَس : پیامبر خدا ، خطّی کشید و فرمود: «این انسان است» و در کنار آن ، خطّ دیگری کشید و فرمود: «این ، اجل اوست» و دورتر از آن ، خطّ سومی کشید و فرمود: «این هم آرزوست» . در حالی که انسان سرگرم است ، ناگهان ، آن نزدیک تر ، خود را به او می رسانَد.

عارضه الأحوذی به نقل از ابوسعید خُدری : پیامبر صلی الله علیه و آله قطعه چوبی در برابر خود به زمین فرو بُرد و چوب دیگری در کنار آن و یک چوب دیگر ، بعد از آن .

سپس فرمود: «آیا می دانید این چیست؟» . گفتند : خدا و پیامبر او بهتر می دانند .

فرمود: «این یکی ، انسان است و این ، آرزو . در حالی که سرگرمِ آرزوست ، اجل ، او را در می رُباید و مانع رسیدنش به آرزو می شود. تصویر آن، چنین است » :

عارِضه الأحوَذیّ عن الرّبیع بن خُثَیم عن عبد اللّه وَاللَّفظُ لِلبُخاریّ : خَطَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله خَطّا مُرَبَّعا و خَطَّ خَطّا فِی الوَسَطِ وخَطَّ خِطَطا صِغارا إلی هذَا الَّذی فِی الوَسَطِ مِن جانِبِهِ ، فَقالَ : هذَا الإِنسانُ وهذا أجَلُهُ مُحیطٌ بِهِ وهذَا الَّذی هُوَ خارِجٌ أمَلُهُ ، وهذِهِ الخِطَطُ الصِّغارُ الأَعراضُ ، فَإِن أخطَأَهُ هذا نَهَشَهُ هذا ... . قال ابن العربیّ : لم یُتقن البخاریّ هذا الحدیث : فإنّه مهّد ثلاثه معانی ، وهی الخطّ المربّع واحدٌ ، والخطّ الذی فی وسطه اثنان ، والخطط الصغار ثلاثه ، ثمّ قال : أعطی لکلّ ممهّدٍ مثاله ، فقال : هذا الإنسان واحدٌ ، وهذا أجله محیطٌ به اثنان ، وهذا الذی هو خارجٌ أمله ثلاثه ، وهذه الخطط الصغار الأعراض أربعهٌ. و إنّما صوابه ما رواه غیره ، قال عبد اللّه : خَطَّ لَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَطّا مُرَبَّعا وخَطّا وَسَطَ الخَطِّ المُرَبَّعِ ، وخَطَّ خُطوطا إلی جانِبِ الخَطِّ الَّذی فی وَسَطِ المُرَبَّعِ ، وخَطّا خارِجَ الخَطِّ المُرَبَّعِ ، ثُمَّ قالَ: أتَدرونَ ما هذا؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ! قالَ : هذَا الخَطُّ الأَوسَطُ الإِنسانُ ، وَالخُطوطُ الَّتی إلی جانِبِهِ الأَعراضُ ، وَالأَعراضُ تَنهَشُهُ مِن کُلِّ مَکانٍ ؛ إن أخطَأَهُ هذا أصابَهُ هذا ، وَالخَطُّ المُرَبَّعُ الأَجَلُ المُحیطُ بِهِ ، والخَطُّ الخارِجُ البَعیدُ الأَمَلُ ، وهذِهِ صورَتُهُ: (1) ________________________________________ 1- .عارضه الأحوذی بشرح صحیح الترمذی : ج 10 ص 318 وراجع صحیح البخاری : ج 5 ص 2359 ح 6054 والترغیب والترهیب : ج 4 ص 244 ح 21 .

عارضه الأحوذی به نقل از ربیع بن خُثَیم ، از عبد اللّه (لفظ از بخاری است) : پیامبر صلی الله علیه و آله مربّعی رسم کرد و در وسط آن ، خطّی کشید و در چهار طرف آن خط ، خطوط کوچکی رسم کرد و آن گاه فرمود: «این ، انسان است و این هم اجل اوست که او را در میان گرفته است و این خطّی که بیرون قرار دارد ، آرزوی اوست و این خطوط کوچک ، بلایا و حوادث اند. اگر این یکی [خط ]به او نخورَد ، این دیگری او را می گزد...» . ابن عربی می گوید: بخاری، این حدیث را به درستی نیاورده؛ چرا که سه معنا برشمرده است: یکی ، مربّع ؛ دوم، خطّی که در میان آن است ؛ و سوم ، خطوط کوچک. ابن عربی ، سپس می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله برای هر موردی مثالش را آورده و فرموده است: «این ، انسان است ، یک؛ این ، اجل اوست که او را در میان گرفته است ، دو؛ این خطّی که بیرون از مربّع است ، سه؛ و این خطوط کوچک ، بلایا و حوادث اند ، چهار» . صورت درست این حدیث ، آن است که دیگرانی غیر از بخاری روایت کرده اند عبداللّه گفته است: پیامبر خدا ، برای ما چارگوشی رسم کرد و در وسط چار گوش، خطّی کشید و در کناره های خطّ میان چارگوش ، خطوطی رسم کرد و بیرونِ چار گوش نیز یک خط کشید . سپس فرمود: «می دانید این چیست؟» . گفتند : خدا و پیامبر او داناترند . فرمود: «این خطِّ میانی ، انسان است ؛ خطوطی که در اطراف آن هستند ، بلایا و حوادث اند و این بلایا و حوادث ، از هر سو او را می گَزَند . اگر این یکی به هدف نخورد ، آن یکی به او می خورد . چارگوش ، اجل است که اورا در میان گرفته، و خطّ بیرونی و فاصله دار ، آرزوست. تصویر آن ، چنین است» :

معدن الجواهر :أخَذَ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] حَجَرینِ فَأَلقی بَینَ یَدَیهِ حَجَرا وقالَ : هذا أمَلُ ابنِ آدَمَ . وألقی خَلفَهُ حَجَرا وقالَ : هذا أجَلُهُ ، فَهُوَ یَری أمَلَهُ ولا یَری أجَلَهُ. (1)

الإمام علیّ علیه السلام :الأَجَلُ حَصادُ الأَمَلِ. (2)

عنه علیه السلام مِن وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام : اِعلَم یَقینا أنَّکَ لَن تَبلُغَ أمَلَکَ ولَن تَعدُوَ أجَلَکَ ، وأنَّکَ فی سَبیلِ مَن کانَ قَبلَکَ. (3)

عنه علیه السلام :لا تَخلُو النَّفسُ مِنَ الأَمَلِ حَتّی تَدخُلَ فِی الأَجَلِ. (4)

________________________________________ 1- .معدن الجواهر : ص 25 . 2- .غرر الحکم : ح 638 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 29 ح 445 . 3- .نهج البلاغه : الکتاب 31 ، تحف العقول : ص 77 ، کشف المحجّه : ص 230 ، بحار الأنوار : ج 103 ص 39 ح 88 ؛ کنز العمّال : ج 19 ص 175 ح 44215 نقلاً عن وکیع والعسکری فی المواعظ . 4- .غرر الحکم : ح 10844 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 537 ح 9872 .

معدن الجواهر :پیامبر خدا ، دو عدد سنگ برداشت و یکی را جلوی خود انداخت و فرمود: «این، آرزوی پسر آدم است» . سپس سنگ دیگر را پشت آن انداخت و فرمود: «این، اَجَل اوست . بنا بر این، او آرزویش را می بیند و اجلش را نمی بیند» .

امام علی علیه السلام :اجل دروکننده آرزوست.

امام علی علیه السلام از سفارش ایشان به فرزندش حسن علیه السلام : یقین بدان که تو هرگز به آرزویت نمی رسی و هرگز از اَجَلت فراتر نمی روی . تو همان راهی را می روی که آنان که پیش از تو بوده اند، رفته اند .

امام علی علیه السلام :آدمی تا پایان عمر ، از آرزو تهی نیست.

عنه علیه السلام :غایَهُ الأَمَلِ الأَجَلُ. (1)

عنه علیه السلام :فی غُرورِ الآمالِ انقِضاءُ الآجالِ. (2)

عنه علیه السلام :تَأریخُ المُنَی المَوتُ. (3)

الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام علیّ علیهم السلام مِن خُطبَهٍ لَهُ بِالبَصرَهِ : اِعلَموا أنَّکُم فی أجَلٍ مَحدودٍ وأمَلٍ مَمدودٍ ونَفَسٍ مَعدودٍ ، ولاُبدَّ لِلأَجَلِ أن یَتَناهی ، ولِلأَمَلِ أن یُطوی ، ولِلنَّفَس أن یُحصی . ثُمَّ دَمَعَت عَیناهُ وقَرَأَ : «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَفِظِینَ * کِرَامًا کَتِبِینَ * یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ » (4) . (5)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 6356 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 349 ح 5925 . 2- .غرر الحکم : ح 6471 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 354 ح 6002 . 3- .تحف العقول : ص 214 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 53 ح 87 . 4- .الإنفطار : 10 12 . 5- .الأمالی للصدوق : ص 171 ح 169 عن مسعده بن صدقه ، روضه الواعظین : ص 535 عن الإمام الصادق عنه علیهماالسلام ، بحار الأنوار : ج 78 ص 70 ح 24 ؛ شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 281 ح 223 .

امام علی علیه السلام :پایانه آرزو ، اجل است.

امام علی علیه السلام :در فریب آرزوها، عمرها به پایان می رسد.

امام علی علیه السلام :تاریخ آرزوها، مرگ است.

امام صادق علیه السلام به نقل از پدرانش امام علی علیه السلام [در سخنرانی اش ]در بصره فرمود : «بدانید که شما عمری محدود و آرزویی دامنه دار و نَفَسی معدود دارید. ناگزیر ، عمر به پایان می رسد و طومار آرزو ، پیچیده می شود و نفس ، به شماره می افتد» . آن گاه، چشمان ایشان اشکبار شد و این آیات را خواند: « «و قطعاً بر شما نگهبانانی گماشته است ؛ بزرگوارانی نویسنده [ ی اعمال شما] که آنچه انجام می دهید ، می دانند» » .

الفصل الثانی: المأمول الحقیقی2 / 1مُعَلِّمُ الأَمَلِبحار الأنوار عن نَوفٍ البِکالِیّ :رَأَیتُ أمیرَالمُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ مُوَلِّیا مُبادِرا ، فَقُلتُ : أینَ تُریدُ یا مَولایَ ؟ فَقالَ : دَعنی یا نَوفُ ، إنَّ آمالی تُقَدِّمُنی فِی المَحبوبِ ، فَقُلتُ : یا مَولایَ وما آمالُکَ ؟ قالَ : قَد عَلِمَهَا المَأمولُ وَاستَغنَیتُ عَن تَبییِنها لِغَیرِهِ ، وکَفی بِالعَبدِ أدَبا أن لا یُشرِکَ فی نِعَمِهِ وإرَبِهِ (1) غَیرَ رَبِّهِ . فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ إنّی خائِفٌ عَلی نَفسی مِنَ الشَّرَهِ (2) ، وَالتَّطَلُّعِ إلی طَمَعٍ مِن أطماعِ الدُّنیا . فَقالَ لی : وأینَ أنتَ عَن عِصمَهِ الخائِفینَ وکَهفِ العارِفینَ؟! فَقُلتُ : دُلَّنی عَلَیهِ ! قالَ : اللّهُ العَلِیُّ العَظیمُ؛ تَصِلُ أمَلَکَ بِحُسنِ تَفَضُّلِهِ، وتُقبِلُ عَلَیهِ بِهَمِّکَ ، وأعرِض عَنِ النّازِلَهِ فی قَلبِکَ ، فَإِن أجَّلَکَ بِها فَأَنَا الضّامِنُ مِن مَورِدِها ، وَانقَطِع إلَی اللّهِ سُبحانَهُ فَإِنَّهُ یَقولُ : «وعِزَّتی وجَلالی لاَُقَطِّعَنَّ أمَلَ کُلِّ مَن یُؤَمِّلُ غَیریِ بالیَأسِ ، ولَأَکسُوَنَّهُ ثَوبَ المَذَلَّهِ فِی النّاسِ ، ولاَُبعِدَنَّهُ مِن قُربی ، ولاَُقَطِّعَنَّهُ عَن وَصلی ، ولاَُخمِلَنَّ (3) ذِکرَهُ حینَ یَرعی غَیری . أیُؤَمِّلُ وَیلَهُ لِشَدائِدِهِ غَیری وکَشفُ الشَّدائِدِ بِیَدی؟! ویَرجو سِوایَ وأنَا الحَیُّ الباقی ! ویَطرُقُ أبوابَ عِبادی وهِیَ مُغلَقَهٌ ویَترُکُ بابی وهُوَ مَفتوحٌ ! فَمَن ذَاالَّذی رَجانی لِکَثیرِ جُرمِهِ فَخَیَّبتُ رَجاءَهُ ؟! جَعَلتُ آمالَ عِبادی مُتَّصِلَهً بی ، وجَعَلتُ رَجاءَهُم مَذخورا لَهُم عِندی ، ومَلَأتُ سَماواتی مِمَّن لا یَمَلُّ تَسبیحی ، وأمَرتُ مَلائِکَتی أن لا یُغلِقُوا الأَبوابَ بَینی وبَینَ عِبادی ، ألَم یَعلَم مَن فَدَحَتهُ (4) نائِبَهٌ مِن نَوائِبی أن لا یَملِکَ أحَدٌ کَشفَها إلاّ بِإِذنی؟! فَلِمَ یُعرِضُ العَبدُ بِأَمَلِهِ عَنّی وقَد أعطَیتُهُ ما لَم یَسأَلنی ، فَلَم یَسأَلنی وسَأَلَ غَیری ؟ أفَتَرانی أبتَدِئُ خَلقی مِن غَیرِ مَسألَهٍ ، ثُمَّ اُسألُ فَلا اُجیبُ سائِلی؟! أبَخیلٌ أنَا فَیُبَخِّلُنی عَبدی؟ أوَلَیسَ الدُّنیا وَالآخِرَهُ لی؟ أوَلَیسَ الکَرَمُ وَالجودُ صِفَتی ؟ أوَلَیسَ الفَضلُ وَالرَّحمَهُ بِیَدی ؟ أوَلَیسَ الآمالُ لایَنتَهی إلاّ إلَیَّ ، فَمَن یَقطَعُها دونی؟ وما عَسی أن یُؤَمِّلَ المُؤَمِّلونَ مَن سِوایَ؟! وعِزَّتی وجَلالی لَو جَمَعتُ آمالَ أهلِ الأَرضِ وَالسَّماءِ ثُمَّ أعطَیتُ کُلَّ واحِدٍ مِنهُم ، ما نَقَصَ مِن مُلکی بَعضُ عُضوِ الذَّرَّهِ ، وکَیفَ یَنقُصُ نائِلٌ أنَا أفَضتُهُ؟! یا بُؤسا لِلقانِطینَ مِن رَحمَتی ، یا بُؤسا لِمَن عَصانی وتَوَثَّبَ عَلی مَحارِمی ، ولَم یُراقِبنی وَاجتَرَأَ عَلَیَّ» . ثُمَّ قالَ عَلَیهِ وعَلی آلِهِ السَّلامُ لی : «یا نَوفُ ! ادعُ بِهذَا الدُّعاءِ : إلهی إن حَمِدتُکَ فَبِمَواهِبِکَ ، وإن مَجَّدتُکَ فَبِمُرادِکَ ، وإن قَدَّستُکَ فَبِقُوَّتِکَ ، وإن هَلَّلتُکَ فَبِقُدرَتِک ، وإن نَظَرتُ فَإِلی رَحمَتِکَ ، وإن عَضَضتُ (5) فَعَلی نِعمَتِکَ ، إلهی إنَّهُ مَن لَم یَشغَلهُ الوُلوعُ (6) بِذِکرِکَ ، ولَم یَزوِهِ (7) السَّفَرُ بِقُربِکَ ، کانَت حَیاتُه عَلَیهِ میتَهً ومیتَتُهُ عَلَیهِ حَسرَهً . إلهی تَناهَت أبصارُ النّاظِرینَ إلَیکَ بِسَرائِرِ القُلوبِ ، وطالَعَت أصغَی السّامِعینَ لَکَ نَجِیّاتِ الصُّدورِ ، فَلَم یَلقَ أبصارَهُم رَدٌّ دونَ ما یُریدونَ ، هَتَکتَ بَینَکَ وبَینَهُم حُجُبَ الغَفلَهِ ، فَسَکَنوا فی نورِکَ ، وتَنَفَّسوا بِروحِکَ ، فَصارَت قُلوبُهُم مَغارِسَ لِهَیبَتِکَ ، وأبصارُهُم مَآکِفَ لقُدرَتِکَ ، وقَرَّبتَ أرواحَهُم مِن قُدسِکَ ، فَجالَسُوا اسمَکَ بِوَقارِ المُجالَسَهِ ، وخُضوعِ المُخاطَبَهِ ، فَأَقبَلتَ إلَیهمِ إقبالَ الشَّفیقِ ، وأنصَتَّ لَهُم إنصاتَ الرَّفیقِ، وأجَبتَهُم إجاباتِ الأَحِبّاءِ، وناجَیتَهُم مُناجاهَ الأَخِلاّءِ ، فَبَلِّغ بِیَ المَحَلَ الَّذی إلَیهِ وَصَلوا ، وَانقُلنی مِن ذِکری إلی ذِکرِکَ ، ولا تَترُک بَینی وبَینَ مَلَکوتِ عِزِّکَ بابا إلاّ فَتَحتَهُ ، ولا حِجابا مِن حُجُبِ الغَفَلهِ إلاّ هَتَکتَهُ ، حَتّی تُقیمَ روحی بَینَ ضِیاءِ عَرشِکَ ، وتَجعَلَ لَها مَقاما نُصبَ نورِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی ما أوحَشَ طَریقا لا یَکونُ رَفیقی فیهِ أمَلی فیکَ ، وأبعَدَ سَفَرا لا یَکونُ رَجائی مِنهُ دَلیلی مِنکَ ، خابَ مَنِ اعتَصَمَ بِحَبلِ غَیرِکَ ، وضَعُفَ رُکنُ مَنِ استَنَدَ إلی غَیرِ رُکنِکَ . فَیا مُعَلِّمَ مُؤَمِّلیهِ الأَمَلَ فَیُذهِبُ عَنهُم کَآبَهَ الوَجَلِ (8) ، لا تَحرِمنی صالِحَ العَمَلِ ، وَاکلَأنی کِلاءَهَ (9) مَن فارَقَتهُ الحِیَلُ ، فَکَیفَ یَلحَقُ مُؤَمِّلیکَ ذُلُّ الفَقرِ وأنتَ الغَنِیُّ عَن مَضارِّ المُذنِبینَ ! إلهی وإنَّ کُلَّ حَلاوَهٍ مُنقَطِعَهٌ ، وحَلاوَهَ الإِیمانِ تَزدادُ حَلاوَتُهَا اتِّصالاً بِکَ . إلهی وإنَّ قَلبی قَد بَسَطَ أمَلَهُ فیکَ ، فَأَذِقهُ مِن حَلاوَهِ بَسطِکَ إیّاهُ البُلوغَ لِما أمَّلَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی أسأَلُکَ مَسأَلَهَ مَن یَعرِفُکَ کُنهَ (10) مَعرِفَتِکَ مِن کُلِّ خَیرٍ یَنبَغی لِلمُؤمِنِ أن یَسلُکَهُ ، وأعوذُ بِکَ مِن کُلِّ شَرٍّ وفِتنَهٍ أعَذتَ بِها أحِبّاءَکَ مِن خَلقِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی أسأَلُکَ مَسأَلَهَ المِسکینِ الَّذی قَد تَحَیَّرَ فی رَجاهُ ، فَلایَجِدُ مَلجَأً ولا مَسنَدا یَصِلُ بِهِ إلَیکَ ، ولا یُستَدَلُّ بِهِ عَلَیکَ إلاّ بِکَ ، وبِأَرکانِکَ ومَقاماتِکَ الَّتی لاتَعطیلَ لَها مِنکَ ، فَأَسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّهِ أوِلیائِکَ ، فَوَحَّدوکَ وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ أن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ لاُِقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَهِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَهٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّر بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّهً ومَعرِفَهِ أولِیائِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» . (11) ________________________________________ 1- .الأرَب : الحاجه (المصباح المنیر : ص 11 «أرب») . 2- .الشَّرَه : أسوَأ الحِرص ؛ وهو غلبه الحِرص (لسان العرب : ج 13 ص 506 «شره») . 3- .الخامل : الخفیّ الساقط الذی لا نباهه له ، یقال : هو خامِل الذِّکر ، خَمَل یخمُل خُمولاً وأخملَه اللّه (لسان العرب : ج 11 ص 221 «خمل») . 4- .فَدَحَته : أثقَلَته (النهایه : ج 3 ص 419 «فدح») . 5- .عَضضْتُ اللقمهَ ، وبِها ، وعلیها ، عَضّا : أمسَکتُها بالأسنان (مجمع البحرین : ج2 ص1231 «عضض») . 6- .اُولِع بالشیءِ فهو مُولَعٌ به : أی مُغریً به (الصحاح : ج 3 ص 1304 «ولع») . 7- .زَوی : جمع (لسان العرب : ج 14 ص 365 «زوی») . 8- .الوَجَل : الفزع (النهایه : ج 5 ص 157 «وجل») . 9- .الکِلاءه : الحفظ والحراسه (النهایه : ج 4 ص 194 «کلأ») . 10- .الکُنْه : نهایه الشیء وحقیقته (لسان العرب : ج 13 ص 537 «کنه») . 11- .بحار الأنوار : ج 94 ص 94 ح 12 نقلاً عن الکتاب العتیق الغروی .

فصل دوم : آرزوی حقیقی

آموزگار آرزو

بحارالأنوار به نقل از نَوف بِکالی : امیرمؤمنان که درودهای خدا بر او باد را دیدم که پشت کرده، شتابان می رود. گفتم: کجا می روی، سروَرم؟ فرمود: «رهایم کن ، ای نوف! آرزوهایم مرا به سوی معشوق می رانَد. گفتم : سرورم! آرزوهایت چیست؟ فرمود: «آن که آرزویم به اوست، خود، آنها را می داند و مرا نیازی نیست تا آنها را به غیر او بازگویم . در ادب بنده ، همین بس که در برخورداری ها و نیازهایش ، کسی جز خداوندگار خویش را شریک نگردانَد» . گفتم : ای امیرمؤمنان! من از آزمندی و چشمداشت به آرزویی از آرزوهایِ دنیوی بر نفس خویش بیمناکم. فرمود: «چرا به حمایتگاه بیمناکان و پناهگاه خداشناسان ، پناه نمی بری؟» . گفتم : آن را نشانم بده . فرمود: «خداوندِ والا و بزرگ. آرزویت را به حُسنِ تفضّل او پیوند بزن و با تمام خواست، به او روی بیاور ، و اگر هر آنچه [جز خدا] در دلت وارد می شود ، درمان کنی، من ، ضامنِ جایگزین آنم. (1)

با تمام وجود، به خداوند پاک، رو کن؛ زیرا او می فرماید: به عزّت و جلالم سوگند، امید هرکس را که به غیر از من امید بندد ، به یأس مبدّل می سازم و جامه خواری در میان مردم بر او می پوشانم و او را از قُرب خویش ، دور می سازم و پیوندم را با او می بُرم و او را گم نام می سازم؛ زیرا به غیر من توجّه می کند. وای بر او! آیا در گرفتاری هایش به جز من آرزومند می شود با آن که رفعِ سختی ها و گرفتاری ها در دست من است؟! و به کسی جز من ، امید می بندد ، در حالی که زنده پاینده منم؟! و درهای بسته بندگانم را می کوبد و در خانه مرا که باز است ، رها می کند؟! کیست که با همه گناهانش به من امید بندد و من نومیدش کنم؟! آرزوهای بندگانم را پیوسته به خویش قرار داده ام و امیدشان را نزد خود ، برای آنان اندوخته ام و آسمان هایم را از کسانی که از تسبیح گویی من خسته نمی شوند، آکنده ساخته ام و به فرشتگانم فرمان داده ام که درها را میان من و بندگانم نبندند.

آیا آن که بلایی از بلایای من کمرش را خم کرده است ، نمی داند که هیچ کس نمی تواند آن بلا را برطرف سازد ، جز با اجازه من؟! پس، چرا بنده، با این که آنچه از من درخواست نکرده است ، به او عطا کرده ام، آرزویش را از من می گردانَد و از من ، درخواست نمی کند و از غیر من می خواهد؟! آیا منی که بی درخواست بنده ام به او می دهم، اگر از من درخواست شود ، پاسخ درخواست کننده ام را نمی دهم؟! مگر من بخلی ورزیده ام که بنده ام به من، گمان بخل می بَرَد؟ آیا دنیا و آخرت، از آنِ من نیست؟ آیا آقایی و بخشندگی، صفت من نیست؟ آیا فضل و رحمت ، در دست من نیست؟ آیا نه این است که آرزوها جز به من، ختم نمی شوند؟ پس، جز من کیست که آرزوها را قطع کند؟ و چگونه است که آرزومندان ، غیر مرا آرزو می کنند؟! به عزّت و جلالم سوگند ، اگر آرزوهای زمینیان و آسمانیان را جمع کنم، سپس ، آرزوهای یکایک آنان را برآورده سازم ، به اندازه یک عضو مورچه از مُلک من کاسته نمی شود. چگونه چیزی که من ، بخشنده آنم، کاستی گیرد؟! بیچاره ، نومیدانِ از رحمت من! نگون بخت ، آن که نافرمانی کند و به حرام های من پردازد و مرا در نظر نگیرد و بر من دلیری کند! » .

امام علیه السلام که بر او و خاندانش سلام باد سپس فرمود: «ای نوف! این دعا را بخوان: معبود من! اگر تو را می ستایم ، به واسطه موهبت هایی است که به من داده ای و اگر تو را تمجید می کنم، به خواست خودِ توست و اگر تقدیست می کنم ، به نیروی توست و اگر توحید تو را می گویم ، به قدرت و توانی است که مرا داده ای و اگر می نگرم، به رحمت تو می نگرم و اگر [لقمه ای ]می جَوَم ، نعمت تو را می جَوَم. معبود من! هر آن که اشتیاق یاد تو به خود ، مشغولش ندارد و سفر ، او را به جوار قرب ، نزدیک نمی کند، زندگی اش برای او مُردن است و مُردنش، مایه افسوس او. معبود من! نگاه های آنان که با باطن دل ها می نگرند ، به تو منتهی شده است و گوش های آنان که نجواهای سینه ها را می شنوند ، به تو دوخته شده ، و هیچ چیز ، مانع نگاه های آنان در برابر آنچه می خواهند ، نیست. میان خود و آنان ، پرده های غفلت را دریدی . پس در نور تو آرمیدند و با نسیم تو ، دَم زدند. دل هایشان ، نهالستان هیبت تو شد و دیدگانشان ، سرشکباران قدرتت. جان هایشان را به مقام قُدس خود ، نزدیک ساختی . پس با وقارِ همنشینی و خضوعِ هم سخنی با نام تو همنشین شدند و تو چونان یاری شفیق ، به آنان رو کردی و رفیقانه ، به ایشان گوش سپردی و دوستانه ، پاسخشان را دادی و چونان همدمان ، با آنها به نجوا پرداختی. پس، مرا نیز به جایگاهی که آنان رسیدند، برسان و از فکر و یاد خودم ، به یاد خودت منتقل کن و هر دری را که میان من و ملکوت عزّت توست ، به رویم بگشای و همه پرده های غفلت را از هم بِدَر، تا روح مرا در میان روشنایی عرشت، اقامت بخشی و برایش مقامی در برابر نور خودت قرار دهی، که بی گمان، تو بر هر کاری توانایی. معبود من! چه تنها و دلگیر است آن راهی که آرزومندی ام به تو هم سفرم نباشد، و چه دور و دراز است آن سفری که امیدم به تو ، راهنمای راهم نباشد! هر آن که به ریسمان غیر از تو چنگ در زد، ناکام شد و تکیه گاه کسی که به غیر از تکیه گاه تو تکیه کند، سُست است . پس، ای آن که به آرزومندانش آرزو می آموزد و اندوه ترس و وحشت را از آنان می بَرَد! مرا از کردار نیک و شایسته ، محروم مگردان و مرا آن گونه نگهداری کن که از بیچاره درمانده ، نگهداری می کنی. چگونه خواریِ فقر به آرزومندانت رسد، در حالی که تو از گزندهای گنهکاران، بی نیازی؟! معبود من! هر حلاوتی ، سر به آمدنی است ؛ امّا حلاوت ایمان، با رسیدن به تو، افزایش می یابد. معبود من! دلم امید فراوان به تو بسته است، پس تو نیز شیرینی رسیدن به آرزو را فراوان به او بچشان، که تو بر هر کاری توانایی. معبود من! چونان درخواست کسی که حقیقت تو را نیک می شناسد ، هر خیری را که سزاوار است مؤمنْ آن را در پیش گیرد ، از تو درخواست می کنم و از هر شرّ و فتنه ای که دوستانت را از آنها پناه داده ای، به تو پناه می برم، که به راستی تو بر هر کاری توانایی. معبود من! از تو درخواست می کنم، چونان درخواست بینوایی که در امیدش سرگشته مانده است و هیچ پناه و تکیه گاهی که با آن به تو برسد و به تو ره یابد ، جز تو نمی یابد. به حقّ ارکان و مقاماتت که توسّط تو تعطیل بردار نیستند، و به حقّ آن نامت که به واسطه آن بر اولیای ویژه ات آشکار گشتی و در نتیجه، تو را یکتا دانستند و شناختند و تو را چنان که هستی، پرستیدند، از تو درخواست می کنم که خودت را به من بشناسانی تا، از سرِ ایمانی راستین به تو، به پروردگاری ات اقرار نمایم. مرا، ای معبود من! از آنانی قرار مده که نام بی معنا را می پرستند، و از آن نیم نگاه هایت، نیم نگاهی به من بیفکن تابدان، دل مرابه نورمعرفت خودت و معرفت اولیایت ، روشن گردانی، که به راستی تو بر هر کاری توانایی.

________________________________________ 1- .جمله فإن أجلک بها فأنا الضامن... ظاهراً معنای محصلی ندارد و احتمال تصحیف در عبارت وجود دارد. احتمال دارد فَإنْ أجَّلْتَ باشد. در این صورت، یعنی آنچه به قلب وارد می شود [از ناراستی و نادرستی ها] آن را درمان کنی، من ضامنم که جایگزین بهترین برایش بیاید. گفتنی است: إجل در لغت به معنای درمان کردن است. بی إجل أجلّونی ای داوونی منه (لسان العرب، ماده اجل).

