احکام صیادان و ماهی فروشان

احکام صیادان و ماهی فروشان

مشخصات کتاب

نویسنده	مجتبی عابدینی
زبان	فارسی
ناشر	نشر معروف
محل انتشارات	قم
قطع	جیبی
شابک	۹۷۸۶۰۰۶۶۱۲۲۹۴
دانلود	PDF

سخن پژوهشکده

فقه و زندگی و سبک زندگی اسلامی
اسلامی شدن زندگی اجتماعی سه گام دارد:
۱- شناخت معروف و منکردر فعالیت‌های فردی و روابط انسان و خداوند عز و جلّ
۲- شناخت معروف و منکر در حوزه روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی.
۳- شناخت معروف و منکر در روابط دولت و ملّت
در گام اول فعالیت‌های فقهی، اخلاقی پژوهشهای اخلاق مدار فراوانی توسط عالمان و محققان پدید آمده و اصلاح و تقویت روابط عبادی، عقیدتی و معرفتی انسان با خداوند متعال را مورد توجه قرار داده است.
گام دوم یعنی شناخت معروف و منکر در روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی، کاری است که با وجود برخی از آثار علمی و پژوهشهای ارزشمند با نگاه تخصصی به هر صنف مورد توجه قرار نگرفته است. سلسله کتابهای «فقه و زندگی» به پژوهش و نگارش در حوزه اصناف خاص توجه دارد و بایدها و نبایدهای فقهی و اخلاقی و آداب اسلامی هر اتحادیه صنفی و دست‌اندرکاران مشاغل مختلف تولیدی، توزیعی،و خدماتی را محور پژوهش و نگارش و اطلاع‌رسانی خویش می‌داند.
گام سوم در شناخت معروف و منکر به روابط مردم و حکومت‌ها اختصاص دارد، اسلامی شدن روابط دولت و ملّت بالاترین گام به سوی رضای خداوند متعال محسوب می‌شود و در سایهٔ پیروی از رهبری الهی و تسلیم دولت و ملت در برابر قوانین قرآن و عترت امکان پذیر است.
در حدود سال‌های ۱۳۷۲ ش با آغاز فعالیت‌های ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر طرح پژوهشی «فقه و زندگی» توسط جناب حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد حسین فلاح زاده، در پژوهشکده باقرالعوم(ع) قم، پی‌ریزی شد. هدف طرح، تألیف و تدوین مجموعه کتابهایی در زمینه آداب و احکام اسلامی برای اصناف و مشاغل گوناگون اقتصادی و بازاریان کشور بود. با هماهنگی این دو نهاد فرهنگی تألیف حدود بیست جلد از این مجموعه در سال‌های آغاز کمک خوبی به بازاریان متدین در زمینه شناخت احکام شرعی و حلال و حرام مشاغل بشمار می‌رفت. اما مثل بسیاری دیگر از طرح‌ها این کار هم به دلایل مختلف ناتمام ماند و در زمینهٔ احکام فقهی بسیاری اصناف اثری فراهم نیامد.
ضرورت اسلامی شدن بازار، علاقهٔ بسیاری از کسبهٔ محترم در بخش‌های تولید و توزیع و خدمات و پیگیری ریاست محترم ستاد احیاء حجهٔ الاسلام و المسلمین زرگر دام عزه العالی سبب احیای مجدّد این طرح پژوهشی کاربردی در سال ۱۳۹۳ ش شد و تالیف و تدوین کتبی دیگر در زمینه فقه اصناف در دستور کار پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قرار گرفت.
در سالهای آغازین، این پژوهش‌ها با هدایت و حمایت ستاد و نظارت علمی و فقهی برادران گرامی حجج اسلام محمد حسین فلاح زاده و محمود مهدی پور شکل گرفت و بیست و چند دفتر از آن فراهم آمد. اینک بار دیگر پس از حدود چهارده سال، این کار ناتمام و بر زمین مانده به توفیق الهی و یاری همان دو برادر و همکاری گروهی از فضلای حوزه علمیه قم در پژوهشکده امر به معروف پیگیری می‌شود.
همیشه اصناف محترم و صاحبان مشاغل در انجام وظیفه خود نیاز به احکام و قوانین الهی دارند و لازم است معروف و منکرات صنفی را بشناسند. تحوّلات صنفی و دگرگونی‌ها در حوزه کسب و کار سبب می‌شود که احکام بر اساس نیازهای روز مورد بازنگری فقهی و علمی قرار گیرد و تفقه و اجتهاد جدید ضرورت یابد. از این رو بار دیگر با استفاده از فتاوی مراجع بزرگوار تقلید و قوانین مصوب شورای نگهبان موضوعات کار نشده در برنامه پژوهشی قرار گرفت و بیست اثر جدید تحقیق و تولید شد. عناوین پژوهش‌های سال ۱۳۹۳ ش بدین شرح است:
۱-احکام صنف طلا و جواهر
۲-احکام تلفن همراه
۳-احکام بازی‌های رایانه‌ای
۴-احکام صنف اتوبوس‌رانی
۵-احکام صنف فرش و تابلو فرش
۶-احکام صنف کیف و کفش (سراجان)
۷-احکام صنف ماهی فروشان
۸-احکام صنف ناشران
۹-احکام صنف پوشاک
۱۰-احکام صنف نانوایان
۱۱-احکام صنف اینترنت و رایانه
۱۲-احکام صنف پرندگان و پرنده فروشان
۱۳-احکام صنف اغذیه فروشان
۱۴-احکام صنف پارک‌ها
۱۵-احکام صنف پزشکان
۱۶-احکام صنف قهوه‌خانه‌ها
۱۷-احکام صنف الکتریکی
۱۸-احکام صنف داروخانه‌ها
۱۹-احکام صنف صوتی و تصویری
۲۰-احکام بیمه‌ها
این دفتر از فقه و زندگی که با تلاش‌برادر گرامی حجت الاسلام مجتبی عابدینی پدید آمده به احکام صنف صیادان و ماهی فروشان اختصاص یافته است و امیدواریم محققان و بازاریان محترم با ارائه تجارب و مسائل شرعی خویش ما را در تکمیل این اثر یاری کنند.
با درخواست توفیق از خداوند دانا و توانا و یاری محققان حوزوی و همراهی اصناف کشور، بسیج اصناف و مسؤلان ستادهای امر به معروف، می‌توان به سوی اسلامی شدن بازار، آرامش روانی جامعه، کاهش جرم و تخلفات اقتصادی و کسب رضای حضرت حق گامهایی بلندتر برداشت.
امیدواریم با شناخت احکام الهی در تمام بخش‌ها و اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی و در سایه فقه ناب اسلامی و با هدایت حضرت بقیه الله عجل الله تعالی فرجه الشریف، توحید و عدالت در سراسر حاکم گردد. ان شاءالله.

قم پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر خیابان سمیه کوچه ۱۲ پلاک 355
fmaroof.ir
info@al-adl.ir

مقدمه

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیّاً «اوست که دریا را رام و مسخّر کرد تا از آن گوشت تازه بخورید» صید دارای پیشینه بسیار طولانی بوده که قرآن کریم قدمت آن را از زمان حضرت موسی (علیه السلام) بیان کرده وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِیکانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ. و از آنجایی که خواص و فوائد ماهیان، بیش از پیش آشکار شده آن را از بزرگ‌ترین منابع غذایی به شمار آورده است.
اسلام برای همه ابعاد زندگی انسان‌ها اعم از فردی، اجتماعی، اقتصادی و غیره احکامی را صادر کرده که صید ماهی و خرید و فروش آن، از جمله آن احکام است. احکامی که از حقوق این دسته از آبزیان حکایت می‌کند و فرا گرفتن آن بر هر صیادی لازم است.
حکم فقهی:
·«بر هر کسی که خودش به تجارت و سایر انواع کسب مشغول است واجب است احکام و مسائل مربوط به آن را یاد بگیرد تا صحیح آن را از فاسدش بشناسد و از ربا سالم بماند.» کتاب حاضر در دو بخش و چهار فصل تنظیم شده که بخش اول آن به دو فصل احکام عمومی صید و احکام تذکیه صید باب بندی شده و بخش دوم به آداب تجارت اختصاص یافته که در دو فصل احکام فروش و احکام مصرف صید، تقسیم بندی شده است.در این چهار فصل سعی شده به همه ابعاد صید اعم از انگیزه‌های صید، شرایط صید، ابزار صید، تخم ماهی، حکم اوزون برون و خاویار، آبزیان حرام گوشت، آثار صید، ماهیان وارداتی، کنسروها، قوانین و مقررات و غیره بپردازیم و در مواردی هم از آیات و روایات اهل بیت (علیهم السلام) استفاده شده تا توجه دین به این مباحث بهتر نمایان شود.

فصل اول: انگیزه‌ها، انواع و احکام عمومی صید

انگیزه‌های صید

انگیزه‌های صید عبارتند از :
۱.مصرف؛
۲.تجارت؛
۳.تفریح.
از نگاه شرع مقدس، صید باید عاقلانه و هدفمند باشد؛ یعنی هدف از صید باید تأمین معاش باشد. از این رو، صیدی که برای مصرف و تجارت باشد، پذیرفته است و صید برای تفریح، نکوهیده بوده و یک عمل لهوی به حساب می‌آید.
تذکر:
ملاک در لهوی بودن صید این است که «هرگونه صید تفریحی که مورد نیاز برای زندگی شخصی یا تجارت یا امثال آن نباشد، لهوی محسوب می‌شودکه خوردن گوشتِ صیدِ لهوی اشکال ندارد اما عمل صیدِ لهوی حرام بوده و تنها حکم خاص آن، تمام بودن نماز در سفر است.

شیوه‌های مختلف صید و احکام آنها

ابزار و شیوه‌های صید در مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. تور، جریان الکتریسیته و قلاب، داروهای مرگ آور و غیره از جمله این ابزارهای صید ماهی بشمار می‌روند. که به اختصار، تعدادی از این ابزارها و شیوه‌های صید را بیان می‌کنیم.
ابزارهای صید عبارتند از:

أ) تور ماهیگیری

مرسوم‌ترین صید ماهی در آب‌های شمال و جنوب ایران، صید با تور ماهیگیری است. که در این روش، صیادان با رفتن در دل دریا و انداختن انداختن، ماهیانِ گرفتار شده در تور را، صید می‌کنند. که چه بسا تعدادی از آنان به خاطر گرفتار شدن در تور، بصورت مرده صید می‌شوند.
حکم فقهی:
·بنابر نظر مشهور، اگر ماهی در تور بمیرد، خوردنش حلال است.

ب) جریان الکتریسیته

از جمله شیوه‌های صید، استفاده از جریان الکتریسیته است.
صیادان، به ویژه دارندگان استخرهای پرورش ماهی، با جریان برق در آب، ایجاد شوک کرده و ماهیان را به راحتی صید می‌کنند. در این نوع صید، بعضی ماهی‌ها و آبزیان به علت شوک قوی برق، جان می‌دهند، که خوردن آنها، حرام است. استفتاء:
·سوال: اگر بعضی از ماهی‌ها به وسیله اتصال برق، در داخل آب بمیرند و با ماهی‌های نیمه جان که به واسطه شوک برق از آب گرفته می‌شوند مخلوط شوند، خوردن آنها جایز است؟
پاسخ: اگر ماهیِ مرده و حرام با ماهی‌های حلال مخلوط شود و مجموعاً مقدار محدود و کمی باشند، از همه آنها باید اجتناب شود.

ت) داروهای شیمیایی

یکی دیگر از شیوه‌های صید، استفاده از داروهای مرگ آور است. برخی صیادان داروهای مرگ آور را با خمیر مخلوط کرده و در رودخانه‌های عمیق می‌ریزند ماهی‌ها پس از خوردن آن، مَست بی حال شده و بر روی آب ظاهر می‌شوند و به راحتی قابل صید می‌باشند که اگر زنده صید شوند، خوردنشان حلال بوده و اگر به صورت مرده صید شوند، خوردنشان حرام است.

