امر به معروف و نهی از منکر؛ دو وظیفه اساسی

امر به معروف و نهی از منکر؛ دو وظیفه اساسی

نویسنده: برگرفته از سایت ویکی فقه

مقدمه

آیین مقدس اسلام در کنار دیگر برنامه‌های فردی واجتماعی خود، از پیروانش می‌خواهد که نسبت به آن‌چه از دیگران می‌بینند بی تفاوت نباشند بلکه آن‌ها را به سوی خوبی‌ها فرا خوانده و از بدی‌ها باز دارند. این دو وظیفه اساسی، امر به معروف و نهی از منکر نام دارد.
۱) معنای لغوی امر امر در لغت دو معنی دارد؛ یکی کار که جمع آن امور است و دیگری دستور و طلب که جمع آن اوامر است. ۲) معنای لغوی نهی نقیض امر، نهی به معنای زجر و منع است.
۳) معنای لغوی معروف معروف از ماده «عرف» به معنای شناخته شده ۴) معنای لغوی منکر منکر از ماده «نکر» به معنی ناشناخته است. ۵) معنای اصطلاحی امر به معروف و نهی از منکر امر در اصطلاح، اسمی است برای هر کاری که با عقل و شریعت نیکو شناخته شده و منکر، ضد معروف و هر کاری است که عقل‌ها و خردهای سلیم، زشتی آن را حکم می‌کند یا این‌که عقل‌ها در زشتی و خوبی آن کار سکوت می‌کنند، سپس دین و شریعت بدی و زشتی آن را بیان می‌کند. پس امر به معروف یعنی فرمان دادن به نیکی و نهی از منکر، باز داشتن از بدی و ناپسندی است. ۶) شناخت معروف و منکر بهترین راه شناخت معروف و منکر، مراجعه به شرع مقدّس و عقل سلیم است. بر این اساس هر چیزی را که شارع مقدس به آن امر کرد و مردم را به انجام آن تشویق نمود، آن چیز «معروف» و هرگاه شارع مقدّس، از چیزی نهی کرد و مردم را از انجام آن سرزنش نمود، آن چیز منکر است و هم‌چنین می‌توان برای شناخت معروف و منکر از عقل سلیم بهره برد.
از انواع معروف می‌توان به امور واجب و مستحب از قبیل ایمان، احیای مراکز دینی و مساجد، یتیم نوازی و... و از انواع منکر به امور حرام و مکروه از قبیل غیبت، دروغ و... اشاره داشت.
۷) اهمیت امر به معروف و نهی از منکر ۷٫۱) امر به معروف و نهی از منکر در قرآن در قران آیات زیادی وجود دارد که به روشنی، جایگاه امر به معروف و نهی از منکر را یاد آوری می‌کند. در این‌جا بنا به اهمیت این دو حکم الهی و نیز بهره مند شدن از چشمه جوشان قرآن، به چند آیه اشاره می‌شود:

۱- «وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلیَ الخْیرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ أُوْلَئکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند» 
۲- «کُنتُمْ خَیرْ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ ءَامَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکاَنَ خَیرْا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثرُهُمُ الْفَاسِقُونَ؛ شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریده شده‌اند (چه این‌که) امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید» 
۳- «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الجْاهِلِینَ؛ (به هر حال) با آن‌ها مدارا کن و عذرشان را بپذیر و به نیکی‌ها دعوت نما و از جاهلان روی بگردان.» 
۴- «التَّئبُونَ الْعَبِدُونَ الحَمِدُونَ السَّئحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الاْمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ الحَفِظُونَ لحِدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ... آمران به معروف، نهی کنندگان از منکر و حافظان حدود(و مرزهای) الهی،(مؤمنان حقیقی‌اند) و بشارت ده به(اینچنین) مؤمنان!» 