2 / 2مُنتَهَی الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله فِی الدُّعاءِ : یا رَبّاه یا سَیِّداه ، ویا أمَلاه ویا غایَهَ رَغبَتاه ، أسأَلُکَ یا اللّهُ یا اللّهُ یا اللّهُ أن لاتُشَوِّهَ خَلقی فِی النّارِ . (1) عنه صلی الله علیه و آله فی عوذَتِهِ یَومَ وادِی القُری : یا اللّهُ . . . لا تَرُدَّ مَسأَلَتی ، ولا تَحجُب دَعوَتی ، ولا تَنقُص رَغبَتی ، وَارحَم ذُلّی وتَضَرُّعی ، وفَقری وفاقَتی ، فَما لی رَجاءٌ غَیرُکَ ولا أمَلٌ سِواکَ . (2) عنه صلی الله علیه و آله فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی : یا مَن یَرجوهُ أهلُ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ ، یا ثِقَهَ أهلِ السَّماواتِ والأَرضِ یا اللّهُ ، یا أملَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ ، یا رَجاءَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ . (3) . ________________________________________ 1- .مکارم الأخلاق : ج 2 ص 143 ح 2354 عن معاذ بن جبل ، الإقبال : ج 1 ص 323 عن حفص بن البختری عن الإمام الصادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، الدعوات : ص 60 ح 148 ، مصباح المتهجّد: ص559 ح655 من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحارالأنوار: ج 95 ص164 ح17. 2- .مُهَج الدعوات : ص 100 ، بحار الأنوار : ج 94 ص 218 ح 17 . 3- .البلد الأمین : ص 420 ، بحار الأنوار : ج 93 ص 266 ح 1 .

منتهای آرزو

2 / 2منتهای آرزوپیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعا : پروردگارا سرورا، امیدا، و ای نهایتِ آرزو! از تو درخواست می کنم، ای خدا ، ای خدا، ای خدا! که قیافه مرا با آتش [دوزخ] ، زشت رو نسازی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از تعویذ ایشان در روز وادی القری (1) : خدایا ! ... درخواستم را رد مکن و دعایم را در پرده مدار و رغبتم را کم مکن و بر خواری و التماس من ، و بر ناداری و درویشی ام رحم آور؛ زیرا مرا امیدی جز تو و آرزویی جز تو نیست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعای «اسمای حُسنا» : ای آن که اهل آسمان ها و زمین، بدو امید بسته اند، ای خدا! ای مورد وثوق اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای آرزوی اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای امید اهل آسمان ها و زمین ، ای خدا!

________________________________________ 1- .وادی القری، سرزمینی است در نزدیکی مدینه. گفته اند منطقه سکونت قوم ثمود بوده که در قرآن به آن اشاره شده است: «وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِی» (الفجر: 9) (تفسیر الواحدی : ج 2 ص 1200) مراد از روز وادی القری، روزی است که پیامبر در برگشت از خیبر یهودیان وادی القری را محاصره کرد و درباره آنان فرمود: اینان همان غضب شدگان هستند (رجوع شود به تفسیر الطبری : ج 1 ص 80).

فاطمه علیهاالسلام مِن دُعائِها عَقیبَ صَلاهِ الظُّهرِ : یا أکرَمَ الأَکرَمینَ ومُنتَهی اُمنِیَّهِ السّائِلینَ ، أنتَ مَولایَ فَتَحتَ لی بابَ الدُّعاءِ وَالإِنابَهِ (1) ، فَلا تُغلِق عَنّی بابَ القَبولِ وَالإِجابَهِ . (2)

الإمام الحسین علیه السلام مِن دُعائِهِ یَومَ عرَفَهَ : اللّهُمَّ یا مَن مَلَکَ فَقَدَرَ ، وقَدَرَ فَقَهَرَ ، وعُصِیَ فَسَتَرَ ، وَاستُغفِرَ فَغَفَرَ ، یا غایَهَ رَغبَهِ الرّاغِبینَ ، ومُنتَهی أمَلِ الرّاجینَ . (3)

الإمام زین العابدین علیه السلام فی مُناجاهِ المُفتَقرِینَ : یا مُنتَهی أمَلِ الآمِلینَ ، ویا غایَهَ سُؤلِ السّائِلینَ ، ویا أقصی طَلَبَهِ الطّالِبینَ ، ویا أعلی رَغبَهِ الرّاغِبینَ . . . لَکَ تَخَضُّعی وسُؤالی ، وإلَیکَ تَضَرُّعی وَابتِهالی . (4)

2 / 3غایَهُ آمالِ العارِفینَالإمام علیّ علیه السلام فی دُعائِهِ قَبلَ صَلاهِ اللَّیلِ : اللّهُمَّ إلَیکَ حَنَّت قُلوبُ المُخبِتینَ (5) ، وبِکَ أنِسَت عُقولُ العاقِلینَ ، وعَلَیکَ عَکَفَت (6) رَهبَهُ العالِمینَ، وبِکَ استَجارت أفئِدَهُ المُقَصِّرینَ. فَیا أمَلَ العارِفینَ، ورَجاءَ الآمِلینَ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطّاهِرینَ ، وأجِرنی مِن فَضائِحِ یَومِ الدّینِ ، عِندَ هَتکِ السُّتورِ ، وتَحصیلِ ما فِی الصُّدورِ . (7) ________________________________________ 1- .الإنابه : الرجوع إلی اللّه بالتوبه (النهایه : ج 5 ص 123 «نوب») . 2- .فلاح السائل : ص 315 ح 212 ، بحار الأنوار : ج 86 ص 68 ح 4 . 3- .الإقبال : ج 2 ص 85 ، البلد الأمین : ص 257 وفیه «الطالبین» بدل «رغبه الراغبین» ، بحار الأنوار : ج 98 ص 223 . 4- .بحار الأنوار : ج 94 ص 150 نقلاً عن بعض کتب الأصحاب . 5- .الإخبات : الخشوع والتواضع (النهایه : ج 2 ص 4 «خبت») . 6- .عکَف علی الشیء : أقبل علیه مواظبا لا یصرف عنه وجهه . وقیل : أقام (لسان العرب : ج 9 ص 255 «عکف») . 7- .بحار الأنوار : ج 87 ص 242 ح 51 نقلاً عن المصباح للسیّد ابن الباقی .

آرزوی نهایی عارفان

فاطمه علیهاالسلام از دعای ایشان در تعقیب نماز ظهر : ای کریم ترینِ کریمان و منتهایِ آرزوی درخواست کنندگان! تویی آن مولای من که درِ دعا و توبه را به رویم گشودی . پس درِ پذیرش و اجابت را بر من مبند.

امام حسین علیه السلام از دعای ایشان در روز عرفه : خداوندا، ای پادشاه قدرتمند، ای آن که همه چیز ، مقهور قدرت اوست، ای آن که نافرمانی می شود و پرده پوشی می کند، و از او آمرزش می طلبند و می آمرزد، ای غایت آرزوی آرزومندان، و ای منتهای امیدِ امیدواران!

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات نیازمندان : ای منتهای آرزویِ آرزومندان، ای نهایتِ خواهش خواهندگان، ای دورترین مطلوبِ طالبان، و ای عالی ترین اشتیاقِ مشتاقان ! ... به پیشگاه تو خضوع و از تو خواهش می کنم، و به درگاه تو ، التماس و از تو درخواست می کنم .

2 / 3آرزوی نهایی عارفانامام علی علیه السلام در دعای پیش از نماز شب : بار خدایا! دل های اهل خشوع ، شیفته تو اَند و خِردهای خردمندان ، با تو اُنس گرفته است و عالمان ، هماره از تو در بیم اند و دل های اهل تقصیر ، به تو پناه آورده اند. پس، ای آرزوی عارفان، و ای امید آرزومندان! بر محمّد و خاندان پاک او درود فرست و مرا از رسوایی های روز پاداش، آن گاه که پرده ها کنار می روند و آنچه در سینه هاست ، هویدا می گردد، پناه دِه.

عنه علیه السلام فی دُعاءِ یَومِ الأَحَدِ : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ سُؤالَ مُذنِبٍ أوبَقَتهُ (1) مَعاصیهِ فی ضیقِ المَسلَکِ ، ولَیسَ لَهُ مُجیرٌ سِواکَ ، ولا أمَلٌ غَیرَکَ ، ولا مُغیثٌ أرأَفَ بِهِ مِنکَ ، ولا مُعتَمَدٌ یَعتَمِدُ عَلَیهِ غَیرُ عَفوِکَ . (2)

الإمام زین العابدین علیه السلام فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَهَ : یا أمَلی ، یا رَجائی ، یا خَیرَ مُستَغاثٍ ، یا أجوَدَ المُعطینَ ، یا مَن سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَهُ ، یا سَیِّدی ومَولایَ وثِقَتی ورَجائی ومُعتَمَدی ، ویا ذُخری وظَهری وعُدَّتی وغایهً أمَلی ورَغبَتی . (3)

الإمام الصادق علیه السلام فی دُعاءِ یَومَ عَرَفَهَ : أسأَلُکَ الرَّحمَهَ یا سَیِّدی ومَولای وثِقَتی ، یا رَجائی ، یا مُعتَمَدی ومَلجَئی ، وذُخری وظَهری وعُدَّتی ، وأمَلی وغایَتی . (4)

الإمام العسکری علیه السلام من دُعاءٍ عَلَّمَهُ لِمَسجونٍ : اللّهُمَّ أنتَ غِیاثی وعِمادی، وأنتَ عِصمَتی ورَجائی، ما لی أمَلٌ سِواکَ ولا رَجاءٌغَیرَکَ. (5)

________________________________________ 1- .یقال : وَبَقَ یَبِقُ ؛ إذا هلَکَ . وأوبقَهُ غیرُه فهو موبَق (النهایه : ج 5 ص 146 «وبق») . 2- .البلد الأمین : ص 105 ، العُدد القویّه : ص 346 نحوه ، جمال الاُسبوع : ص 53 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم . 3- .مصباح المتجهّد : ص 695 ح 771 ، الإقبال : ج 2 ص 108 ، المزار للمفید : ص 161 ، المزار الکبیر : ص 454 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 98 ص 232 . 4- .الإقبال : ج 2 ص 151 ، بحار الأنوار : ج 98 ص 263 . 5- .بحار الأنوار : ج 102 ص 239 ح 5 نقلاً عن الکتاب العتیق الغروی عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری ، المقنعه : ص 136 نحوه من دون إسنادٍ إلی المعصوم .

امام علی علیه السلام در دعای روز یکشنبه : بار خدایا! از تو درخواست می کنم ، به سان درخواست کردن گنهکاری که نافرمانی هایش ، راه را بر او تنگ کرده و به هلاکتش درافکنده است و پناه دهنده ای جز تو ندارد و امیدی غیر از تو ندارد و فریادرسی مهربان تر از تو ندارد و تکیه گاهی که بر او تکیه کند ، جز عفو و بخشش تو ندارد .

امام زین العابدین علیه السلام در دعای روز عرفه : ای آرزوی من، ای امید من، ای بهترین کسی که از او یاری می طلبند، ای بخشنده ترینِ بخشندگان، ای کسی که مهرش بر خشمش پیشی دارد، ای آقای من، مولای من، مورد وثوق من، امید من، تکیه گاه من، ای اندوخته من، پشتوانه من، ساز و برگ من، و غایت آرزو و اشتیاق من!

امام صادق علیه السلام در دعای روز عرفه : رحمت از تو درخواست می کنم ، ای سرورم و مولایم و مورد وثوقم، ای امید من، ای تکیه گاه و پناه من، ای اندوخته و پشتوانه و ساز و برگ من، ای آرزو و آرمان من!

امام عسکری علیه السلام از دعایی که به یک زندانی آموخت : بار خدایا! تویی فریادرس و تکیه گاه من، و تویی نگهدار و امید من . مرا آرزویی جز تو و امیدی جز تو نیست .

2 / 4غایَهُ آمالِ المُحِبّینَالإمام زین العابدین علیه السلام فی مُناجاهِ المُحِبّینَ : یامُنی قُلوبِ المُشتاقینَ، ویاغایَهَ آمالِ المُحِبّینَ، أسأَلُکَ حُبَّکَ وحُبَ مَن یُحِبُّکَ، وحُبَّ کُلِّ عَمَلٍ یوصِلُنی إلی قُربِکَ ، وأن تَجعَلَکَ أحَبَّ إلَیَّ مِمّا سِواکَ ، وأن تَجعَلَ حُبّی إیّاکَ قائِدا إلی رِضوانِکَ، وشَوقی إلَیکَ ذائِدا (1) عَن عِصیانِکَ. (2)

2 / 5غایَهُ المُنیالإمام زین العابدین علیه السلام فی مُناجاتِهِ : أتُحرِقُنی بِالنّارِ یا غایَهَ المُنیفَأَینَ رَجائی ثُمَّ أینَ مَحَبَّتی! (3)

عنه علیه السلام فی مُناجاتِهِ : إلهی ومَولایَ وغایَهَ رَجائی . . . . (4)

عنه علیه السلام مِن دُعائِهِ عِندَ مَشهَدِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : اللّهُمَّ . . . إنَّکَ وَلِیُّ نَعمائی ، ومُنتَهی مُنایَ ، وغایَهُ رَجائی فی مُنقَلَبی ومَثوایَ . (5)

________________________________________ 1- .الذَّوْد : السَّوق والطَّرد والدَّفع (لسان العرب : ج 3 ص 167 «ذود») . 2- .بحار الأنوار : ج 94 ص 149 نقلاً عن بعض کتب الأصحاب . 3- .المناقب لابن شهرآشوب : ج 4 ص 151 عن طاووس الفقیه ، بحار الأنوار : ج 46 ص 81 ح 75 . 4- .بحار الأنوار : ج 94 ص 130 ح 19 نقلاً عن الکتاب العتیق الغروی . 5- .مصباح المتهجّد : ص 739 ح 830 ، الغارات : ج 2 ص 848 ، المزار الکبیر : ص 284 ح 13 ، الإقبال : ج 2 ص 274 ، البلد الأمین : ص 296 کلّها عن جابر الجعفی عن الإمام الباقر علیه السلام ، کامل الزیارات: ص 94 ح 93 عن أبی علیّ مهدی بن صدقه الرقی عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام ، بحارالأنوار: ج 100 ص 265 ح 2.

آرزوی نهایی دوستداران

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات شیفتگان : ای آرزوی دل های مشتاقان، و ای غایتِ آرزوهای شیفتگان! محبّت به تو و محبّت به دوستدارانت و محبّت و علاقه به هر کاری که مرا به مقامِ قُرب تو می رساند ، از تو درخواست می کنم و از تو می خواهم که خودت را از هر آنچه غیر از توست ، نزد من محبوب تر گردانی و محبّت مرا به خودت ، راهبَر [من] به سوی خشنودی ات، و شوقم را به تو ، مانعِ [من] از نافرمانی ات قرار دهی.

نهایت آرزوها

امام زین العابدین علیه السلام از مناجات ایشان : آیا مرا با آتش می سوزانی ، ای غایت آرزوها! / پس امیدم چه می شود؟ پس شیدایی ام کجاست؟!

امام زین العابدین علیه السلام از مناجات ایشان : معبودا، سرورا، و ای امید غایی من!

امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در کنار آرامگاه امیرمؤمنان : بار خدایا! ... تو ولی نعمت منی، تو منتهایِ آرزوهای منی، تو امید نهایی من ، در بازگشتگاه و سرای آخرت هستی.

عنه علیه السلام فِی الدُّعاءِ : اللّهُمَّ یا مَن لا یَصِفُهُ نَعتُ الواصِفینَ ، ویا مَن لا یُجاوِزُهُ رَجاءُ الرّاجینَ . (1)

2 / 6فَوقَ المُنیرسول اللّه صلی الله علیه و آله فی ذِکرِ فَضلِ فاطِمَهَ علیهاالسلام یَومَ القِیامَهِ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، إنَّهَا الجارِیَهُ الَّتی تَجوزُ فی عَرصَهِ القِیامَهِ عَلی ناقَهٍ رَأسُها مِن خَشیَهِ اللّهِ . . . فَیوحِی اللّهُ عَزَّوجَلَّ إلَیها : یا فاطِمَهُ ! سَلینی اُعطِکِ ، وتَمَنَّی عَلَیَّ اُرضِکِ ، فَتَقولُ : إلهی أنتَ المُنی وفَوقَ المُنی . (2)

2 / 7خَیرُ مَأمولٍالإمام علی علیه السلام فِی الدُّعاءِ : اللّهُمَّ أنتَ أهلُ الوَصفِ الجَمیلِ ، وَالتَّعدادِ الکَثیرِ ، إن تُؤَمَّل فَخَیرُ مَأمولٍ ، وإن تُرجَ فَخَیرُ مَرجُوٍّ . اللّهُمَّ وقَد بَسَطتَ لی فیما لا أمدَحُ بِهِ غَیرَکَ ، ولا اُثنی بِهِ عَلی أحَدٍ سِواکَ ، ولا اُوَجِّهُهُ إلی مَعادِنِ الخَیبَهِ ومَواضِعِ الرّیبَهِ ، وعَدَلتَ بِلِسانی عَن مَدائِحِ الآدَمِیّینَ ، وَالثَّناءِ عَلَی المَربوبینَ المَخلوقینَ . اللّهُمَّ ولِکُلِّ مُثنٍ عَلی مَن أثنی عَلَیهِ مَثوبَهٌ مِن جَزاءٍ ، أو عارِفَهٌ مِن عَطاءٍ ، وقَد رَجَوتُکَ دَلیلاً عَلی ذَخائِرِ الرَّحمَهِ وکُنوزِ المَغفِرَهِ . اللّهُمَّ وهذا مَقامُ مَن أفرَدَکَ بِالتَّوحیدِ الَّذی هُوَ لَکَ ، ولَم یَرَ مُستَحِقّا لِهذِهِ المَحامِدِ وَالمَمادِحِ غَیرَکَ ، وبی فاقَهٌ إلَیکَ لایَجبُرُ مَسکَنَتَها إلاّ فَضلُکَ ، ولا یَنعَشُ (3) مِن خَلَّتِها (4) إلاّ مَنُّک وجودُکَ ، فَهَب لنا فی هذَا المَقام رِضاکَ ، وأغنِنا عَن مَدِّ الأَیدی إلی سِواکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ (5) . . ________________________________________ 1- .الصحیفه السجّادیّه : ص 123 الدعاء 31 . 2- .تأویل الآیات الظاهره : ج 2 ص 484 485 عن أبی ذرّ ، بحار الأنوار : ج 27 ص 139 ح 144 . 3- .نَعَشَ الإنسان ینعَشُه : تدارَکَه من هَلَکهٍ ، ونَعَشَه اللّه ُ وأنعَشَه : سَدَّ فقرَه (لسان العرب : ج 6 ص 356 «نعش») . 4- .الخَلّه : الحاجه والفقر (النهایه : ج 2 ص 72 «خلل») . 5- .نهج البلاغه : الخطبه 91 عن مسعده بن صدقه عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 57 ص 114 ح 90 .

امام زین العابدین علیه السلام در دعا : بار خدایا ، ای کسی که وصفِ وصف کنندگان از عهده وصفش بر نمی آید، و ای کسی که امیدِ امیدواران ، از او فراتر نمی رود [و همه امیدها به او می انجامد]!

بالاتر از آرزوها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در بیان مقام والای فاطمه علیهاالسلام در روز قیامت : سوگند به آن که جانم در دست اوست، او بانویی است که در صحنه قیامت ، سوار بر ناقه ای که سرِآن از خشیتِ الهی است ... عبور می کند، و خداوند عز و جلبه او وحی می فرماید که: «ای فاطمه! از من بخواه تا به تو عطا کنم و آرزو کن تا خشنودت گردانم» و فاطمه علیهاالسلاممی گوید: معبود من! تو خود آرزو و بالاتر از آرزوهایی .

بهترین آرزو

امام علی علیه السلام در دعا : خدایا! تو سزاوار ستایشِ زیبا و شمارشِ نعمت های بی پایانی. اگر آرزو شوی ، بهترینِ آرزو شده ای و اگر به تو امید بسته شود ، بهترین کسی هستی که بدو امید بسته می شود. خدایا! تو به من توانِ بیان دادی و من با آن غیر از تو را نمی ستایم و کسی جز تو را ثنا نمی گویم و آن را متوجّه کان های ناکامی و محرومیت و جایگاه های شک و بی اعتمادی (مخلوقات) نمی سازم . تو زبانم را از ستودن آدمیان و ثناگویی بر آنان ، که خود ، دستْ پرورده و آفریده اند ، باز داشتی. خدایا! برای هر ثناگویی، بر آن که ثنایش گوید، پاداشی و دِهِشی است و من به تو امید بسته ام که راهنما بر اندوخته های رحمت و گنج های آمرزشی. خدایا! در پیشگاه تو کسی ایستاده است که تنها تو را یگانه می داند ، و یکتایی ، ویژه توست، و غیر از تو را سزامند این مدح و ستایش ها نمی داند.

مرا به تو ، چنان نیازی است که تنها فضل تو آن را می تواند جبران کند و تنها بخشش تو می تواند آن را بزداید . پس، اینک که در پیشگاه تو ایستاده ایم، خشنودی ات را به ما ارزانی فرما و ما را از دست دراز کردن به سوی غیر خودت ، بی نیاز گردان، که بی گمان ، تو بر هر کاری توانایی.

عنه علیه السلام مِن دُعائِهِ قَبلَ صَلاهِ اللَّیلِ : فَیا أمَلَ العارِفینَ ، ورَجاءَ الآمِلینَ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطّاهِرینَ . . . (1) .

فاطمه علیهاالسلام فی دُعائِها عَقیبَ الصَّلَواتِ الخَمسِ : سَیِّدی . . . إلَیکَ المُشتَکی ، وأنتَ المُستَعانُ والمُرتَجی (2) .

الإمام زین العابدین علیه السلام فِی الدُّعاءِ : اللّهُمَّ أنتَ المَدعُوُّ ، وأنتَ المَرجُوُّ ، ورازِقُ الخَیرِ ، وکاشِفُ السّوءِ (3) .

عنه علیه السلام فِی الدُّعاءِ : یا مَن هُوَ الرَّجاءُ وَالأَمَلُ ، وعَلَیهِ فِی الشَّدائِدِ المُتَّکَلُ . . . کَیفَ أخافُ وأنتَ رَجائی! وکَیفَ أضیعُ وأنتَ لِشِدَّتی ورَخائی (4) ! (5) .

________________________________________ 1- .بحار الأنوار : ج 87 ص 242 ح 51 نقلاً عن المصباح للسیّد ابن الباقی . 2- .فلاح السائل : ص 423 ح 290 ، بحار الأنوار : ج 86 ص 104 ح 8 . 3- .الإقبال : ج 3 ص 350، مصباح المتهجّد : ص 834 ح 894 من دون إسنادٍ إلی المعصوم. 4- .فی الطبعه المعتمده «و رجائی» ، والتصویب من الطبعه الحجریّه . 5- .الإقبال : ج 3 ص 352 ، مصباح المتهجّد : ص 836 ح 898 من دون إسناد إلی المعصوم .

امام علی علیه السلام از دعای ایشان در پیش از نماز شب : پس، ای آرزوی عارفان، و ای امید آرزومندان! بر محمّد و خاندان پاک او درود فرست ... .

فاطمه علیهاالسلام در تعقیبات نمازهای پنجگانه : آقای من! ... مرجع شکایات ، تویی و از تو باید یاری خواست و به تو باید امید بست.

امام زین العابدین علیه السلام در دعا : بار خدایا! همگان ، تو را می خوانند و امید همه خلایق ، تویی . تو روزی کننده خوبی ها و زداینده بدی هایی .

امام زین العابدین علیه السلام در دعا : ای آن که امید و آرزوست و در سختی ها به او تکیه می شود! ... چگونه بترسم ، در حالی که تو امید منی! و چگونه تباه و نابود شوم ، در حالی که در سختی و آسایش ، تکیه گاهم تویی!

الإمام الباقر علیه السلام فِی الدُّعاءِ : اللّهُمَ مَن کانَ النّاسُ ثِقَتَهُ ورَجاءَهُ فَأَنتَ ثِقَتی ورَجائِی . اقدِر لی خَیرَها عافِیَهً ، ورَضِّنی بِما قَضَیتَ لی (1) .

2 / 8مَأمولٌ لِلدُّنیا وَالآخِرَهِالإمام زین العابدین علیه السلام فِی المُناجاهِ الإِنجیلِیَّهِ : سَیِّدی! أدعوکَ دُعاءَ مُلِحٍّ لا یَمَلُّ مَولاهُ ، وأتَضَرَّعُ إلَیکَ تَضَرُّعَ مَن أقَرَّ عَلی نَفسِهِ بِالحُجَّهِ فی دَعواهُ ، وخَضَعَ لَکَ خُضوعَ مَن یُؤَمِّلُکَ لاِخِرَتِهِ ودُنیاهُ ؛ فَلا تَقطَع عِصمَهَ رَجائی (2) .

عنه علیه السلام مِن دُعائِهِ فِی استِکشافِ الهُمومِ : اللّهُمَّ مَن أصبَحَ لَهُ ثِقَهٌ أو رَجاءٌ غَیرُکَ ، فَقَد أصبَحتُ وأنتَ ثِقَتی ورَجائی فِی الاُمورِ کُلِّها (3) .

عنه علیه السلام فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَهَ : یا عَظیما یُرجی لِکُلِّ عَظیمٍ ، اِغفِر لی ذَنبِیَ العَظیمِ ؛ فَإِنَّهُ لا یَغفِرُ الذَّنبَ العَظیمَ إلاَّ العَظیمُ (4) .

عنه علیه السلام فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَهَ : یا رَجائی فی کُلِّ کُربَهٍ، ویا وَلِیِّی فی کُلِّ نِعمَهٍ... (5) .

________________________________________ 1- .تهذیب الأحکام : ج 3 ص 81 ح 236 عن عبد اللّه بن میمون عن أبیه ، الإقبال : ج 1 ص 318 ، مصباح المتهجّد : ص 555 ح 648 من دون إسناد إلی المعصوم وفیهما «عاقبه» بدل «عافیه» ، بحار الأنوار : ج 98 ص 125 ح 3 . 2- .بحار الأنوار : ج 94 ص 166 ح 22 نقلاً عن کتاب أنیس العابدین . 3- .الصحیفه السجّادیّه : ص 228 الدعاء 54 ، مصباح المتهجّد : ص 153 ح 242 من دون إسنادٍ إلی المعصوم نحوه ، بحار الأنوار : ج 85 ص 260 ح4 . 4- .مصباح المتهجّد : ص 695 ح 771 ، الإقبال : ج 2 ص 108 ، المزار للمفید : ص 160 ، المزارالکبیر: ص453 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم، بحارالأنوار: ج 98 ص 232. 5- .مصباح المتهجّد: ص 692 ح 771، الإقبال: ج2 ص105، المزارللمفید: ص 157، المزار الکبیر: ص 449 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 98 ص 230.

امام باقر علیه السلام در دعا : بار خدایا! اگر هرکسِ دیگری، مردم، تکیه گاه و امیدش باشند ، امّا من، تکیه گاه و امیدم تویی. بهترین عافیت (1) دنیا را قسمت من فرما و مرا به حکم و قضایی که برای من تقدیر کرده ای ، خشنود گردان.

بایسته آرزو برای دنیا و آخرت

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات انجیلیه : آقای من! تو را می خوانم ، چونان خواندنِ اصرار کننده ای که از خواندن مولایش خسته نمی شود و به تو التماس می کنم ، چون التماس کسی که در دعوایش ، با دلیلْ علیه خود اقرار کرده است و در برابرت خاضع گشته ، چونان خضوعِ کسی که برای دنیا و آخرتش تو را آرزو می کند . پس رشته امید مرا قطع مکن.

امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان برای رفع اندوه ها : بار خدایا! هرکس اعتماد و امیدش به غیر تو باشد، برای من، در همه کارها، تو مورد اعتماد و امیدی .

امام زین العابدین علیه السلام در دعای روز عرفه : ای بزرگی که برای هر امر بزرگی به او امید بسته می شود! گناه بزرگ مرا ببخشای ، که گناه بزرگ را جز بزرگ ، نمی بخشاید .

امام زین العابدین علیه السلام در دعای روز عرفه : ای امید من در هر اندوهی، و ای آن که هر نعمتی دارم ، از تو دارم! ... . ________________________________________ 1- .در مصباح المتهجّد، ص 555، ح 648 به جای «عافیت»، «عاقبت» آمده است.

أعلام الدین عن طاووس الیمانی :رَأَیتُ فی جَوفِ اللَّیلِ رَجُلاً مُتَعَلِّقا بِأَستارِ الکَعبَهِ وهُوَ یَقولُ : ألا أیُّهَا المَأمولُ فی کُلِّ حاجَهٍشَکَوتُ إلَیکَ الضُرَّ فَاسمَع شِکایَتی ألا یا رَجائی أنتَ کاشفُ کُربَتیفَهَب لی ذُنوبیکُلَّهَا واقضِ حاجَتی أتُحرِقُنی فِی النّارِ یا غایَهَ المُنیفَأَینَ رَجائی مِنکَ أینَ مَخافَتی! قالَ : فَتَأَمَّلتُهُ فَإِذا هُوَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام (1) . الإمام الصادق علیه السلام فی دُعاءِ شَهرِ رَجَبٍ : یا مَن أرجوهُ لِکُلِّ خَیرٍ ، وآمَنُ سَخَطَهُ عِندَ کُلِّ عَثرَهٍ (2) .

2 / 9المَأمولُ عِندَ انقِطاعِ الآمالِالإمام زین العابدین علیه السلام فی مُناجاهٍ لَهُ : إلهی حَرَمَنی کُلُّ مَسؤولٍ رِفدَهُ (3) ، ومَنَعَنی کُلُّ مَأمولٍ ما عِندَهُ ، وأخلَفَنی مَن کُنتُ أرجوهُ لِرَغبَهٍ ، وأقصِدُهُ لِرَهبَهٍ ، وحالَ الشَّکُّ فی ذلِکَ یَقینا ، وَالظَنُّ عِرفانا ، وَاستَحالَ الرَّجاء یَأسا ، ورَدَّتنِی الضَّرورَهُ إلَیکَ حینَ خابَت آمالی ، وَانقَطَعَت أسبابی ، وأیقَنتُ أنَّ سَعیی لا یُفلِحُ ، وَاجتِهادی لا یَنجَحُ إلاّ بِمَعونَتِکَ ، وأنَّ مُریدی بِالخَیرِ لا یَقدِرُ عَلی إنالَتی إیّاهُ إلاّ بِإِذنِکَ (4) .

________________________________________ 1- .أعلام الدین : ص 171 ، بحار الأنوار : ج 99 ص 198 ح 15 . 2- .رجال الکشّی : ج 2 ص 667 ح 689 عن محمّد بن زید الشحّام ، الإقبال : ج 3 ص 211 عن محمّد السجّاد وفیه «شرّ» بدل «عثره» ، مصباح المتهجّد : ص 356 ح 474 ، جمال الاُسبوع: ص238 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم، بحارالأنوار: ج 47 ص 36 ح 35. 3- .رَفَدَهُ : أعطاه أو أعانه (المصباح المنیر : ص 232 «رفد») . 4- .بحار الأنوار : ج 94 ص 129 ح 19 نقلاً عن الکتاب العتیق الغروی .

أعلام الدین به نقل از طاووس یمانی : در نیمه های شب ، مردی را دیدم که به پرده کعبه چنگ زده است و می گوید: «الا ، ای آن که در هر نیازی بدو آرزو می بندند!/از رنج هایم به تو شِکوه می کنم . شِکوه ام را بشنو . الا ، ای امید من! تویی گسارنده اندوه من/پس گناهانم، همه را ببخشای و حاجتم را برآور . آیا در آتشم می سوزانی ، ای فرجامینِ آرزوها؟/پس امیدم به تو چه می شود، بیمم کجاست؟»! دقّت کردم . دیدم علی بن حسین علیهماالسلام است.

امام صادق علیه السلام در دعای ماه رجب : ای کسی که برای هر خیری چشم امید به او دارم و هنگام هر لغزشی ، از خشم او در امانم!

بایسته آرزو هنگام قطع شدن آرزوها

امام زین العابدین علیه السلام در یکی از مناجات هایش : معبود من! از هر که درخواست نمودم ، مرا از عطایش محروم ساخت و از هرکس هر آرزوی ممکنی داشتم ، از من دریغ کرد و هرکس که برای خواهشی به او امید بستم یا برای ترس و بیمی نزدش رفتم ، خلافِ انتظارم را از او دیدم و شک من در این باره [که به مخلوق، امید نشاید بست] به یقین و گمان ، به شناخت [قطعی] و امید به یأس تبدیل شد و آن گاه که آرزوها بر آورده نگشتند و همه رشته ها بُریده شد، ضرورت، مرا به سوی تو کشاند و یقین کردم که تلاش من، به جایی نمی رسد و کوششم به نتیجه نمی رسد ، مگر با کمک تو و هر کس خیر را بخواهد ، نمی تواند مرا به آن خیر و خوبی برساند ، مگر با اجازه تو.

عنه علیه السلام کانَ یَدعو عِندَ استِجابَهِ دُعائِهِ بِهذَا الدُّعاءِ : اللّهُمَّ قَد أکدَی (1) الطَّلَبُ وأعیَتِ (2) الحِیَلُ إلاّ عِنَدکَ ، وضاقَتِ المَذاهِبُ وَامتَنَعَتِ المَطالِبُ وعَسُرَتِ الرَّغائِبُ وَانقَطَعَتِ الطُّرُقُ إلاّ إلَیکَ ، وتَصَرَّمَتِ (3) الآمالُ وَانقَطَعَ الرَّجاءُ إلاّ مِنکَ ، وخابَتِ الثِّقَهُ وأخلَفَ الظَّنُ إلاّ بِکَ (4) .

عنه علیه السلام فِی المُناجاهِ الإِنجیلِیَّهِ : اللّهُمَّ بِذِکرِکَ أستَفتِحُ مَقالی ، وبِشُکرِکَ أستَنجِحُ سُؤالی ، وعَلَیکَ تَوَکُّلی فی کُلِّ أحوالی ، وإیّاکَ [ أنتَ ]أمَلی فَلا تُخَیِّب آمالی (5) .

عنه علیه السلام مِن دُعائِهِ فی صَلاهِ اللَّیلِ : أنَا العَبدُ الضَّعیفُ عَمَلاً ، الجَسیمُ أمَلاً ، خَرَجَت مِن یَدی أسبابُ الوُصُلاتِ إلاّ ما وَصَلَهُ رَحمَتُک ، وتَقَطَّعَت عَنّی عِصَمُ الآمالِ إلاّ ما أنَا مُعتَصِمٌ بِهِ مِن عَفوِکَ (6) .

الإمام الصادق علیه السلام فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ بَعضَ أصحابِهِ لرَفعِ الفَقرِ : اللّهُمَّ أنتَ أنتَ ، انقَطَعَ الرَّجاءُ إلاّ مِنکَ ، وخابَتِ الآمالُ إلاّ فیکَ ، یا ثِقَهَ مَن لا ثِقَهَ لَهُ ، لا ثِقَهَ لی غَیرُکَ ، اجعَل لی مِن أمری فَرَجا ومَخرَجا ، وَارزُقنی مِن حَیثُ أحتَسِبُ ومِن حَیثُ لا أحتَسِبُ (7) .

________________________________________ 1- .الکُدیه: قطعه غلیظه صلبه لا تعمل فیها الفأس، وأکدی الحافر: إذا بلغها (النهایه: ج4 ص156 «کدا») . 2- .عَیَّ : عجز عنها وأشکل علیه أمرها (النهایه : ج 3 ص 334 «عیا») . 3- .الصرم : القطع (النهایه : ج 3 ص 26 «صرم») . 4- .الدعوات : ص 72 ح 171 ، بحار الأنوار : ج 95 ص 450 ح 3 . 5- .بحار الأنوار : ج 94 ص 153 ح 22 نقلاً عن کتاب أنیس العابدین . 6- .الصحیفه السجّادیّه : ص 129 الدعاء 32 ، الإقبال : ج 2 ص 153 عن الإمام الصادق علیه السلام فی دعائه یوم عرفه وفیه «فارحم عبدک الضعیف» بدل «أنا العبد الضعیف» ، بحار الأنوار : ج 98 ص 265 ؛ شرح نهج البلاغه : ج 6 ص 183 . 7- .مصباح المتهجّد : ص 329 ح 437 عن مبشّر بن عبد العزیز ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 124 ح 2332 عن میسر بن عبد العزیز .

امام زین العابدین علیه السلام هنگام مستجاب شدن دعایش این دعا را می خواند : بارخدایا! همه جستن ها بی نتیجه مانْد و چاره اندیشی ها راه به جایی نبرد ، مگر در نزد تو، و راه ها تنگ ، خواست ها ، ناشدنی و مطلوب ها، دست نایافتنی و راه ها، قطع می گردد ، مگر به سوی تو، و رشته آرزو و امید بُریده می شود ، مگر آرزوی تو و امید به تو، و اعتماد و حسن ظن [به هرکس] به بی اعتمادی و سوء ظن ، بدل شود ، مگر اعتماد و حُسن ظن به تو .

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات انجیلیه : بار خدایا! به نام و یاد تو سخنم را می آغازم و با سپاس گزاری از تو ، برآورده شدن خواهشم را می طلبم و در همه احوالم بر تو توکلّ می کنم و تنها آرزویم تویی . پس مرا در آرزوهایم، نامراد مکن .

امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در نماز شب : این بنده، کردارش اندک و آرزویش بزرگ است. رشته های اتّصال از دستم خارج گشته است ، مگر آن رشته ای که رحمت تو وصلش بدارد و زنجیره های آرزوها در من گسسته است ، مگر زنجیره بخشایش تو که بدان ، چنگ آویخته ام.

امام صادق علیه السلام در دعایی که جهت از بین رفتن فقر به یکی از یارانش آموخت : خدایا! تو، تویی (هیچ کس چون تو نمی تواند بود) . هر امیدی جز امید به تو ، قطع می شود و هر آرزویی جز آرزوی تو ناکام می شود . ای تکیه گاه آن که تکیه گاهی ندارد! مرا تکیه گاهی جز تو نیست . در کار من ، گشایشی و راه خروجی قرار ده و از آن جا که گمانش را دارم و ندارم ، روزی ام ده.

عنه علیه السلام فِی الدُّعاءِ بَعدَ فَریضَهِ العِشاءِ : اللّهُمَّ . . . اکفِنی ما ضاقَ بِهِ صَدری ، وعِیلَ (1) بِهِ صَبری ، وقَلَّت فیهِ حیلَتی ، وضَعُفَت عَنهُ قُوَّتی ، وعَجَزَت عَنهُ طاقَتی ، ورَدَّتنی فیهِ الضَّرورَهُ عِندَ انقِطاعِ الآمالِ وخَیبَهِ الرَّجاءِ مِنَ المَخلوقینَ إلَیکَ (2) .

عنه علیه السلام مِن دُعائِهِ عِندَ الصَّباحِ : اللّهُمَّ إنَّهُ قَد أکدَی الطَّلَبُ ، وأعیَتِ الحِیَلُ إلاّ عِندَکَ ، وَانغَلَقتِ الطُّرُقُ وضاقَتِ المَذاهِبُ إلاّ إلَیکَ ، ودَرَسَتِ (3) الآمالُ وَانقَطَعَ الرَّجاءُ إلاّ مِنکَ ، وکُذِّبَ الظَّنُّ واُخلِفَتِ العِداهُ إلاّ عِدَتُکَ (4) .

راجع : موسوعه العقائد الإسلامیّه : ج 3 ص 62 (مبادئ معرفه اللّه / تجلّی الفطره عند الشدائد) . ________________________________________ 1- .عِیل : غُلِب (النهایه : ج 3 ص 322 «عول») . 2- .فلاح السائل : ص 446 ح 304 عن معاویه بن عمّار ، مصباح المتهجّد : ص 113 ح189 عن معاویه بن عمّار من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار: ج 86 ص 121 ح3. 3- .درس : عفا وخفیت آثاره (المصباح المنیر : ص 192 «درس») . 4- .مُهَج الدعوات : ص 226 عن الربیع ، بحار الأنوار : ج 86 ص 317 ح 67 نقلاً عن کتاب مجموع الدعوات .

امام صادق علیه السلام در دعای بعد از نماز عشاء بار خدایا! ... مرا از این حال و روزکه دلْ تنگم کرده و صبرم را بُریده و چاره ای برایم باقی نگذاشته و قدرتم به آن نمی رسد و از توانم خارج گشته و امید و چشمداشتم به مخلوق ، قطع شده و به ناچار نزد تو آمده ام، تو خود ، کفایتم کن.

امام صادق علیه السلام از دعای ایشان در صبحگاه : بار خدایا! سعی ، بی نتیجه ماند و چاره اندیشی ها ، راه به جایی نبرد ، مگر در نزد تو، و همه راه ها بسته و مسیرها تنگ باشد ، مگر راه ها و مسیرهایی که به تو می رسند، و همه آرزوها بر باد رفته و امیدها قطع شده است، مگر آرزوی تو و امید به تو، و همه خوش گمانی ها دروغ از آب درآمده و همه وعده ها زیر پا گذاشته شده، مگر وعده های تو.

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج 4 ص 97 (راه های شناخت خدا / تجلّی فطرت در سختی ها ) .

الفصل الثّالث : طریق بلوغ الآمال3 / 1حُسنُ النِّیَّهِ الإمام علیّ علیه السلام :جَمیلُ النِّیَّهِ سَبَبٌ لِبُلوغِ الاُمنِیَّهِ. (1)

عنه علیه السلام :مَن أخلَصَ بَلَغَ الآمالَ. (2)

3 / 2حُسنُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أحسَنَ عَمَلَهُ بَلَغَ أمَلَهُ. (3)

عنه علیه السلام :مَن حَسُنَ عَمَلُهُ بَلَغَ مِنَ اللّهِ أمَلَهُ. (4)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 4766 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 221 ح 4294 . 2- .غرر الحکم : ح 7675 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 451 ح 8043 . 3- .غرر الحکم : ح 8287 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 446 ح 7876 . 4- .غرر الحکم : ح 8826 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 462 ح 8408 وفیه «الآخره» بدل «اللّه » .

فصل سوم : راه رسیدن به آرزوها

نیّت نیک

امام علی علیه السلام :نیّت زیبا ، سبب رسیدن به آرزوست.

امام علی علیه السلام :هر که خلوص داشته باشد ، به آرزوها می رسد.

کردار نیک

امام علی علیه السلام :هر که کردارش را نیک گردانَد ، به آرزویش می رسد.

امام علی علیه السلام :هر که کردارش نیک باشد ؛ خداوند ، او را به آرزویش می رساند.

3 / 3الصَّبرالإمام علیّ علیه السلام :یَؤولُ أمرَ الصَّبورِ إلی دَرکِ غایَتِهِ وبُلوغِ أمَلِهِ. (1) عنه علیه السلام :مَن صَبَرَ نالَ المُنی. (2)

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عیسی علیه السلام قالَ لِأَصحابِهِ : بِحَقٍّ أقولُ لَکُم ، إنَّکُم لا تُصیبونَ ما تُریدونَ إلاّ بِتَرکِ ما تَشتَهونَ ، ولا تَنالونَ ما تَأمُلونَ إلاّ بِالصَّبرِ عَلی ما تَکرَهونَ. (3)

3 / 4العَمَلُ لِدارِ البَقاءِالکتاب«الْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِینَهُ الْحَیَوهِ الدُّنْیَا وَ الْبَقِیَتُ الصَّلِحَتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَ خَیْرٌ أَمَلاً » . (4)

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :نالَ المُنی مَن عَمِلَ لِدارِ البَقاءِ. (5)

عنه علیه السلام :مَن عَمَرَ آخِرَتَهُ بَلَغَ آمالَهُ. (6) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 11048 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 554 ح 10214 . 2- .غرر الحکم : ح 7722 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 428 ح 7289 . 3- .تحف العقول : ص 305 عن ابن جندب ، بحار الأنوار : ج 78 ص 283 ح 1 ؛ تاریخ دمشق : ج 68 ص 66 نحوه وراجع کنز الفوائد : ج 1 ص 217 وأعلام الدین : ص 149 . 4- .الکهف : 46 . 5- .غرر الحکم : ح 9951 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 497 ح 9160 . 6- .غرر الحکم : ح 8348 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 455 ح 8203 .

شکیبایی

امام علی علیه السلام :انسان شکیبا ، سرانجام به مقصدش می رسد و به آرزویش دست می یابد.

امام علی علیه السلام :هر که شکیبایی ورزد ، به آرزوها دست می یابد.

امام صادق علیه السلام :عیسی علیه السلام به یارانش فرمود: «به حق به شما می گویم: به آنچه می خواهید، نمی رسید، مگر با ترک شهوات، و به آنچه آرزو می کنید، دست نمی یابید، مگر با شکیبایی بر ناملایمات» .

کار کردن برای سرای ماندگاری

قرآن«دارایی و فرزندان ، زینت زندگی این جهان اند، و مانده های نیک از نظر پاداش ، نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید [نیز ] بهترند» .

حدیث امام علی علیه السلام :هر که برای سرای ماندگاری کار کند ، به آرزوها دست می یابد.

امام علی علیه السلام :هر که آخرتش را آباد کند ، به آرزوهایش می رسد.

عنه علیه السلام :مَن جَعَلَ کُلَّ هَمِّهِ لاِخِرَتِهِ ظَفِرَ بِالمَأمولِ. (1)

عنه علیه السلام :مَن کانَتِ الآخِرَهُ هِمَّتَهُ بَلَغَ مِنَ الخَیرِ غایَهَ اُمنِیَّتِهِ. (2)

عنه علیه السلام :مَن أمَّلَ ثَوابَ الحُسنی لَم تُنکَد (3) آمالُهُ. (4)

عنه علیه السلام :صارَ أولیاءُ اللّهِ إلَی الأَجرِ بِالصَّبرِ ، وإلَی الأَمَلِ بِالعَمَلِ. (5)

عنه علیه السلام :إنَّکُم إنِ اغتَنَمتُم صالِحَ الأَعمالِ نِلتُم مِنَ الآخِرَهِ نِهایَهَ الآمالِ. (6)

عنه علیه السلام :ألا وإنَّکُم فی أیّامِ أمَلٍ مِن وَرائِهِ أجَلٌ ؛ فَمَن عَمِلَ فی أیّامِ أمَلِهِ قَبلَ حُضورِ أجَلِهِ فَقَد نَفَعَهُ عَمَلُهُ ولَم یَضرُرهُ أجَلُهُ ، ومَن قَصَّرَ فی أیّامِ أمَلِهِ قَبلَ حُضورِ أجَلِهِ فَقَد خَسِرَ عَمَلُهُ وضَرَّهُ أجَلُهُ. (7)

3 / 5الاِتِّکالُ عَلَی اللّهِالإمام علیّ علیه السلام :مَن یَکُن اللّهُ أمَلَهُ ، یُدرِک غایَهَ الأَمَلِ وَالرَّجاءِ. (8)

عنه علیه السلام :مَن لَم یَکُن هَمُّهُ ما عِندَ اللّهِ سُبحانَهُ لَم یُدرِک مُناهُ. (9) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8512 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 449 ح 7991 . 2- .غرر الحکم : ح 8902 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 434 ح 7489 . 3- .نَکِد عیشُه : اشتدّ وعَسُر (القاموس المحیط : ج 1 ص 342 «نکد») . 4- .غرر الحکم : ح 9020 . 5- .تحف العقول : ص 219 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 147 ح 3249 نحوه ، بحار الأنوار : ج 78 ص 58 ح 127 ؛ دستور معالم الحکم : ص 34 . 6- .غرر الحکم : ح 3842 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 174 ح 3628 . 7- .نهج البلاغه : الخطبه 28 ، الإرشاد : ج 1 ص 235 ، الغارات : ج 2 ص 634 کلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج 77 ص 333 ح 21 ؛ إعجاز القرآن : ص 145 ، مطالب السؤول : ص 58 ، البدایه والنهایه : ج 7 ص 309 نحوه . 8- .غرر الحکم : ح 8820 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 436 ح 7546 . 9- .غرر الحکم : ح 8970 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 433 ح 7466 .

امام علی علیه السلام :هر که تمام همّ و غمّش را برای آخرتش قرار دهد ، به آرزو دست می یابد.

امام علی علیه السلام :هر که آخرت ، همّ و غم او باشد ، به نهایت آرزویش از خوبی ها می رسد.

امام علی علیه السلام :هر که پاداش سرای نیکوتر (آخرت) را آرزو کند ، آرزوهایش دشوار نمی گردد.

امام علی علیه السلام :اولیای خداوند ، با شکیبایی به سوی پاداش رفتند و با کار [و تلاش] ، به سوی آرزو.

امام علی علیه السلام :شما اگر کارهای نیک را غنیمت شمارید ، در آخرت به نهایت آرزوها می رسید.

امام علی علیه السلام :هان! شما در روزگار امید به سر می برید که در پیِ آن، اَجَل است. پس هرکه در روزگار آرزومندی و پیش از فرا رسیدن اَجَلش کار کند، کارش به حال او سودمند می افتد و اَجَلش به او زیانی نمی رساند و هر که در روزگار آرزومندی و پیش از فرا رسیدن اجلش کوتاهی کند، زیانکار شود و مرگ و اجلش مایه زیان او می گردد.

تکیه کردن به خدا

امام علی علیه السلام :کسی که خدا امید [و آرزوی] او باشد ، غایت امید و آرزویش را درمی یابد.

امام علی علیه السلام :کسی که اهتمام او به آنچه نزد خداست ، نباشد ، به آرزوهایش نمی رسد.

عنه علیه السلام :مَن رَغِبَ فیما عِندَ اللّهِ بَلَغَ آمالَهُ. (1)

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن رَجَوتُمُ اللّهَ بَلَغتُم آمالَکُم ، وإن رَجَوتُم غَیرَ اللّهِ خابَت أمانِیُّکُم و آمالُکُم. (2)

راجع: ص 80 (الاِتّکال علی غیر اللّه ) .

3 / 6الاِستِعانَهُ بِاللّهِالإمام علیّ علیه السلام فِی الحِکَمِ المَنسوبَهِ إلَیهِ : اللّهُمَّ إنَّ الآمالَ مَنوطَهٌ (3) بِکَرَمِکَ ، فَلا تَقطَع عَلائِقَها بِسَخَطِکَ. (4)

عنه علیه السلام مِن مُناجاهٍ لَهُ فی مَسجِدِ جُعفِیٍّ : إلهی إن کانَ صَغُرَ فی جَنبِ طاعَتِکَ عَمَلی فَقَد کَبُرَ فی جَنبِ رَجائِکَ أمَلی ، إلهی کَیفَ أنقَلِبُ بِالخَیبَهِ مِن عِندِکَ مَحروما وکُلُّ ظَنّی بِجودِکَ أن تَقلِبَنی بِالنَّجاهِ مَرحوما ، إلهی لَم اُسلِّط عَلی حُسنِ ظَنّی بِکَ قُنوطَ الآیِسینَ ، فَلا تُبطِل صِدقَ رَجائی مِن بَینِ الآمِلینَ. (5)

الإمام زین العابدین علیه السلام فی مُناجاهِ الشّاکِرینَ : إلَهی .. . أنتَ الرَّؤوفُ الرَّحیمُ البَرُّ الکَریمُ الَّذی لا یُخَیِّبُ قاصدیهِ ، ولا یَطرُدُ عَن فِنائِهِ آمِلیهِ ، بِساحَتِکَ تَحُطُّ رِحالُ الرّاجینَ ، وبِعَرصَتِکَ تَقِفُ آمالُ المُستَرفِدینَ ، فَلا تُقابِل آمالَنا بِالتَّخییبِ وَالإِیاسِ ، ولا تُلبِسنا سِربالَ القُنوطِ وَالإِبلاسِ. (6) . ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8573 . 2- .غرر الحکم : ح 3854 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 175 ح 3636 . 3- .منوطه : أی معلّقه . ناطَهُ نَوطا : عَلّقه (القاموس المحیط : ج 2 ص 389 «نوط») . 4- .شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 348 ح 995 . 5- .المزار الکبیر : ص 151 ، المزار للشهید الأوّل : ص272 کلاهما عن میثم ، المصباح للکفعمی : ص485 ، البلد الأمین : ص 312 کلاهما عن الإمام العسکریّ عن آبائه عنه علیهم السلام وفیها «و کان ظنّی» بدل «و کلّ ظنّی» ؛ دستور معالم الحکم : ص 131 . 6- .بحار الأنوار : ج 94 ص 146 .

امام علی علیه السلام :هر که به آنچه نزد خداست، راغب باشد، به آرزوهایش نائل می آید.

امام علی علیه السلام :اگر شما به خدا امید ببندید ، به آرزوهایتان می رسید و اگر به غیرِ خدا امید ببندید ، به آمال و آرزوهایتان دست نمی یابید .

ر . ک : ص 81 (تکیه بر غیر خدا) .

کمک جستن از خدا

امام علی علیه السلام در حکمت های منسوب به ایشان : بار خدایا! آرزوها به کَرَم توبسته است . پس با خشم و ناخشنودی ات [از من] ، بندهای آنها را قطع مکن.

امام علی علیه السلام از مناجات ایشان در مسجد جُعفی : معبود من! اگر عمل من در کنار طاعت از تو ناچیز است ، امّا آرزوی فراوان به لطف امید بخش تو بسته ام. معبود من! چگونه از درگاه تو محروم بازگردم ، در حالی که همه گمانم به بخشندگی تو آن است که مرامورد مهرخویش قرار دهی وکامیاب، بازَم گردانی؟ معبود من! نومیدیِ نومیدان را بر گمان نیکم به تو چیره نگردانیده ام . پس، از میان امیدواران ، بر امید نیک، مُهر بطلان مزن [و مرا نومید بر مگردان].

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات سپاس گزاران : معبود من!... تو آن رئوف مهربان نیکوکارِ کریمی هستی که هر که را به او رو آورد ، نومید بر نمی گردانَد و آرزومندانش را از درگاهش نمی رانَد. امیدواران ، در بارگاه تو بار می افکنند وآرزوهای عطاخواهان، در میدان تو توقّف می کنند.پس آرزوهای ما را با ناکامی و یأس ، پاسخ مده و جامه های نومیدی و یأس بر ما مپوشان.

عنه علیه السلام فِی المُناجاهِ الإِنجیلِیَّهِ : اللّهُمَّ .. . أسأَلُکَ مِنَ الشَّهادَهِ أقسَطَها ، و مِنَ العِبادَهِ أنشَطَها ... ومِنَ الأَعمالِ أقسَطَها ، ومِنَ الآمالِ أوفَقَها ، ومِنَ الأَقوالِ أصدَقَها. (1)

عنه علیه السلام فی مُناجاهِ المُفتَقِرینَ : إلهی کَسری لا یُجبِرُهُ إلاّ لُطفُکَ وحَنانُکَ .. . واُمنِیَّتی لا یُبَلِّغُنیها إلاّ فَضلُکَ. (2)

الإمام الصادق علیه السلام فی دُعاءِ الصَّباحِ : یا مَن جودُهُ وسیلَهُ کُلِّ سائِلٍ ، وکَرَمُهُ شَفیعُ کُلِّ آمِلٍ ، یا مَن هُوَ بِالجودِ مَوصوفٌ ، اِرحَم مَن هُوَ بِالإِساءَهِ مَعروفٌ. (3)

عنه علیه السلام فی دُعاءِ السَّفَرِ : اللّهُمَّ فَاصرِف عَنّی مَقادیرَ کُلِّ بَلاءٍ ومَقضِیَّ کُلِّ لَأواءٍ (4) ، وَابسُط عَلَیَّ کَنَفا (5) مِن رَحمَتِکَ ولُطفا مِن عَفوِکَ وسَعَهً مِن رِزقِکَ وتَماما مِن نِعمَتِکَ وجِماعا (6)مِن مُعافاتِکَ ، وأوقعِ عَلَیَّ فیهِ جَمیعَ قَضائِکَ عَلی مُوافَقَهِ جَمیعِ هَوایَ فی حَقیقَهِ (7) أحسَنِ أمَلی. (8)

________________________________________

1- .بحار الأنوار : ج 94 ص 155 ح 22 نقلاً عن کتاب أنیس العابدین . 2- .بحارالأنوار: ج94 ص149 وراجع البلدالأمین: ص312 والمصباح للکفعمی: ص486. 3- .البلد الأمین : ص 63 ، مصباح المتهجّد : ص 233 ح 339 ، بحار الأنوار : ج 86 ص 182 ح 46 . 4- .اللأواء : الشدّه (الصحاح : ج 6 ص 2478 «لأی») . 5- .الکَنَف : الجانب والظلّ والحرز والستر والناحیه . وانهزموا فما کانت لهم کانفه : أی حاجز یحجُز العدوّ عنهم (القاموس المحیط : ج 3 ص 192 «کنف») . 6- .جِماع الشیء : جَمعه ، یقال : جِماعُ الخِباءِ الأخبیهُ ؛ أی جمعُها ، لأنّ الجِماع ما جمع عددا (القاموس المحیط : ج 3 ص 15 «جمع»). قال ابن الأثیر : جماع الإثم : مجمعه ومظنّته (النهایه : ج 1 ص 295 «جمع») . 7- .اُرید بالحقیقه التحقّق والإثبات (الوافی : ج 12 ص 404) . 8- .الکافی : ج 4 ص 288 ح 5 عن أبی سعید المکاری ، المصباح للکفعمی : ص 319 ، المقنعه : ص 392 ، الأمان : ص 41 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 100 ص 105 ح 11 .

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات انجیلیه : بار خدایا! ... از تو درخواست می کنم : از شهادت و گواهی، درست ترین آن را، از عبادت، با نشاط ترینش را... از اعمال، صحیح ترین آنها را، از آرزوها ، مناسب ترینِ آنها را، و از گفتارها ، راست ترین آنها را.

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات نیازمندان : معبود من! پریشانی مرا ، جز لطف و مهر تو به سامان نمی آورد... و جز فضل تو ، چیزی مرا به آرزویم نمی رساند.

امام صادق علیه السلام در دعای صباح : ای کسی که جودش دستاویز هر درخواستگری است و کَرَمش ، میانجیِ هر آرزومندی است ، ای کسی که به بخشندگی موصوف است! رحم فرما بر کسی که به بدی کردن، معروف است.

امام صادق علیه السلامدر دعای سفر : بار خدایا! هر بلایی را که مقدّر گشته و هر سختی ای را که حکم آن صادر شده است ، از من بگردان و سایه رحمتت را بر من بگستران و به لطف خویش ، مرا ببخشای و درِ روزی ات به من گشایش ده و نعمتت را بر من ، تمام گردان و مرا از هر جهت ، مشمول عافیت خود گردان و در این سفر ، همه قضایت را سازگار با همه دلخواه من قرار ده و بهترین آرزوهای مرا تحقّق بخش.

عنه علیه السلام فی دُعائِهِ عِندَ التَّوَجُّهِ إلی مِنی : اللّهُمَّ إیّاکَ أرجو وإیّاکَ أدعو ، فَبَلِّغنی أمَلی وأصلِح لی عَمَلی. (1)

عنه علیه السلام فِی الدُّعاءِ : اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، وأعِذنا أن تُخَیِّبَ آمالَنا وتُحبِطَ أعمالَنا. (2)

________________________________________ 1- .الکافی : ج 4 ص 460 ح 4 ، تهذیب الأحکام : ج 5 ص 177 ح 595 کلاهما عن معاویه بن عمّار ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 2 ص 539 ، المقنع : ص 268 ، المقنعه : ص 407 ، مصباح المتهجّد : ص 686 ح 765 والأربعه الأخیره من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 99 ص 247 ح 2 . 2- .الدروع الواقیه : ص 96 ، بحار الأنوار : ج 97 ص 144 .

امام صادق علیه السلام از دعای ایشان ، هنگام رهسپار شدن به مِنا : بار خدایا! امیدم به توست و تو را می خوانم . پس مرا به آرزویم برسان و عمل مرا شایسته گردان.

امام صادق علیه السلام در دعا : بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و ما را از این که آرزوهایمان را برآورده نسازی و اعمالمان را بی حاصل گردانی، محفوظ بدار .