ث) مواد منفجره

شیوه صید عده‌ای از صیادان، استفاده از نارنجک و یا دیگر موادّ منفجره است به طوری که دراثر موج انفجار، ماهی‌ها به صورت مرده و یا نیمه جان روی سطح آب قرار گرفته و صید می‌شوند. و حکم این دسته از ماهیان همانند حکم صید به صورت داروهای شیمیایی است که در صورت صیدِ زنده، خوردنشان حلال و الّا اگر به صورت مرده صید شوند خوردنشان حرام است.

ج) تخلیه آب

از جمله شیوه‌های صید در استخرهای پروش ماهی، روش تخلیه آب است، که در این روش به نیّت صید ماهی، آب را تخلیه می‌کنند امّا نکته قابل توجه اینکه، قبل از مردن ماهیان، باید آنها را با دست یا به وسیله دیگر، گرفته تا صید صدق کند و الّا اگر آب را تخلیه کنند تا ماهی‌ها جان دهند و سپس اقدام به جمع آوری آن کنند، تذکیه صید، صدق نکرده و حرام می‌شوند.
حکم فقهی:
·اگر آب فرو رود و ماهی در خشکی بماند، چنان چه پیش از آن که بمیرد، با دست یا به وسیله دیگر، کسی آن را بگیرد، بعد از جان دادن، حلال است.
استفتاء:
·سؤال: چنانچه دریچه تخلیه آب حوضچه‌های پرورش ماهی را به نیّت صید ماهی باز کرده تا آب کاملاً تخلیه شده و ماهی‌ها جان دهند، صید محسوب می‌شود و ماهی‌ها حلال است؟ پاسخ: اگر در همان حال ماهی‌ها جان داده‌اند، صید محسوب نشده و تذکیه نمی‌شوند. مگر آنکه با دست یا به وسیله دیگر کسی آن را بگیرد که در این صورت بعد از جان دادن حلال است.

ح) تغییر مسیر آب

شیوه تغییر مسیر آب از جمله شیوه‌های صید در رودخانه هاست، که در اثر آن، مسیر آب، خشک شده و ماهی‌ها به راحتی صید می‌شوند.
حکمفقهی:
·اگر ماهی از آب بیرون بیفتد یا موج آن را بیرون بیاندازد یا آب فرو رود و ماهی در خشکی بماند، چنان چه پیش از آن که بمیرد، با دست یا به وسیله دیگر، کسی آن را بگیرد، بعد از جان دادن، حلال است.
استفتاء:
·سؤال : مورد دیگری از صید که رایج است، این است که اگر رودخانه دو شطّ باشد، یعنی دو خطّ جریان داشته باشد و آب را از یکی از این دو شطّ به دیگری برگردانند به شکلی که آب شطّ مذکور خشک شود و ماهی‌ها در خشکی واقع شوند، بفرمایید أوّلاً آیا این نوع صید از حیث شرعی جایز است؟ و ثانیاً در صورت جایز بودن، اگر ماهیها پیش از دسترسی به آنها بمیرند، چه حکمی دارد؟
پاسخ : ماهی‌هایی که در شطّ وارد می‌شوند، اگر زنده از آب گرفته شوند حلال هستند، اما آنچه داخل شطّ می‌میرند حلال نیستند.

صید با ابزار غصبی

استفتاء:
·سؤال: اگر کسی با غصب کردن یا سرقت تور ماهیگیری به صید ماهی بپردازد حکمش چیست؟
پاسخ: استفاده از ابزار غصبی، هر چند جایز نیست ولی باید اجرت المثل آن را به صاحبش بپردازد، اگرچه درآمد حاصل از آن حلال است.

استفاده از بیت المال برای صید

شیلات، وابسته به وزارت جهاد کشاورزی است و امکانات آن، بیت المال شمرده می‌شود. افرادی که در شیلات کار می‌کنند، حقّ ندارند از امکانات آن، استفاده شخصی کرده و با قایق‌های شیلات، برای نیازهای شخصی خویش، اقدام به صید کنند. امکانات صید در شیلات، امانت مردم نزد کارمندان شیلات است و لذا کارمندان شیلات باید امانتدار مردم باشند. قرآن کریم در سزای خیانت می‌فرماید:
وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ «و هر که خیانت کند، در روز رستاخیز، آنچه را در آن خیانت کرده با خود (به صحنه محشر) می‌آورد.»
استفتاء:
·سؤال: این جانب اقدام به استفاده شخصی از بیت‌المال کرده‌ام، وظیفه من برای برئ‌الذّمه شدن چیست؟ استفاده شخصی از امکانات بیت المال تا چه حدّی برای کارمندان جایز است؟ و در صورتی که با اذن مسئولین مربوطه باشد، چه حکمی دارد؟
پاسخ: استفاده کارمندان از امکانات بیت المال در ساعات رسمی کار، به مقدار متعارفی که مورد ضرورت و نیاز است و شرایط کاری بیانگر اذن به کارمندان در این مقدار از استفاده است، اشکال ندارد و همچنین استفاده از امکانات بیت المال با اذن کسی که از نظر شرعی و قانونی حق اذن دارد، بدون اشکال است. در نتیجه، اگر تصرفات شخصی شما در بیت المال به یکی از دو صورت مذکور باشد، چیزی در این رابطه به عهده شما نیست، ولی اگر از اموال بیت‌المال استفاده غیر متعارف کرده باشید و یا بدون اذن کسی که حقّ اذن دارد، بیشتر از مقدار متعارف استفاده نمایید، ضامن آن هستید و باید عین آن را اگر موجود باشد به بیت‌المال برگردانید و اگر تلف شده باشد، باید عوض آن را بدهید و همچنین باید اجرت المثل استفاده از آن را هم در صورتی که اجرت داشته باشد به بیت‌المال بپردازید.
صید ماهیان بی فلس
همه ماهی‌ها برای خوردن خلق نشده‌اند صیادان باید ماهی‌های دارای فلس را صیند کنند. گاهی صیادان پس از آن که تور یا قلاب ماهی گیری را از آب بیرون می‌آورد، داخل تور، ماهیان بی فلسی را مشاهده کرده و آنرا در خشکی انداخته تا جان بسپارند اگرچه این دسته از ماهیان، بی فلس و حرام بشمار می‌آیند اما عدم بهره بری از آن دلیل بر زائد بودن آن نبوده و سزاوار است دوباره در آب گذاشته تا ادامه حیات دهند.

صید بی رویه و بحران محیط زیست

در زمان‌های سابق، صید ماهی هیچ تهدیدی برای محیط زیست نبوده است. امّا امروزه، به علت افزایش جمعیت و پیشرفت صنعت صید، سبب شده تا صید بی رویه ماهی و همچنین صید در فصل تخم ریزی، محیط زیست را به خطر انداخته و باعث کمیاب شدن بعضی از ماهیان و خطر انقراض آنان شده است، از این رو دولت‌ها، برای حفظ محیط زیست و عدم انقراض بعضی از ماهیان، قوانینی وضع کرده و جرائمی را برای متخلفان این امر درنظر گرفته‌اند.
ماده ۲۲بند «ج» قوانین شیلات ایران:
·شرکت سهامی شیلات ایران می‌تواند صیادانی را که مرتکب یک یا تمام جرایم زیر شده باشند، به دادگاه معرفی نماید. دادگاه نسبت به مراتب و درجات جُرم ، مرتکبین را به پرداخت جزای نقدی از یک میلیون (۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال تا ده میلیون (۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال و مصادره محصولات صیادی و ابزار و آلات صید محکوم می‌نماید:
۱. صید در مناطق ممنوعه ؛
۲. صیدِ گونه‌هایی که صید آنها ممنوع شده است.
استفتاء:
·سؤال : شکار و صید بی رویّه آبزیان، که موجب نابودی نسل آنها خواهد شد، از لحاظ شرعی چه حکمی دارد؟
پاسخ : اگر موجب ضرر و زیان جامعه گردد حرام است.
تبصره:
·اگرچه صید ماهی به صورت قاچاق، غیر قانونی و خلاف است و صیادان متخلف باید مجازات شوند؛ اما خوردن ماهی‌هایی که بدون مجوز، صید می‌شوند، حلال است.

صید ماهی توسط زنان

جزیره «هنگام» به دهکده ماهیگیری شهرت دارد. در قدیم، مَردهای این جزیزه، برای کار با لِنج‌های بزرگ، به آن سوی آب‌ها سفر می‌کردند و زن‌ها و بچه‌ها در جزیره‌ای باقی می‌ماندند که چیزی برای خوردن در آن پیدا نمی‌شد. آب شور و زمین بی حاصل، زنان را برای تهیه غذا، راهی دریا می‌کرد، تا مردان جزیره با پول و آذوقه از راه برسند. این گونه بود که زنانِ جزیرهِ «هنگام» ماهیگیر شدند. ماهیگیران تکه‌ای از گوشت ماهی مرکب را به قلاب می‌زنند و آن را با وزنه‌ای به عمق آب می‌فرستند. آنان مقداری از ماهی‌های صید شده را به خانه می‌برند و بقیه را به سمّاک «ماهی فروش» می‌فروشند .
از نظر اسلام اگرچه زنها می‌توانند به کار و اشتغال زایی بپردازند اما از آنجایی که لازمه صید، بودن در آب است حفظ حجاب و نشان ندادن زینت از تأکیدات قرآن کریم است که می‌فرماید:

به زنان باایمان بگو: ... و زینت خود را [مانند گوشواره و گردن بند] [در برابر کسی‏] آشکار نکنند مگر مقداری که [طبیعتاً مانند انگشتر و حنا و سرمه، بر دست و صورت‏] پیداست، و [برای پوشاندن گردن و سینه‏] مقنعه‌های خود را به روی گریبان‌هایشان بیندازند، و زینت خود را آشکار نکنند مگر برای شوهرانشان، یا پدرانشان...

پرورش ماهی در استخر غصبی

اسلام ارزش فراوانی برای اموال مردم قائل است. لذا اگر کسی با حیله و نیرنگ، زمین شخصی دیگر را غصب کند تا به پرورش ماهی اقدام کند علاوه بر آنکه مرکتب گناه بزرگی شده، نماز خواندن در آن مکان را هم باطل دانسته.پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)فرمود: کسی که به ناحق زمینی را بگیرد، باید خاک آن را تا محشر به دوش می‌کِشد.
حکم فقهی:
أ)نماز در زمین غصبی، باطل است؛ هر چند روی جا نماز و تخت باشد.

به کار گرفتن افراد در صید

زندگی بشر، زندگی جمعی است. اداره این زندگی جز از طریق تعاون و خدمت متقابل، امکان‌پذیر نیست، اگر همه مردم در یک سطح از نظر زندگی، استعداد باشند، اصل تعاون و خدمت به یکدیگر و بهره‌گیری هر انسانی از دیگران، متزلزل می‌شود. خداوند منان، برخی از افراد را از تمکّن بیشتری بهرمند کرده تا افرادی را که از بهره مادی کمتری برخوردارند به کار گرفته شوند تا در مقابل زحماتی که مُتحمِّل می‌شوند، استحقاق مزد پیدا کنند.

قرآن می‌فرماید:

« آیا آنان هستند که رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ما در زندگی دنیا معیشت آنان را میانشان تقسیم کرده‌ایم، و برخی را از جهت درجات [فکری و مادی‏] بر برخی برتری داده‌ایم؛ تا برخی از آنان، برخی دیگر را [در امر معیشت و سایر امور] به خدمت گیرند و رحمت پروردگارت از آنچه آنان جمع می‌کنند، بهتر است.»

متأسفانه بعضی از صیادان و کارفرمایان، مزد کارگران را با تأخیر زمانی زیادی پرداخت می‌کنند و یا اصلاً پرداخت نمی‌کنند. که شرع مقدس به شدت از این کار نهی کرده و برای کسانی که نسبت به حقوق زیر دستان، سهل انگاری می‌کنند وعده عدم مغفرت داده است.