۷٫۲) امر به معروف و نهی از منکر در روایات در روایات از پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و امامان معصوم(علیهم السلام) توصیه‌های زیادی به امر به معروف و نهی از منکر می‌شود که خود بیانگر اهمیت آن است.
۱-پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: ای مردم پیش از مردن توبه کنید و... امر به معروف کنید تا محفوظ بمانید. نهی از منکر کنید تا یاری شوید. ۲-امام محمد باقر(علیه السّلام) فرمود: امر به معروف و نهی از منکر، دو آفریده از آفریده‌های خداوندند، کسی که آن دو را یاری کند (موجبات این دو امر مهم را فراهم سازد) خداوند او را عزیز نماید و کسی که آنها را ترک کند خداوند عزّ و جل ذلیل و خوارش گرداند. ۳-دره بن ابی لهب گوید: شخصی خدمت پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آمد در حالی که حضرت بر منبر بود پرسید: یا رسول اللَّه بهترین مردم کیست؟ فرمود آن‌که مردم را امر به معروف و نهی از منکر کند و آنها را از خدا بترساند و به او علاقه‌مند سازد. ۴-امام علی(علیه السّلام) فرمودند: امر کردن به معروف افضل عمل‌های آفریدگان است. ۷٫۳) امر به معروف ونهی از منکر در کلام بزرگان تمامی علماء و بزرگان دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر بحث‌های جامعی نموده‌اند که ما به عنوان نمونه، فرمایشات چند نفر از این دانشمندان را ذکر خواهیم کرد:
شهید اول : امر به معروف و نهی از منکر عقلا و نقلا واجب است و بر فرض که واجب عینی نباشد، واجب کفایی است. محقق حلی : امر به معروف و نهی از منکر واجب است به اجماع فقهاء و مسلمین. حضرت امام خمینی(ره) : اقوی آن است که وجوب امر به معروف و نهی از منکر کفائی است؛ یعنی اگر کسی در موردی این مهم را انجام داد از دیگران ساقط می‌شود وگرنه همه مردم که در آن مورد سکوت کرده‌اند همه واجب الهی را ترک کرده‌اند. مقام معظم رهبری(مدظله العالی) : مسئله امر به معروف، تکلیف همیشگی مسلمانهاست. جامعه اسلامی با امر به معروف و نهی از منکر زنده می‌ماند. قوام حکومت اسلامی به امر به معروف و نهی ازمنکراست.

در اهمیت این موضوع همین بس که حفظ دین در همه ابعادش به اجرای آن بستگی دارد و حساب امر به معروف و نهی از منکر از حساب نماز و روزه و حج جدا است؛ زیرا آنها ضرری به منافع و هوس‌های دیگران نمی‌زند و لذا کسی مخالفتی با آنها ندارد اما نهی از منکر مخالفت با انحرافات و هوس‌های مردم است و قهرا گروهی در مقابل آن مقاومت می‌کنند.