الفصل الرابع : آفات الآمال4 / 1سوءُ النِّیَّهِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أساءَ النِّیَّهَ مُنِعَ الاُمنِیَّهَ (1) . (2)

4 / 2الکَسَلالإمام علیّ علیه السلام :مَن دامَ کَسَلُهُ خابَ أملُهُ. (3)

4 / 3الجَزَعالإمام علیّ علیه السلام :إیّاکَ وَ الجَزَعَ ؛ فَإِنَّهُ یَقطَعُ الأَمَلَ ، و یُضعِفُ العَمَلَ ، ویورِثُ الهَمَّ. (4) ________________________________________ 1- .حول معنی «التمنّی» راجع المدخل . 2- .غررالحکم: ح8311، عیون الحکم والمواعظ: ص446 ح7850 وفیه «عدم»بدل «مُنع». 3- .غرر الحکم : ح 7907 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 453 ح 8148 . 4- .الجعفریّات : ص 234 عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام ، دعائم الإسلام : ج 1 ص 223 ، بحار الأنوار : ج 82 ص 144 ح 29 .

فصل چهارم : آفتهای آرزوها

نیّت بد

امام علی علیه السلام :هرکه بد نیّت باشد ، از رسیدن به آرزو محروم می ماند.

سستی و تنبلی

امام علی علیه السلام :هرکه سستی [و تنبلی]اش پایدار بمانَد ، در آرزویش ناکام می شود.

ناشکیبایی

امام علی علیه السلام :از ناشکیبی بپرهیز که آن ، امید را قطع می کند و عمل را به ضعف می کشانَد و اندوه به بار می آورد.

4 / 4طَلَبُ المُستَحیلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أمَّلَ ما لا یُمِکنُ طالَ تَرَقُّبُهُ. (1)

عنه علیه السلام :مَن طَلَبَ ما لا یَکونُ ضَیَّعَ مَطلَبَهُ. (2)

عنه علیه السلام :مَن سَعی فی طَلَبِ السَّرابِ طالَ تَعَبُهُ وکَثُرَ عَطَشُهُ . مَن أمَّلَ الرِّیَّ مِنَ السَّرابِ خابَ أمَلُهُ وماتَ بِعَطَشِهِ. (3)

4 / 5الاِشتِغالُ بِالمَلاهیالإمام علیّ علیه السلام :لا تُفنِ عُمُرَکَ فِی المَلاهی ؛ فَتَخرُجَ مِنَ الدُّنیا بِلا أمَلٍ. (4)

4 / 6الاِشتِغالُ بِالفُضولِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اشتَغَلَ بِالفُضولِ فاتَهُ مِن مُهِمِّهِ المَأمولُ. (5)

4 / 7سِیادَهُ الأَراذِلِالإمام علیّ علیه السلام :إذا سادَ السَّفَلُ خابَ الأَمَلُ. (6) . ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8696 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 439 ح 7624 . 2- .غرر الحکم : ح 8694 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 439 ح 7623 . 3- .غررالحکم: ح906 و9065، عیون الحکم والمواعظ: ص425 ح7207 و7208. 4- .غرر الحکم : ح 10360 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 525 ح 9568 . 5- .غرر الحکم : ح 8633 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 440 ح 7638 . 6- .غرر الحکم : ح 4034 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 135 ح 3067 .

طلب محال

امام علی علیه السلام :هر که آنچه را ناشدنی است ، آرزو کند ، انتظارش به درازا می کشد.

امام علی علیه السلام :هر که آنچه را ناشدنی است ، بجوید ، به مطلوبش دست نمی یابد.

امام علی علیه السلام :هر که در طلب سراب بکوشد، رنج و زحمت او به درازا می کشد و تشنگی ها می کشد . هر که سیرابی از سراب را آرزو کند ، به آرزویش نمی رسد و از تشنگی می میرد .

پرداختن به سرگرمی ها

امام علی علیه السلام :عمرت را در سرگرمی ها مگذران، که از دنیا نومید خارج می شوی .

پرداختن به زواید

امام علی علیه السلام :هرکه به زواید (چیزهای کم اهمّیت) بپردازد ، آرزوی مهمّش را از دست می دهد .

حاکمیت فرومایگان

امام علی علیه السلام :هرگاه فرومایگان مهتری یابند ، امید قطع می شود. 4 / 8اِرتِکابُ الذُّنوبِالإمام علیّ علیه السلام :مَن سَلِمَ مِنَ المَعاصی عَمَلُهُ بَلَغَ مِنَ الآخِرَهِ أمَلَهُ. (1)

عنه علیه السلام مِنِ استِغفارِهِ بَعدَ رَکعَتَیِ الفَجرِ : اللّهُمَّ وأستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یُدِنی الآجالَ ویَقطَعُ الآمالَ ویَبتُرُ الأَعمارَ. (2)

الإمام الصادق علیه السلام :کَتَبَ رَجُلٌ إلَی الحُسَینِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ : عِظنی بِحَرفَینِ ، فَکَتَبَ إلَیهِ : مَن حاوَلَ أمرا بِمَعصِیَهِ اللّهِ ، کانَ أفوَتَ لِما یَرجو وأسرَعَ لِمَجیءِ ما یَحذَرُ . (3)

4 / 9عَدَمُ الاِهتِمامِ بِالآخِرَهِالإمام علیّ علیه السلام :خابَ رَجاؤُهُ ومَطلَبُهُ مَن کانَتِ الدُّنیا أمَلَهُ وإربَهُ (4) . (5)

عنه علیه السلام :مَن لَم یَعمَل لِلآخِرَهِ لم یَنَل أمَلَهُ. (6)

الإمام الحسین علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکُم هذِهِ الدُّنیا ؛ فَإِنَّها تَقطَعُ رَجاءَ مَن رَکَنَ إلَیها ، وتُخَیِّبُ طَمَعَ مَن طَمِعَ فیها. (7) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8834 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 436 ح 7532 . 2- .البلد الأمین : ص 44 ، بحار الأنوار : ج 87 ص 334 ح 58 . 3- .الکافی : ج 2 ص 373 ح 3 عن الفضل بن أبی قرّه ، تحف العقول : ص 248 عن الإمام الحسین علیه السلام ولیس فیه صدره ، بحار الأنوار : ج 78 ص 120 ح 19 . 4- .الإرْب : الحاجه (لسان العرب : ج 1 ص 208) . 5- .غرر الحکم : ح 5086 . 6- .غرر الحکم : ح 8994 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 427 ح 7246 . 7- .بحار الأنوار : ج 45 ص 6 .

گناهکاری

امام علی علیه السلام :هر که کردارش از گناهان سالم بماند ، به آرزویش از آخرت دست می یابد.

امام علی علیه السلام در آمرزش خواهی بعد از نماز صبح : بار خدایا! برای هر گناهی که اَجَل ها را نزدیک ، امیدها را قطع و عمرها را کوتاه می کند ، از تو آمرزش می طلبم.

امام صادق علیه السلام :مردی به امام حسین که درودهای خداوند بر او باد : نوشت: مرا دو کلمه موعظه کن. در پاسخ او نوشت: «هرکس چیزی را از طریق نافرمانی کردن خدا بجوید، آنچه را بدان امید دارد ، بیشتر از دست می دهد و آنچه از آن می گریزد ، زودتر به سرش می آید» .

اهمّیت ندادن به آخرت

امام علی علیه السلام :کسی که دنیا آرزو و مطلوب او باشد ، به آرزو و مطلوبش نمی رسد.

امام علی علیه السلام :کسی که برای آخرت کار نکند، به آرزویش نمی رسد.

امام حسین علیه السلام :زنهار، این دنیا شما را نفریبد ، که دنیا ، امید هرکه را به آن بگراید ، قطع کند و هرکه را به آن چشم طمع بندد ، نامراد می سازد.

4 / 10الاِتِّکالُ عَلی غَیرِ اللّهِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أمَّلَ غَیرَ اللّهِ سُبحانَهُ أکذَبَ آمالَهُ. (1)

الإمام زین العابدین علیه السلام فِی المُناجاهِ الإِنجیلِیَّهِ : سَیِّدی خابَ رَجاءُ مَن رجا سِواکَ. (2)

الإمام الصادق علیه السلام :إلهی .. . أنتَ أنتَ! انقَطَعَ الرَّجاءُ إلاّ مِنکَ ، وخابَتِ الآمالُ إلاّ فیکَ ، فَلا تَقطَع رَجائی یا مَولایَ . (3)

الأمالی للطوسی عن محمّد بن عَجلانَ :أصابَتنی فاقَهٌ شَدیدَهٌ ولا صَدیقَ لِمَضیقٍ، ولَزِمَنی دَینٌ ثَقیلٌ وغَریمٌ یَلَجُّ بِاقتِضائِهِ، فَتَوَجَّهتُ نَحوَ دارِالحَسَنِ بنِ زَیدٍ وهُوَ یَومَئِذٍ أمیرُ المَدینَهِ لِمَعرِفَهٍ کانَت بَینی وبَینَهُ. و شَعَرَ بِذلِکَ مِن حالی مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ، وکانَ بَینی وبَینَهُ قَدیمُ مَعرِفَهٍ ، فَلَقِیَنی فِی الطَّریقِ فَأَخَذَ بِیَدی وقالَ لی : قَد بَلَغَنی ما أنتَ بِسَبیلِهِ ، فَمَن تُؤَمِّلُ لِکَشفِ ما نَزَلَ بِکَ؟ قُلتُ : الحَسَنَ بنَ زَیدٍ ، فقال : إذا لا تُقضی حاجَتُکَ ولا تُسعَفُ بِطَلِبَتِکَ ، فَعَلَیکَ بِمَن یَقدِرُ عَلی ذلِکَ وهُوَ أجوَدُ الأَجوَدینَ ، فَالتَمِس ما تُؤَمِّلُهُ مِن قِبَلِهِ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ ابنَ عَمّی جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ یُحَدِّثُ عَن أبیهِ عنَ جَدِّهِ عَن أبیهِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ : أوحَی اللّهُ إلی بَعضِ أنبِیائِهِ فی بَعضِ وَحیِهِ إلَیهِ: وعِزَّتی وجَلالی لاَُقَطِّعَنَّ أمَلَ کُلِّ مُؤَمِّلٍ غَیری بِالإِیاسِ ، ولاَ کسُوَنَّهُ ثَوبَ المَذَلَّهِ فِی النّاسِ ، ولاَُبعِدَنَّهُ مِن فَرَجی وفَضلی ، أیُؤَمِّلُ عَبدی فِی الشَّدائِدِ غَیری أو یَرجو سِوایَ وأنَا الغَنِیُّ الجَوادُ ، بِیَدی مَفاتیحُ الأَبوابِ وهِیَ مُغلَقَهٌ ، وبابی مَفتوحٌ لِمَن دَعانی؟ ألَم یَعلَم أنَّهُ ما أوهَنَتهُ نائِبَهٌ لَم یَملِک کَشفَها عَنهُ غَیری ، فَما لی أراهُ بِأَمَلِهِ مُعرِضا عَنّی قَد أعطَیتُهُ بِجودی وکَرَمی ما لَم یَسأَلنی؟! فَأَعرَضَ عَنّی ولَم یَسأَلنی وسَأَلَ فی نائِبَتِهِ غَیری ، وأنَا اللّهُ أبتَدِئُ بِالعَطِیَّهِ قَبلَ المَسأَلَهِ ، أفَاُسأَلُ فَلا اُجیبُ؟ کَلاّ ، أوَ لَیسَ الجُودُ وَالکَرَمُ لی؟ أوَ لَیسَ الدُّنیا وَالآخِرَهُ بِیَدی؟ فَلَو أنَّ أهلَ سَبعِ سَماواتٍ وأرَضینَ سَأَلونی جَمیعا فَأَعطَیتُ کُلَّ واحِدٍ مِنهُم مَسأَلَتَهُ ، ما نَقَصَ ذلِکَ مِن مُلکی مِثلَ جَناحِ بَعوضَهٍ ، وکَیفَ یَنقُصُ مُلکٌ أنا قَیِّمُهُ؟ فیا بُؤسا (4) لِمَن عَصانی ولَم یُراقِبنی. فَقُلتُ: یَابنَ رَسولِ اللّهِ أعِد عَلَیَّ هذَا الحَدیثَ، فَأَعادَهُ ثَلاثا، فَقُلتُ: لا وَاللّهِ لا سَأَلتُ أحَدا بَعدَ هذا حاجَهً . فَما لَبِثتُ أن جاءَنی (5) بِرِزقٍ وفَضلٍ مِن عِندِهِ. (6) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8953 . 2- .بحار الأنوار : ج 94 ص 161 ح 22 نقلاً عن کتاب أنیس العابدین . 3- .الإقبال : ج 2 ص 155 ، بحار الأنوار : ج 98 ص 266 . 4- .فی المصدر «فیما بوس» ، والتصویب من بحار الأنوار . 5- .فی عدّه الداعی : «أن جاءنی اللّه برزقٍ .. .» . 6- .الأمالی للطوسی : ص 584 ح 1208 ، الکافی : ج 2 ص 66 ح 7 عن الحسین بن علوان نحوه ، عدّه الداعی : ص 123 ؛ الفردوس : ج 5 ص 249 ح 8097 عن أبی ذرّ الغفاری عنه صلی الله علیه و آله وفیه من «یقول اللّه عزّوجلّ : لاقطِّعَنَّ أمل . . .» إلی «ولم یراقبنی» ، کنز العمّال : ج 6 ص 629 ح 17145 نقلاً عن ابن النجّار عن سعید بن عبد الرحمن وکلاهما نحوه .

تکیه بر غیرخدا

امام علی علیه السلام :هرکه به غیرِ خداوند سبحان امید بندد ، امیدهایش را دروغ می یابد.

امام زین العابدین علیه السلام در مناجات انجیلیه : سرور من! نومید شد هر آن که به غیر تو امید بست.

امام صادق علیه السلام :معبود من!... تو، تویی! هر امیدی قطع می شود ، جز امید به تو و هر آرزویی ناکام می گردد ، جز آرزوی تو. پس، امیدم را قطع مکن ، ای مولای من!

الأمالی، طوسی به نقل از محمّد بن عجلان : به تنگ دستی شدیدی گرفتار شدم و دوست غمخواری هم نداشتم . قرض سنگینی بالا آوردم و طلبکاری داشتم که مرتّب پولش را از من می طلبید. ناچار ، رهسپار سرای حسن بن زید که در آن وقت امیر مدینه بود و میان ما آشنایی ای بود ، شدم. محمّد بن عبد اللّه بن علی بن حسین که با هم آشنایی دیرینه ای داشتیم ، از حال و روز من آگاه شد . در راه ، مرا دید و دستم را گرفت و گفت: شنیده ام که در مضیقه هستی . برای رفع گرفتاری ات به چه کسی امید بسته ای؟ گفتم: به حسن بن زید. گفت: در این صورت، حاجتت برآورده نمی شود و به خواسته ات نمی رسی. نزد کسی برو که قادر به این کار باشد و از هر بخشنده ای بخشنده تر است. برای رفع گرفتاری ات به او امید ببند؛ چرا که من از پسر عمویم جعفر بن محمّد علیهماالسلامشنیدم که از پدرش ، از جدّش ، از پدرش حسین بن علی علیهماالسلاماز پدرش علی بن ابی طالب علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: «خداوند ، در یکی از وحی هایش به یکی از پیامبرانش فرمود: به عزّت و جلالم سوگند ، آرزوی هر آن کس را که به غیر من آرزو بندد ، به یأس مبدّل می سازم و جامه خواری در میان مردم بر او می پوشانم و از گشایش و فضل خویش، دورش می گردانم. آیا بنده ام در سختی ها به غیر من آرزو می بندد یا به کسی جز من، امیدوار می شود ، در حالی که بی نیاز بخشنده ، منم و کلید درهای بسته ، در دست من است و درِ خانه ام به روی هر کس که مرا بخواند ، باز است؟ آیا نمی داند هر مصیبتی او را از پا در آورد ، جز من ، کسی نمی تواند آن مصیبت را از او برطرف سازد؟ پس چه شده است که می بینم آرزویش را از من ، روی گردان ساخته، در حالی که من به واسطه بخشش و کَرَم خویش ، آنچه از من درخواست هم نکرده است ، به او عطا کرده ام؟! حال از من روی گردانده و در مصیبتی که به او رسیده ، از من درخواست نمی کند و دستِ خواهش به سوی غیر من دراز کرده است، در حالی که منم خدایی که پیش از درخواست ، عطا می کنم . پس آیا اگر از من درخواست شود ، اجابت نمی کنم؟ هرگز! آیا بخشش و کَرَم ، متعلّق به من نیست؟ آیا دنیا و آخرت ، در دست من نیست؟ اگر اهل هفت آسمان و زمین، همگی از من بخواهند و من ، درخواست یکایک آنها را برآورم، این به قدر بال پشه ای از مُلک من نمی کاهد .

چگونه ملکی که من صاحب آنم، کاستی یابد ؟ پس، نگون بخت ، کسی است که مرا نافرمانی کند و مرا در نظر نگیرد » . گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! این حدیث را برایم تکرار کن . حضرت امام علیه السلام سه بار آن را بازگو کرد. گفتم: نه، به خدا! از این پس، از احدی حاجتی نمی خواهم. چندی نگذشت که مرا روزی و فضلی از نزد خداوند رسید.

الفصل الخامس : تقصیر الآمال5 / 1اُوصیکَ بِقَصرِ الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله مِن وَصِیَّتِهِ إلی مُعاذِ بنِ جَبَلٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ : اُوصیکَ بِتَقوَی اللّهِ . . . وحُسنِ العَمَلِ ، وقَصرِ الأَمَل ، وحُبِّ الآخِرَهِ. (1)

عنه صلی الله علیه و آله :عِبادَ اللّهِ ! إنَّکُم فی دارِ أمَلٍ ، بَینَ حَیاهٍ وأجَلٍ ، وصِحَّهٍ وعِلَلٍ ، دارِ زَوالٍ و تَقَلُّبِ أحوالٍ ، جُعِلَت سَبَبا لِلاِرتِحالِ ، فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً قَصَّرَ مِن أمَلِهِ. (2) الأمالی للطوسی عن أبی ذرّ عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قال : یا أبا ذَرٍّ ، أتُحِبُّ أن تَدخُلَ الجَنَّهَ؟ قُلتُ : نَعَم فِداکَ أبی ! قالَ : فَاقصِر مِنَ الأَمَلِ ، وَاجعَلِ المَوتَ نُصبَ عَینِکَ ، وَاستَحِ مِنَ اللّهِ حَقَّ الحَیاءِ. (3)

الإمام علیّ علیه السلام مِن وَصِیَّتِهِ لِوَلَدِهِ الحَسَنِ علیه السلام : اُوصیکَ یا بُنَیَّ وَقتِها ... وقَصرِ الأَمَلِ وذِکرِ المَوتِ ، وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا ، فَإِنَّکَ رَهنُ مَوتٍ وغَرَضُ بَلاءٍ و طَریحُ سُقمٍ. (4) ________________________________________ 1- .تحف العقول : ص 26 ، بحار الأنوار : ج 77 ص 127 ح 33 . 2- .دلائل الإمامه: ص89 ح24، بحارالأنوار: ج103 ص270 ح 21 نقلاً عن مسند فاطمه علیهاالسلام وکلاهما عن اللیث عن الإمام الصادق عن أبیه عن جدّه علیهم السلام عن جابر. 3- .الأمالی للطوسی : ص 534 ح 1162 ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 372 ح 2661 ، بحار الأنوار : ج 80 ص 183 ح 33 . 4- .الأمالیللمفید:ص221 ح1،الأمالیللطوسی: ص7 ح 8 نحوه وکلاهما عن الفجیع العقیلی عن الإمام الحسن علیه السلام ، کشف الغمّه : ج 2 ص 162 ، بحار الأنوار : ج 6 ص 132 ح 29.

فصل پنجم: کوتاه کردن آرزوها

سفارش به کوتاهیِ آرزو

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از سفارش های ایشان به مَعاذ بن جبل ، هنگامی که او را به یمن فرستاد : تو را به پروا کردن از خدا ... ، نیکوییِ کردار، کوتاهی آرزو، و عشق به آخرت، سفارش می کنم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای بندگان خدا! شما در سرایِ آرزو به سر می برید، میان زندگی و مرگ، و تن درستی و بیماری ها ؛ در سرایِ ناپایداری و دگرگونی حالات ؛ سرایی که برای کوچیدن ، خلق شده است. پس، رحمت خدا بر آن کس باد که آرزویش را کوتاه سازد!

الأمالی ، طوسی به نقل از ابو ذر : پیامبر خدا : فرمود: «ای ابو ذر! دوست داری به بهشت بروی؟» . گفتم : آری، پدرم به فدایت! فرمود: «پس، آرزو کوتاه دار و مُردن را همواره پیشِ چشم خود بدار و از خداوند ، چنان که باید ، شرم داشته باش» .

امام علی علیه السلام از سفارش ایشان به فرزندش امام حسن علیه السلام : تو را ای فرزندم به خواندن نماز در وقتش... و کوتاه کردن آرزو و به یاد مرگ بودن و زهد ورزیدن به دنیا سفارش می کنم ؛ چرا که تو گروگانِ مرگ ، آماج بلا و زمین خورده بیماری ها هستی .

عنه علیه السلام :قَصِّرُوا الأَمَلَ وبادِرُوا العَمَلَ وخافوا بَغتَهَ الأَجَلِ : فَإِنَّهُ لَن یُرجی مِن رَجعَهِ العُمُرِ ما یُرجی مِن رَجعَهِ الرِّزقِ ، ما فاتَ الیَومَ مِنَ الرِّزقِ یُرجی غَدا زِیادَتُهُ، وما فاتَ أمسِ مِنَ العُمُرِ لَم تُرجَ الیَومَ رَجعَتُهُ. (1)

عنه علیه السلام :قَصِّرِ الأَمَلَ فَإِنَّ العُمُرَ قَصیرٌ ، وَافعَلِ الخَیرَ فَإِنَّ یَسیرَهُ کَثیرٌ. (2)

عنه علیه السلام :زِد مِن طولِ أمَلِکَ فی قَصرِ أجَلِکَ ، ولا تَغُرَّنَّکَ صِحَّهُ جِسمِکَ وسَلامَهُ أمسِکَ ؛ فَإِنَّ مُدَّهَ العُمُرِ قَلیلَهٌ وسَلامَهَ الجِسمِ مُستَحیلَهٌ. (3)

عنه علیه السلام :قَصِّر أملَکَ فَما أقرَبَ أجَلَکَ ! (4)

عنه علیه السلام :أفضَلُ الدّینِ قَصرُ الأَمَلِ ، وأفضَلُ العِبادَهِ إِخلاصُ العَمَلِ. (5)

عنه علیه السلام :الکَیِّسُ (6) مَن قَصُرَ آمالُهُ. (7)

عنه علیه السلام فی وَصفِ المُؤمِنِ : تَراهُ بَعیدا کَسَلُهُ، دائِمانَشاطُهُ، قَریبا أمَلُهُ. (8) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 6824 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 370 ح 6242 . 2- .غرر الحکم : ح 6806 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 369 ح 6228 . 3- .غرر الحکم : ح 5460 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 276 ح 5014 . 4- .غرر الحکم : ح 6798 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 369 ح 6222 . 5- .غرر الحکم : ح 3315 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 115 ح 2533 و 2534 وفیه «أعلی» بدل «أفضل» فی المورد الثانی . 6- .الکَیِّس : العاقل (لسان العرب : ج 6 ص 201 «کیس») . 7- .غرر الحکم : ح 733 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 24 ح 226 . 8- .الکافی : ج 2 ص 230 ح 1 عن عبد اللّه بن یونس عن الإمام الصادق علیه السلام ، الأمالی للصدوق : ص 668 ح 897 عن عبد الرحمن بن کثیر الهاشمی عن الإمام الصادق عن أبیه عنه علیهم السلام ، تحف العقول : ص 161 ، کنز الفوائد : ج 1 ص 91 ، التمحیص: ص 72 ح 170، بحار الأنوار : ج 78 ص 26 ح 92 ؛ مطالب السؤول : ص 53 .

امام علی علیه السلام :آرزو را کوتاه کنید و به عمل ، بشتابید و از فرا رسیدن ناگهانی مرگ ، بترسید؛ زیرا آن امیدی که به بازگشت روزی هست ، به بازگشت عمر ، هرگز نیست. روزیِ امروز ، اگر نرسد ، امید آن هست که فردا بیشتر برسد ؛ امّا عمری که دیروز از کف رفته ، امروز به بازگشت آن ، امیدی نیست.

امام علی علیه السلام :آرزو کوتاه دار؛ زیرا که عمر ، کوتاه است، و کار نیک کن؛ زیرا که اندکِ آن هم بسیار است.

امام علی علیه السلام :از درازی آرزویت بکاه و بر کوتاهی عمرت بیفزای . زنهار که سلامت جسمت و بی گزندی دیروزت، تو را نفریبد، که مدّت عمر، اندک است و سلامت جسم، دست خوش دگرگونی.

امام علی علیه السلام :آرزویت را کوتاه کن، که چه نزدیک است اَجَل تو!

امام علی علیه السلام :برترین دینداری ، کوتاهیِ آرزوست و برترین عبادت ، خالص گردانیدن عمل.

امام علی علیه السلام :زیرک ، کسی است که آرزوهایش کوتاه باشد.

امام علی علیه السلام در وصف مؤمن : او را از سستی [و تنبلی] به دور می بینی . همواره کوشا و آرزویش کوتاه است .

عنه علیه السلام :طوبی (1) لِمَن قَصَّرَ أمَلَهُ وَاغتَنَمَ مَهَلَهُ. (2)

5 / 2أسبابُ قَصرِ الأَمَلِأ مَعرِفَهُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :مَن عَرَفَ شَرَفَ مَعناهُ، صانَهُ عَن دَناءَهِ شَهوَتِهِ وزورِ مُناهُ. (3)

ب الکَیِّسالإمام علیّ علیه السلام :أکیَسُ الأَکیاسِ مَن مَقَتَ دُنیاهُ ، وقَطَعَ مِنها أمَلَهُ ومُناهُ ، وصَرَفَ عَنها طَمَعَهُ ورَجاهُ. (4)

ج تَرَقُّبُ الأَجَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله مِن وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ : یا أبا ذَرٍّ ، کَم مِن مُستَقبِلٍ یَوما لا یَستَکمِلُهُ ، ومُنتَظِرٍ غَدا لا یَبلُغُهُ. یا أبا ذَرٍّ ، لَو نَظَرتَ إلَی الأَجَلِ ومَسیرِهِ لَأَبغَضتَ الأَمَلَ وغُرورَهُ.(5) ________________________________________ 1- .طُوْبی : اسم الجنّه ، وقیل : هی شجره فیها . وأصلها فُعلی ؛ من الطِّیْب (النهایه : ج 3 ص 141 «طوب») . 2- .غررالحکم: ح5948، عیون الحکم والمواعظ: ص314 ح5502 ولیس فیه ذیله. 3- .غرر الحکم : ح 9069 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 425 ح 7212 . 4- .غرر الحکم : ح 3276 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 123 ح 2809 . 5- .الأمالی للطوسی : ص 526 ح 1162 ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 364 ح 2661 کلاهما عن أبی ذرّ ، بحار الأنوار : ج 77 ص 75 ح 3 ؛ مسند الشهاب : ج 1 ص 346 ح 593 ، الفردوس : ج 3 ص 304 ح 4913 کلاهما عن ابن عمر ، کنز العمّال : ج 3 ص 493 ح 7573 .

امام علی علیه السلام :خوشا آن که آرزویش را کوتاه کرد و فرصت عمرش را غنیمت شمرد!

عوامل کوتاه شدن آرزو

شناخت خود

امام علی علیه السلام :کسی که شرافت مقام ( / مقصد) خویش را بشناسد ، آن را از پستیِ هوس خود و دروغ بودن آرزوهایش نگه داشته است .

زیرکی

امام علی علیه السلام :زیرک ترینِ زیرکان ، کسی است که دنیایش را دشمن دارد و آرزو و انتظاراتش را از آن، قطع کند و چشمداشت و امیدش را از دنیا برگیرد.

منتظر اَجَل بودن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در سفارش به ابوذر : ای ابوذر ! بسا آغازکننده روزی که آن را به پایان نمی بَرَد و بسا چشم به راه فردایی که به آن نمی رسد! ای ابوذر! اگر به اَجَل و فرا رسیدن آن می نگریستی ، هر آینه ، آرزو و فریبکاری آن را دشمن می داشتی.

عنه صلی الله علیه و آله :عَجِبتُ لِمُؤَمِّلِ دُنیا وَالمَوتُ یَطلُبُهُ. (1)

عنه صلی الله علیه و آله :مَن عَلِمَ أنَّهُ یُفارِقُ الأَحبابَ ، ویَسکُنُ التُّرابَ ، ویُواجَهُ بِالحِسابِ ؛ کانَ حَرِیّا (2) بِقَطعِ الأَمَلِ وحُسنِ العَمَلِ. (3)

الإمام علیّ علیه السلام :مَن راقَبَ أجَلَهُ قَصُرَ أمَلُهُ. (4)

عنه علیه السلام :مَنِ استَقصَرَ بَقاءَهُ وأجَلَهُ ، قَصُرَ رَجاؤُهُ وأمَلُهُ. (5)

عنه علیه السلام :لو رَأَی العَبدُ الأَجَلَ ومَصیرَهُ ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ وغُرورَهُ. (6)

عنه علیه السلام :لورَأَی العَبدُ أجَلَهُ وسُرعَتَهُ إلَیهِ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ وتَرَکَ طَلَبَ الدُّنیا. (7)

عنه علیه السلام :لو عُرِفَ الأَجَلُ قَصُرَ الأَمَلُ. (8)

عنه علیه السلام :مَن رَأَی المَوتَ بِعَینِ یَقینِهِ رَآهُ قَریبا . مَن رَأَی المَوتَ بِعَینِ أمَلِهِ رَآهُ بَعیدا. (9)

________________________________________ 1- .الدعوات: ص 237 ح 658، بحار الأنوار: ج 82 ص 172 ح 6 ؛ مسند الشهاب : ج 1 ص 347 ح 594 عن ابن مسعود. 2- .فی المصدر : «حربا» و ما أثبتناه هو الصحیح کما فی کنز الفوائد وبحارالأنوار . 3- .إرشاد القلوب: ص48، کنز الفوائد: ج1 ص351 عن السکونی عن الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام علیّ علیهم السلام نحوه، بحار الأنوار : ج 73 ص 167 ح 31؛ شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 268 ح 107 عن الإمام علیّ علیه السلام . 4- .غرر الحکم : ح 7944 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 454 ح 8162 . 5- .غرر الحکم : ح 8821 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 436 ح 7547 . 6- .نهج البلاغه : الحکمه 334 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 167 ح 29 . 7- .الأمالی للمفید : ص 309 ح 8 ، الأمالی للطوسی : ص 79 ح 115 ، عیون أخبار الرضا : ج 2 ص 39 ح 120 کلّها عن داود بن سلیمان عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام ، الزهد للحسین بن سعید : ص 81 ح 217 عن إسماعیل بن أبی زیاد عن الإمام الصادق عن أبیه عنه علیهم السلام ، مشکاه الأنوار : ص 525 ح 1766 ولیس فیهما «وترک» ، بحار الأنوار : ج 73 ص 164 ح 22 . 8- .الإرشاد للمفید : ج 1 ص 300 ، کشف الیقین : ص 221 ح 235 ، بحار الأنوار : ج 77 ص 420 ح 40 . 9- .غرر الحکم : ح 8258 و8259، عیون الحکم والمواعظ: ص 446 ح 7867 و 7868.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عجب دارم از کسی که مرگ در تعقیب اوست و او آرزومند دنیاست!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که می داند از عزیزان جدا می شود و در خاک آرام می گیرد و با حسابرسی مواجه می شود، سزاوار است که آرزو برکَنَد و کردار نیک در پیش گیرد.