پیامبر اکرم۲فرمود«خداوند آمرزنده هر گناهی است مگر کسی که مزد کارگر یا مهریه زنی را غصب کند»

معرفی ماهی‌های خاویاری، تزئینی و میگو

ماهی‌های خاویاری

دریای خزر مهم‌ترین منبع ماهیان خاویاری در جهان است بطوری که حدود ۹۰ درصد از خاویار غیر پرورشی عرضه شده به بازارهای جهانی، محصول این دریا است. شرایط زیستی حاکم بر سواحل جنوبی خزر، خاویار ایران را از بالاترین کیفیت در بازارهای جهانی برخوردار کرده است. لذا اداره شیلات، صید این ماهی‌ها را به علت درخطر افتادن نسل آنان ، غیرقانونی اعلام کرده است.

پنج گونه از ماهیان خاویاری در دریای خزر وجود دارد که عبارتند از :

۱.فیل ماهی یا بلوگا؛
۲.تاس ماهی ایرانی یا قره برون؛
۳.تاس ماهی روسی یا چالباش؛
۴.شیپ؛
۵.اوزون برون یا سوروگا.
6.فیل ماهی یا بلوگا: بزرگترین عضو این خانواده است که در دریای خزر زیست می‌کنند و به همین واسطه به فیل ماهی معروف است. مرغوب‌ترین خاویار از این گونه استحصال می‌گردد.
7.تاس ماهی یا قره برون: این گونه، بومی سواحل ایران است و خاویار آن رنگ‌های متنوعی از رنگ طلایی تا خاکستری تیره را در بر می‌گیرد.
8.تاس ماهی روسی یا چالباش: مهم‌ترین گونه تاس ماهیان در شمال دریای خزر محسوب می‌گردد و در بخش‌های جنوبی نیز یافت می‌گردد.
9.شیپ: این گونه از جمله ماهیان نادر و کمیاب در دریای خزر محسوب می‌گردد، به طوری که در معرض انقراض قرار گرفته و صید آن ممنوع است.
10.اوزون برون یا سوروگا: کوچک‌ترین عضو 5 گونه بومی خزر بوده که به واسطه پوزه بلند و شکل منحصر به فرد آن به نام اوزون برون (دماغ بلند به زبان ترکی) معروف است. خاویار آن از نظر ظاهری ریزتر از بقیه، اما از نظر طعم و مزه دلچسب تر از بقیه گونه‌ها می‌باشد.

ماهی اوزون برون

در زمان حضرت ره در فلس دار بودن و عدم فلس دار بودن ماهی اوزون برون اختلاف شده که کارشناسان معتقد بودند اوزون برون از جمله ماهیانی هستند که فلس دار بوده لذا به دستور امام خمینی ره سمیناری در سال ۱۳۶۲ برای اثبات فلس داشتن ماهی اوزون، تشکیل شده که ما در این قسمت متن کامل سمینار را بیان می‌کنیم:

«در نیمه سال ۱۳۶۲ پیرو بررسی حلّیت یا حرمت تاسماهی، فیل ماهی و ماهی ازون برون، سمیناری در بندر انزلی مُتشکل از نماینده امام ره در استان گیلان و عده‌ای از روحانیون گیلان، مازندران، قم و دفتر امام ره و همچنین با حضور جمعی از اهل عرف و ماهی شناسان و اساتید علوم زیست شناسی و متخصّصان مورد اعتماد برگزار گردید.

در این سمینار، متخصّصان با دست خط خود نوشته‌اند و امضا کردند که انواع تاسماهیان دریای خزر، ماهی ازون برون، شیپ و فیل ماهی در قسمت‌هایی از بدنشان مخصوصاً بر روی ساقه بالاییِ باله دُمی، دارای فلس‌های لوزی شکل می‌باشند.
اسامی متخصّصانِ امضا کننده بدین شرح است:
۱.دکتر غلام حسین وثوقی: دکتر در رشته ماهی شناسی از دانشگاه هامبورگ؛
۲.دکتر بابا مخیّر: دانشیار دانشکده دام پزشکی تهران؛
۳.دکتر قباد آذری تاکامی: استاد یار دانشکده پزشکی؛
۴.آقای هوشنگ قیاسی: کارشناس آبزیان و متخصّص تکثیر و پرورش ماهی و ماهی شناسی از انگلستان؛
۵.دکتر بهیار جلالی جعفری: کارشناس آبزیان؛
۶.آقای علیرضا فردوسی: سرپرست واحد آبزیان؛
۷.آقای مهدی یوسفیان: کارشناس تکثیر و پرورش ماهی؛
۸.آقای محمد سعید: لیسانسیه زیست شناسی و سرپرست بخش تحقیقات آبزیان سازمان حفاظت محیط زیست؛
۹.آقای مهدی گل سخن: فوق لیسانس در رشته ماهی شناسی و تکثیر ماهی؛
۱۰.آقای ابوالقاسم شریعتی فیض آبادی: فوق لیسانس در رشته ماهی شناسی و تکثیر و پرورش ماهی شیلات ایران.»

خاویار

ماهی‌های تزئینی

متأسفانه یکی از کارهای ناپسندی که در جامعه ما بالخصوص در ایام عید رواج دارد، فروش ماهی‌های قرمز است. خدای متعال برای همه موجودات هستی، حتی برای ماهی‌های زینتی که برخی آنرا در ایام عید خریداری می‌کنند و در تُنگ شیشه‌ای کوچک قرار می‌دهند حقی قائل شده. زندانی کردن ماهیان در تُنگ‌های بسیار کوچک، و بازی کردن کودکان با این دسته از ماهیان، درحقیقت آزار رساندن به آفریده خداست.

افرادی که این دسته از ماهیان را در چنین مکان‌هایی نگهداری می‌کنند، باید به موقع به آنها غذا بدهند، آب آن را به موقع تعویض کنند و از دست کودکان دور نگه دارند، زیرا چنین ماهیانی به مراقبت بیشتری نیازمند. که در صورت عدم مراقبت‌های لازم، عُمرشان کوتاه شده و می‌میرند. لذا سزاوار است که پس از پایان تعطیلات عید، ماهی‌ها را در رودخانه، دریا و یا استخرهای بزرگ، رها کنند.

·متأسفانه برخی افراد برای منافع مادی خود، اقدام به رنگ کردن ماهی‌های معمولی، کرده و آنها را با نام ماهی قرمز و تزیئنی می‌فروشند که باعث مرگ زودرس این دسته از ماهیان می‌شود.

میگو (اربیان ، روبیان)

میگو از آبزیان حلال گوشت بوده و مانند ماهی تذکیه می‌شود، یعنی حلال بودن آن، مشروط به زنده گرفتن آن، از آب است. میگوهای مشهور خلیج فارس عبارتند از :
۱. میگوی ببری سبز؛
۲.میگوی سفید هندی؛
۳. میگوی موزی؛
۴. میگوی سفید؛
۵. میگوی خنجری؛
مرجان‌های دریایی

مرجان‌های که در زیر دریاها قرار دارد، شگفتی‌هایی است که انسان تازه بدان دست یافته. گیاهان دریایی زیر آب، همانند شهری چراغانی است که انسان از دیدن آن، به یاد عظمت خالقی هستی افتاده که«یا مَن فِی البَحرِ عَجَائِبُه» ای کسی که عجائبش در دریاست. امروزه دانشمندان و دولت‌ها سعی در حفظ این گونه صخره‌های دریایی می‌کنند. از این رو، سزاوار است صیادان مراقب گیاهان دریایی باشند تا مبادا این گیاهان بسیار زیبا آسیب ببینند. 

منع آزار آبزیان

در فقه اسلام، ادرار کردن در لانه حیوانات و آب راکد و جاری مکروه دانسته شده زیرا مایه آزار برخی موجودات است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) از ادرار کردن در آب جاری جز هنگام ضرورت نهی کرده و فرمود: در آب آبزیانی هستند و همچنین از ادرار در آب راکد نهی کرده و فرمود: موجب کم خردی است.
نکته:
علاقه مشتریان به خرید ماهی زنده، سبب شده تا بعضی فروشندگان برای فروش ماهی‌های زنده، آنها را در درون ظرفهای کوچکی قرار داده و در معرض دید همگان قرار می‌دهند که همین امر عاملی شده تا تعدادی از ماهیان بزرگ در این گونه ظرف‌ها، با کاهش اکسیژن مواجه شده و با سختی فراوان به حیات خود ادامه دهند که این یکنوع دیگری از آزار آبزیان بشمار می‌آید.

احکام سفر دریایی

نماز، انسان را با خالق هستی پیوند می‌زند. صیادان در همه حال به ویژه در سختی‌ها و هنگام روبه رو شدن با امواج خروشان دریا، به این نیاز، بیشتر پی برده که انسان، محتاجِ نماز است و در عرصه‌های خطر، محتاج تر.
صیادان علاوه بر آنکه باید به نماز اوّل وقت، مقیَّد باشند باید احکام مربوط به نماز در دریا را هم یاد بگیرند، مثلاً باید بدانند که چگونه قبله شناسی کنند؟آیا خواندن نماز در کشتی در حال حرکت صحیح است یا خیر؟ و ده‌ها سؤال دیگر که ما در اینجا تنها به یک نمونه از احکام شرعی نماز در دریا بَسَنده می‌کنیم.
أ) نماز خواندن در وسائل نقلیه‌ای که موجب حرکت و تکان خوردن انسان نمی‌شود و انسان در آن وسائل آرامش دارد؛ مثل کشتی، هواپیما، قطار با رعایت شرایط‌نماز، مثل قبله، اشکال ندارد. ولی اگر عرفاً با استقرار و طمأنینه منافات داشته باشد مثل قایق و ماشین سواری صحیح نیست مگر در حال ضرورت و تنگی وقت.
صیادان علاوه بر احکام نماز، باید احکام مربوط به میت(اعم از غسل، کفن و دفن) را فرا گرفته که در صورت مشاهده چنین مسأله‌ای، قدرت بر غسل و کفن و دفن میت را داشته باشند.
ب) اگر کسی در کشتی بمیرد، چنانچه جسد او فاسد نمی‌شود و بودن او در کشتی مانعی ندارد، باید صبر کنند تا به خشکی برسند و او را در زمین دفن کنند وگرنه، باید در کشتی غسلش بدهند و حنوط و کفن کنند و پس از خواندن نماز میّت چیز سنگینی به پایش ببندند و به دریا بیندازند یا او را در خمره بگذارند و درش را ببندند و به دریا بیندازند و اگر ممکن است باید او را در جایی بیندازند که فوراً طعمه حیوانات نشود.

آثار صید در زندگی اقتصادی

برکات صید فقط شامل صیادان نمی‌شود ؛ بلکه بسیاری از مردم از آن بهره مند می‌شوند، اکنون به معرفی برخی از آنان می‌پردازیم:
أ) صیادان، نخستین افرادی هستند که از صید بهره می‌برند.
ب)ماهی فروشان
که با فروش ماهی‌های صید شده، مخارج زندگی خود را تأمین می‌کنند.
ت) سازندگان کشتی و قایق کشتی یا قایق از چوب ، میخ ، آهن و غیره ... ساخته می‌شود. اکنون بسیاری از چوب بُری‌ها ، فروشندگان آهن از برکات صید رونق گرفته و تعداد بسیاری از افراد جامعه را در کارگاهای خود مشغول به کار ساخته‌اند.
در گِروِرونق صیادی است. اکنون هزاران نفر در کارگاه‌های ساخت قایق ، کشتی ، صنایع وابسته به آن کار می‌کنند.
ث) وسایل صیادی
ساخت وسایل صیادی، مانند تور ماهیگیری، چوب پنبه، سُرب و طناب، در بسیاری از کارگاه‌ها اشتغال زایی خوبی را برای جوانان به وجود آورده است.
ج) صادرات صید
شده تا عده‌ای دیگر امروزه به دلیل پیشرفت صنایع حمل و نقل و کنسروسازی شرائطی فراهم شده از آثار صید بهره‌مند شوند.