امام علی علیه السلام :هر که چشم به راه اَجَلش باشد ، آرزویش کوتاه می شود. امام علی علیه السلام :هر که زندگی و عمرش را کوتاه ببیند ، امید و آرزویش کوتاه باشد.

امام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل را و فاصله [اندک] آن را می دید ، هر آینه ، آرزو راو فریب آن را دشمن می داشت.

امام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل و شتاب آن را به طرف خود می دید ، بی گمان ، آرزو را دشمن می داشت و از طلب دنیا دست می کشید.

امام علی علیه السلام :اگر اجلْ شناخته می شد، آرزو کوتاه می گردید .

امام علی علیه السلام :کسی که مرگ را با دیده یقینش ببیند ، آن را نزدیک می بیند. کسی که مرگ را با دیده آرزویش ببیند ، آن را دور می بیند.

عنه علیه السلام :لَو رَأَیتُمُ الأَجَلَ ومَسیرَهُ ، لَلُهیتُم (1) عَنِ الأَمَلِ وغُرورِهِ. (2)

عنه علیه السلام :لَو ظَهَرَتِ الآجالُ لاَفتَضَحَتِ الآمالُ. (3)

عنه علیه السلام :عِندَ حُضورِ الآجالِ تَظهَرُ خَیبَهُ الآمالِ. (4)

عنه علیه السلام :الأَجَلُ یَفضَحُ الأَمَلُ. (5)

عنه علیه السلام :عِندَ هُجومِ الآجالِ تَفتَضِحُ الأَمانِیُّ وَالآمالُ. (6)

عنه علیه السلام :إذا حَضَرَتِ المَنِیَّهُ افتَضَحَتِ الاُمنِیَّهُ. (7)

عنه علیه السلام :إنَّ المَرءَ یُشرِفُ عَلی أمَلِهِ فَیَقتَطِعُهُ حُضورُ أجَلِهِ. (8)

عنه علیه السلام :رُبَّ أجَلٍ تَحتَ أمَلٍ. (9)

عنه علیه السلام :رُبّ اُمنِیَّهٍ تَحتَ مَنِیَّهٍ. (10)

عنه علیه السلام :صِدقُ الأَجَلِ یُفصِحُ (11) کِذبَ الأَمَلِ . (12) ________________________________________ 1- .لهی : ترکه وأعرض عنه (النهایه : ج 4 ص 283 «لها») . 2- .مشکاه الأنوار : ص 93 ح 196 ، بحار الأنوار : ج 70 ص 286 ح 9 . 3- .غرر الحکم : ح 7577 ، أعلام الدین : 305 عن الإمام الکاظم علیه السلام . 4- .غرر الحکم : ح 6208 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 338 ح 5763 . 5- .غرر الحکم : ح 637 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 505 ح 9273 وفیه «وافد الموت» بدل «الأجل» . 6- .غرر الحکم : ح 6209 وراجع عیون الحکم والمواعظ : ص 104 ح 2334 . 7- .غرر الحکم : ح 4022 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 135 ح 3063 وفیه «بطلت» بدل «افتضحت» . 8- .نهج البلاغه : الخطبه 114 ، الأمالی للطوسی : ص 443 ح 992 عن ثعلبه بن میمون عن الإمام الصادق عنه علیهماالسلام ، تحف العقول : ص 219 کلاهما نحوه ، غرر الحکم : ح 3565 بزیاده «فسبحان اللّه ! لا أمل یدرک ولا مؤمّل یترک» . 9- .غرر الحکم : ح 5296 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 265 ح 4828 . 10- .غرر الحکم : ح 5294 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 265 ح 4826 . 11- .أفصح عن الشیء إفصاحا : إذا بیّنه وکشفه (النهایه : ج 3 ص 450 «فصح») . 12- .غرر الحکم : ح 5877 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 302 ح 5372 .

امام علی علیه السلام :اگر اَجَل و حرکت آن را می دیدید ، از آرزو و فریب آن ، روی می گرداندید.

امام علی علیه السلام :اگر اَجَل ها آشکار شوند ، آرزوها رسوا می گردند.

امام علی علیه السلام :با فرا رسیدن اَجَل ها ، ناکامی آرزوها آشکار می شود.

امام علی علیه السلام :اَجَل، آرزو را رسوا می سازد.

امام علی علیه السلام :با یورش آوردن اَجَل ها آرمان ها و آرزوها رسوا می شوند.

امام علی علیه السلام :هرگاه مرگ حاضر شود ، آرزو رسوا می گردد.

امام علی علیه السلام :انسان به آرزویش نزدیک می شود که فرا رسیدن اَجَلش او را از آن جدا می کند .

امام علی علیه السلام :ای بسا اجلی که زیر آرزویی نهفته است!

امام علی علیه السلام :ای بسا آرزویی که زیر [سایه] مرگی است!

امام علی علیه السلام :راستیِ اَجَل (مرگ)، دروغ بودن آرزو را برملا می سازد.

عنه علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن لا یَملِکُ أجَلَهُ کَیفَ یُطیلُ أمَلَهُ ! (1)

الإمام الکاظم علیه السلام فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ : لَو رَأَیتَ مَسیرَ الأَجَلِ لَأَلهاکَ عَنِ الأَمَلِ. (2)

الإمام علیّ علیه السلام فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ : تُؤَمِّل فِی الدُّنیا طَویلاً فَلا تَدریإذا جَنَّ لَیلٌ هَل تَعیشُ إلی فَجرِ فَکَم مِن صَحیحٍ ماتَ مِن غَیرِ عِلَّهٍو کَم مِن مَریضٍ عاشَ دَهرا إلی دَهرِ و کَم مِن فَتیً یُمسی ویُصبحُ آمِناو قَد نُسِجَت أکفانُهُ وهُوَ لا یَدری (3)

د مَوعِظَهُ النَّفسِرسول اللّه صلی الله علیه و آله فی مَوعِظَتِهِ لابنِ مَسعودٍ : یَابنَ مَسعودٍ ، قَصِّر أمَلَکَ ، فَإِذا أصبَحتَ فَقُل : إنّی لا اُمسی وإذا أمسَیتَ فَقُل : إنّی لا اُصبِحُ ، وَاعزِم عَلی مُفارَقَهِ الدُّنیا ، وأحِبَّ لِقاءَ اللّهِ ولا تَکرَه لِقاءَهُ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ لِقاءَ مَن أحَبَّ لِقاءَهُ ویَکرَهُ لِقاءَ مَن یَکرَهُ لِقاءَهُ. (4)

عنه صلی الله علیه و آله فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ : یا أبا ذَرٍّ ، إذا أصبَحتَ فَلا تُحَدِّث نَفسَکَ بِالمَساءِ ، وإذا أمسَیتَ فَلا تُحَدِّث نَفسَکَ بِالصَّباحِ ، وخُذ مِن صِحَّتِکَ قَبلَ سُقمِکَ ، ومِن حَیاتِکَ قَبلَ مَوتِکَ ؛ فَإِنَّکَ لا تَدری مَا اسمُکَ غَدا. (5) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 6272 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 329 ح 5638 . 2- .تحف العقول : ص 399 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 315 ح 1 . 3- .الدیوان المنسوب إلی الإمام علیّ علیه السلام : ص 258 الرقم 181 . 4- .مکارم الأخلاق : ج 2 ص 350 ح 2660 عن عبد اللّه بن مسعود ، بحار الأنوار : ج 77 ص 101 ح 1 . 5- .الأمالی للطوسی : ص 526 ح 1162 ، عدّه الداعی : ص 74 ولیس فیه «و خذ من» إلی «قبل موتک» ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 364 ح 2661 کلّها عن أبی ذرّ ، مسکّن الفؤاد : ص 26 ، تنبیه الخواطر : ج 1 ص 271 وفیه «قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله لعبد اللّه بن عمر» ، بحار الأنوار : ج 77 ص 75 ح 3 ؛ تاریخ دمشق : ج 34 ص 398 ح 7042 عن عبد اللّه بن عمر ، احیاء علوم الدین : ج 4 ص 658 وفیه «قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله لعبد اللّه بن عمر» .

امام علی علیه السلام :درشگفتم از کسی که اختیار اجل خود را ندارد ، چگونه آرزویش را دراز می گرداند!

امام کاظم علیه السلام در سفارش به هِشام بن حَکَم : اگر آمدن اَجَل را می دیدی ، بی گمان ، آرزو را از یاد می بردی.

امام علی علیه السلام در دیوان منسوب به ایشان : در دنیا آرزو را دراز می سازی، و نمی دانی/که چون شب شود، آیا تا سپیده دَم می مانی؟ بسا تن درست ، که بی هیچ بیماری ای درگذشت/و بسا بیمار، که سالیان سال بزیست . بسا جوانی که شب و روز می زیَد، آسوده/بی خبر از آن که کفنش بافته شده است .

اندرز دادن به خود

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در اندرزهایش به ابن مسعود : ای پسر مسعود! آرزویت را کوتاه ساز و چون صبح خویش را آغازیدی ، بگو: به شب نمی رسم، و چون به شب درآمدی ، بگو: به صبح نمی رسم. جدا شدن از دنیا را قطعی بدان و لقای خدا را دوست بدار و دیدار او را ناخوش مدار؛ زیرا خداوند ، دیدارِ کسی را که دوستدار دیدار او باشد ، دوست می دارد و دیدارِ کسی را که دیدار او را ناخوش داشته باشد، ناخوش می دارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در سفارش به ابو ذر : ای ابوذر! چون صبح کردی ، خویشتن را وعده رسیدن به شب مده و چون به شب درآمدی، خود را وعده رسیدن به صبح مده . از سلامتت ، پیش از آن که بیمار شوی، بهره برگیر و از زندگی ات ، پیش از مردنت؛ زیرا نمی دانی فردا چه نام خواهی گرفت [مُرده یا زنده].

ه مُحارَبَهُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :إنّی مُحارِبٌ أملی ، ومُنتَظِرٌ أجلی. (1)

عنه علیه السلام :اِجعَل رَفیقَکَ عَمَلَکَ ، وعَدُوَّکَ أملَکَ. (2)

و تَکذیبُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :أکذِبوا آمالَکُم ، وَاغتَنِموا آجالَکُم بِأَحسَنِ أعمالِکُم ، وبادِروا مُبادَرَهَ اُولِی النُّهی وَالأَلبابِ. (3)

عنه علیه السلام :أنتُم فی مَهَلٍ (4) مِن وَرائِهِ أجَلٌ ، ومَعَکُم أمَلٌ یَعتَرِضُ دونَ العَمَلِ ؛ فَاغتَنِمُوا المَهَلَ ، وبادِرُوا الأَجَلَ ، وکَذِّبُوا الأَمَلَ ، وتَزَوَّدوا مِنَ العَمَلِ. (5)

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً سَمِعَ حُکما فَوَعی ، ودُعِیَ إلَی رَشادٍ فَدَنا .. . کابَرَ هَواهُ (6) ، وکَذَّبَ مُناهُ. (7)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 3774 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 169 ح 3556 . 2- .غرر الحکم : ح 2302 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 82 ح 1975 وفیه «عِلمک» بدل «عملک». 3- .غرر الحکم : ح 2502 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 89 ح 2124 . 4- .المَهَل : التُّؤده والتَّباطؤ (النهایه : ج 4 ص 375 «مهل») . 5- .تحف العقول : ص 202 ، نزهه الناظر : ص 49 ح 18 عن جابر بن عبد اللّه ، بحار الأنوار : ج 78 ص 39 ح 15 . 6- .قال ابن أبی الحدید : «کابَرَ هَواه ، أی غالَبَه» . وروی : «کاثَرَ» ؛ أی غالب هواه بکثره عقله ، یقال : کاثَرْناهم فکَثَرناهم ؛ أی غلبناهم بالکثره (شرح نهج البلاغه : ج 6 ص 173) . 7- .نهج البلاغه : الخطبه 76 ، تحف العقول : ص 213 ، نزهه الناظر : ص 50 ح 20 عن أبی جعفر الخواص الکوفی ، کنز الفوائد : ج 1 ص 349 عن الإمام الصادق عنه علیهماالسلامبزیاده «حذر أملاً ، ورتّب عملاً» ، بحار الأنوار : ج 69 ص 310 ح 31 ؛ دستور معالم الحکم : ص 33 وفیه «للّه ِِ امروءٌ . . . کابَرَ هَواهُ وَکَذَّبَ مُناه» .

مبارزه با آرزو

امام علی علیه السلام :من با آرزوی خود ، در ستیزم و چشم به راه اَجَلِ خویشم.

امام علی علیه السلام :عمل خود را رفیقت قرار ده و آرزویت را دشمنت.

دروغ شمردن آرزو

امام علی علیه السلام :آرزوهایتان را دروغگو بدانید و عمرتان را برای پرداختن به بهترین کارهایتان ، غنیمت بشمارید و چونان صاحبان تشخیص و خِرد [به عملْ ]مباردت کنید.

امام علی علیه السلام :شما در مهلتی هستید که به دنبال آن ، مرگ است و همراه شما ، آرزویی است که مانع عمل می شود. پس این مهلت را غنیمت بشمارید و پیش از مرگ ، کاری بکنید و آرزو را دروغ بشمارید و از عمل [برای آخرت ]توشه برگیرید.

امام علی علیه السلام :رحمت خدا بر آن کس که سخن خردمندانه ای را بشنود و بپذیرد . و به راه درستی دعوت شود و بدان ، نزدیک گردد ... با هوس خویش بستیزد و آرزویش را دروغگو شمارد!

عنه علیه السلام :طوبی لِمَنِ استَشعَرَ الوَجَلَ، وکَذَّبَ الأَمَلَ، وتَجَنَّبَ الزَّلَلَ. (1)

ز الدُّعاءرسول اللّه صلی الله علیه و آله فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی : یا کَریمُ أنتَ سَیِّدی ورَجائی وذُخری و ذَخیرَتی وأمَلی ، فَقَصِّر فِی الدُّنیا آمالی وأدِم رَغبَتی إلَیکَ وآمالی. (2)

الإمام علیّ علیه السلام :نَعوذُ بِاللّهِ مِن سوءِ کُلِّ الرَّیبِ (3) ، وظُلَمِ الفِتَنِ ، ونَستَغفِرُهُ مِن مَکاسِبِ الذُّنوبِ ، ونَستَعصِمُهُ مِن مَساوِی الأَعمالِ ومَکارِهِ الآمالِ. (4) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 5976 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 315 ح 5512 وفیه «الأجل» بدل «الوجل» . 2- .البلد الأمین : ص 423 ، بحار الأنوار : ج 93 ص 269 ح 1 . 3- .قوله علیه السلام : «من سوء کلّ الریب» أی من شرّ کلّ شکٍّ وشبهه یعتری فی الدین (مرآه العقول : ج 26 ص 62) . 4- .الکافی : ج 8 ص 175 ح 194 عن محمّد بن النعمان أو غیره عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 77 ص 353 ح 31 .

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که ترس (1) [از خدا] را شعار خود سازد و آرزو را دروغ شمارد و از لغزش ، دوری نماید!

دعا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعای اسمای حُسنا : ای کریم! تویی آقای من ، امید من و اندوخته من ، ساز و برگ من ، و آرزوی من! پس، در دنیا آرزوی مرا کوتاه گردان و شوق و آمال مرا به خودت ، تداوم بخش.

امام علی علیه السلام :از بدی شُبهات و تاریکی های فتنه ها به خدا پناه می بریم ، و از ارتکاب گناهان ، از او آمرزش می طلبیم و از او می خواهیم که ما را از کردارهای بد و آرزوهای ناپسند ، در پناه خود گیرد. . ________________________________________ 1- .در عیون الحکم والمواعظ (ص 315، ح 5512)، به جای «وَجَل (ترس و دلهره)»، «اَجَل» آمده است .

5 / 3آثارُ قَصرِ الأَمَلِأ حُسنُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن قَصُرَ أمَلُهُ حَسُنَ عَمَلُهُ . مَن أطالَ أمَلَهُ أفسَدَ عَمَلَهُ. (1)

عنه علیه السلام :نِعمَ عَونُ العَمَلِ قَصرُ الأَمَلِ. (2)

ب خُلوصُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :قَلِّلِ الآمالَ تَخلُص لَکَ الأَعمالُ. (3)

ج صِدقُ العَمَلِالإمام زین العابدین علیه السلام مِن دُعائِهِ عِندَ ذِکرِ المَوتِ : اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاکفِنا طولَ الأَمَلِ وقَصِّرهُ عَنّا بِصِدقِ العَمَلِ ، حَتّی لا نُؤَمِّلَ استِتمامَ ساعَهٍ بَعدَ ساعَهٍ و لاَ استیفاءَ یَومٍ بَعدَ یَومٍ ولاَ اتِّصالَ نَفسٍ بِنَفسٍ ولا لُحوقَ قَدَمٍ بِقَدَمٍ ، وسَلِّمنا مِن غُرورِهِ وآمِنّا مِن شُرورِهِ. (4)

د الزُّهدالإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ! الزَّهادَهُ قَصرُ الأَمَلِ وَالشُّکرُ عِندَ النِّعَمِ. (5) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 8444 و 8445 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 449 ح 7968 ولیس فیه ذیله . 2- .غرر الحکم : ح 9906 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 494 ح 9139 . 3- .غرر الحکم : ح 6793 . 4- .الصحیفه السجّادیّه : ص 153 الدعاء 40 ، الدعوات : ص 178 ح 492 وفیه «الحذر» بدل «العمل» و«استتمام» بدل «استیفاء» . 5- .نهج البلاغه : الخطبه 81 ، مشکاه الأنوار : ص 208 ح 563 ، روضه الواعظین : ص 476 ، بحار الأنوار : ج 70 ص 320 ح 35 .

نتایج کوتاهی آرزو

نیکوییِ کردار

امام علی علیه السلام :هر که آرزویش کوتاه باشد ، کردارش نیک می شود . هر که آرزویش را دراز گردانَد ، کردارش را بد و تباه می سازد.

امام علی علیه السلام :خوب کمکی است کوتاهیِ آرزو برای عمل!

خلوص عمل

امام علی علیه السلام :آرزوها را کم کن تا اعمالت خالص گردد.

راستیِ کردار

امام زین العابدین علیه السلام از دعای ایشان در هنگام یاد از مرگ : خداوندا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از درازیِ آرزو ، نگه دار و با راستیِ کردار ، آرزو را در ما کوتاه گردان ، آن گونه که [حتّی] آرزو نداشته باشیم ساعتی را پس از ساعت دیگر به سر آوریم، یا روزی را از پس روزی دیگر به پایان بریم، یا نفسی را به نفسی دیگر ، پیوند دهیم، یا گامی از پیِ گامی دیگر برداریم. ما را از فریب آرزو به سلامت دار و از بدی های آن، در امان بدار.

زهد

امام علی علیه السلام :ای مردم! زهد، کوتاهی آرزو و سپاس گزاری از نعمت هاست .

الإمام الباقر علیه السلام :اِستَجلِب حَلاوَهَ الزَّهادَهِ بِقَصرِ الأَمَلِ. (1)

عنه علیه السلام :لا زُهدَ کَقَصرِ الأَمَلِ. (2)

ه غِنَی النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :أشرَفُ الغِنی تَرکُ المُنی. (3)

الإمام الهادی علیه السلام :الغِنی قِلَّهُ تَمنّیکَ ، وَالرِّضا بِما یَکفیکَ. (4)

و سَلامَهُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :أنفَعُ الدَّواءِ تَرکُ المُنی. (5)

ز العِلمُ اللَّدُنّی رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَغِبَ فِی الدُّنیا وأطالَ فیها رَغبَتَهُ أعمَی اللّهُ قَلبَهُ عَلی قَدرِ رَغبَتِهِ فیها ، ومَن زَهِدَ فِی الدُّنیا وقَصَّرَ فیها أمَلَهُ أعطاهُ اللّهُ عِلما مِن غَیرِ تَعَلُّمٍ وهُدیً بغَیرِ هِدایَهٍ. (6)

________________________________________ 1- .تحف العقول : ص 285 عن جابر بن یزید الجعفی ، بحار الأنوار : ج 78 ص 164 ح 1 . 2- .تحف العقول : ص 286 عن جابر بن یزید الجعفی ، بحار الأنوار : ج 78 ص 165 ح 1 . 3- .الکافی : ج 8 ص 23 ح 4 عن جابر بن یزید عن الإمام الباقر علیه السلام ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 4 ص 389 ح 5834 ، نهج البلاغه : الحکمه 34 ، کنز الفوائد : ج 1 ص 349 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 91 ح 98 . 4- .الدرّه الباهره : ص 41 ، محاسبه النفس للکفعمی : ص 72 ، نزهه الناظر : ص 138 ح 7 ، بحار الأنوار : ج 75 ص 109 ح 12 . 5- .غرر الحکم : ح 3021 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 119 ح 2679 . 6- .تاریخ أصفهان : ج 1 ص 162 ح 144 ، کنز العمّال : ج 3 ص 209 ح 6194 نقلاً عن أبی عبد الرحمن السلمی فی کتاب المواعظ والوصایا وکلاهما عن ابن عبّاس .

امام باقر علیه السلام :شیرینیِ زهد را با کوتاه کردن آرزو به دست آور. امام باقر علیه السلام :هیچ زهدی چون کوتاهیِ آرزو نیست.

بی نیازی نفس

امام علی علیه السلام :عالی ترین بی نیازی و توانگری، رها کردن آرزوهاست.

امام هادی علیه السلام :بی نیازی و توانگری ، در این است که تمنّایت اندک باشد و به آنچه تو را بسنده کند، خرسند باشی.

سلامت نفس

امام علی علیه السلام :سودبخش ترین دارو، ترکِ آرزوهاست.

علم لدنّی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه به دنیا راغب باشد و رغبتش را در آن به درازا بکشانَد ، خداوند ، دل او را به اندازه رغبتش به دنیا کور می گرداند و هرکه به دنیا بی رغبت باشد و آرزویش را در آن کوتاه سازد ، خداوند ، به او دانشی عطا می کند ، بی آن که از کسی بیاموزد و راهنمایی اش کند ، بی آن که از کسی راهنمایی گیرد.

ح الجَنَّهکتاب الزهد عن الحسن :قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : کُلُّکُم یُحِبُّ أن یَدخُلَ الجَنَّهَ؟ قالوا : نَعَم یا رَسولَ اللّهِ قالَ : فأقصروا مِنَ الأَمَلِ وثَبِّتوا آجالَکُم بَینَ أبصارِکُم وَاستَحیوا مِنَ اللّهِ حَقَّ الحَیاءِ. (1) ________________________________________ 1- .الزهد لابن المبارک : ص 107 ح 317 ، حلیه الأولیاء : ج 8 ص 185 وفیه «تبیّنوا حالکم من أنصارکم» بدل «ثبّتوا آجالکم بین أبصارکم» ، کنز العمّال : ج 15 ص 938 ح 43611 ؛ تنبیه الخواطر : ج 1 ص 272 . 5

بهشت

کتاب الزهد به نقل از حسن (1) : پیامبر خدا فرمود: «هریک از شما دوست دارد به بهشت برود؟» . گفتند : آری ، ای پیامبر خدا. فرمود: «پس، آرزو را کوتاه دارید و اَجَل خویش را در برابر دیده خود ، قرار دهید و از خداوند ، چنان که باید، شرم داشته باشید» . ________________________________________ 1- .مقصود از حسن، حسن بَصری و یا امام حسن علیه السلام است .

الفصل السادس : التّحذیر من الآمال الذّمیمه6 / 1إیّاکَ وطولَ الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله مِن خُطبَتِهِ فی حَجَّهِ الوَداعِ : فَوا عَجَبا لِقَومٍ ألهَتهُم أموالُهُم ، وطالَت آمالُهُم ، وقَصُرَت آجالُهُم وهُم یَطمَعونَ فی مُجاوَرَهِ مَولاهُم ، ولا یَصِلونَ إلی ذلِکَ إلاّ بِالعَمَلِ ، ولا یَتِمُّ العَمَلُ إلاّ بِالعَقلِ. (1)

عنه صلی الله علیه و آله فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی : وهذِهِ یَدایَ یا سَیِّداه یا مَولایاه مَرفوعَهٌ إلَیکَ ، ومُتَوَکِّلٌ عَلَیکَ وتائِبٌ إلَیکَ فیما أتَیتُ مِن سوءِ فِعالی وقَبیحِ أعمالی وطولِ آمالی. (2)

المعجم الکبیر عَن اُمِّ الوَلیدِ بِنتِ عُمَرَ :اِطَّلَعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ عَشِیَّهٍ فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ أما تَستَحیونَ؟ قالوا : مِمَّ ذاکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟! قالَ : تَجمَعونَ ما لا تَأکُلونَ ، وتَبنونَ ما لا تَعمُرونَ ، وتَأمُلونَ ما لا تُدرِکونَ ، ألا تَستَحیونَ ذلِکَ (3) ؟ ! (4)

________________________________________ 1- .جامع الأخبار : ص 397 ح 1100 عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری ، بحار الأنوار : ج 52 ص 264 ح 148 . 2- .البلد الأمین : ص 421 ، بحار الأنوار : ج 93 ص 266 ح 1 . 3- .فی کنز العمّال: «من ذلک» . 4- .المعجم الکبیر : ج 25 ص 172 ح 421 ، کنز العمّال : ج 16 ص 66 ح 43962 .

فصل ششم: برحذر داشتن از آرزوهای نکوهیده

زنهار از آرزوی دراز

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از سخنرانی ایشان در حَجَّهُ الوداع : شگفتا از آن مردمی که دارایی هایشان سرگرمشان ساخته است و آرزوهایشان ، دراز است و عمرهایشان ، کوتاه ؛ به زیستن در جوار پروردگارشان چشم دوخته اند ، حال آن که بدین آرزو نمی رسند ، مگر با عمل، و عمل انجام نمی گیرد ، مگر با خِرد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعای اسمای حُسنا : این دو دست من، ای سرور و ای مولای من! به سوی تو بلند شده است و تکیه ام به توست و از کردارهای بد و رفتارهای زشت خویش و آرزوهای دور و درازم به درگاه تو توبه آورده ام.

المعجم الکبیر به نقل از اُمّ ولید دختر عمر : یک روز عصر ، پیامبر خدا بیرون آمد و فرمود: «ای مردم! آیا شرم نمی کنید؟» . گفتند : از چه ای پیامبر خدا؟! فرمود: «گرد می آورید ، آنچه نمی خورید و می سازید ، آنچه در آن سکونت نمی کنید و آرزو می کنید ، آنچه که به آن نمی رسید. آیا از این کارها شرم نمی کنید؟!» .

رسول اللّه صلی الله علیه و آله فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ : یا أبا ذَرٍّ ، إیّاکَ وَالتَّسویفَ بِأَمَلِکَ ، فَإِنَّکَ بِیَومِکَ ولَستَ بِما بَعدَهُ ، فَإِن یَکُن غَدٌ لَکَ تَکُن فِی الغَدِ کَما کُنتَ فِی الیَومِ ، وإن لَم یَکُن غَدٌ لَکَ لَم تَندَم عَلی ما فَرَّطتَ فِی الیَومِ. (1)

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّما أخافُ عَلَیکُم اثنَتَینِ: اِتِّباعَ الهَوی وطولَ الأَمَلِ، أمَّا اتِّباعُ الهَوی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الحَقِّ وأمّا طولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَهَ (2) .

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ لِیُبغِضُ الطَّویلَ الأَمَلِ السَّیِّئَ العَمَلِ. (3)

عنه علیه السلام :شَرُّ النّاسِ الطَّویلُ الأَمَلِ السَّیِّئُ العَمَلِ. (4)

عنه علیه السلام :إیّاکَ وطولَ الأَمَلِ ؛ فَکَم مِن مَغرورٍ اُفتُتِنَ بِطولِ أمَلِهِ وأفسَدَ عَمَلَهُ وقَطَعَ أجَلَهُ ، فَلا أمَلَهُ أدرَکَ ولا ما فاتَهُ استَدرَکَ. (5) الإمام زین العابدین علیه السلام فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الباقِرِ علیه السلام : اِعلَم أنَّ السّاعاتِ تُذهِبُ عُمُرَکَ (6) ، و أنَّکَ لا تَنالُ نِعمَهً إلاّ بِفِراقِ اُخری ، فَإِیّاکَ والأَمَلَ الطَّویلَ ؛ فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ أملاً لا یَبلُغُهُ وجامِعِ مالٍ لا یَأکُلُهُ. (7)

________________________________________ 1- .الأمالی للطوسی : ص 526 ح 1162 ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 364 ح 2661 کلاهما عن أبی ذرّ ، بحار الأنوار : ج 77 ص 75 ح 3 . 2- .الکافی : ج 2 ص 335 ح 3 عن یحیی بن عقیل، مسکّن الفؤاد : ص 26 نحوه؛ کنزالعمّال : ج 16 ص 23 ح 43766 نقلاً عن ابن النجّار عن الإمام علیّ علیه السلام عن النبیّ صلی الله علیه و آله نحوه . 3- .غرر الحکم : ح 3455 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 142 ح 3179 . 4- .غرر الحکم : ح 5751 . 5- .غرر الحکم : ح 2715 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 99 ح 2278 . 6- .فیالنسخه المعتمده من المصدر: «یُذهب غمّک» بدل «تُذهب عمرک»، وما فی المتن أثبتناه فی نسخه اُخری للمصدر وکذا بحارالأنوار إذ أنّه الأوفق بقرینه السیاق. 7- .کفایه الأثر : ص 240 عن عثمان بن خالد ، بحار الأنوار : ج 46 ص 231 ح 7 .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در نصیحتش به ابو ذر : ای ابو ذر! از به فردا افکندن آرزویت بپرهیز؛ زیرا تو در امروزِ خویش هستی ، نه در فردا . پس اگر فردایی برایت بود ، در آن فردا نیز چنان باشی که امروز هستی و اگر فردایی برایت نبود ، افسوس نخواهی خورد که امروز ، کوتاهی کرده ای.

امام علی علیه السلام :من بر شما از دو چیز می ترسم: پیروی از هوس و آرزویِ دراز؛ زیرا پیرویِ هوس ، از حق باز می دارد و آرزوی دراز ، آخرت را از یاد می بَرَد .

امام علی علیه السلام :خداوندِ پاک ، از بلند آرزویِ بدکردار ، نفرت دارد.

امام علی علیه السلام :بدترینِ مردم ، کسی است که بلند آرزو و بدکردار باشد.

امام علی علیه السلام :از آرزوی دراز بپرهیز؛ زیرا بسا فریب خورده ای که فریبِ آرزوی درازش را خورد و عملش را تباه کرد و عمرش را به سر آورد و نه به آرزویش رسید و نه [عمر و عملِ] از دست رفته را جبران کرد.

امام زین العابدین علیه السلام در سفارش به فرزندش امام باقر علیه السلام : بدان که این ساعت ها عمر تو را می بَرَند و تو به نعمتی نمی رسی، مگر با جدا شدن از نعمتی. پس ، از آرزوی دراز بپرهیز؛ زیرا ای بسا آرزومند آرزویی که به آن نمی رسد و گرد آورنده مالی که آن را نمی خورَد!

الإمام الصادق علیه السلام فی دُعاءٍ لَهُ : الحَمدُ للّهِِ وَلِیِّ الحَمدِ وأهلِهِ ومُنتَهاهُ ومَحَلِّهِ... رَبِّ ماأسوَأَ فِعلی وأقبَحَ عَمَلی وأقسی قَلبی وأطوَلَ أمَلی وأقصَرَ أجَلی وأجرَأَنی عَلی عِصیانِ مَن خَلَقَنی!... رَبِّ وما أطوَلَ أمَلی فیقِصَرِ أجَلی،وأقصَرَأجَلی فی بُعدِ أمَلی!وماأقبَحَ سَریرَتی وعَلانِیَتی! (1)

6 / 2اِتَّقوا باطِلَ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا باطِلَ الأَمَلِ ؛ فَرُبَّ مُستَقبِلِ یَومٍ لَیسَ بِمُستَدبِرِهِ ، ومَغبوطٍ فی أوَّلِ لَیلَهٍ قامَت بَواکیهِ فی آخِرِهِ. (2)

عنه علیه السلام فی صِفَهِ الدُّنیا : اِعلَم یا هذا أنَّها تُشخِصُ (3) الوادِعَ (4) السّاکِنَ ، وتُفَجِّعُ (5) المُغتَبِطَ (6) الآمِنَ ، لا یَرجِعُ مِنها ما تَوَلّی فَأَدبَرَ ولا یُدری ما هُوَ آتٍ فَیُحذَرَ ، أمانِیُّها کاذِبَهُ وآمالُها باطِلَهٌ. (7)

________________________________________ 1- .الکافی : ج 2 ص 590 ح 31 عن عبد الرحمن بن سیّابه ، مصباح المتهجّد : ص 275 ح 383 ، جمال الاُسبوع : ص 142 کلاهما من دون إسناد إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 86 ص 301 ح 10 . 2- .غرر الحکم : ح 2572 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 91 ح 2148 وفیه «أوّل لیلِهِ» بدل «أوّل لیلهٍ» . 3- .أشخصه : أزعجه ، وشُخِص به : أتاه أمر أقلقه وأزعجه (القاموس المحیط : ج 2 ص 306 «شخص») . 4- .الوادع : الساکن ، وَدُعَ : سکن واستقرّ . والدَّعه : الخفض والسعه فی العیش (القاموس المحیط : ج 3 ص 92 «ودع») . 5- .الفجع : أن یوجع الإنسان بشیء یکرم علیه فیعدمه (القاموس المحیط : ج 3 ص 61 «فجع») . 6- .الاغتباط : التبجّح بالحال الحسنه ، وقیل : هو الفرح بالنعمه (تاج العروس : ج 10 ص 351 «غبط») . 7- .دستور معالم الحکم : ص 39 ، شرح نهج البلاغه : ج 7 ص 105 نحوه ؛ بحار الأنوار : ج 73 ص 109 ح 109 نقلاً عن عیون الحکم والمواعظ .

امام صادق علیه السلام در یکی از دعاهایش : ستایش ، خداوند را که صاحب ستایش ، شایسته آن ، پایان آن و جایگاه آن و... است. پروردگارا! چه بد است ، کردار من و چه زشت است ، رفتار ، چه سخت است ، دلم و چه دراز است ، آرزویم و چه کوتاه است ، عمرم و چه گستاخم بر نافرمانی از کسی که مرا آفریده است!... . پروردگارا! چه دراز است آرزویم ، در برابر کوتاهی عمرم و چه کوتاه است عمرم ، در برابر دور و درازی آرزویم و چه زشت است اندرون و آشکارم (نیّت و کردارم) !

از آرزوی پوچ بپرهیزید

امام علی علیه السلام :از آرزوهای پوچ بپرهیزید؛ زیرا بسا کسی که روزی را آغازیده ، امّاآن را پشت سر ننهاده است و بسا کسی که در آغازِ شب ، رشک انگیز بوده ؛ لیکن در آخرِ شب ، گریه کنندگانش برخاسته اند.

امام علی علیه السلام در وصف دنیا : بدان ای انسان که دنیا ، آرام گرفته ساکن [در خود ]را می کوچانَد و شادمانِ آسوده خاطر را دردمند می سازد. آنچه ازدنیا پشت کرده و رفته است ، باز نمی گردد و آنچه هم می آید ، معلوم نیست تا از آن حذر توان کرد. آرزوهایش دروغ و آمالش پوچ است.

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا الأَمَلَ المَغلوبَ وَالنَّعیمَ المَسلوبَ. (1)

6 / 3اِتَّقوا خِداعَ الآمالِالإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا خِداعَ الآمالِ ؛ فَکَم مِن مُؤَمِّلِ یَومٍ لَم یُدرِکهُ ، وبانی بِناءٍ لَم یَسکُنهُ ، وجامِعِ مالٍ لَم یَأکُلهُ ، ولَعَلَّهُ مِن باطِلٍ جَمَعَهُ ومِن حَقٍّ مَنَعَهُ ، أصابَهُ حراما وَاحتَمَلَ بِهِ آثاما. (2)

عنه علیه السلام :کَذَبَ مَنِ ادّعی الإِیمانَ وهُوَ مَشغوفٌ (3) مِنَ الدُّنیا بِخُدَعِ الأَمانِیِّ وزورِ المَلاهی. (4)

عنه علیه السلام :مَنِ اتَّکَلَ عَلَی الأَمانی ماتَ دونَ أمَلِهِ. (5)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ خادِعٌ غارٌّ ضارٌّ. (6)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یَخدَعُ. (7)

عنه علیه السلام :الأَمانِیُّ تَخدَعُ. (8)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 2586 . 2- .غرر الحکم : ح 2563 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 91 ح 2156 . 3- .شغف الهوی قلبه : بلغ شغافه ؛ وهو غشاؤه . وشَغَفَهُ المالُ : زُیِّنَ لَه فأحبَّهُ فهو مشغوفٌ به (المصباح المنیر : ص 316 «شغف») . 4- .غرر الحکم : ح 7238 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 396 ح 6702 . 5- .غرر الحکم : ح 8293 . 6- .غرر الحکم : ح 1145 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 45 ح 1106 . 7- .غرر الحکم : ح 200 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 28 ح 382 . 8- .غرر الحکم : ح 145 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 34 ح 634 .

امام علی علیه السلام :از آرزویی که شکست می خورَد و از نعمتی که گرفته می شود، دوری کنید.

از آرزوهای فریبنده بپرهیزید

امام علی علیه السلام :از آرزوهای فریبنده بپرهیزید؛ زیرا، ای بسا آرزومند روزی که آن را در نیافته است و بسا سازنده بنایی که در آن ، ننشسته است و بسا گِرد آورنده مالی که از آن نخورده است و شاید آن را از راهی باطل یا نپرداختن حقّی گرد آورده است ؛ از حرام آن را به دست آورده و بدین سبب ، بار گناهانی را بر دوش خویش نهاده است.

امام علی علیه السلام :دروغ می گوید آن که ادّعای ایمان کند ، امّا دل بسته آرزوهای فریبنده و سرگرمی های دروغین دنیاست.

امام علی علیه السلام :هرکه به آرزوها تکیه کند ، بدون رسیدن به آرزویش می میرد.

امام علی علیه السلام :آرزو، فریبنده، گم راه کننده و زیان رسان است.

امام علی علیه السلام :آرزو می فریبد.

امام علی علیه السلام :آرزوها ، گول می زنند.

عنه علیه السلام :الأَمانِیُّ تَخدَعُکَ ، وعِندَ الحَقائِقِ تَدَعُکَ. (1)

عنه علیه السلام :أنفاسُ المَرءِ خُطاهُ إلی أجَلِهِ ، وأمَلُهُ خادِعٌ عَن عَمَلِهِ. (2)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ خَوّانٌ. (3)

عنه علیه السلام :لا یَطولَنَّ عَلَیکُمُ الأَمَدُ (4) ولا یَغُرَّنَّکُمُ الأَمَلُ ؛ فَإِنَّ الأَمَلَ لَیسَ مِنَ الدّینِ فی شَیءٍ. (5)

عنه علیه السلام لِصَعصَعَهَ بنِ صوحانَ وقَد أتاهُ عائِدا لَهُ ، فَلَمّا أرادَ أن یَقومَ مِن عِندِهِ قالَ : یا صَعصَعَهَ بنَ صوحانَ لا تَفتَخِر بِعیِادَتی إیّاکَ ، وَانظُر لِنَفسِکَ فَکَأَنَّ الأَمرَ قَد وَصَلَ إلَیکَ ، ولا یُلهِیَنَّکَ الأَمَلُ . أستَودِعُکَ اللّهَ. (6)

عنه علیه السلام :مَعاشِرَ النّاسِ (المُسلِمینَ) اتَّقُوا اللّهَ ، فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ ما لا یَبلُغُهُ ، وبانٍ ما لا یَسکُنُهُ ، وجامِعٍ ما سَوفَ یَترُکُهُ ، ولَعَلَّهُ مِن باطِلٍ جَمَعَهُ ، ومِن حَقٍّ مَنَعَهُ ، أصابَهُ حَراما وَاحتَمَلَ بِهِ آثاما ، فَباءَ بِوِزرِهِ ، وقَدِمَ عَلی رَبِّهِ آسِفا لاهِفا (7) ، قَد خَسِرَ الدُّنیا وَالآخِرَهَ ؛ ذلِکَ هُوَ الخُسرانُ المُبینُ. (8)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 1453 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 28 ح 377 . 2- .تنبیه الخواطر : ج 2 ص 114 ؛ شرح نهج البلاغه : ج 18 ص 221 نحوه وراجع نهج البلاغه : الخطبه 64 . 3- .غرر الحکم : ح 103 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 37 ح 784 . 4- .الأمد : الغایه (النهایه : ج 1 ص 65 «أمد») . 5- .غرر الحکم : ح 10338 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 524 ح 9548 نحوه . 6- .قرب الإسناد : ص 378 عن البزنطی عن الإمام الرضا علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 49 ص 269 ح 10 . 7- .اللَّهْفانُ واللاّهِف : المکروب (لسان العرب : ج 9 ص 322 «لهف») . 8- .نهج البلاغه : الحکمه 344 ، إرشاد القلوب : ص 39 نحوه ، بحار الأنوار : ج 78 ص 83 ح 88 ؛ تذکره الخواص : ص 135 نحوه .

امام علی علیه السلام :آرزوها ، تو را گول می زنند و در هنگام [آشکار شدن ]حقایق ، رهایت می کنند.

امام علی علیه السلام :نَفَس های آدمی ، گام های او به سوی اجل اویند و آرزوی او ، بازدارنده او از عمل اویند.

امام علی علیه السلام :آرزو ، خیانتکار است.

امام علی علیه السلام :زنهار مدّت ( / پایان) عمر در نظر شما دراز نیاید و آرزو ، فریبتان ندهد؛ زیرا آرزو در دین ، جایگاهی ندارد.

امام علی علیه السلام به صعصعه بن صوحان ، هنگامی که به عیادت او آمد و خواست تا برود : ای صعصعه بن صوحان! از این که به عیادت تو آمده ام ، بر خود مناز و به فکرِ خویشتن باش ، که گویا امر [مرگ] به تو رسیده است . مبادا آرزو تو را سرگرم و غافل گردانَد! به خدا می سپارمت.

امام علی علیه السلام :ای گروه مردمان [مسلمان] ! از خدا پروا کنید؛ زیرا بسا آرزومندِ چیزی که به آن نمی رسد، و سازنده بنایی که در آن ، سکونت نمی کند و گِرد آورنده اموالی که به زودی همه آنها را رها می کند ؛ مالی که شاید از راه باطل و یا نپرداختن حقّی گرد آورده است ؛ از راه حرامی به آن رسیده و بدان سبب گناهانی را مرتکب شده است؛ بار سنگین آن را به دوش گرفته و با دریغ و اندوه بر پروردگارش در آمده است، در حالی که در دنیا و آخرت ، زیان کرده است ، و این است آن زیانِ آشکار .

6 / 4الأَمَلُ أکذَبُ شَیءٍ!الإمام علیّ علیه السلام :أکذَبُ شَیءٍ الأَمَلُ. (1)

عنه علیه السلام :لا شَیءَ أکذَبُ مِنَ الأَمَلِ. (2)

عنه علیه السلام :قد تَکذِبُ الآمالُ. (3)

عنه علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ کاذِبٍ لِأَمَلٍ غائِبٍ. (4)

عنه علیه السلام :رُبَّ رَجاءٍ خائِبٍ لِأَمَلٍ کاذِبٍ. (5)

عنه علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ خائِبٍ وأمَلٍ کاذِبٍ ، ورَجاءٍ یُوَدّی إلَی الحِرمانِ وتِجارَهٍ تَؤولُ إلَی الخُسرانِ. (6)

عنه علیه السلام :قَلَّما تَصدُقُکَ الاُمنِیَّهُ (7) . (8)

عنه علیه السلام :أینَ تَختَدِعُکُم کَواذِبُ الآمالِ؟! (9)

عنه علیه السلام فی ذَمِّ أهلِ الدُّنیا : قَد غابَ عَن قُلوبِکُم ذِکرُ الآجالِ، وحَضَرَتکُم کَواذِبُ الآمالِ ، فَصارَتِ الدُّنیا أملَکَ بِکُم مِنَ الآخِرَهِ ، وَالعاجِلَهُ أذهَبَ بِکُم مِنَ الآجِلَهِ. (10) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 2846 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 117 ح 2593 . 2- .غرر الحکم : ح 10649 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 537 ح 9898 . 3- .غرر الحکم : ح 6635 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 367 ح 6168 . 4- .غرر الحکم : ح 5311 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 267 ح 4887 . 5- .غرر الحکم : ح 5312 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 267 ح 4888 . 6- .الکافی : ج 8 ص 19 ح 4 عن جابر بن یزید عن الإمام الباقر علیه السلام ، تحف العقول : ص 93 ، بحار الأنوار : ج 77 ص 281 ح 1 ؛ دستور معالم الحکم : ص 27 . 7- .أی فی الغالب اُمنیّتک کاذبه فیما تعدِک (مرآه العقول : ج 25 ص 52) . 8- .الکافی : ج 8 ص 23 ح 4 عن جابر بن یزید عن الإمام الباقر علیه السلام ، تحف العقول : ص 98 ، کنزالفوائد: 1 ص 350، بحارالأنوار: ج 77 ص 287 ح 1؛ دستور معالم الحکم: ص 24. 9- .غرر الحکم : ح 2815 . 10- .نهج البلاغه : الخطبه 113 ، غرر الحکم : ح 6686 و 6687 نحوه ، عیون الحکم والمواعظ : ص 366 ح 6145 وفیه صدره إلی «کواذب الآمال» .

آرزو، دروغ ترینِ چیزهاست

امام علی علیه السلام :دروغ ترینِ چیز ، آرزوست.

امام علی علیه السلام :چیزی دروغ تر از آرزو وجود ندارد .

امام علی علیه السلام :گاه ( / چه بسا) آرزوها دروغ می گویند.

امام علی علیه السلام :ای بسا طمع بیهوده به آرزویی که تحقّق نمی یابد!

امام علی علیه السلام :ای بسا امیدهای بیهوده ای که به آرزویی دروغین ، بسته می شوند!

امام علی علیه السلام :چه بسیار چشمداشت های بی حاصل، آرزوهای دروغین و امیدهایی که به نومیدی می انجامند وتجارت هایی که به زیان منجر می شوند!

امام علی علیه السلام :کمتر پیش می آید که آرزو به تو راست گوید [و تحقّق یابد].

امام علی علیه السلام :تا کی فریب دروغ آرزوها را می خورید؟!

امام علی علیه السلام در نکوهش دنیاپرستان : یاد مرگ از دل های شما رَخت بربسته است و آرزوهای دروغین ، همواره در دلِ شماست. از این رو، دنیا بیشتر برشما مسلّط است تا آخرت، و این زندگی ، شما را بیشتر سرگرم خود کرده است تا زندگیِ آخرت .

عنه علیه السلام :الأَمَلُ أبَدا فی تَکذیبٍ. (1)

عنه علیه السلام :لا تَفِی الأَمانِیُّ لِمَن عَوَّلَ عَلَیها. (2)

الإمام الصادق علیه السلام :طوبی لِعَبدٍ طَلَبَ الآخِرَهَ وسَعی لَها ، طوبی لِمَن لَم تُلهِهِ الأَمانِیُّ الکاذِبَهُ. (3)

6 / 5الأَمَلُ کَالسَّرابِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ کَالسَّرابِ ؛ یَغُرُّ مَن رَآهُ ، ویُخلِفُ مَن رَجاهُ. (4)

عنه علیه السلام :أینَ یَغُرُّکُم سَرابُ الآمالِ ؟ ! (5)

عنه علیه السلام :قَد تَغُرُّ الاُمنِیَّهُ. (6)

عنه علیه السلام مِن خُطبَهٍ لَهُ بَعدَ حَربِ الجَمَلِ : إنَّ الدُّنیا حُلوَهٌ خَضِرَهٌ (7) ، تَفتِنُ النّاسَ بِالشَّهَواتِ وتُزَیِّنُ لَهُم بِعاجِلِها ، وَأیمُ اللّهِ إنَّها لَتَغُرُّ مَن أمَّلَها وتُخلِفُ مَن رَجاها. (8)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 2017 . 2- .غرر الحکم : ح 10701 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 538 ح 9942 . 3- .تحف العقول : ص 301 . 4- .غرر الحکم : ح 1896 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 57 ح 1454 . 5- .غرر الحکم (طبعه دار الکتاب الإسلامی) : ص 182 ح 24 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 129 ح 2929 . 6- .غرر الحکم : ح 6617 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 367 ح 6158 . 7- .خَضِره : أی غضَّه ناعمه طریّه (النهایه : ج 2 ص 41 «خضر») . 8- .الکافی : ج 8 ص 256 ح 368 عن سلام بن المستنیر عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 32 ص 233 ح 186 .

آرزو چون سراب است

امام علی علیه السلام :آرزو ، همیشه دروغ می گوید.

امام علی علیه السلام :آرزوها به کسی که بر آنها تکیه کند ، وفا نمی کند.

امام صادق علیه السلام :خوشا بنده ای که آخرت را جُست و برای آن کوشید! خوشا کسی که آرزوهای دروغین او را سرگرم نساخت!

6 / 5آرزو چون سراب استامام علی علیه السلام :آرزو ، چون سراب است که بیننده اش را می فریبد و امیدواری اش را نومید می کند.

امام علی علیه السلام :تا کی سراب آرزوها شما را می فریبد؟!

امام علی علیه السلام :گاه (/ بسا که) آرزو می فریبد.

امام علی علیه السلام در سخنرانی اش پس از جنگ جَمَل : دنیا ، شیرین و سرسبز است ؛ مردم را با خواسته های نفسانی می فریبد و زندگی این جهانی را در چشم آنان ، زیبا می نماید. به خدا سوگند که دنیا ، آرزومندان خود را گول می زند و امیدوارانش را مأیوس می کند.

عنه علیه السلام :لا غارَّ أخدَعُ مِنَ الأَمَلِ. (1)

عنه علیه السلام :کَفی بِالأَمَلِ اغتِرارا. (2)

عنه علیه السلام :لِکُلِّ أمَلٍ غُرورٌ. (3)

عنه علیه السلام :أکذِبِ الأَمَلَ ولا تَثِق بِهِ ؛ فَإِنَّهُ غُرورٌ وصاحِبَهُ مَغرورٌ. (4)

عنه علیه السلام :المُغتَرُّ بِالآمالِ مَخدوعٌ. (5)

عنه علیه السلام :إیّاکَ وَالاِغتِرارَ بِالأَمَلِ. (6)

عنه علیه السلام :الشَّقِیُّ مَنِ اغتَرَّ بِحالِهِ وَانخَدَعَ لِغُرورِ آمالِهِ. (7)

عنه علیه السلام :أَزمِعوا (8) عِبادَ اللّهِ بِالرَّحیلِ مِن هذِهِ الدّارِ ، المَقدورِ عَلی أهلِها الزَّوالُ، المَمنوعِ أهلُها مِنَ الحَیاهِ ، المَذَلَّلَهِ أنفُسُهُم بِالمَوتِ ؛ فَلا حَیٌّ یَطمَعُ فِی البَقاءِ و لا نَفسٌ إلاّ مُذعِنَهٌ بِالمَنونِ ، فَلا یَغلِبَنَّکُمُ الأَمَلُ ، ولا یَطُل عَلَیکُم الأَمَدُ ، ولا تَغتَرّوا فیها بِالآمالِ ، وتَعَبَّدُوا اللّهَ أیّامَ الحَیاهِ. (9)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 10614 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 533 ح 9755 وفیه «غادر» بدل «غارّ» . 2- .غرر الحکم : ح 7035 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 386 ح 6550 . 3- .غرر الحکم : ح 7277 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 401 ح 6756 . 4- .غرر الحکم : ح 2327 ، نهج البلاغه : الخطبه 86 ، تحف العقول : ص 152 ولیس فیهما «ولا تثق به» ، بحار الأنوار : ج 77 ص 293 ح 2 . 5- .غرر الحکم : ح 629 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 25 ح 257 . 6- .التحصین لابن فهد : ص 16 ح 28 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 112 ح 109 نقلاً عن عیون الحکم والمواعظ . 7- .غرر الحکم : ح 1799 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 22 ح 152 . 8- .الزَّمَع والزَّماع : المَضاء فی الأمر والعَزم علیه . وأزْمَعَ الأمرَ وبه وعلیه : مضی فیه وثَبَّتَ علیه عزمَه (لسان العرب : ج 8 ص 143 «زمع») . 9- .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 1 ص 519 ح 1484 ، الأمالی للمفید : ص 160 ح 2 عن مجاهد ، نهج البلاغه : الخطبه 52 ولیس فیه من «الممنوع» إلی «بالمنون» ولیس فیهما ذیله ، بحار الأنوار : ج 73 ص 108 ح 108 .

امام علی علیه السلام :هیچ فریبکاری ، فریبنده تر از آرزو نیست.

امام علی علیه السلام :برای فریب خوردن، آرزو، خودْ کافی است.

امام علی علیه السلام :هر آرزویی فریبی دارد.

امام علی علیه السلام :آرزو را دروغگو دان و به آن اعتماد مکن؛ زیرا که آرزو ، فریب است و آرزومند ، فریب خورده.

امام علی علیه السلام :فریفته آرزوها، فریب خورده است.

امام علی علیه السلام :زنهار! فریب آرزو را مخور.

امام علی علیه السلام :بدبخت ، کسی که به حال خویش فریفته شود و فریب آرزوهای پوچش را بخورد.

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! عزم کوچیدن کنید از این سرایی که رفتن از آن ، بر ساکنانش مقدّر شده و از زیستن [همیشگی ]در آن ، ممنوع گشته اند و جان هایشان مقهورِ مرگ است ، به طوری که هیچ زنده ای طمع در ماندن ندارد و هیچ جانداری نیست ، جز آن که سُرود فرمان مرگ دارد. پس، زنهار که آرزو بر شما چیره نگردد، مدّت عمر را دراز نپندارید، در دنیا ، فریب آرزوها را نخورید و تا زنده اید ، خدا را بندگی کنید!

الإمام الصادق علیه السلام :کَم مِن نِعمَهٍ للّهِِ عَلی عَبدِهِ فی غَیرِ أمَلِهِ ، وکَم مِن مُؤَمِّلٍ أمَلاً الخِیارُ فی غَیرِهِ. (1)

عیون أخبار الرضا عن محمّد بن یحیی بن أبی عَبّادٍ عن عَمّه :سَمِعتُ الرِّضا علیه السلام یَوما یُنشِدُ وقَلیلاً ما کان یُنشِدُ شِعرا : کُلُّنا نَأمُلُ مَدّا فِی الأَجَلوَالمَنایا هُنَّ آفاتُ الأَمَل لا تَغُرَّنَکَ أباطیلُ المُنیوَالزَمِ القَصدَ ودَع عَنکَ العِلل إنَّمَا الدُّنیا کَظِلٍّ زائِلٍحَلَّ فیهِ راکِبٌ ثُمَّ رَحَل (2)(3)

6 / 6رُبَّ أمَلٍ خائبالإمام علیّ علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ کاذِبٍ وأمَلٍ خائِبٍ. (4)

________________________________________ 1- .الأمالی للطوسی : ص 132 ح 210 عن بکر بن محمّد ، التمحیص : ص 58 ح 117 ، قرب الإسناد: ص40 ح128، تحف العقول: ص361، بحارالأنوار: ج71 ص152 ح 55. 2- .هذه الأبیات کما نوّه علیه السلام إلی ذلک فی ذیل الروایه هی لأبی العتاهیه . 3- .عیون أخبار الرضا : ج 2 ص 177 ح 7 ، بحار الأنوار : ج 49 ص 107 ح 1 ؛ تهذیب الکمال : ج 21 ص 152 الرقم 4141 . 4- .کنز الفوائد : ج 1 ص 350 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 267 ح 4887 ، غرر الحکم : ح 5311 وفیه «غائب» بدل «خائب» وفیهما «لأمل» بدل «و أمل» ، بحار الأنوار : ج 78 ص 91 ح 98 .

امام صادق علیه السلام :ای بسا نعمت و لطف خداوند به بنده اش که در غیر آن چیزی است که او آرزو می کند، و ای بسا آرزومند آرزویی که خیر و صلاحش در غیر آن است!

عیون أخبار الرضا علیه السلام به نقل از محمّد بن یحیی بن ابی عَبّاد ، از عمویش :

روزی از امام رضا علیه السلام شنیدم که این ابیات را می خواند در حالی که ایشان، به ندرت شعری می خواند : «همه ما آرزو داریم که بیشتر عمر کنیم/و مرگ ها، خود، آفت های آرزویند . زنهار ، آرزوهای پوچ، فریبت ندهند/پای در راه نِه و دست از بیهودگی ها بدار . دنیا ، به سایه ای در حرکت می ماند/که رهگذری در آن ، بار افکنَد و آن گاه بکوچد .

بسا آرزوهای بی حاصل

امام علی علیه السلام :ای بسا امیدهایی که دروغ اند و آرزوهایی که بی حاصل اند !

عنه علیه السلام :رُبَّ أمَلٍ خائِبٍ. (1)

عنه علیه السلام :کَم مِن آمِلٍ خائِبٍ ، وغائِبٍ غَیرِ آئِبٍ (2) ! (3)

عنه علیه السلام :ذُلُّ الرِّجالِ فی خَیبَهِ الآمالِ. (4)

________________________________________ 1- .مئه کلمه للجاحظ : ص 84 ح 68 ، المناقب للخوارزمی : ص 376 ح 395 عن الجاحظ ؛ عیون الحکم والمواعظ : ص 268 ح 4925 . 2- .الأوْب : الرجوع ، یقال منه : آبَ أوبا فهو آیِبٌ (النهایه : ج 1 ص 79 «أوب») . 3- .غرر الحکم : ح 6935 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 380 ح 6432 . 4- .غرر الحکم : ح 5178 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 256 ح 4732 .

امام علی علیه السلام :ای بسا آرزویی که برآورده نمی شود!

امام علی علیه السلام :چه بسیار آرزوهایی که بی حاصل اند و چه بسیار رفته ای که باز نمی آید!

امام علی علیه السلام :خواریِ مردان ، در ناکامی آرزوهاست.

الفصل السابع : مبادئ الآمال الباطله7 / 1الجَهلالإمام علیّ علیه السلام :رَغبَتُکَ فِی المُستَحیلِ جَهلٌ. (1)

عنه علیه السلام :ما عَقَلَ مَن أطالَ أمَلَهُ. (2)

عنه علیه السلام :إنَّ قُلوبَ الجُهّالِ تَستَفِزُّهَا الأَطماعُ ، وتَرتَهِنُهَا المُنی ، وتَستَعلِقُهَا الخَدائِعُ (3) . (4)

عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ ویُقَصِّرُ فی عَمَلِهِ. (5)

عنه علیه السلام :العاقِلُ یَعتَمِدُ عَلی عَمَلِهِ ، الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ. (6)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 5384 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 269 ح 4950 . 2- .غرر الحکم : ح 9513 . 3- .قوله : «تستفزّها الأطماع» أی تستخفّها وتخرجها من مقرّها «و ترتهنها المُنی» هی إراده ما لا یتوقّع حصوله .. . «و تستعلقها» أی تصیدها وتربطها بالحبال ، من قولهم: علق الوحش بالحباله: إذاتعوّق ونشب فیها (مرآه العقول: ج1 ص76 77). 4- .الکافی : ج 1 ص 23 ح 16 عن السکونی عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام ، تحف العقول : ص 219 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 58 ح 130 ؛ شرح نهج البلاغه: ج 20 ص 256 ح 8 وفیه «و ترتهن بالأمانی» بدل «و ترتهنها المُنی» . 5- .غرر الحکم : ح 1967 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 59 ح 1498 . 6- .غرر الحکم : ح 1240 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 18 ح 23 و24 .

فصل هفتم: خاستگاه های آرزوهای بیهوده

نادانی

امام علی علیه السلام :آرزوی محال داشتن ، از نادانی است.