توصیه به صیادان

۱.صیادان به علت خطرات زیاد صید مثل مواجه شدن با امواج خروشان دریا و غرق شدن، گم کردن راه، کمبود سوخت و مواد غذایی، خراب شدنکشتی و ... باید قبل از رفتن به دریا، کار خود را با نام خداوند و دعا و صدقه آغاز کنند.
امام صادق(علیه السلام) فرمود: صدقه با دست خود ، انسان را از مرگ بَد و هفتاد نوعبلاء،حفظ می‌کند. و در حدیثی دیگر فرمود: هر کس از بلایی بترسد که به او برسد و پیش از رسیدن آن بلاء، دربارهٔ (برطرف شدن) آن، دعا کند، خدای عز و جل هرگز آن بلاء، را به او نشان نمی‌دهد.»
۲.یکی از واجبات مهم صیادی، دانستن شناست.
۳.صیادان باید لوازم اولیه صید و همچنین لباس‌های غریق نجات را، همراه داشته باشند؛ اگرچه مدت حضورشان در دریا بسیار کم باشد.
۴. صیادان از جمله اقشار زحمتکشی هستند که «رزقشان صددرصد خدادادی و از طریق حلال و به صورت طبیعی است، مثل دو نفر که مشغول ماهیگیری می‌شوند، یکی صدها ماهی در توری که او افکنده صید می‌شود، ولی دیگری چند ماهی به تور صید می‌کند. و همین امر زمینه ساز توجه بیشتر آنان بسوی خدا شده و باید از حسادت نسبت به یکدیگر دوری بورزند که وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْق‏» و خداست که رزق بعضی افراد را بر بعضی دیگر برتری داده است.

برخی از قوانین شیلات ایران

۱. بنادر صیادی تحت سرپرستی و نظارت شیلات اداره خواهد شد.
۲. به منظور حمایت از فعالیت‌های صید و صیادی:
الف.شیلات می‌تواند مالکان شناورهای صید صنعتی ایرانی و خارجی را ملزم به بیمه نمودن شناورهای خود نزد بیمه گران ایرانی یا دارای نمایندگی در ایران برای جبران خسارت احتمالی وارده از جانب این شناورها در محدوده آب‌های ساحلی به شناورهای صید ساحلی بنماید.
ب.صندوق بیمه محصولات کشاورزی مکلف است نسبت به بیمه نمودن محصولات صید شده و سایر شرکتهای بیمه نسبت به بیمه نمودن ابزار و آلات صید اقدام نماید.
ج. شرکت سهامی شیلات ایران، هنگام صدور پروانه صید و صیادی برای کلیه شناورها، موظف است قبلاً بیمه نامه شناور و ابزار و ادوات را دریافت نماید.
۳.حمل و استفاده از ابزار و ادوات صیادی غیر مجاز و همچنین موادی از قبیل مواد منفجره ،سمی و یا برقی که باعث ضعف، بیماری و یا مرگ آبزیان شوند، ممنوع می‌باشد.
۴.انجام هرگونه فعالیت تکثیر و پرورش آبزیان با کسب مجوز از شرکت سهامی شیلات ایران، توسط اشخاص حقیقی و حقوقی که دارای شرایط مندرج در این قانون و مقررات اجرایی آن هستند، مجاز می‌باشد.
۵. چنان چه ایجاد مزارع و تاسیسات تکثیر و پرورش آبزیان باعث خسارت به منابع آبزی شود، صدور مجوز تکثیر و پرورش ممنوع خواهد بود. در صورتی که تاسیسات تکثیر و پرورش در معرض آلودگی یا بیماری‌های مسری باشند، شیلات موظف است دستور اتخاذ تدابیر حفاظتی لازم را صادر نماید.
۶.ماده 22:
(الف) هر شناور صیادی خارجی که بدون کسب پروانه لازم پیش بینی شده در این قانون، اقدام به انجام فعالیت صیادی در آبهای مذکور در ماده۲ این قانون بنماید، به پرداخت جزای نقدی از دو میلیون ریال تا یکصد میلیون ریال و مصادره محصولات صیادی محکوم می‌گردد.
علاوه بر مجازات فوق الذکر، دادگاه می‌تواند شناور صیادی، آلات و ادوات صید و سایر ابزار موجود در شناور را نیز مصادره نماید.
(ب) مرتکبین جرایم ذیل:
۱. انجام فعالیت صیادی اشخاص ایرانی بدون کسب پروانه لازم پیش بینی شده در این قانون،
۲.انتقال غیر مجاز محصولات صیادی از شناور به شناورهای غیر مجاز،
۳.عرضه و انتقال آبزیان به منظور تکثیر و پرورش آنها بدون داشتن گواهی بهداشتی،
۴.فروش آلات و ادوات صیادی غیر مجاز،
۵.تغییر مسیر ، ایجاد موانع فیزیکی و احداث هرگونه تأسیسات غیرمجاز در رودخانه‌هایی که به عنوان مسیر مهاجرت یا تکثیر طبیعی آبزیان تعیین شده‌اند،
۶.ایجاد هرگونه آلودگی یا انتشار بیماری‌های مسری و تخلیه فاضلاب‌های صنعتی و هرگونه مواد آلاینده که باعث خسارت به منابع آبزی شود.
با حکم محاکم قضایی ، محکوم به پرداخت جزای نقدی تا سه برابر ارزش محصول (متناسب با نوع تخلف، ظرفیت شناور، میزان و نوع صید) برای موارد ۱، ۲، ۳ و یا یک تا پنج میلیون ریال برای سایر موارد می‌شود. بعلاوه ، دادگاه می‌تواند محصولات صیادی و پرورشی و یا حاصل فروش آنها و آلات و ادوات صید و سایر ابزار و مواد به کار رفته در ارتکاب جرایم را مصادره نماید و واحد آلاینده را نیز تا رفع نقص از ادامه کار باز دارد.
در صورت تکرار جرایم مقرر در این بند، دادگاه علاوه بر مجازات مقرر، آلات وادوات صید و سایر ابزار و ادوات به کاررفته در ارتکاب جرایم مذکور را مصادره می‌نماید.
(ج) شرکت سهامی شیلات ایران می‌تواند صیادانی را که مرتکب یک یا تمام جرایم زیر شده باشند به دادگاه معرفی نماید. دادگاه نسبت به مراتب و درجات جرم، مرتکبین را به پرداخت جزای نقدی از یک میلیون (۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال تا ده میلیون (۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال و مصادره محصولات صیادی و ابزار و آلات صید محکوم می‌نماید:
۱.صید در مناطق ممنوعه،
۲.صید گونه‌هایی که صید آنها ممنوع شده است،
۳.صید گونه‌هایی که برای آنها اجازه لازم دریافت نشده است،
۴.فعالیت شناورهای صیادی صنعتی در مناطق صید ساحلی،
۵. صید با آلات و ادوات و مواد غیرمجاز و یا نگاهداری این گونه آلات و ادوات و مواد در شناور بدون کسب مجوز از شیلات،
۶. حمل و نگهداری محصولات صید شده غیر مجاز در شناور،
۷.عدم ارسال اطلاعات مربوط به ماده ۱۶ این قانون و یا ارائه اطلاعات غیر واقعی مربوط به صید و فعالیت‌های تکثیر و رورش انجام شده و به ترتیب مقرر در این قانون ومقررات اجرایی آن،
۸.عدم رعایت مقررات مربوط به در معرض دید قرار دادن علایم، اسامی، حروف و شماره‌هایی که شناسایی یا تعیین هویت شناور را ممکن می‌سازد.
(د) صید، عمل آوری، عرضه، فروش ، حمل و نقل ، نگهداری واردات و صادرات انواع ماهیهای خاویاری و خاویار ، بدون اجازه شیلات ممنوع است و مرتکب و مرتکبین به جزای نقدی تا سه برابر ارزش محصول (متناسب با نوع و میزان صید) و حبس یک تا سه ماه محکوم می‌شوند.
در صورت تکرار جرایم مقرر در این بند، دادگاه ، مرتکب یا مرتکبین را علاوه بر جزای نقدی مقرر ، به نودویک روز تا شش ماه حبس تعزیری محکوم می‌نماید.
۷.ماده 23:
آئین نامه‌های اجرایی مورد نیاز این قانون ظرف مدت ۳ ماه ، به پیشنهاد وزارت جهاد سازندگی با هماهنگی سازمان حفاظت محیط زیست، تهیه و به تصویب هیات وزیران می‌رسد. قانون فوق، مشتمل بر بیست و سه ماده و پنج تبصره در جلسه علنی روز سه شنبه مورخ چهاردهم شهریور ماه یکهزار وسیصد وهفتاد وچهار مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۲۲/۶/۱۳۷۴ به تایید شورای نگهبان رسیده است. علی اکبر ناطق نوری، رئیس مجلس شورای اسلامی.

فصل دوم: احکام تذکیه صید

شرط تذکیه

تذکیه ماهی، به این است که اگر ماهی فَلْس‌دار را (به هر شکل و از هر نوعی که باشد، خواه فلس آن کم باشد یا زیاد، کوچک باشد یا درشت، حتّی ماهیانی که فلس آنها سُست است و در دام می‌ریزد) زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد، پاک و خوردن آن حلال است. آنچه که مهم است اینکه فلس ماهی باید با چشم عادی و بدون وسایل ذرّه بین دیده شود. امام صادق (علیه السلام) فرمود : ماهی فلس دار را بخور و ماهی بی فلس را نخور
در روایتی از حضرت امیر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «هرگاه مردی، ماهی را صید کند و آن ماهی تکان می‌خورد و دُمهای خود را به حرکت در می‌آورد و چشم‌های خود را به هم می‌زد تذکیه ماهی به شمار می‌آید»
کسی که ماهی را صید می‌کند، لازم نیست شیعه و مسلمان باشد و در وقت صید، نام خدا را ببرداز امام صادق(علیه السلام) دربارهٔ صید ماهیان سؤال شد که اگر بسم الله نگویند، چه حکمی دارد ؟ آن حضرت فرمود: اگر ماهی را زنده از آب بگیرند، اشکال ندارد. لذا صید ماهی اهل تسنن و کسی که مسلمان نیست، برای ما حلال است.
استفتاء:
·سؤال : آیا ماهی را می‌توان از یک مسلمان سنّی خرید، در حالی که نمی‌دانیم آن پولک دارد یا نه؟
پاسخ: خریداری، جایز است؛ لیکن اگر پولک دار بودن آن احراز نشود خوردن آن جایز نیست.
·در خرید ماهی از غیر مسلمانان، باید معلوم شود که ماهی فلس داشته و زنده از آب شده و پس از گرفتن، در خارج آب جان داده که در این صورت خوردنش حلال است. اما اگر معلوم نباشد و فروشندهٔ غیر مسلمان، خودش بگوید که آن را زنده گرفته‌ام حرام است- مگر آنکه از حرف او یا از راه دیگر علم و اطمینان حاصل شود- اما اگر از نحوه صیدشانو در فلس داشتن ماهی شک باشد، خوردنش جایز نیست.

از بین رفتن فلس‌ها بخاطر تغییرات آب و هوایی و یا تغذیه خاص

استفتاء:
·سؤال: بعضی ماهیان به علت تغذیه خاص یاتغییرات آب و هوایی، به مرور زمان پولک‌های خود را از دست می‌دهند و نسل بعدی آنها بدون پولک می‌شود آیا این دسته از ماهیان، پولکدار به حساب می‌آیند یا غیر پولکدار؟
پاسخ: ماهی‌هایی که در اصل خلقتشان فلس دار باشند - هرچند از جهت عارضی فلس از او جدا شده- اگر زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد پاک و خوردن آن حلال است.