امام علی علیه السلام :خردمند نیست کسی که آرزوی دراز در سر بپروراند. امام علی علیه السلام :دل های نادانان را طمع ها بر می انگیزند و آرزوها گروگانشان می گیرند و فریب ها به دامشان می اندازند.

امام علی علیه السلام :نادان ، به آرزویش تکیه می کند و در عملش کوتاهی می ورزد.

امام علی علیه السلام :خردمند ، به عمل خویش تکیه می کند ؛ نادان ، به آرزوی خویش تکیه می نماید.

عنه علیه السلام :ما لَکُم تُؤَمِّلونَ ما لا تُدرِکونَهُ! وتَجمَعونَ ما لا تَأکُلونَهُ! وتَبنونَ ما لا تَسکنونَهُ؟ (1)

7 / 2الحُمقرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أحمَقُ الحَمقی مَن أتبَعَ نَفسَهُ هَواها ، وتَمَنّی عَلَی اللّهِ تَعالی الأَمانِیَّ. (2)

الإمام علیّ علیه السلام :الآمالُ غُرورُ الحَمقی. (3)

عنه علیه السلام :الأَمانیُّ شیمَهُ الحَمقی. (4)

عنه علیه السلام :مِنَ الحُمقِ الاِتِّکالُ عَلَی الأَمَلِ. (5)

عنه علیه السلام :إیّاکَ وَالثِّقَهَ بِالآمالِ ؛ فَإِنَّها مِن شِیَمِ الحَمقی. (6)

عنه علیه السلام فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ مُحمََّدِ بنِ الحَنَفِیَّهِ : إیّاکَ وَالأَمانِیَّ ؛ فَإِنَّها بَضائِعُ النَّوکی (7) . (8)

عنه علیه السلام مِن وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام : إیّاکَ وَالاِتَّکالَ عَلَی المُنی ؛ فَإِنَّها بَضائِعُ النَّوکی. (9)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 9653 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 478 ح 8788 . 2- .تأویل الآیات الظاهره : ج 1 ص 26 ح 6 ، التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام : ص 38 ح 14 ، تنبیه الخواطر : ج 2 ص 94 کلّها عن الإمام علیّ علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 92 ص 250 ح 48 . 3- .غرر الحکم : ح 631 . 4- .غرر الحکم : ح 435 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 39 ح 849 . 5- .غرر الحکم : ح 9285 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 472 ح 8637 . 6- .غرر الحکم : ح 2685 . 7- .النَّوْکی : الحَمقی (النهایه : ج 5 ص 129) . 8- .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 4 ص 384 ح 5834 ، کنز الفوائد : ج 1 ص 350، بحار الأنوار : ج 78 ص 92 ح 98 . 9- .نهج البلاغه: الکتاب 31، خصائص الأئمّه علیهم السلام : ص117، تحف العقول : ص 80 ، نزهه الناظر: ص59 ح41، بحارالأنوار: ج77 ص207 ح1؛ دستورمعالم الحکم: ص65، المناقب للخوارزمی: ص376 ح395، مئه کلمه للجاحظ : ص 68 ح 52 نحوه، کنزالعمّال: ج 16 ص177 ح44215 نقلاً عن وکیع والعسکریفی المواعظ.

امام علی علیه السلام :شما را چه شده است که چیزی را آرزو می کنید که به آن نمی رسید و چیزی را گِرد می آورید که نمی خورید ! و چیزی را بنا می کنید که در آن سکونت نمی کنید؟!

حماقت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :احمق ترینِ احمق ها ، کسی است که نفس خویش را دنباله رو هوس سازد و از خداوند متعال ، آرزوهای ناشدنی کند.

امام علی علیه السلام :آرزوها ، فریب دهنده مردمان احمق است.

امام علی علیه السلام :آرزوهای ناشدنی داشتن، کارِ مردمان احمق است.

امام علی علیه السلام :تکیه کردن به آرزو ، از حماقت است. امام علی علیه السلام :از اعتماد کردن به آرزوها بپرهیز؛ زیرا آرزوها از خصلت های احمق هاست .

امام علی علیه السلام در سفارش ایشان به فرزندش محمّد بن حنفیه : از آرزوها دوری کن؛ زیرا که آرزوها، کالایِ مردمان احمق است. امام علی علیه السلام از سفارش به فرزندش امام حسن علیه السلام : از تکیه به آرزوها بپرهیز؛ زیرا آرزوها ، کالای احمق هاست.

عنه علیه السلام :إیّاکُم وَالإِیکالَ بِالمُنی ؛ فَإِنَّها بَضائِعُ العَجَزَهِ. (1)

عنه علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکَ الأَمانِیُّ وَالخُدَعَ ، فَکَفی بِذلِکَ خُرقا (2) . (3)

7 / 3الغَفلَهالإمام علیّ علیه السلام :مَن غَفَلَ غَرَّتهُ الأَمانِیُّ ، وأخَذَتهُ الحَسرَهُ إذَا انکَشَفَ الغِطاءُ وبَدا لَهُ مِنَ اللّهِ ما لَم یَکُن یَحتَسِبُ. (4)

عنه علیه السلام :مَن غَفَلَ جَنی عَلی نَفسِهِ وَانقَلَبَ عَلی ظَهرِهِ وحَسَبَ غَیَّهُ (5) رُشدا ، وغَرَّتهُ الأَمانِیُّ وأخَذَتهُ الحَسرَهُ وَالنَّدامَهُ إذا قُضِیَ الأَمرُ وَانکَشَفَ عَنهُ الغِطاءُ وبَدا لَهُ ما لَم یَکُن یَحتَسِبُ. (6)

________________________________________ 1- .الإمالی للطوسی : ص 580 ح 1202 ، تنبیه الخواطر : ج 2 ص 51 وفیه «الإلظاظ» و«الفجره» بدل «الإیکال» و«العجزه» وکلاهما عن ابن السکّیت النحوی عن الإمام الهادی علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 71 ص 188 ح 53 . 2- .الخُرْق : الحُمقُ وضعف العقل، والخُرْق: الجَهل (مجمع البحرین : ج 1 ص 506 « » خرق). 3- .غرر الحکم : ح 10433 . 4- .الخصال: ص 232 ح 74 عن الأصبغ بن نباته، بحار الأنوار: ج 72 ص 90 ح 1؛ کنز العمّال: ج 16 ص 190 ح 44216 نقلاً عن وکیع عن یحیی بن عبداللّه بن الحسن عن أبیه. 5- .الغیّ : الضلال والانهماک فی الباطل (النهایه : ج 3 ص 397 «غوی») . 6- .الکافی : ج 2 ص 391 ح 1 ، کتاب سُلیم بن قیس : ج 2 ص 951 کلاهما عن سُلیم بن قیس، تحف العقول : ص166، الغارات: ج1 ص142، بحارالأنوار: ج72 ص118 ح 15.

غفلت

امام علی علیه السلام :از تکیه کردن به آرزوها دوری کنید؛ زیرا آرزو ، کالای ناتوانان است.

امام علی علیه السلام :زنهار! آرزوها و نیرنگ ها تو را نفریبند ، که این ، بهترین دلیل حماقت است.

امام علی علیه السلام :کسی که دچار غفلت شود ، آرزوها او را می فریبد و آن گاه که پرده کنار رود و آنچه تصوّرش را هم نمی کرده است از جانب خداوند بر او آشکار گردد، افسوس ، او را فرا می گیرد .

امام علی علیه السلام :هر که غفلت کند ، به خویشتن ستم ورزد و عقب گرد می کند و گم راهی خود را هدایت می پندارد و آرزوها فریبش می دهند، و آن گاه که کارش تمام شود [و بمیرد] و پرده از برابرش کنار برود و آنچه تصوّرش را هم نمی کرده ، برایش هویدا گردد، دست خوش افسوس و پشیمانی می شود .

7 / 4اِرتِکابُ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ آدَمَ قَبلَ أن یُصیبَ الذَّنبَ کانَ أجَلُهُ بَینَ عَینَیهِ وأمَلُهُ خَلفَهُ ، فَلَمّا أصابَ الذَّنبَ جَعَلَ اللّهُ أمَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأجَلَهُ خَلفَهُ ، فَلا یَزالُ یَأمُلُ حَتّی یَموتَ.(1)

علل الشرائع عن مُعَمَّر بن یحیی :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : ما بالُ النّاسِ یَعقِلونَ ولا یَعلَمونَ؟ (2) قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی حینَ خَلَقَ آدَمَ جَعَلَ أجَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأمَلَهُ خَلفَ ظَهرِهِ ، فَلَمّا أصابَ الخَطیئَهَ جَعَلَ (3) أمَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأجَلَهُ خَلفَ ظَهرِهِ ، فَمِن ثَمَّ یَعقِلونَ ولا یَعلَمونَ. (4)

7 / 5وِلایَهُ الشَّیطانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذَا استَحَقَّت وِلایَهُ الشَّیطانُ وَالشَّقاوَهُ ، جاءَ الأَمَلُ بَینَ العَینَینِ وذَهَبَ الأَجَلُ وَراءَ الظَّهرِ. (5) ________________________________________ 1- .تاریخ دمشق:ج7 ص442 ح2043 عن الحسن، کنزالعمّال: ج3 ص490 ح7554. 2- .قال المجلسی قدس سره : یحتمل أن یکون المراد : ما بال الناس یعلمون الموت والحساب والعقاب ویؤمنون بها ولا یظهر أثر ذلک العلم فی أعمالهم؟ فهم فیما یعملون من الخطایا کأنّهم لا یعلمون شیئا من ذلک . والظاهر أنّ هاهنا تصحیفا من النسّاخ ، وکان «لا یعملون» بتقدیم المیم علی اللام فیرجع إلی ما ذکرنا (بحار الأنوار : ج 1 ص 162) . 3- .فی المصدر : «حصل» ، وما أثبتناه من بحار الأنوار . 4- .علل الشرایع : ص 92 ح 1 ، بحار الأنوار : ج 1 ص 161 ح 2 . 5- .الکافی : ج 3 ص 258 ح 27 عن ابن أبی شیبه الزهری عن الإمام الباقر علیه السلام ، الزهد للحسین بن سعید : ص 78 ح 211 عن أبی شیبه الزهری عن الإمام الباقر علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج 6 ص 126 ح 5 .

گناه کردن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدم علیه السلام پیش از آن که گناه کند ، (1) اَجَلش پیش روی او بود و آرزویش پشتِ سرش . چون گناه کرد ، خداوند ، آرزویش را پیشِ چشم او قرار داد و اَجَلش را پشت سرش . از این رو، پیوسته آرزو می کند تا می میرد.

علل الشرائع به نقل از معمّر بن یحیی : به امام باقر علیه السلام گفتم : چرا مردم با آن که خِرد دارند ، نمی فهمند؟ (2) فرمود: «زمانی که خداوند تبارک و تعالی آدم علیه السلام را آفرید ، اَجَل او را پیشِ رویش قرار داد و آرزویش را پشتِ سرش، و چون مرتکب خطا شد ، آرزویش را پیش روی او قرار داد و اَجَلش را پشتِ سرش. از این روست که خِرد دارند ، امّا نمی فهمند» .

ولایت شیطان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه کسی مستحقّ ولایت شیطان و شقاوت (تیره روزی) شود ، آرزو پیشِ رو می آید و اجل ، پشتِ سر می رود. ________________________________________ 1- .مقصود از گناه، ترک اولی است زیرا انبیاء الهی چنان که در مبحث عصمت انبیاء خواهد آمد از خطا و گناه مصونیت دارند. 2- .مجلسی قدس سره گوید: ممکن است مراد این باشد که: چرا مردم با آن که می دانند مرگ و حساب و کتاب و مجازات در کار است و به آنها ایمان دارند اثر این دانستن در اعمال و رفتار آنان ظاهر نمی شود؟ پس، با خطاها و گناهانی که می کنند گویی چیزی در این باره نمی دانند. ظاهراً در این جا تصحیفی از جانب ناسخان صورت گرفته و «لایعلمون»، «لایعملون». [عمل نمی کنند ]بوده است؛ بنابراین، معنای جمله بر می گردد به آنچه گفتیم.

الإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ سُلطانُ الشَّیاطینِ عَلی قُلوبِ الغافِلینَ. (1)

عنه علیه السلام من وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلٍ فِی التَّحذیرِ مِنَ الشَّیاطینِ : یا کُمَیلُ إنَّهُم یَخدَعونَکَ بِأَنفُسِهِم ، فَإِذا لَم تُجِبهُم مَکَروا بِکَ وبِنَفسِکَ بِتَحسینِهِم (2) إلَیکَ شَهَواتِکَ وإعطائِکَ أمانِیَّکَ وإرادَتَکَ ، ویُسَوِّلونَ لَکَ ویُنسونَکَ، ویَنهَونَکَ ویَأمُرونَکَ ، ویُحَسِّنونَ ظَنَّکَ بِاللّهِ عَزَّ وجَلَّ حَتّی تَرجُوَهُ فَتَغتَرَّ بِذلِکَ وتَعصِیَهُ ، وجَزاءُ العاصی لَظی (3) . (4)

7 / 6إیثارُ الدُّنیا عَلَی الآخِرَهِالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الدُّنیا تُدنِی الآجالَ ، وتُباعِدُ الآمالَ ، وتُبیدُ (5) الرِّجالَ ، وتُغَیِّرُ الأَحوالَ ؛ مَن غالَبَها غَلَبَتهُ ، ومَن صارَعَها صَرَعَتهُ ، ومَن عَصاها أطاعَتهُ ، ومَن تَرَکَها أتَتهُ. (6)

عنه علیه السلام :الدَّهرُ یُخلِقُ الأَبدانَ ، ویُجَدِّدُ الآمالَ ، ویُقَرِّبُ المَنِیَّهَ ، ویُباعِدُ الاُمنِیَّهَ ؛ مَن ظَفِرَ بِهِ نَصَبَ (7) ، ومَن فاتَهُ تَعِبَ. (8)

عنه علیه السلام :أیُّهَاالنّاسُ! إنَّکُم إن آثَرتُمُ الدُّنیا عَلَی الآخِرَهِ أسرَعتُم إجابَتَها إلَی العَرَضِ الأَدنی، ورَحَلَت مَطایا آمالِکُم إلَی الغایَهِ القُصوی، تورِدُ مَناهِلَ (9) عاقِبَتِها النَّدَمَ ، وتُذیقُکُم ما فَعَلَت بِالاُمَمِ الخالِیَهِ وَالقُرونِ الماضِیَهِ مِن تَغَیُّرِ الحالاتِ وتَکَوُّنِ المَثُلات (10) . (11)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 1828 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 54 ح 1410 . 2- .فی المصدر : «و بتحسینهم» ، والتصویب من بحار الأنوار . 3- .لَظَی : اسم من أسماء جهنّم (مجمع البحرین : ج 3 ص 1632 «لظی») . 4- .بشاره المصطفی : ص 27 عن کمیل ، بحار الأنوار : ج 77 ص 271 ح 1 . 5- .الإباده : الإهلاک (النهایه : ج 1 ص 171 «بید») . 6- .غرر الحکم : ح 3674 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 146 ح 3242 . 7- .النصب : التعب ، وقیل : المشقّه (تاج العروس : ج 2 ص 433 «نصب») . 8- .نهج البلاغه : الحکمه 72 ، روضه الواعظین : ص 475 ، مشکاه الأنوار : ص 207 ح 563 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 128 ح 131 . 9- .المناهل : جمع المَنْهَل: وهو المورد ؛ وهو عینُ ماءٍ تَرِدُه الإبل (المصباح المنیر : ص 628 «نَهِلَ») . 10- .المُثلَه : نِقمهٌ تنزل بالإنسان فیُجعَل مِثالاً یَرتدِعُ به غیرُه، وذلک کالنّکال ، وجمعه : مُثُلات ومَثُلات (مفردات ألفاظ القرآن : ص 760 «مثل») . 11- .تحف العقول : ص 221 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 60 ح 137 .

امام علی علیه السلام :آرزو ، سلطه شیاطین بر دل های غافلان است.

امام علی علیه السلام در سفارش به کمیل ، در برحذر داشتن از شیاطین : ای کمیل! آنان با خودشان تو را می فریبند و اگر فریبشان را نخوردی، با جلوه دادن شهواتت در نظر تو و برآوردن آرزوها و خواسته هایت ، سعی می کنند تا تو را بفریبند و برایت ، ظاهر آرایی و وسوسه گری می کنند و دچار فراموشی ات می سازند و به تو امر و نهی می کنند، و تو را به خداوند عز و جلچندان خوش گمان می سازند که به او امید [ِ بی بیم] می بندی و بدین ترتیب ، غِرّه می شوی و نافرمانی خدا می کنی، و سزای نافرمان هم آتش جهنّم است.

ترجیح دادن دنیا بر آخرت

امام علی علیه السلام :دنیا، اَجَل ها را نزدیک می سازد و آرزوها را دور و دراز می گردانَد و مردان را به نابودی می کشانَد و احوال را دگرگون می کند. هرکه بر دنیا چیرگی جوید ، دنیا بر او چیره می آید و هر که با آن کُشتی گیرد ، دنیا او را زمین می زند و هرکه نافرمانی آن کند ، دنیا فرمانش می برد و هرکه آن را ترک گوید ، دنیا به نزدش می رود.

امام علی علیه السلام :روزگار ، بدن ها را کُهنه می کند و آرزوها را نو می سازد، مرگ را نزدیک می سازد و آرزو را دور می گردانَد. هرکه به روزگار دست یافت ، به سختی افتاد و هرکه به آن دست نیافت ، رنجور شد.

امام علی علیه السلام :ای مردم! شما اگر دنیا را بر آخرت بر گزینید ، در پذیرفتن دعوت آن به کالای پست شتافته اید و مَرکب آرزوهایتان تا دورترین مقصد ، تاخت بر می دارند و شما را به آبشخورهایی می بَرَند که فرجامشان پشیمانی است و کارهایی را که با امّت های پیشین و نسل های گذشته کرد، یعنی دگرگونی حالات و فرودآمدن کیفرها، به شما نیز می چشانَد .

الإمام الصادق علیه السلام :مَن تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِالدُّنیا تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِثَلاثِ خِصالٍ : هَمٍّ لا یَفنی ، وأمَلٍ لا یُدرَکُ ، ورَجاءٍ لا یُنالُ. (1)

7 / 7حُبُّ المالِالإمام علیّ علیه السلام :حُبُّ المالِ یُقَوِّی الآمالَ ویُفسِدُ الأَعمالَ. (2)

7 / 8الشَّقاوَهرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاوَهِ : جُمودُ العَینِ ، وقَساوَهُ القَلبِ وبُعدُ الأَمَلِ ، وحُبُّ البَقاءِ. (3)

________________________________________ 1- .الکافی : ج 2 ص 320 ح 17 ، الخصال : ص 88 ح 22 کلاهما عن ابن أبی یعفور ، تحف العقول : ص 367 ، روضه الواعظین : ص 484 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 24 ح 16 . 2- .غرر الحکم : ح 4875 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 231 ح 4425 . 3- .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 4 ص 360 ح 5762 عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبیه جمیعا عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، مکارم الأخلاق : ج 2 ص 325 ح 2656 عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج 77 ص 52 ح 3 ؛ حلیه الأولیاء : ج 6 ص 175 وفیه «الحرص» بدل «حبّ البقاء» ، تاریخ أصبهان : ج 1 ص 297 ح 507 وفیه «حرص علی الدنیا» بدل «حبّ البقاء» وکلاهما عن أنس ، کنز العمّال : ج 16 ص 67 ح 43964 .

علاقه به مال و ثروت

امام صادق علیه السلام :هرکس قلبش به دنیا دل بسته باشد، دل بسته به سه چیز است: اندوهی پایان ناپذیر، آرزویی دست نایافتنی ، و امیدی به دست نیاوردنی.

امام علی علیه السلام :مالْ دوستی ، آرزوها را تقویت می کند و اعمال را از بین می بَرَد

شقاوت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار خصلت ، نشانه شقاوت است: خشکیدگی چشم، سختیِ دل، دور و درازی آرزو، و علاقه به ماندن [در دنیا] .

الفصل الثامن : مضارّ الآمال الباطله8 / 1زَوالُ العَقلِالکتاب«ذَرْهُمْ یَأْکُلُواْ وَ یَتَمَتَّعُواْ وَیُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» . (1)

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا عِبادَ اللّهِ! أنَّ الأَمَلَ یُذهِبُ العَقلَ ، ویُکَذِّبُ الوَعدَ ، ویَحُثُّ عَلَی الغَفلَهِ ، ویورِثُ الحَسرَهَ ، فَأکذِبُوا الأَمَلَ ؛ فَإِنَّهُ غُرورٌ وإنَّ صاحِبَهُ مَأزورٌ (2) . (3)

عنه علیه السلام :اِعلَموا أنَّ الأَمَلَ یُسهِی العَقلَ ویُنسِی الذِّکرَ ، فَأَکذِبُوا الأَمَلَ ؛ فَإِنَّهُ غُرورٌ و صاحِبَهُ مَغرورٌ. (4)

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ الأَمَلَ یُسهِی القَلبَ ، ویُکَذِّبُ الوَعدَ ، ویُکثِرُ الغَفلَهَ، ویورِثُ الحَسرَهَ ، فَاعزُبوا (5) عَنِ الدُّنیا کَأَشَدِّ ما أنتُم عَن شَیءٍ تَعزُبونَ. (6) ________________________________________ 1- .الحِجْر : 3 . 2- .مأزور : أی آثم، وقیاسه موزور (النهایه : ج 5 ص 179 «وزر») . 3- .تحف العقول : ص 152 ، الغارات : ج 2 ص 634 نحوه ، بحار الأنوار : ج 77 ص 293 ح 2 ؛ الإمامه والسیاسه : ج 1 ص 70 نحوه . 4- .نهج البلاغه: الخطبه 86؛ الإمامه والسیاسه: ج1 ص 70، الجوهره: ص80 کلاهما نحوه. 5- .عَزَبَ الشیءُ من باب قَعَد : بَعُد وغاب . واعْزُبْ ثمّ اعْزُبْ عن الأمر : أی أبعِدْ نفسَک عن الأمر ثمّ أبْعِد (مجمع البحرین : ج 2 ص 1206 و 1207 «عزب») . 6- .الغارات : ج 2 ص 634 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 35 ح 117 .

فصل هشتم: زیان های آرزوهای باطل

از بین رفتن خِرَد

قرآن«بگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزوها سرگرمشان کند . پس به زودی خواهند دانست» .

حدیثامام علی علیه السلام :بدانید ، ای بندگان خدا که آرزو ، خِرد را می بَرد، وعده را دروغ جلوه می دهد، به غفلت می کشانَد و حسرت به بار می آورد. پس، آرزو را باور نکنید؛ زیرا که آن ، فریبنده است و آرزومند گنهکار .

امام علی علیه السلام :بدانید که آرزو ، خِرد را دچار غفلت می سازد و فراموشیِ [ مبدأ و مقصد] می آورد. پس آرزو را دروغگو دانید؛ که آرزو فریبنده است و آرزومند فریب خورده.

امام علی علیه السلام :بدانید که آرزو ، دل را می کَنَد و وعده را دروغ جلوه می دهد و غفلتِ بسیار می آورد و حسرت به بار می نشانَد . پس، از دنیا دوری کنید ، آن گونه که از چیزی با شدیدترین وجه ، دوری می کنید.

عنه علیه السلام :عِندَ غُرورِ الأَطماعِ وَالآمالِ تَنخَدِعُ عُقولُ الجُهّالِ وتُختَبَرُ ألبابُ الرِّجالِ. (1)

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن سَلَّطَ ثَلاثا عَلی ثَلاثٍ فَکَأَنَّما أعانَ عَلی هَدمِ عَقلِهِ : مَن أظلَمَ نورَ تَفَکُّرِهِ بِطولِ أمَلِهِ ، ومَحا طَرائِفَ حِکمَتِهِ بِفُضولِ کَلامِهِ ، وأطفَأَ نورَ عِبرَتِهِ بِشَهَواتِ نَفسِهِ ؛ فَکَأَنَّما أعانَ هَواهُ عَلی هَدمِ عَقلِهِ ، ومَن هَدَمَ عَقلَهُ أفسَدَ عَلَیهِ دینَهُ ودُنیاهُ. (2)

8 / 2ذَهابُ البَصیرَهِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمانِیُّ تُعمی أعیُنَ البَصائِرِ. (3)

عنه علیه السلام :الهُوَینا (4) عَلی أربَعِ شُعَبٍ : عَلَی الغِرَّهِ (5) ، وَالأَمَلِ ، وَالهَیبَهِ (6) ، والمُماطَلَهِ (7) ؛ وذلِکَ بِأَنَّ الهَیبَهَ تَرُدُّ عَنِ الحَقِّ ، وَالمُماطَلَهُ تُفَرِّطُ فِی العَمَلِ حَتّی یَقدَمَ عَلَیهِ الأَجَلُ ، ولَولاَ الأَمَلُ عَلِمَ الإِنسانُ حَسَبَ (8) ما هُوَ فیهِ ، ولَو عَلِمَ حَسَبَ ما هُوَ فیهِ ماتَ خُفاتا (9) مِنَ الهَولِ وَالوَجَلِ ، وَالغِرَّهَ تَقصُرُ بِالمَرءِ عَنِ العَمَلِ. (10)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 6222 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 337 ح 5748 . 2- .الکافی : ج 1 ص 17 ح 12 عن هشام بن الحکم ، تحف العقول : ص 386 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 300 ح 1 . 3- .نهج البلاغه : الحکمه 275 ، غرر الحکم : ح 1375 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 14 ح 71 نقلاً عن مطالب السؤول . 4- .الهُوَیْنا : تصغیر الهونی ، تأنیث الأهون ، وهو من الهون : الرفق واللین والتثبّت (النهایه : ج 5 ص 284 «هون») . والمراد هنا التهاون فی أمر الدین وترک الاهتمام فیه (مرآه العقول : ج 11 ص 156) . 5- .الغِرَّه : الغفله (النهایه : ج 3 ص 354 «غرر») . وهی هنا الغفله عن ربّه وعن عدوّه الأکبر .. . (مرآه العقول : ج 11 ص 157) . 6- .الهَیبه : المهابه والمخافه من غیر اللّه (مرآه العقول : ج 11 ص 158) . 7- .المطل: التسویف والمدافعه بالعِده والدَّین (لسان العرب: ج 11 ص 624 «مطل»). 8- .حَسَب ما هو فیه بالتحریک : أی حسابه و قدره و عدده و ما هو فیه عمره وعمله، إشاره إلی قول النبی صلی الله علیه و آله : حاسِبوا أنفسکم قبل أن تحاسَبوا (مرآه العقول : ج11 ص 158). 9- .خُفاتا : فجأهً (تاج العروس : ج 3 ص 46 «خفت») . 10- .الکافی : ج 2 ص 394 ح 1 ، کتاب سلیم بن قیس : ج 2 ص 952 کلاهما عن سلیم بن قیس ، الخصال : ص 234 ح 74 عن الأصبغ بن نباته ، تحف العقول : ص 168 ولیس فیهما ذیله ، بحار الأنوار : ج 68 ص 384 ح 32 .

امام علی علیه السلام :در هنگام فریبندگی آمال و آرزوهاست که خِردهای نادانان ، فریب می خورند و خِردهای مردان ، آزموده می شوند .

امام کاظم علیه السلام :هرکس سه چیز را بر سه چیزْ چیره گردانَد ، گویا به ویران کردن خِرد خویش کمک کرده است: کسی که روشنایی اندیشه اش را با آرزوی درازش تاریک کند ؛ و کسی که تازه های حکمت (خِرد یا دانش) خویش را با زیاده گویی هایش نابود نماید ؛ و کسی که نورِ عبرت آموزی اش را با خواهش های نفسانی اش خاموش کند، گویا هوسِ خود را در ویران کردن خِردش کمک رسانده است و کسی که خِردش را ویران کند ، دین و دنیای خود را تباه ساخته است.

از بین رفتن بینش

امام علی علیه السلام :آرزوها، دیدگان بصیرت را کور می کنند.

امام علی علیه السلام :سستی (سهل انگاری) (1) بر چهار شاخه است: فریفته شدن ، 2 آرزو، ترس ، (2) و امروز و فردا کردن ، و این ، بدان سبب است که : ترس، از حق ، باز می دارد . امروز و فردا کردن ، موجب کوتاهی ورزیدن در عمل می شود تا آن گاه که مرگِ او در رسد . و آرزو اگر نبود ، انسان ، حساب آنچه را در آن است ، می دانست و اگر حساب وضع خود را می دانست ، از هول و هراس ، سکته می کرد . و فَریفته شدن ، انسان را از عمل ، باز می دارد. ________________________________________ 1- .مقصود سستی و سهل انگاری در امور دین و بی توجهی به آن است (مرآه العقول : ج 11، ص 156). 2- .هیبت: ترس و بیم داشتن از غیر خداوند است (مرآه العقول: ج 11، ص 158).

8 / 3نِسیانُ الأَجَلِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ حِجابُ الأَجَلِ. (1)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یُنسِی الأَجَلَ. (2)

عنه علیه السلام :قَد ذَهَبَ عَن قُلوبِکُم صِدقُ الأَجَلِ ، وغَلَبَکُم غُرورُ الأَمَلِ. (3)

عنه علیه السلام :ذُلُّ الرِّجالِ فِی المَطامِعِ ، وفَناءُ الآجالِ فی غُرورِ الآمالِ. (4)

8 / 4نِسیانُ الآخِرَهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتِی الهَوی وطولُ الأَمَلِ؛ أمَّا الهَوی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الحَقِّ ، وأمّا طولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَهَ. (5)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 997 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 43 ح 1019 . 2- .غرر الحکم : ح 874 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 51 ح 1320 . 3- .غرر الحکم : ح 6687 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 368 ح 6200 وفیه «عقولکم» بدل «قلوبکم». 4- .غرر الحکم : ح 5202 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 255 ح 4726 . 5- .الخصال : ص 51 ح 62 عن جابر بن عبد اللّه ، الکافی : ج 2 ص 335 ح 3 ، الأمالی للمفید : ص 207 ح 41 کلاهما عن یحیی بن عقیل عن الإمام علیّ علیه السلام ، نهج البلاغه : الخطبه 42 عن الإمام علیّ علیه السلام وکلّها نحوه ، بحار الأنوار : ج 70 ص 88 ح 19 ؛ تاریخ دمشق : ج 52 ص 243 ح 11005 عن جابر بن عبد اللّه ، المصنّف لابن أبی شیبه : ج 8 ص 155 ح 1 عن الإمام علیّ علیه السلام نحوه ، کنز العمّال : ج 3 ص 490 ح 7553 .