فصل اول: احکام فروش

چوب زدنماهی

آغاز فعالیت ماهی فروشان با چوب زدن ماهی شروع می‌شود. صیادان ماهی‌ها را وارد بازار ماهی فروشان می‌کنند و پس از مراسم چوب زنی، هر یک از فروشندگان سهم خریداری شده خود را بر می‌دارد و برای فروش به مغازه خود می‌برد. مراسم چوپ زنی بدین شرح است:
در بازار ماهی‌فروش‌ها، ماهی‌ها را که تازه صید شده‌اند و هنوز نفس نفس می‌زنند، روی هم می‌ریزند و یک نفر «چوب‌زن» می‌شود. چوب‌زن معمولاً امینِ اهالیِ بازارِ ماهی‌فروشی‌ها است و حرفش اعتبار دارد. همیشه چوب‌زن، قیمتی برای فروش ماهی نمی‌دهد. بلکه گاهی کارشناس مطلع هم در بازار حضور دارد و قیمت پایه می‌دهد و حراج ماهی‌ها آغاز می‌شود.
چوب‌زن پایین‌ترین قیمت کارشناس را اعلام می‌کند. قیمت‌ها برای هر کیلو یا هر عدد ماهی تعیین می‌شود. انگشت نشانه‌چوب‌زن هر بار که بالا می‌رود قیمت هم کمی بیشتر می‌شود تا آن جا که خریدار پیدا شود. قیمت‌ها سقف دارند و بازار نرخ معین دارد. اگر خریداری پیدا نشود، چوب‌زن تا قیمتی شمارش را ادامه می‌دهد و ماهی‌های بدون خریدار، قسمت ماهی‌گیران و ماهی‌فروشان شهر می‌شوند و در بازار سنتی به فروش می‌رسند. ماهی‌های چوب‌خورده و فروخته‌شده هم دسته‌بندی می‌شوند و برای فروش در معرض دید همگان قرار می‌دهند.

بایسته‌های فروش ماهی

پاکیزگی

اسلام اهمیت فراوان به پاکیزگی می‌دهد. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود: هرگونه می‌توانید خود را پاکیزه کنید که خدا، اسلام را بر پاکیزگی بنا نهاده است و هرگز داخل بهشت نمی‌شود مگر شخص پاکیزه
شخص فروشنده باید از سه جهت به پاکیزگی اهمیت بدهد: پاکیزگی شخصی ، پاکیزگی محیط کار و پاکیزگی ماهی.

نظافت شخصی

فروشنده با تمیز کردن و خالی کردن شکم ماهی در معرض انواع میکروب‌ها قرار می‌گیرد، طبیعی است که باید از پاکیزگی شخصی برخوردار باشد؛ تا هم خودش سالم بماند و هم ناقل بیماری به دیگران نباشد. و سزاوار است برای در امان ماندن از میکروب‌ها و آسانی در تعویض لباس برای نماز، از یک روپوش و دستکش‌های مخصوص استفاده کند. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)فرمود: « لباس خود را بشویید، موهای بدن خود را بزنید، مسواک بزنید، خود را بیارایید و پاکیزه باشید.»

نظافت محیط کار

چه بسیار افراد پاکیزه‌ای که به علت رعایت نکردن نظافت محل کار، هم خودشان را در معرض انواع بیماری قرار می‌دهند و هم سبب کمتر شدن مشتری شده‌اند. لذا نظافت محیط کار، تأثیر بسیاری زیادی در جذب مشتری دارد.
محل فروش ماهی، هرشب قبل از بستن مغازه باید با آب تمیز شسته شود. از آن جا که ماهی فروشان برای تمیز کردن ماهی، به خالی کردن شکم ماهی می‌پردازند، آشغالهای ماهی، به ویژه در فصل تابستان به سرعت باید از مغازه ماهی فروشان دور شود. حضرت علی (علیه السلام) فرمود:« هر بوی بد زننده‌ای را که موجب اذیّت می‌شود با آب پاکیزه کنید و خود را عهده‌دار این کار سازید، زیرا خدای عزّوجلّ از بندگان خود، آن را که به سبب آلودگی و پلیدی موجب اذیّت هم نشین خویش گردد، دشمن می‌دارد.»

پاکیزگی ماهی

در بعضی از شهرهای ساحلی، ماهی فروشان، ماهی‌ها را که از صیادان خریداری می‌کنند و بدن ماهی‌ها آلوده به شن بوده که ماهی فروشان باید ماهی‌ها را با آب تمیز بشویند.

تغییر دادن نام ماهی

متأسفانه مشاهده شده که بعضی از فروشندگان، بدون آگاهی دادن به مردم، بعضی از ماهیان مثل کوسه ماهی را با نام ماهی کُلی تغییر داده و به فروش می‌رسانند. عده‌ای دیگری هم با کندن پوست برخی از ماهیان بی فلس، آنها را با نام ماهی‌های فلس دار به فروش می‌رسانند. کند، که این نوع معاملات علاوه بر حلال شمردن غَشّ در معامله بوده و حرام است.

امام صادق(علیه السلام) به شخصی فرمود: از نیرنگ و فریب بپرهیز چرا که هر کسی با نیرنگ و فریب معامله در مال خودش نیرنگ و فریب می‌خورد و اگر مالی نداشته باشد در اهل و خانواده خویش نیرنگ می‌خورد.

کوسه ماهی

امروزه در بعضی از مناطق، فروش کوسه ماهی، بصورت آزاد انجام می‌شود و فروشندگان آن ادعا می‌کنند کوسه ماهی، دارای فلس‌های ریزی بوده که به صورت ذرّه بین قابل دیدن است. در حالی که از مجموع کلمات فقها بدست می‌آید حلال بودن ماهی، دائر مدار فلس عرفی است که اگر عرفاً دارای فلس باشد حلال بوده و الّا حرام شمرده می‌شود. و دیدن فلس‌ها به صورت ذرّه بینی، ملاک حلیت ماهی شمرده نمی‌شود.
حکم فقهی:
·بنابر نظر مشهور فقها، ماهی باید عرفاً فلس دار باشد و با چشم عادی دیده شود. و لذا وجود فلس‌های ذره بینی یا میکروسکوپی باعث حلیت ماهی نمی‌شود.

ماهی یخ زده به نام ماهی تازه

بسیاری از خریداران تمایل زیادی به خرید ماهی‌های تازه دارند که همین امر سبب شده تا بعضی از سودجویان، ماهی‌های یخ زده را، آب کرده و به نام ماهی‌های تازه به فروش برسانند، که اسلام به شدّت از این کار نهی کرده و آن را به عنوان غشّ (نیرنگ و حیله) در معامله معرفی کرده، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)در مذمت این کار، سه بار فرمود: « هر که حیله و نیرنگ بورزد از ما نیست. هر که برادر مسلمان خود را فریب دهد خدای متعال برکت را از روزی اش بردارد و زندگیش را تباه سازد و او را به خودش واگذار کند.»

خرید و فروش ماهی‌های سرقت شده

متأسفانه عده‌ای بجای آن که سختی کار را به خود تحمیل کنند و از رزق پاک الهی بهره مند شوند، راحتی خود را بر رنج دیگران تحمیل کرده و ماهی‌های صید شده صیاد زحمتکش را - که با سختی زیاد دل به دریای خروشان زده تا با کسب روزی اندکی ، بتواند امرار معاش کند- سرقت می‌کنند و می‌فروشند. امام علی علیه السلامفرمود: چهار چیز است که یکی از آنها وارد خانه‌ای نمی‌شود مگر این که آن خانه خراب می‌گردد و آباد نمی‌شود: خیانت ، دزدی ، شُرب خمر و زنا.
شخصی از امام صادق(علیه السلام) سؤال کرد : مال غصبی و دزدی را می‌توان خرید؟ امام صادق (علیه السلام) فرمود: اگر آن را می‌شناسی، نه در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام)آمده «کسی که مالی را که می‌داند سرقتی است خریداری کند، در ننگ و گناه آن شریک است.»

اعتماد به فروشنده

بعضی از مشتریان، پس از خریدن ماهی، ماهی را برای مدت کوتاهی به عنوان امانت، نزد فروشنده گذاشته تا پس از انجام دادن کارهای خود، برگشته و امانت خود را از فروشنده بگیرد. فروشندگان باید خیانت در امانت نکرده و ماهی‌های فاسد یا ماهی‌های دارای وزن کمتر را، جایگزین ماهی‌های فروخته شده نکنند.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله)فرمودند : امانت داری باعث توانگری است، و خیانت‏، باعث فقر می‌شود.

امام علی (علیه السلام)فرمود: «بپرهیز از خیانت، که بدترین گناه است و خیانتکار به سبب خیانتش با آتش، عذاب می‌شود.» گران فروشی یکی از معضلاتیکه جامعه را تهدید می‌کند و با فرهنگ اسلامی ما منطبق نیست،گران فروشی برخی اجناس در ایام خاص مثل تعطیلات نوروز وغیرهاست. در ایام عید، مسافران زیادی به مناطق شمالی یا جنوبی کشور می‌روند و به علت وفور ماهی در این ایام ، تمایل زیادی به خرید ماهی دارند کهمتأسفانه بعضی از فروشندگان سودجو، ماهی‌ها را با قیمت گزافی به فروش می‌رسانند و انصاف را در معامله رعایت نمی‌کنند.
امام صادق(علیه السلام) فرمود: آیا شما را به سخت‌ترین چیزی که خدای متعال بر بندگان خویش واجب کرده، خبر نکنم، سپس سه چیز را ذکر فرمود، که اول آن انصاف داشتن با مردم است.

آرایه‌های اخلاقی

۱.سزاوار است که یک فروشنده، احکام مربوط معامله اعم از معامله نسیه، نقد، پس دادن جنس و قبول کردن آن(إقاله) و غیره را آموخته و سپس به تجارت بپردازد که حضرت امیر (علیه السلام) سه بار فرمود ای اهل تجارت اول فقه بیاموزید سپس به تجارت روی بیاورید و در روایت دیگری از حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: هر کسی که خرید و فروش می‌کند با پنج خصلت را حفظ کند و الّا حق خرید و فروش را ندارد، اول ربا، دوم قسم خوردن، سوم پوشاندن عیب کالا، چهارم ستایش کردن مال زمانی که می‌فروشد، و پنجم مذمت کردن مال زمانی که می‌خواهد بخرد.
۳. سزاوار است که فروشندگان، کار خود را با یاد خدا، دعا و صدقه شروع کنند. صدقه، نه تنها سبب کاهش مال نمی‌شود، بلکه عامل افزایش رزق است. امام کاظم (علیه السلام) فرمود: روزی را با صدقه دادن بطلبید.
۴.فروشندگان، باید در کسب و کار خود، توجه به خدا داشته و او را، رازق حقیقی خود بدانند، لذا نباید برای کسب درآمد بیشتر به دیگران حسادت، ورزیده و یا با حیله و نیرنگ و یا گران فروشی ، فروش ماهی‌های حرام، به جمع آوری مال دنیا روی بیاورند.

فصل دوم: احکام مصرف

خواص ماهی

تفاوت زیستگاه ماهی‌ها در آب‌های شور و شیرین، رودخانه‌ها و استخرهای پرورشی، و غیره سبب شده که بعضی از ماهی‌ها خواص بیشتری نسبت به ماهی‌های دیگر داشته باشند؛ طبیعی است که خواص ماهی‌های دریایی از ماهی‌های پرورشی بیشتر باشد. - اگرچه هر یک از ماهی‌ها خواصی دارند که بعضی از ماهیان دیگر ندارند- اما به صورت کلی و مشترک می‌توان خواص آنرا به شرح ذیل بیان کرد.
ماهی سرشار از کلسیم، فسفر، ید و کلر و ویتامین هاست. فسفرِ گوشت ماهی برای ساختمان استخوان و دندان بسیار مفید است. مقدار زیادی یُد در گوشت ماهی وجود دارد.
از آن جا که رژیم غذایی خوب باید روزانه ۲۰۰-۱۰۰ میلی گرم یُد برای افراد بالغ و ۵۰ میلی گرم یُد برای کودکان داشته باشد، به راحتی می‌توان یُد مورد نیاز بدن را از طریق خوردن ماهی تهیه کرد.
ویتامین D موجود در ماهی، در استخوان سازی بدن نقش مهمی را ایفا می‌کند و باعث افزایش جذب کلسیم و فسفر در روده می‌شود. ماهی دارای ویتامین A است. این ویتامین از ویتامین‌های مهم بوده و کمبود آن باعث سخت شدن پوست و شکنندگی موها و شب کوری می‌شود.
مصرف گوشت ماهی در پیشگیری از برخی بیماری‌ها تأثیر دارد. افرادی که ماهی مصرف می‌کنند کمتر دچار سرطان و بیماری قلبی می‌شوند و نسبت به سایر افراد عمر طولانی تری دارند. پژوهشگران، دلیل آن را چربی مفید و بی نظیر ماهی می‌دانند. روغن ماهی، برخلاف چربی گوشت قرمز، سرشار از اسید چرب امگا ۳ است. این اسید با رقیق کردن خون، شریان‌ها را حفظمی کند و باعث کاهش فشار خون می‌شود. ماهی از نظر دارا بودن آنتی اکسیدان‌های قوی، مانند ملونییوم کوآنزیم Q۱۰ (ضد پیری و بیماری) غنی است. برخی دیگر از فواید ماهی عبارت است از :
۱.پیشگیری از سرطان پستان؛
۲.جلوگیری از سکتهٔ مغزی؛
۳.حفاظت از ریهٔ افراد سیگاری؛
۴. دفاع از بدن در مقابل بیماری دیابت؛
۵.توقف کردن حملات قلبی؛
۶.حفظ خاصیت انعطاف پذیری شریان.

تشخیص ماهی تازه

برخی از راه‌های تشخیص ماهی تازه عبارتند از :
أ) بوی ماهی تازه، به هیچ وجه نامطبوع نیست.
ب) ماهی تازه دارای چشم‌های برجسته و براق است. فرو رفتگی و تاری چشم ماهی، ناشی از فریزر شدن آن است.
ت) فلس‌های ماهی تازه، کاملاً براق و لیز است و به پوست چسبیده است و به آسانی جدا نمی‌شود. چروکیدگی و سُستی فلس و ماندن جای انگشت روی پوست ، نشانه کهنه بودن ماهی است.
ث) زمانی که دُم ماهی را در دست می‌گیرید، ماهی باید کاملاً استوار در جای خود بایستد. گوشت ماهی تازه، سفت است و حالت لاستیکی دارد و به استخوان چسبیده است. حالت خمیری و رنگ کدر و مات، دلیل بر کهنه بودن ماهی است. گوشت بعضی از ماهی‌ها، مانند شیر و قباد، نرم است و نرمی آن دلیل بر کهنه بودنش نیست.
ج) آبشش ماهی تازه، قرمز است و بوی نامطبوع نمی‌دهد.آبشش ماهی کهنه به رنگ خاکستری مایل به قهوه‌ای است و مایع لزج و بدبویی روی آن را می‌پوشاند .

پاک بودن ماهی مرده

مردار حیوانی که خون جهنده دارد - یعنی حیوانی که اگر رگ آن را ببرند خون از آن جستن می‌کند- نجس است، و ماهی چون خون جهنده ندارد، اگر چه در آب بمیرد، پاک است.

خوردن ماهی زنده

استفتاء:
·سؤال: آیا خوردن ماهی‌های کوچک به صورت زنده حلال است؟
پاسخ: خوردن نوع حلالِ آن اشکال ندارد.

اجزای حرام گوشت ماهی

اگرچه ماهی فلس دار، پاک و حلال گوشت است امّا خوردن بعضی از اجزای آن مثل مدفوع و کثافات داخل شکم ماهی، حرام است.

تخم ماهی

·تخم ماهی، تابع خود ماهی است. همانطور که خوردن ماهیان بدون فلس یا مرده، حرام است تخم آنها حرام بوده و ماهیانی که فلس دار بوده وحلال اند تخمشان حلال است.

ماهی در شکم ماهی

بعضی از ماهیان بزرگی که صید می‌شوند در زمان تمیز کردن و پاره کردن شکم آنها، ماهیان کوچکتری به صورت بی جان دیده می‌شوند که بلعیده شده و سالم باقی مانده‌اند و تعدادی از آنها هم بصورت تکه تکه دیده می‌شوند که باید از خوردن چنین ماهیانی (سالم و تکه تکه) که در شکم ماهی، باقی مانده‌اند، اجتناب کرد. حتی ماهیانی را که مار افعی آن را از دهانش بیرون انداخته باید اجتناب کرد مگر آنکه آن ماهی تکان خورده و در خارج آب با دست، گرفته شوند.

ماهی نجاستخوار

همانطور که گوشت و شیر حیوان حلال گوشتی که به خوردن مدفوع انسان عادت کرده است، حرام و مدفوع و ادرارش نجس است، و به استبراء، حلال و پاک می‌شود، بنابر قول مشهور،این حکم شامل ماهی نجاست‌خوار نیز می‌شود. و کیفیّت استبراء آن بدین صورت است که حیوان را از خوردن مدفوع منع کرده و علوفه پاک در مدّتی که برای هر حیوان تعین شده بدهند. ، قول مشهور، در مدّت زمان استبراء، چهل روز برای شتر، بیست روز برای گاو ... و یک شبانه روز برای ماهی است، برخی نیز تنها یک روز را بدون شب آن کافی دانسته‌اند.

زدنِ چوب بر سر ماهی

برخی فروشندگان، با زدن چوب بر سر ماهی زنده، سبب زودتر جان دادن ماهی شده و پس از آن اقدام به شکافتن شکم ماهی و تمیز کردن آن می‌کنند که گاهی با اعتراض خریداران روبه رو می‌شوند، چرا که عده‌ای بر این اعتقادند که ماهی زنده باید خودش جان دهد و با زدن چوب بر سر ماهی تذکیه صورت نمی‌گیرد و این عامل حرام شدن ماهی می‌شود در حالی که ضربه زدن بر سر ماهی پس از صید ماهی بی اشکال بوده و خوردن آن جایز است.

مردن ماهی بواسطه فشردگی محل در آب

بعضی از صیّادان بعد از صید ماهی یا میگو آنها را به طور نیمه جان داخل گونی گذاشته، سپس آن را داخل آب می‌گذارند(برای تازه ماندن) اگرچه بعضی از آنها به واسطه جراحت، یا فشردگی محلّ، در داخل آب می‌میرند. اما خوردن آن حلال است.
علاوه بر آنکه صیادان در زمان حمل و نقل ماهی‌ها، آنها را داخل ظرف‌هایی مخصوص گذاشته که بعضی از ماهی‌های زیر ظرف، بعلّت خیس بودن ماهی‌ها ، کف آن پُر از آب شده ومی میرند. ماهی‌هایی که بدین گونه می‌میرند حلال اند.

صدف دریایی

متخصّصین فنّ نظرمی دهند که گوشت داخل صدف از بهترین گوشت هاست و مصداق جِدّی « لحماً طریّاً» بوده و دارای خواص بی شماری است، لذا امروزه بعضی از أطبا، برای معالجه بعضی از امراض، خوردن صدف را تجویز می‌کنند اما همه این اوصاف نمی‌تواند مجوزی برای خوردن صدف دریایی شود، چرا که خوردن صدف دریایی جایز نبوده و تنها در صورت ضرورت، بی اشکال است.»

لابستر (شاه میگو)

استفتاء:
·سؤال: امروزه متخصّصین علم جانورشناسی می‌گویند: در دریاهای جنوبی کشور، نوعی خرچنگ دراز به نام شاه میگو و در آب‌های شیرین مرداب انزلی و رودخانه‌های وابسته به آن و بعضی دیگر از آبهای شیرین داخلی، نوعی خرچنگ دراز به نام خرچنگ آب شیرین زندگی می‌کند که شباهت ساختمانی بسیار زیادی با میگو دارد. از لحاظ ساختمان ظاهری، «شاه میگو» و «خرچنگ آب شیرین» تفاوت فاحشی با خرچنگ معروف - که دارای بدنی گرد و پهن است و در کنار دریا و یا رودخانه‌ها زندگی می‌کند-دارد، آیا اینها حلال هستند یا حرام؟
پاسخ:حکم در این جا، تابع صدق موضوع در نظر عرف است. اگر به آن، خرچنگ (سرطان) گفته شود، حرام است و اگر صدق روبیان (میگو) بر آن کند، حلال است برای تشخیص این موضوع، می‌توانید به صیّادان مراجعه کنید.

زنده بودن ماهی بعد از پاره کردن شکم

استفتاء:
أ)در بعضی از مراکزی که ماهی را به صورت زنده می‌فروشند، بعد از گرفتن ماهی از آب، ضربه‌ای به سر ماهی زده و فوراً شکم آن را پاره کرده و امعاء و احشاء آن را خارج می‌کنند؛ در حالی که هنوز ماهی، زنده و کمی حرکت دارد. آیا خوردن چنین ماهی‌ای حلال است؟
پاسخ: اشکال ندارد.
ب)در بعضی مناطق، مردم بعد از صید ماهی، سر آن را جدا کرده و بدنش را می‌خورند، اخیراً متوجّه شدیم که سرها بعد از جدا شدن زنده‌اند و دهان ماهی‌ها باز و بسته می‌شود، آیا خوردن چنین ماهی‌هایی جایز است با این که هنوز سر آنها زنده است؟
پاسخ: اشکالی ندارد.

مروارید در درون شکم ماهی

امام باقر(علیه السلام)فرمود: در میان بنی‌اسرائیل،عابد محروم و بدشانسی بود که به هر کاری رو می‌کرد، چیزی به دست نمی‌آورد. از این رو، همسرش هزینه زندگی او را می‌پرداخت تا این‌که اموال او نیز تمام شد. پس یک روز که گرسنه شدند و چیزی برای خوردن نداشتند، همسر آن عابد، کلاف نخی رشته شده به وی داد و گفت: من چیز دیگری نداشتم. برو و با آن چیزی بخر تا بخوریم. عابد برای فروش کلاف نخ به بازار رفت، ولی مشاهده کرد بازار را بسته‌اند و خریداران در حال پراکنده شدن هستند، با خود گفت: ای کاش بر سر آب می‌رفتم، با آن وضو می‌ساختم و به سر و صورتم می‌پاشیدم و آن‌گاه به خانه می‌رفتم. با این تصمیم به کنار دریا آمد. در آن جا مرد ماهیگیری را مشاهده کرد که پیش از آمدن وی، تور انداخته بود ولی جز یک ماهی بی‌ارزش چیز دیگری صید نکرده بود که آن هم به قدری مانده بود که شل و بدبو شده بود. مرد عابد به وی گفت: این ماهی را در مقابل این کلاف نخ به من، بفروش و برای تعمیر تور ماهیگیری‌ات از آن استفاده کن. مرد ماهیگیر پذیرفت. عابد، کلاف نخ را به وی داد، ماهی را گرفت و به خانه آمد و ماجرا را برای همسرش بازگو کرد. وقتی همسرش شکم ماهی را برای تمیز کردن شکافت، در میان آن مرواریدی یافت. شوهرش را صدا زد و آن را به وی نشان داد. مرد عابد، مروارید را به بازار برد و آن را به بیست هزار درهم فروخت. آن‌گاه با آن مال به خانه آمد. وقتی پول را بر زمین گذاشت، گدایی شروع به کوبیدن در کرد و گفت: ای اهل خانه، خداوند شما را رحمت کند، به بینوایی صدقه دهید. مرد عابد به وی گفت: وارد خانه شو. وقتی وارد شد، به وی گفت: یکی از این دو کیسه درهم را بردار. مرد بینوا نیز یک کیسه را برداشت و رفت. همسرش با مشاهده این وضع گفت: سبحان الله! هنوز ما توانگر نشده، نیمی از ثروتمان رفت. طولی نکشید که همان مرد بینوا درِ خانه را زد. مرد عابد به وی گفت: وارد شو. مرد بینوا وقتی وارد شد، آن کیسه را در جای خود نهاد و گفت: با شادکامی و گوارایی بخورید. من فرشته‌ای از فرشتگان پروردگار تو هستم. خداوند می‌خواست تو را بیازماید، پس تو را سپاسگزار یافت. آن‌گاه رفت.
مروارید از اشیاء با ارزش و قیمتی است که خدای متعال در دل دریا و درون صدف‌های دریایی قرار داده است که ماهی‌ها آن را خورده و صیادان آن را صید می‌کنند.
حکم فقهی:
·اگرشخصی چنین ماهی را بخرد و در شکم آن گوهری بیابد، مال خود اوست و لازم نیست به فروشنده و صیاد خبر دهد و بنابر احتیاط واجب، باید خمس آن را بدهد.
·خمس ماهی و حیوانات دیگری که انسان بدون فرو رفتن در دریا می‌گیرد، در صورتی واجب است که برای کسب بگیرد و به تنهایی، یا با منفعت‌های دیگر کسب او از مخارج سالش زیادتر باشد.
·اگر انسان در دریا فرو رود و حیوانی را بیرون آورد و در شکم آن جواهری پیدا کند که قیمتش ۱۸ نخود طلا یا بیشتر باشد، چنانچه آن حیوان مانند صدف باشد که نوعاً در شکمش جواهر است باید خمس آن‌را بدهد. اگر آن حیوان اتفاقاً آن جواهر را بلعیده باشد، احتیاط آن است که حکم گنج را در آن جاری کند.