از یاد بردن مرگ

از یاد بردن مرگامام علی علیه السلام :آرزو ، حجاب اَجَل (مرگ) است.

امام علی علیه السلام :آرزو، اَجَل را از یاد [انسان] می بَرد.

امام علی علیه السلام :اجل را که راست است از یاد برده اید و آرزو که دروغ است بر شما چیره گشته است.

امام علی علیه السلام :خواری مردان ، از طمع هاست و از یاد رفتن اَجَل ها ، از فریبندگی آرزوها .

از یاد بردن آخرت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بالاترین نگرانی من برای امّتم، افتادن به دام هوای نفس و آرزویِ دراز است ؛ زیرا هوای نفس ، از حق باز می دارد و آرزوی دراز ، آخرت را از یاد می بَرَد.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ شَرَّ ما أتَخَوَّفُ عَلَیکُمُ اتِّباعُ الهَوی وطولُ الأَمَلِ ؛ فَاتِّباعُ الهَوی یَصرِفُ قُلوبَکُم عَنِ الحَقِّ ، وطولُ الأَمَلِ یَصرِفُ هِمَمَکُم إلَی الدُّنیا ، وما بَعدَهُما لِأَحَدٍ مِن خَیرٍ یَرجاهُ فی دُنیا ولا آخِرَهٍ. (1)

8 / 5قَسوَهُ القَلبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کونوا مِنَ اللّهِ عَلی حَذَرٍ ؛ فَمَن کانَ یَأمُلُ أن یَعیشَ غَدا یَأمُلُ أن یَعیشَ أبَدا ، ومَن کانَ یَأمُلُ أن یَعیشَ غَدا یَقسو قَلبُهُ ویَرغَبُ فِی الدُّنیا ویَزهَدُ فیما لَدی رَبِّهِ عَزَّ وجَلَّ. (2)

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :فیما ناجَی اللّهُ عز و جل بِهِ موسی علیه السلام : یا موسی لا تُطَوِّل فِی الدُّنیا أملَکَ فَیَقسُوَ قَلبُکَ ، وَالقاسِی القَلبِ مِنّی بَعیدٌ. (3)

________________________________________ 1- .أعلام الدین : ص 345 عن أبی هریره ، بحار الأنوار : ج 77 ص 188 ح 10 ؛ فتح الباری : ج 11 ص 237 ح 6418 نحوه . 2- .الفردوس : ج 3 ص 241 ح 4709 ؛ تیسیر المطالب : ص 431 کلاهما عن عبد اللّه بن مسعود ؛ الجعفریّات : ص 240 عن الإمام الکاظم عن آبائه عن الإمام علیّ علیهم السلام ، کنز الفوائد : ج 1 ص 62 وفیه «من کان یأمل أن یعیش غدا فإنّه یأمل أن یعیش أبدا» فقط ، بحار الأنوار : ج 73 ص 167 ح 31 . 3- .الکافی : ج 2 ص 329 ح 1 ، تحف العقول : ص 490 ، عدّه الداعی : ص 155 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 398 ح 3 .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین نگرانی من برای شما ، پیروی از هوس و داشتن آرزوی دراز است؛ زیرا پیروی از هوس، دل هایتان را از حق، روی گردان می سازد و آرزوی دراز ، همّت های شما را متوجّه دنیا می کند . با وجود این دو ، هیچ کس را به خیری در دنیا و آخرتش امیدی نیست .

سخت دلی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خداوند ، برحذر باشید؛ زیرا کسی که آرزو دارد فردا زنده بماند ، آرزوی زندگیِ همیشگی را دارد و کسی که آرزوی زندگیِ فردا را داشته باشد ، دلش سخت می شود و به دنیا راغب می گردد و به آنچه نزد پروردگارش عز و جل است ، بی رغبت می شود» . (1)

الکافی به نقل از علی بن عیسی، که سندش را به معصوم علیه السلام می رساند : از نجواهای خداوند عز و جل با موسی علیه السلام این بود : «ای موسی! در دنیا ، آرزویِ دراز در سر مپروران ، که دلت سخت می شود و سخت دل ، از من دور است» .

________________________________________ 1- .در کنز الفوائد آمده است: هرکس آرزو دارد فردا را زنده بماند، آرزو دارد که همیشه بماند.

8 / 6تَسویفُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :إیّاکَ وَالاِغتِرارَ بِالأَمَلِ .. . إنَّکَ إن حَمَلتَ عَلَی الیَومِ هَمَّ غَدٍ زِدتَ فی حُزنِکَ وتَعَبِکَ ، وتَکَلَّفتَ أن تَجمَعَ فی یَومِکَ ما یَکفیکَ أیّاما ، فَعَظُمَ الحُزنُ ، وزادَ الشُّغلُ ، وَاشتَدَّ التَّعَبُ ، وضَعُفَ العَمَلُ لِلأَمَلِ ، ولَو خَلَّیتَ قَلبَک مِنَ الأَملِ تُجِدُّ ذلِکَ العَمَلَ (1) ، وَالأَمَلُ مِنکَ فِی الیَومِ قَد ضَرَّکَ فی وَجهَینِ : سَوَّفتَ بِهِ فِی العَمَلِ ، وزِدتَ بِهِ فِی الهَمِّ وَالحُزنِ. (2)

عنه علیه السلام لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أن یَعِظَهُ : لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَهَ بِغَیرِ العَمَلِ ، ویُرجِی (3) التَّوبَهَ بِطولِ الأَملِ. (4)

8 / 7تَقصیرُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اتَّسَعَ أمَلُهُ قَصُرَ عَمَلُهُ. (5)

________________________________________ 1- .فی بحار الأنوار : «لَجَدَدْتَ فی العمل» ؛ من جَدَّ فی الأمر أی حقّق واهتَمَّ . 2- .التحصین لابن فهد : ص 16 ح 28 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 112 ح 109 نقلاً عن عیون الحکم والمواعظ ؛ دستور معالم الحکم : ص 43 . 3- .أرجَیتُ الأمرَ : أخَّرتُه ، یُهمَز ولا یُهمز (الصحاح : ج 6 ص 2352 «رجا») . 4- .نهج البلاغه : الحکمه 150 ، الأمالی للمفید : ص 330 ح 2 عن ابن عبّاس ، خصائص الأئمّه علیهم السلام : ص 109 ، تحف العقول : ص 157 ، بحار الأنوار : ج 72 ص 199 ح 30 ؛ دستور معالم الحکم : ص 66 ، ینابیع المودّه : ج 2 ص 254 ح 713 وفیه «و یطمع فی» بدل «و یرجی» ، کنز العمّال : ج 16 ص 205 ح 44229 نقلاً عن ابن النجّار. 5- .الإرشاد : ج 1 ص 304، بحار الأنوار : ج 77 ص 421 ح 40 .

به تأخیر انداختن عمل

امام علی علیه السلام :زنهار از فریفته شدن به آرزو ! ... اگر غمِ فردا را به امروزت بیفکنی ، بر اندوه و رنج خویش افزوده ای و مجبور می شوی آنچه برای روزها کفایتت می کند ، در امروزت گرد آوری و این ، خود، باعث غم و غصّه شدید ، مشغله بسیار و رنج و زحمت فراوان می شود، و به خاطر آرزو ، عملْ ضعیف می شود، در صورتی که اگر دلت را از آرزو تهی سازی ، در عمل می کوشی. آرزوی تو در امروز ، از دو جهت به تو زیان می رساند: [نخست این که ]به سبب آن، درباره عمل ، امروز و فردا می کنی، و [دوم این که ]به غم و اندوهت می افزایی.

امام علی علیه السلام به مردی که از ایشان ، پندی خواست : از آنان مباش که بدون عمل ، به آخرت امید بسته اند و به سبب آرزوی دراز ، توبه را به تأخیر می افکنند.

کوتاهی کردن در عمل

امام علی علیه السلام :هر که آرزویش گسترده شود ، عملش کوتاه می شود.

8 / 8نِسیانُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :ما أطالَ العَبدُ الأَمَلَ إلاّ أنساهُ العَمَلَ. (1)

عنه علیه السلام :إنَّکُم إنِ اغتَرَرتُم بِالآمالِ تَخَرَّمَتکُم (2) بَوادِرُ الآجالِ ، وقَد فاتَتَکُمُ الأَعمالُ. (3)

8 / 9فَسادُ العَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :سِتَّهُ أشیاءَ تُحبِطُ الأَعمالَ : الاِشتِغالُ بِعُیوبِ الخَلقِ ، وقَسوَهُ القَلبِ، وحُبُّ الدُّنیا، وقِلَّهُ الحَیاءِ، وطولُ الأَمَلِ، وظُلمٌ لا یَنتَهی. (4)

الإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَهُ الأَمَلِ فَسادُ العَمَلِ. (5)

عنه علیه السلام :غُرورُ الأَمَلِ یُفسِدُ العَمَلَ. (6)

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یُفسِدُ العَمَلَ ، ویُفنِی الأَجَلَ. (7)

عنه علیه السلام :ما أفسَدَ الأَمَلَ لِلعَمَلِ! (8)

عنه علیه السلام :طاعَهُ الأَمَلِ تُفسِدُ العَمَلَ. (9)

عنه علیه السلام :یَسیرُ الأَمَلِ یوجِبُ فَسادَ العَمَلِ. (10) ________________________________________ 1- .تحف العقول : ص 211 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 50 ح 73 . 2- .المُختَرَم : الهالِک . واختَرَمَهُم الدهرُ وتَخَرَّمُهم : أی اقتطعَهم واستأصَلَهم (مجمع البحرین : ج 1 ص 507 «خرم») . 3- .غرر الحکم : ح 3841 . 4- .کنز العمّال : ج 16 ص 85 ح 44023 نقلاً عن الفردوس عن عدیّ بن حاتم . 5- .غرر الحکم : ح 4641 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 209 ح 4202 . 6- .غرر الحکم : ح 6390 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 349 ح 5921 . 7- .غرر الحکم : ح 1358 . 8- .غرر الحکم : ح 9492 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 475 ح 8689 . 9- .غرر الحکم : ح 5987 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 318 ح 5547 . 10- .غرر الحکم : ح 10986 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 550 ح 10145 نحوه .

از یاد بردن عمل

امام علی علیه السلام :بنده ، آرزو را دراز نکرد ، مگر آن که درازیِ آرزو ، عمل را از یاد او بُرد.

امام علی علیه السلام :اگر فریب آرزوها را بخورید ، هجوم ناگهانی اَجَل ، شما را از میان برخواهد داشت ، بدون آن که عملی کرده باشید.

تباهی عمل

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شش چیز ، اعمال را تباه می سازد: پرداختن به عیوب مردم، سنگ دلی، دنیادوستی، بی حیایی، آرزوی دراز، و ستم پایان ناپذیر.

امام علی علیه السلام :ثمره آرزو ، تباه شدن عمل است.

امام علی علیه السلام :فریب آرزو را ، خوردن عمل را تباه می کند.

امام علی علیه السلام :آرزو ، عمل را تباه می کند و عمر را بر باد می دهد.

امام علی علیه السلام :چه تباه کننده عمل است ، آرزو!

امام علی علیه السلام :پیروی از آرزو ، عمل را تباه می کند.

امام علی علیه السلام :اندکْ آرزو هم موجب تباهی عمل می شود.

عنه علیه السلام :غَرَّ جَهولاً کاذِبُ أمَلِهِ ، فَفاتَهُ حُسنُ عَمَلِهِ. (1)

عنه علیه السلام :کَم مِن مَخدوعٍ بِالأَمَلِ مُضَیِّعٍ لِلعَمَلِ. (2)

8 / 10سوءُ العَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله فیدُعائِهِ : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن دُنیا تَمنَعُ خَیرَ الآخِرَهِ، ومِن حَیاهٍ تَمنَعُ خَیرَ المَماتِ ، وأعوذُ بِکَ مِن أمَلٍ یَمنَعُ خَیرَ العَمَلِ. (3)

الإمام علیّ علیه السلام :مَن أطالَ أمَلَهُ ساءَ عَمَلُهُ. (4)

عنه علیه السلام :ما أطالَ عَبدٌ الأَمَلَ إلاّ أساءَ العَمَلَ. (5)

عنه علیه السلام :أطوَلُ النّاسِ أمَلاً أسوَؤُهُم عَمَلاً. (6)

عنه علیه السلام :ما أطالَ أحَدٌ الأَمَلَ إلاّ نَسِیَ الأَجَلَ وأساءَ العَمَلَ. (7) ________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 6433 . 2- .غرر الحکم : ح 6953 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 379 ح 6409 . 3- .تنبیه الخواطر : ج 1 ص 273 ، الإقبال : ج 2 ص 146 عن الإمام الصادق علیه السلام ، مصباح المتهجّد : ص 64 ح 101 ، فلاح السائل : ص 320 ح 215 کلاهما عن معاویه بن عمّار عن الإمام الصادق علیه السلام ، مُهج الدعوات : ص 132 عن سعد بن عبد اللّه عن الإمام علیّ علیه السلام نحوه ، بحار الأنوار : ج 98 ص 260 ؛ شرح نهج البلاغه : ج 20 ص 281 ح 224 عن الإمام علیّ علیه السلام نحوه . 4- .الخصال : ص 15 ح 52 عن السکونی عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، نهج البلاغه : الحکمه 36 نحوه ، تحف العقول : ص 399 عن الإمام الکاظم علیه السلام ، غرر الحکم : ح 7908 ، بحار الأنوار : ج 73 ص 164 ح 19 . 5- .الکافی : ج 3 ص 259 ح 30 ، الزهد للحسین بن سعید : ص 81 ح 217 کلاهما عن إسماعیل بن أبی زیاد عن الإمام الصادق علیه السلام ، الإمالی للسیّد المرتضی : ج 1 ص 110 ، الدعوات : ص 236 ح 655 ، غرر الحکم : ح 9494 وفیه «قصّر فی العمل» بدل «أساء العمل» ، بحار الأنوار : ج 73 ص 166 ح 28 . 6- .غرر الحکم : ح 3054 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 120 ح 2710 . 7- .غرر الحکم : ح 9676 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 479 ح 8801 .

امام علی علیه السلام :نادان را آرزوی دروغینش فریفت و در نتیجه، عمل نیک را از دست داد.

امام علی علیه السلام :چه بسیار کسانی که فریبِ آرزو را خوردند و عمل را تباه کردند.

بدی عمل

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعایش : بار خدایا! پناه می برم به تو از دنیایی که مانعِ خیر آخرت شود و از زندگی ای که مانع خوب مردن گردد، و پناه می برم به تو از آرزویی که مانعِ عمل خیر شود.

امام علی علیه السلام :هر که آرزویش را دور و دراز گردانَد ، کردارش بد شود.

امام علی علیه السلام :هیچ بنده ای آرزویِ دراز در سر نپرورانْد ، مگر آن که کردار را بد ساخت.

امام علی علیه السلام :هر که آرزویش درازتر، عملش بدتر!

امام علی علیه السلام :هیچ کس آرزو را دراز نکرد ، مگر آن که مرگ را از یاد بُرد و کردار را بد ساخت.

الإمام زین العابدین علیه السلام فِی مُناجاتِهِ : سُبحانَکَ یا إلهی .. . خَلَقتَنا بِقُدرَتِکَ . . . وهَدَیتَنا إلی تَوحیدِکَ ، وسَهَّلتَ لَنَا المسَلَکَ إلَی النَّجاهِ ، وحَذَّرتَنا سَبیلَ المَهلَکَهِ ، فَکانَ جَزاؤُکَ مِنّا أن کافَأناکَ عَلَی الإِحسانِ بِالإِساءَهِ ، اجتِراءً مِنّا عَلی ما أسخَطَ ، ومُسارَعَهً إلی ما باعَدَ مِن رِضاکَ ، وَاغتِباطا (1) بِغُرورِ آمالِنا ، وإعراضا عَلی زَواجِرِ آجالِنا. (2)

8 / 11اِستِصغارُ النِّعَمِالإمام علیّ علیه السلام :تَجَنَّبُوا المُنی ؛ فَإِنَّها تَذهَبُ بِبَهجَهِ نِعَمِ اللّهِ عِندَکُم ، وتُلزِمُ استِصغارَها لَدَیکُم وعَلی قِلَّهِ الشُّکرِ مِنکُم. (3)

8 / 12قِلَّهُ الرِّضاالإمام علیّ علیه السلام :مَن کَثُرَ مُناهُ قَلَّ رِضاهُ. (4)

8 / 13الأَسَفالإمام علیّ علیه السلام :حاصِلُ الأَمانِیِّ الأَسَفُ. (5)

عنه علیه السلام :حاصِلُ المُنَی الأَسَفُ ، وثَمَرَتُهُ التَّلَفُ. (6) ________________________________________ 1- .الاغتباط : الفرح بالنعمه (لسان العرب : ج 7 ص 359) . 2- .بحار الأنوار : ج 94 ص 124 ح 19 نقلاً عن الکتاب العتیق للغروی . 3- .غرر الحکم : ح 4585 . 4- .غرر الحکم : ح 7886 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 424 ح 7157 . 5- .غرر الحکم : ح 4912 . 6- .غرر الحکم : ح 4945 .

امام زین العابدین علیه السلام در مناجاتش : منزّهی تو ، ای معبود من! ... تو با قدرت خویش ، ما را آفریدی... و به یگانگی ات ، هدایتمان فرمودی و راه نجات را برایمان آسان و هموار ساختی و از راه نابودی ، برحذرمان داشتی. امّا پاداش ما به تو این بود که خوبی های تو را با بدی پاسخ دادیم و این ، از آن روست که ما بر انجام دادن آنچه [تو را ]به خشم می آورد ، دلیر گشتیم و به آنچه از رضایت تو به دور است شتافتیم ، و به فریب آرزوهایمان ، دل خوش کردیم و مرگ را که باز دارنده [از آرزوهای باطل و گناهان ]است ، به فراموشی سپردیم.

کوچک شمردن نعمت ها

امام علی علیه السلام :از آرزوها [و توقّعات] دوری کنید ؛ که آرزوها شکوه نعمت های خداوند به شما را از بین می برند و آنها را در نظرتان کوچک می نمایند و به ناسپاسی از آنها می کشانند.

کم رضایتی

امام علی علیه السلام :هرکه آرزوهایش بسیار باشد ، رضایتش اندک است.

افسوس

امام علی علیه السلام :حاصل آرزوها ، افسوس است.

امام علی علیه السلام :حاصل آرزوها ، افسوس است و میوه اش ، تباهی .

8 / 14فَقرُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ استَعانَ بِالأَمانِیِّ أفلَسَ. (1)

عنه علیه السلام :شَرُّ الفَقرِ المُنی. (2)

8 / 15کَثرَهُ العَناءِالإمام علیّ علیه السلام :مَن تَبِعَ مُناهُ کَثُرَ عَناؤُهُ. (3)

عنه علیه السلام :مَن کَثُرَ مُناهُ کَثُرَ عَناؤُهُ. (4)

8 / 16ضِیاعُ العُمُرِالإمام علیّ علیه السلام :ضِیاعُ العُمُرِ بَینَ الآمالِ وَالمُنی. (5)

عنه علیه السلام :غُرورُ الأَمَلِ یُنفِدُ المَهَلَ (6) ، ویُدنِی الأَجَلَ. (7)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 9208 . 2- .غرر الحکم : ح 5720 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 295 ح 5266 . 3- .غرر الحکم : ح 8449 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 449 ح 7970 . 4- .غرر الحکم : ح 8603 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 459 ح 8338 وفیه «طال» بدل «کثر» فی المورد الثانی . 5- .غرر الحکم : ح 5905 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 309 ح 5427 . 6- .یقال : فلان ذو مَهَل : أی ذو تقدُّم فی الخیر (لسان العرب : ج 11 ص 634 «مهل») . أی إنّ الأمل یثبّط الإنسان عن المبادره والسعی إلی صالح الأعمال ، ممّا یحول دون تقدّمه فی طریق الخیر . 7- .غرر الحکم : ح 6435 .

فقر نفس

امام علی علیه السلام :هر که از رؤیاها کمک جوید ، بی چیز می شود .

امام علی علیه السلام :بدترین فقر، آرزوهاست.

رنج بسیار

امام علی علیه السلام :هر که دنبال آرزوها و رؤیاهایش برود ، رنجش بسیار می شود.

امام علی علیه السلام :هر که آرزوهایش بسیار باشد ، رنجش بسیار باشد.

تلف شدن عمر

امام علی علیه السلام :عمر، در میان آرزوها و خواهش ها [ی بیهوده ]تلف می شود .

امام علی علیه السلام :فریبِ آرزو ، فرصت عمر را از بین می بَرَد و اجل را نزدیک می نماید.

8 / 17الهَلاکرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ صَلاحَ أوَّلِ هذِهِ الاُمَّهِ بِالزُّهدِ وَالیَقینِ ، وهَلاکَ آخِرِها بِالشُّحِّ وَالأَمَلِ. (1)

عنه صلی الله علیه و آله :صَلاحُ الاُمَّهِ الیَقینُ وَالزُّهدُ وفَسادُها بِالأَمَلِ وَالبُخلِ. (2)

عنه صلی الله علیه و آله :إیّاکُم وَالتَّسویفَ وطولَ الأَمَلِ ؛ فَإِنَّهُ کانَ سَبَبا لِهَلاکِ الاُمَمِ. (3)

الإمام علیّ علیه السلام :إنّما أهلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم أمَدُ أمَلِهِم ، وتَغطِیَهُ الآجالِ عَنهُم ، حَتّی نَزَلَ بِهِمُ المَوعودُ الَّذی تُرَدُّ عَنهُ المَعذِرَهُ ، وتُرفَعُ عَنهُ التَّوبَهُ ، وتَحُلُّ مَعَهُ القارِعَهُ (4) والنِّقمَهُ. (5)

عنه علیه السلام :إنَّما أهلَکَ النّاسَ خَصلَتان ، هُما أهلَکَتا مَن کانَ قَبلَکُم وهُما مُهلِکَتانِ مَن یَکونُ بَعدَکُم: أمَلٌ یُنسِی الآخِرَهَ، وهَویً یُضِلُّ عَنِ السَّبیلِ. (6)

________________________________________ 1- .الخصال : ص 79 ح 128 ، الأمالی للصدوق : ص 297 ح 333 کلاهما عن فاطمه بنت الحسین عن الإمام الحسین علیه السلام ، مشکاه الأنوار : ص 160 ح 405 ، بحار الأنوار : ج 70 ص 173 ح 24 ؛ الزهد لابن حنبل : ص 16 عن عبد اللّه بن عمرو وفیه «بالبخل» بدل «بالشحّ» ، کنز العمّال : ج 3 ص 448 ح 7383 . 2- .مستدرک الوسائل : ج 7 ص 27 ح 7554 نقلاً عن أبی القاسم الکوفی فی کتاب الأخلاق. 3- .مروج الذهب : ج 2 ص 303 . 4- .القارعه: المصیبه التی تقرع؛ أی تلقّی بشدّه وقوّه (مرآه العقول: ج 26 ص 596). 5- .الکافی : ج 8 ص 389 ح 586 عن محمّد بن الحسین عن أبیه عن جدّه عن أبیه ، نهج البلاغه : الخطبه 147 نحوه ، بحار الأنوار : ج 77 ص 368 ح 34 . 6- .الغارات: ج2 ص501 عن یحیی بن سعید عن أبیه، بحارالأنوار: ج73 ص167 ح30

هلاکت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت ، در آغاز با زهد و یقین درست شد و در آخر ، با بخل و آرزو هلاک می شود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یقین و زهد ، این امّت را به صلاح می کشانَد و آرزو و بخل ، آن را تباه می کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از کار امروز به فردا افکندن و آرزویِ دراز در سر پروراندن بپرهیزید؛ زیرا اینها سبب هلاک امّت ها بوده است.

امام علی علیه السلام :پیشینیان شما را، در حقیقت، دو چیز هلاک کرد: درازی آرزو و غفلت از مرگ ، تا آن گاه که آنچه بدان وعده داده شده بودند (مرگ) ، بر آنان فرود آمد؛ وعده ای که با آمدن آن ، دیگر عذری پذیرفته نمی شود و جای توبه نمی مانَد و مصیبت فلاکت بار و مکافات با آن همراه است.

امام علی علیه السلام :مردم را، در حقیقت، دو خصلت به هلاکت می افکند . این دو ، هم کسانی را که پیش از شما بوده اند ، هلاک کرده است و هم آنان را که پس از شما می آیند ، هلاک خواهد کرد : یکی آرزو که آخرت را از یاد می برد و دیگر هوس ، که به گم راهی می کشانَد.

8 / 18هُجومُ الأَجَلِ بَغتَهًالإمام علیّ علیه السلام فیما کَتَبَهُ إلی بَعضِ أصحابِهِ : تَدارَک ما بَقِیَ مِن عُمُرِکَ ، ولا تَقُل غَدا أو بَعدَ غَدٍ ؛ فَإِنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکَ بِإِقامَتِهِم عَلَی الأَمانِیِّ وَالتَّسویفِ (1)حَتّی أتاهُم أمرُ اللّهِ بَغتَهً (2) وهُم غافِلونَ ، فَنُقِلوا عَلی أعوادِهِم إلی قُبورِهِمُ المُظلِمَهِ الضَّیِّقَهِ. (3)

عنه علیه السلام :مَن جَری فی عِنانِ (4) أمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ. (5)

عنه علیه السلام :مَن جَری فی مَیَدانِ أمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ. (6)

عنه علیه السلام :بادِرُوا الأَمَلَ وسابِقوا هُجومَ الأجَلِ ؛ فَإِنَّ النّاسَ یوشِکُ أن یَنقَطِعَ بِهِمُ الأَمَلُ فَیَرهَقُهُمُ الأَجَلُ. (7)

عنه علیه السلام :إنَّمَا الدُّنیا فَناءٌ وعَناءٌ وغِیَرٌ (8) وعِبَرٌ ... ومِن عِبَرِها أنَّ المَرءَ یُشرِفُ عَلی أمَلِهِ فَیَتَخَطَّفُهُ (9) أجَلُهُ ، فَلا أمَلٌ مَدروکٌ ولا مُؤَمَّلٌ مَتروکٌ. (10)

________________________________________ 1- .التسویف : المَطْل والتأخیر (النهایه : ج 2 ص 422 «سوف») . 2- .البَغْتَهَ : الفَجْأَه (النهایه : ج 1 ص 142 «بغت») . 3- .الکافی : ج 2 ص 136 ح 23 ، مشکاه الأنوار : ص 466 ح 1556 کلاهما عن أبی جمیله عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج 73 ص 75 ح 39 . 4- .عِنان اللجام : السیر الذی تُمسَک به الدابّه (لسان العرب : ج 13 ص 291 «عنن») والمراد أنّه سقط فی أجله بالموت قبل أن یبلغ ما یرید . 5- .نهج البلاغه : الحکمه 19 ، روضه الواعظین : ص 537 ، کنز الفوائد : ج 1 ص 62 ، أعلام الدین : ص 174 کلاهما من دون إسنادٍ إلی المعصوم ، بحار الأنوار : ج 73 ص 166 ح 29 ؛ دستور معالم الحکم : ص 29 ، المناقب للخوارزمی : ص 376 ح 395 ، مائه کلمه للجاحظ : ص 111 ح 94 . 6- .غرر الحکم : ح 8598 . 7- .غرر الحکم : ح 4379 . 8- .الغِیَر : تغیّر الحال وانتقالها عن الصلاح إلی الفساد (النهایه : ج 3 ص 401 «غیر») . 9- .الخَطْف : استلاب الشیء وأخذه بسرعه (النهایه : ج 2 ص 49 «خطف») . 10- .تحف العقول : ص218، الأمالی للطوسی : ص443 ح992 عن ثعلبه بن میمون عن الإمام الصادق علیه السلام ولیس فیه ذیله من «فلا أمل» ، نهج البلاغه : الخطبه 114 نحوه ، بحار الأنوار : ج73 ص99 ح86 .

هجوم ناگهانی اَجَل

امام علی علیه السلام در نامه ای که به یکی از یارانش نوشت : باقی مانده عمرت را دریاب، و مگو: فردا و پس فردا؛ چرا که مردمانِ پیش از تو، در حقیقت، به سبب تکیه کردن به آرزوها، و امروز و فردا کردن ، به هلاکت در افتادند. فرمان خداوند (مرگ) ، ناگهان ، آن بی خبران را در رسید و بر تابوت هایشان به سوی گورهای تنگ و تاریکشان برده شدند.

امام علی علیه السلام :هر که عنان آرزویش را رها کند ، با اَجَلش به سر درآید.

امام علی علیه السلام :هر که در میدان آرزویش بتازد ، با اَجَلش به سر درآید.

امام علی علیه السلام :بر آرزو پیشی گیرید و قبل از هجوم اجل ، کاری بکنید؛ زیرا به زودی آرزوی مردم قطع می شود و اجل ، گریبانشان را می گیرد.

امام علی علیه السلام :دنیا ، چیزی نیست ، جز نیستی و رنج و دگرگونی ها و عبرت ها ... . و از عبرت هایش یکی این است که انسان به آرزویش نزدیک می شود ، امّا به ناگاه ، اجلش او را در می رُباید، و نه آرزویی برمی آید و نه آرزومندی می مانَد .

عنه علیه السلام :إذا بَلَغتُم نِهایهَ الآمالِ فَاذکُروا بَغَتاتِ الآجالِ. (1)

عنه علیه السلام :مَن بَلَغَ أقصی أمَلِهِ ، فَلیَتَوَقَّع أدنی أجَلِهِ. (2)

عنه علیه السلام :مَن بَلَغَ غایَهَ ما یُحِبُّ ، فَلیَتَوَقَّع غایَهَ ما یَکرَهُ. (3)

________________________________________ 1- .غرر الحکم : ح 4008 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 135 ح 3052 . 2- .تنبیه الخواطر : ج 1 ص 50 . 3- .غرر الحکم : ح 8806 ، عیون الحکم والمواعظ : ص 437 ح 7556 .

امام علی علیه السلام :هر گاه به نهایت آرزوها رسیدید ، از یورش ناگهانیِ اَجَل ، یاد کنید.

امام علی علیه السلام :هر که به دورترین آرزویش رسید، در انتظار نزدیک ترین زمان اَجَلش باشد.

امام علی علیه السلام :هرکه به نهایت آنچه دوست دارد، رسید، باید منتظرِ نهایت آنچه ناخوش می دارد (مرگ) باشد.