مشکوک الفلس بودن ماهی

اگر شک کنیم که ماهی فلس دار هست یا خیر، باید احراز کنیم و مطمئن شویم که فلس دارد و الّا خوردنش جایز نیست مگر آنکه از بازار مسلمین خریداری شود.

کنسرو‌های وارداتی

امروزه پیشرفت تکنولوژی، سبب شده که بسیاری از اغذیه‌های گوشتی مثل ماهی را که در مدت زمانی کوتاهی قابل فساد شدن است به صورت کنسرو در آورده و با افزودن مواد نگهدارنده، مدت نگهداری آن را افزایش دهند لذا از آنجایی معیار استفاده از ماهی‌ها، فلس دار بودن آنهاست، کنسرو شدن آن سبب شده که ندانیم از چه نوع ماهی هایی(فلس دار یا بی فلس) در این کنسروها استفاده شده (اعم از کنسروهای داخلی و وارداتی) لذا بر آن شدیم که حکم کنسروها را در این قسمت بیان کنیم:

أ) کنسرو‌های وارداتی

·کنسرو‌های که از کشورهای غیر اسلامی وارد می‌شوند چنانچه اطمینان پیدا کند که زنده از آب گرفته‌اند و دارای فلس هستند خوردن آن مانعی ندارد اما اگر شک داشته باشد محکوم به حرمت استو صرف اخبار کافر، کفایت نمی‌کند. · اگر فروشنده مسلمان باشد و بگوید تحقیق کرده‌ام و احتمال صدق بدهد خوردن آن مانعی ندارد.

ب) مشکوک الفلس بودنکنسروهای داخلی

استفتاء:
·سؤال:کنسروهای ماهی که در بازار مسلمین به فروش می‌رسد و مشکوک الفلس است، خریدن و خوردن آن چه حکمی دارد؟ آیا فرقی بین فروشنده شیعه مذهب و سنی مذهب وجود دارد یا نه؟ (با توجه به این که اهل سنت، ماهی بدون فلس را حلال می‌دانند).
پاسخ:خوردن آن مانعی ندارد.

ماهی‌های وارداتی

استفتاء:
·سؤال: ماهی‌هایی که از خارج، وارد می‌شود، از نظر شرعی چه حکمی دارد و آیا در تذکیه ماهی، لازم است صید کننده مسلمان باشد؟
پاسخ: اگر معلوم نیست که ماهی از کجا وارد شده و همچنین اگر معلوم باشد که از بلاد اسلامی وارد شده است، حلال است؛ ولی اگر معلوم است که از بلاد کفر آورده‌اند در صورتی حلال است که احتمال بدهند وارد کننده مسلمان، تذکیه آن را احراز کرده، و در دسترس مسلمین قرار داده است. و صید کننده ماهی لازم نیست مسلمان باشد. و کافی است که ماهی زنده از آب اخراج شود و در خارج آب بمیرد.

خرید پودر ماهی از غیر مسلمانان

استفتاء:
·سؤال : پودر ماهی که معلوم نیست حرام گوشت است یا حلال گوشت و از خارج وارد می‌کنند برای غذای دام و طیور، چه حکمی دارد؟
پاسخ:جایز است. چند حکم کلی:
·فروش آبزیان حرام گوشت تنها برای منافع محلِّله‌ای مثل استفاده از پوست و پودر طیور و غیره بی اشکال است
· فروش آبزیان حرام گوشت به کفار برای خوردن، حرام است بجز برای منافع محلله مثل مصارف دامی یا دارویی
·استفاده از آبزیان حرام گوشت برای غیر خوردن مثل روغن، پوست، تبدیل به پودر و خوراک طیور و غیره بی اشکال است. .
·آبزیان حرام گوشت عبارتند از ماهیان بی فلس، مثل نهنگ و قورباغه خرچنگ و هشت پا، کوسه، تمساح، کرکدیل لاکپشت مار ماهی، ماهی مرده و غیره ...

خاویار و خواص آن

تخم این ماهی‌ها دارای ارزش غذای بالایی است و ارزش صادراتی خوبی برای کشور ما دارد. خاویار، همان تخم ماهی «اوزون برون» است. خاویار را مروارید سیاه دریای خزر می‌نامند.
ماده غذایی پرانرژی و دارای ارزش غذایی فراوان بوده و طعم و بویی بسیار خوشایند دارد. خاویار دارای پروتئین، چربی، قند، ویتامین‌ها و نمک‌های معدنی و آب است. ارزش غذایی ۱۰۰ گرم خاویار، معادل ۲۸۰۰ کیلوکالری انرژی است. پروتئین‌های موجود در خاویار عبارتند از : هیستامین، ایزولوسین، لیزین، لیسنین، تسوئین آرژنین و میتونین.
خاویار دارای ویتامین هایA،C، D ،E، PP ،B2، B6 ،B12 است.
خاویار به علت غلظتِ اسیدهای چربِ نوع امگا ۳ بسیار بالا، از ابتلا به افسردگی و بیماری‌های قلبی و عروقی پیشگیری می‌کند.
خاویار دارای نوعی الکل چرب با زنجیره بلند است که در بدن، به اسیدهای چرب تبدیل می‌شود. اسید فولیک و پانتوتونیک و مواد معدنی خاویار، مانند ید و فسفر، نیروی از دست رفته بدن در جوانی را در دوره نقاهت و بیماری عفونی به شخص بر می‌گرداند.
وجود اسیدهای چرب امگا۳ در خاویار ، مانعِ ِ افزایش کلسترول خون و به دنبال آن باعث پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی می‌شود. مصرف خاویار در پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های آرتریت روماتوئید (التهاب مفاصل)، بیماری‌های دستگاه گوارش و بعضی سرطان‌ها، بسیار موثر است.
خاویار، سرشار از آهن است و به همین دلیل، مصرف آن به افراد مبتلا به کم خونیِ ناشی از فقر آهن، توصیه می‌شود. مصرف خاویار تأثیر بسزایی بر هوش کودکان دارد به همین منظور، مصرف آن به خانم‌های باردار توصیه می‌گردد.
مصرف خاویار برای جلوگیری از ضعیف شدن سلول‌های پوست و در نتیجه، ایجاد چروک و افتادگی آن، بسیار مفید است و باعث لطافت و شادابی پوست می‌شود. خاویاربه علت داشتن پروتئین‌های کافی، عُصاره جوان کننده است. حکم فقهی:
·خوردن خاویار، حلال است.

ارزش غذایی میگو

میگو از لذیذترین ÛÐÇåÇ <http://cooking.akairan.com/>ی دریایی است هر صد گرم میگو، دارای ۷۷ میلی گرم آب، ۹۹ کالری انرژی، ۱/۱۸ گرم پروتئین ۸/۰ چربی، ۱۶۳میلی گرم کلسترول و ۹۱ میلی گرم قند است .
میگو نسبت به ÛÐÇåÇ <http://cooking.akairan.com/>یی که پروتئین فراوان دارند، مانند گوشت ماهی و گروه ماکیان ، کالری کمتری دارد. پروتیئن موجود در میگو کیفیت بالایی دارد و حاوی تمام اسید آمینه‌های لازم جهت رشد است.
پروتئین میگو، مانند سایر جانوران دریایی، به دلیل نداشتن بافت هم بند به راحتی هضم می‌شود. میگو برای افراد مسن که در جویدن و هضم غذا مشکل دارند، گزینه مناسبی برای تأمین پروتئین روزانه است .
در میگو چربی کمی است، اسیدهای چرب امگا ۳ - که از اسیدهای چرب غیر اشباع و برای سلامتی مفید هستند در میگو به وفور یافت می‌شوند. این دسته از اسیدهای چرب می‌توانند در کاهش خطر بیماری‌های قلبی مؤثر واقع شود.
اسیدهای چرب امگا ۳- از اجزای ضروری برای غشای سلول مغز و بافت چشم است . میگو، منبعی غنی از ویتامین‌های A، ۶ B ، 12B ،C ،Dو Eو دارای کلسیم ، آهن ، منیزیم، پتاسیم، سدیم ، روی، مس ، منگنز و سلنیم است.

تشخیص میگوی سالم از میگوی فاسد

میگوها معمولًا توسط تورهای ترال از کف دریا و در زمان طولانی صید می‌شود. طولانی بودن زمان تورکشی موجب می‌شود رسوبات همراه تور به سطح آب کشیده شوند و میگوها آلودگی زیادی داشته باشند که اگر میگو در شرایطی قرار گیرد که محیط برای رشد و تکثیر میکرو ارگانیسم فراهم باشد، میکرو ارگانیسم‌ها سریعاً تکثیر می‌یابند و میگو چون نسبت به فساد حساس است، در صورت وجود آلودگی زیاد، در مدت کوتاهفاسد خواهد شد. در روش تشخیص مقایسه‌ای میگوی سالم از میگوی فاسد، موارد زیر از اهمیت برخوردار است.
·بو
بوی بد، بوی شدید آمونیاک و سولفید هیدروژن میگوی فاسد، آن را از میگوی سالم جدا می‌کند.
·رنگ
میگوی پرورشی - که از گونه سفید هندی است -رنگ به سبز زیتونی است.
میگو از گونه موزی-که گونه غالب میگوی دریای خلیج فارس است- به رنگ صورتی روشن است.
میگوی سر تیز به رنگ سفید است و در میگوی سبز، تیره رنگ است.
اما میگوی فاسد، رنگ طبیعی خود را از دست می‌دهد و اکثراً به رنگ سفید و گاهی اوقات کدر می‌شود.
·استحکام سر و بدن
پوست میگوی سالم، سفت و سخت است. سر میگوی سالم محکم به بدن آن چسبیده و رنگ آن نیز تغییر نکرده است. بافت گوشت میگوی سالم، حالت طبیعی دارد و پوست و گوشت آن، هنگام پختن، به رنگ نارنجی متمایل به قرمز در می‌آید.
میگوی فاسد تغییر رنگ می‌دهد. و در حال جدا شدن از بدن است. پوست میگوی فاسد، نرم است و به راحتی از گوشت جدا می‌شود. پیدایش رنگ نارنجی متمایل به قرمز در پوست میگوی فاسد، بستگی به درجه فساد میگو دارد؛ هر اندازه که میگو بیشتر فاسد شده باشد مقدار پیدایش رنگ قرمز، کاهش می‌یابد.

وظایف مردم در برابر ماهی فروشان

مردم یکی از تأثیر گذاران مهم در عرصه اقتصادی کشور و مدافع حقوق خود و دیگران هستند و بسیاری از انحرافات جامعه با کمک مردم رفع می‌شود.
مردم باید در برابر گران فروشی، پاکیزه نبودن محلّ فروش ماهی، فروش ماهی‌های حرام گوشت ، برخورد‌های نامناسب فروشندگان و غیره، به فروشندگان تذکّر داده یا به مسؤلان گزارش دهند.

معرفی تعدادی از ماهی‌های موجود، در آب‌های ایران

أ) ماهی‌های شمال

ماهی‌های دریایی خزر

۱.اُزون بزون: گوشت این ماهی سفید،و سفت و بدون استخوان است . اُزون برون بسیار خوش مزه است. خاویار این ماهی، شهرت جهانی دارد . ۲.آزاد : نام فرنگی آن سومون ، سامن و سالمون است. دوکی شکل و کشیده است . فلسِ ریز دارد. پوشش نقره‌ای روشن و خال سیاه روی پوست آن دیده می‌شود . رنگ پوست آن سفید یا به رنگ نارنجی است . خاویار ماهی آزاد، درشت و نارنجی مایل به قرمز بلوری است.
۳.سفید: دوکی شکل است. فلس نقره‌ای روشن و سربی تیره و دم دو فاق با گوشتی سفید و لطیف دارد. جنس نر آن کشیده تر است. روی سر آن خال‌های درشت و سفید دارد. گوشت نر آن، بیشتر است. نوع دریایی ماهی سفید،مرغوب تر از نوع پرورشی آن است. ماهی سفید را می‌توان سرخ کرد یا روی آتش کباب کرد یا به صورت بخار پز یا دودی کرد. ماهی سفید دریایی از لذیذترین و گران‌ترین ماهی‌ها در ایران به شمار می‌رود.
۴.کفال: دوکی شکل است. پوزه تیز نقره‌ای رنگ و فلس درشت دارد. گوشت آن، سفید و سفت است. روس‌ها کفال را وارد دریای خزر کردند. مردم شمال ، کفال را دودی و شور می‌کنند یا به صورت سرخ شده یا کباب با نارنج و لیمو مصرف می‌کنند.
۵.قزل آلا: در آب‌های شمالی و برخی رودخانه‌های داخلی پیدا می‌شود. نسبتاً کوچک است و پوست خال دار دارد. قزل آلا با خال قرمز، بسیار مرغوب است. نوع رنگین کمان ماهی قزل آلا در بسیاری از استان‌ها پرورش داده می‌شود. این ماهی را معمولاً سرخ می‌کنند.
۶.کولی: ماهی کوچکی است که فلس ریز نقره‌ای شکل دارد. انواع اصلی آن عبارتند از:
أ) کاس کولی که گرده آن به رنگ کبود پَرِ طاووسی است.
ب) سیاه کولی که گرده آن سیاه است و فلس سربی تیره رنگ دارد.
ت) شاه کولی رنگ نقره‌ای که تنه پهن دارد. کولی را معمولاً به صورت سرخ کرده یا کباب مصرف می‌کنند.
۷. کپور: نوعی ماهی مرداب است و از آب‌های ساحلی دریای خزر و مرداب‌های کنار آن به دست می‌آید. ماهی کپور، اغلب به علت حرکت در گل و لای کف رودخانه یا مرداب و تغذیه از گیاهان، بوی گل و لای می‌دهد. برای از بین بردن آن کافی است که ماهی را مدتی در مخلوط سرکه قرار داد. ماهی کپور، دوکی شکل و پهن است و رنگ آن طلایی مایل به قهوه‌ای است و فلس‌های درشت دارد.
۸. شِک ماهی یا هرنیگ: جزء ماهی‌های سرگردان اقیانوسها و دریاها، از جمله خزر، به حساب می‌آید. کلمه هرنیگ از نظرلغوی به معنای لشکر و سپاه است. وجه تشبیه آن، این است که شک ماهیها به صورت گله‌ای در سطح وسیعی حرکت می‌کنند و به علت وفور آن، ارزان قیمت است. فلس این ماهی به سهولت از بدن جدا می‌شود. ۹.سوف: بعد از ماهی سفید, پُر فروش‌ترین ماهی شمال است. این ماهی کشیده و دوکی شکل است. پوزه باریک فلس ریز نقره‌ای دارد و تقریباً بی استخوان است جزء ماهی‌های مرغوب به شمار می‌رود. گوشت آن سفید و نرم است.

ب) ماهی‌های خلیج فارس

۱.قباد: از خانواده تُن است. گوشت سفید و پرچربی و لطیف دارد ولی زود تازگی خود را از دست می‌دهد. قباد را به صورت کبابی، بخارپز، سرخ کرده و شور مصرف می‌کنند.
۲.شیر ماهی: از خانواده تُن است. دوکی شکل،درشت و کشیده است. پوزه باریک و دم باز دارد. پوست آن نازک و صاف است. رنگ سربی نقره‌ای دارد. رنگ گوشت خام آن، صورتی کم رنگ است. این ماهی تقریباً بی استخوان است و گوشت فراوان دارد و ضایعاتش کم است. ماهی شیر را می‌توان به صورت سرخ کرده، بُخارپَز و کبابی پخت.
۳.تُن: برخی گونه‌های ماهی تُن در آب‌های جنوب ایران زندگی می‌کنند. ماهی تُن به سرعت شنا می‌کند. اگر آن را در استخرهای کوچک، آکواریوم یا در محیطی قرار داد که از شنا کردن آنها جلوگیری به عمل آید، فوراً خواهند مُرد. این ماهی را بیشتر به صورت کنسرو تهیه می‌کنند. کنسرو این ماهی از معروفیت خاصی برخوردار است.
۴.سنگسر: کتابی شکل است و پوست نقره‌ای دارد که گاهی به سرخی می‌زند. فلس درشت و استخوان‌های نسبتاً زیاد دارد. فیله سنگسر را می‌توان سرخ کرد و برای قلیه و کبابی هم مناسب است.
۵.شوریده: دوکی شکل، ظریف و کشیده است. فلس ریز نقره‌ای دارد. گوشت آن سفید و کم استخوان است. و پس از پخت، نرم و لطیف است.
۶.حلوا سیاه: شبیه حلوا سفید است. پوست آن خاکستری تیره است. گوشت حلوا سیاه به لطافت حلوای سفید نیست؛ ولی بسیار با مزه است.
۷.سرخو: شبیه سنگسر است. رنگ آن نارنجی است. گوشت سفید و لطیف دارد. برای سرخ کردن و قلیه مناسب است.
۸.صبور ماهی: صبور، ماهی رودخانه است. کتابی شکل است و رنگ نقره‌ای درخشان و فلس درشت دارد. گوشت آنپُر چرب و خوشمزه است. صبور ماهی دارای استخوان‌های فراوان و ریز است.
۹. شیر: از خانواده تُن است. ماهی دوکی شکل، درشت و کشیده است. پوزه باریک و دم باز دارد. پوست آن نازک و صاف است ورنگ سربی نقره‌ای دارد. گوشت خام آن صورتیِ کم رنگ است. این ماهی تقریباً بی استخوان است . گوشت فراوان دارد و ضایعاتش کم است.
۱۰.زمین کن: فلس خشن دارد. زیر شکم آن سفید است و دم رنگین دارد. گوشت این ماهی پرچربی و برای قلیه خوب است.
۱۱.شانک: از خانواده سبیتی است. این ماهی برای قلیه مناسب است. و فیله آن برای سرخ کردن خوب است.پ

منابع و مأخذ

·نهج البلاغة صبحی صالح
·استفتاءات (بهجت محمد تقی ) ۴ جلد،۱۴۲۸ ه‍ق
·استفتائات آیت اللهعلوی گرگانی از نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السلام)
·استفتائات آیت الله نوری همدانیاز نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السلام)
·استفتائات آیت الله سیستانیاز نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السلام)
·استفتاءات جدید (تبریزی) جواد بن علی، ، دو جلد، قم - ایران، اول، ه‍ق
·تفسیر نمونهمکارم شیرازی ناصر،ناشر: دار الکتب الإسلامیةچاپ: ۱۳۷۴ ش
·توضیح المسائل نویسنده: لنکرانی، محمد فاضلتاریخ نشر: ۱۴۲۶ ه‍ق
·توضیح المسائل و استفتائات آیت الله خامنه ایاز نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السلام)
·جامع المسائل: لنکرانی، محمد فاضل موحدی‌جلد ناشر: انتشارات امیر قلم
·استفتاءات جدید شیرازی، ناصر مکارم تعداد جلد: ۳ناشر: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)
·توضیح المسائل( محشّی) نویسنده: خمینی، سید روح اللّه موسوی‌تعداد جلد: ۲ناشر: دفتر انتشارات اسلامی
·توضیح المسائل ، خمینی، سید روح اللّه موسوی‌نوبت چاپ: اول‌محقق/ مصحح: مسلم قلی‌پور گیلانی
·تحریر الوسیلة- ترجمه‌نویسنده: خمینی، سید روح اللّه موسوی- مترجم: اسلامی، علی‌تعداد جلد: ۴
·توضیح المسائل مراجع سید محمد حسن بنی هاشمی ۲ جلد چاپ دفتر انتشارات اسلامی
·نهج الفصاحة( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) پاینده، ابو القاسم‌عربی- فارسی‏،ناشر: دنیای دانش‏
·الأصفی فی تفسیرالقرآنفیض کاشانی ملا محسنقرن: یازدهم: عربی ناشر: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی
·منابع فقه شیعه(ترجمه جامع الاحادیث الشیعة) نویسنده: بروجری، آقا حسین طباطبایی- مترجمان: حسینیان قمی
·الکافیمحمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینی(ط - الإسلامیة)، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم،
·تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، ، ۳۰جلد، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)
· مهدی- صبوری، محمد حسین‌تعداد جلد: ۳۱ناشر: انتشارات فرهنگ سبزتاریخ نشر: ۱۴۲۹ ه‍ق‌نوبت چاپ: اول
·عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة : ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین‌تعداد جلد: ۴ ناشر: دار سید الشهداء
·الخصال نویسنده: ابن بابویه، محمد بن علی‌تاریخ وفات مؤلف: ۳۸۱ ق‌محقق / مصحح: غفاری، علی اکبرتعداد جلد: ۲
·آداب معاشرت( ترجمه جلد ۷۱ و ۷۲ بحار الأنوار)بهشتی، محمد : فارسی‌ناشر: سلامیه چ ۱۳۶۴ ش نوبت چاپ: اول‏
·من لا یحضره الفقیه : ابن بابویه / ترجمه غفاری، علی اکبر ومحمد جواد و بلاغی، صدر تعداد جلد: ۶ ناشر: نشر صدوق‏
·جامع أحادیث الشیعة؛بروجردی، آقا حسین طباطبایی، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، تهران - ایران، اول، ۱۴۲۹ ه‍ق
·توضیح المسائل (مکارم)، شیرازی، ناصر مکارم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) السلام، پنجاه ودوم، ۱۴۲۹
·استفتاءات (امام خمینی ره)۳ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،، ۱۴۲۲ ه‍ق
·استفتاءات جدید (مکارم)، شیرازی، ناصر مکارم، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)، قم، دوم، ۱۴۲۷ ه
·سایت آیت الله خامنه‌ای اجوبه الاستفائات
·سایت پایگاه اطلاع رسانی سازمان شیلات ایران http://fisheries.ir/portal/Home/Default.aspx
·خبرگذاری دانشجویات ایران ایسنا <http://isna.ir/fa/news/>
·سایت شبکه آفتاب <http://www.aftabir.com/lifestyle/view/>
·سایت اخبار آکانیوز(تغذیه سالم) http://www.akairan.com/
·وبلاگ صید و صیادی و آبزی پروری90 http://delvarseid.persianblog.ir/post/
·سایت پزشکان ایران http://www.pezeshkan.org/?p=14926

پانویس

بازگشت به مجموعه فقه و زندگی