۸) دایره امر به معروف و نهی از منکر برخلاف تصور بعضی که امر و نهی را مربوط به تذکرات فردی در گناهان شخصی می‌دانند، این دو واجب در مداری به وسعت تمام دین در حرکت هستند. لذا تمام عرصه‌های موجود در جامعه میدان امر به معروف و نهی از منکر است. در روایتی آمده است:
«بهما تقام الفرائض» یعنی قوام واجبات به امر به معروف ونهی از منکر است. ۹) وظایف آمرین به معروف و ناهین از منکر ۱-نیتش را برای خدا خالص کند و از او مدد بخواهد.
۲-آگاهی به شروط امر به معروف ونهی از منکر داشته باشد و معروف و منکر را بشناسد.
۳- سخنش منطقی و کلامش ساده و مختصر و مفید باشد. ۴-خودش عامل به معروف و تارک منکر باشد و به عیبهای خودش متوجه باشد.
۵- با تفاوتهای اخلاقی و روحی مردم آشنا باشد.
۶- نصیحت گر مردم باشد و با آنها با مدارا و رفاقت رفتار کنند.
۷- در این امر شکیبا باشد و قضاوت عجولانه نداشته باشد.
۸- دارای اعتدال و میانه روی باشد. ۱۰) شرایط امر به معروف و نهی از منکر غالب فقیهان و متکلمان برای این فریضه چهار شرط زیر را برشمردند:
۱- آمر و ناهی، معروف و منکر را بشناسند.
۲- آمر و ناهی احتمال تأثیر در امر به معروف و نهی از منکر را بدهند.
۳- تارک معروف و عامل به منکر بر ادامه شیوه خود اصرار داشته باشد.
۴- امر به معروف و نهی از منکر موجب ضرر و مفسده‌ای نباشد ۱۱) مراتب امر به معروف و نهی از منکر برای امر به معروف و نهی از منکر سه مرحله متصور شده است:
۱- انکار قلبی؛ یعنی ناراحتی خود را از منکر آشکار کند؛ چهره در هم کشیدن، روی گرداندن، ترک رفت وآمد و...
۲- انکار زبانی؛ یعنی اگر می‌داند از مرحله اول نتیجه نمی‌گیرد باید با زبان نرم، او را متوجه خطایش کنند و در صورت عدم تأثیر، بایستی با لحن آمرانه امر و نهی کند و در هر حال رعایت درجات تندی را بنماید و در این امر و نهی مرتکب خلاف نشود. ۳- اقدام عملی؛ گاه ممکن است منکر چنان ریشه دار شده باشد که نیازمند عمل باشد. منتهی مراحل را باید در نظر گرفت و از مرحله سبکتر باید شروع کرد؛ مانند شکستن آلات لهو و لعب، ریختن شراب، گرفتن مال مغصوب و... لازم به ذکر است در جامعه اسلامی اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در صورت نیاز به برخورد فیزیکی از وظایف حکومت اسلامی است که در غیر این صورت بی نظمی اجتماعی ایجاد می‌شود.
۱۲) شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر برترین روش‌ها در امر به معروف ونهی از منکر، روش‌هایی است که اولیای الهی در ارشاد ملت‌ها به کار گرفته‌اند و به وسیله آن توانسته‌اند از مردمی با بدترین خصوصیات اخلاقی انسان‌های ارزشمند بسازند.
اهم این روش‌ها عبارتند از:
۱- هماهنگی در گفتار و رفتار؛ یَأَیهَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ•کَبرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفْعَلُونَ. ۲- احترام به شخصیت افراد.
۳- پرهیز از افراط در تندی و بد زبانی؛ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع الْإِفْرَاطُ فِی الْمَلَامَهِ یَشِبُّ نِیرَانَ اللَّجَاجَهِ. ۴- جلب اعتماد؛ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِیَّهٌ فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ. ۵- احترام به عقاید دیگران. ۱۳) آداب امر به معروف و نهی از منکر در هر کاری آدابی نهفته است و این آداب در امر به معروف و نهی از منکر به شرح ذیل است:
۱- تجسس نکند؛ از دخالت در زندگی خصوصی مردم بپرهیزد که این کار خود امری حرام است.
۲- صبور باشد. زیرا ریشه کنی منکر به سرعت ممکن نیست. ۳-قطع رحم نکند؛ باید دانست که دستورات اسلام مکمل یکدیگرند و اجرای هیچ یک نباید مانع اجرای دیگر فرایض شود.
۴- پرده دری نکند.
۵- خود را فراموش نکند.
۱۴) آثار امر به معروف و نهی از منکر ۱۴٫۱) آثار فردی ۱- نجات از قهر خدا با ناراحت شدن از انجام منکر؛ امیرالمؤمنین(ع): هر کس منکری را دید و قلبا از آن ناراحت شد، همانا از قهر خدا نجات پیدا کرده است. ۲- رسیدن به واقعیت الطاف الهی؛ امام علی(ع): هر کس با شمشیر و قوت برای عزت کلمهالله قیام کند، به واقعیت الطاف الهی رسیده است. ۳- می‌توان با امر به معروف و نهی از منکر بهترین مردم به شمار آمد؛ پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم): بهترین مردم کسی است که مردم را به معروف دعوت کند. ۴- خلیفه خدا در روی زمین بودن؛ پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) روایت کرده است که: هر که امر به معروف و نهی از منکر کند خلیفه خدا و پیغمبر و قرآن است در زمین. ۵- شریک شدن در همه ثواب‌ها، از آثار امر به معروف و نهی از منکر است. ۶- کسب رضایت خدا؛ «... کاَنَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَوهِ وَ الزَّکَوهِ وَ کاَنَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا» ۷- فلاح و رستگاری؛ وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلیَ الخْیرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ أُوْلَئکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. ۸- سلامتی دین و دنیا؛ امام علی(ع): مَنْ کَانَ فِیهِ ثَلَاثٌ سَلِمَتْ لَهُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهُ یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَأْتَمِرُ بِهِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یَنْتَهِی عَنْهُ... ۹- نصرت الهی؛ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَمَنْ نَصَرَهُمَا نَصَرَهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ. ۱۰- کم نشدن عمر و روزی؛ امام علی(ع): امر به معروف و نهی از منکر دو خصلت از خصلتهای الهی هستند که نه مرگی را نزدیک می‌کنند و نه از رزقی می‌کاهند. ۱۱- ثواب فراوان؛ امام علی(ع): امر به معروف و نهی از منکر... ثواب را دو چندان می‌گردانند. ۱۴٫۲) آثار اجتماعی ۱- اجرای احکام اسلام؛ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَهٌ عَظِیمَهٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ ۲- برقراری عدالت اجتماعی با امر به معروف و نهی از منکر؛ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ.. تُرَدُّ الْمَظَالِمُ. ۳- با امر به معروف و نهی از منکر، زمین‌ها آباد می‌شود؛ اِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ.... وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ. ۴- استواری نظام اسلامی به امر به معروف و نهی از منکر است؛ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ...یَسْتَقِیمُ الْأَمْرُ ۵- امنیت؛ اِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ.... وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ... وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ. ۶- هر که امر به معروف کند مؤمنان را قدرتمند می‌گرداند. ۷- هر که نهی از منکر کند، بینی فاسقان را بر خاک می‌مالد. ۸- پاکیزگی کسب و کار؛ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ....وَ تَحِلُّ الْمَکَاسِبُ. ۱۵) علل مهجوریت و ترک امر به معروف و نهی از منکر ۱- ترس از مرگ و یا به خطر افتادن منافع دنیوی.
۲- حیا و خجالت، بی تفاوتی.
۳- جهل و نادانی. ۴- طمع رسیدن به منافع مادی. ۵- ضعف و کوچکی نفس. ۶- بی‌تأثیر دانستن امر به معروف و نهی از منکر.
۷- ترک وظیفه به گمان خود سازی. ۱۶) پیامد‌های ترک امر به معروف و نهی از منکر سستی نمودن از امر به معروف و نهی از منکر، و جلوگیری ننمودن از ظلم ستمکاران، نه تنها حلم نیست بلکه خمودی است که از ملکات رذیله به شمار می‌رود. ۱۶٫۱) آثار فردی ترک امر به معروف و نهی از منکر ۱- بی تفاوتی به دین و ضعف ایمان؛ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ کُلُّ مَنْ لَمْ یُحِبَّ عَلَی الدِّینِ وَ لَمْ یُبْغِضْ عَلَی الدِّینِ فَلَا دِینَ لَه‏. ۲- همان‌گونه که عامل به این فریضه در ثواب شریک است، تارک آن نیز در گناه آن شرکت دارد؛ قال امام صادق(ع): من له جار و یعمل بالمعاصی فلم ینهه فهو شریکه. ۳- محرومیت از سعادت و حیات معنوی؛ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ تَرَکَ إِنْکَارَ الْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ یَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَهُوَ مَیِّتٌ بَیْنَ الْأَحْیَاءِ فِی کَلَامٍ هَذَا خِتَامُهُ. ۴- دشمن خدا بودن؛ پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم): به راستی خداوند دشمن می‌دارد مومن ناتوانی را که دین ندارد. به آن حضرت عرض کردند: مؤمن ناتوانی را که دین ندارد، کیست؟ فرمود: کسی که نهی از منکر نکند. ۱۶٫۲) آثار اجتماعی ترک امر به معروف و نهی از منکر ۱- شیوع مفاسد اجتماعی و تبدیل منکر به معروف؛ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ الْمَعْصِیَهَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ إِلَّا عَامِلَهَا وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیَهً وَ لَمْ یُغَیَّرْ عَلَیْهِ أَضَرَّتْ بِالْعَامَّهِ. ۲- فراموشی خوبی‌ها و تسلط اشرار؛ امام عَلِیٍّ ع قَالَ لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلِّیَ اللَّهُ أُمُورَکُمْ شِرَارَکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ دُعَاؤُکُمْ. ۳- عقوبت الهی؛ رسول خدا (صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم) فرمود: هر گاه امت من امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، بایستی آماده عذاب خداوند متعال باشد. ۴- از بین رفتن برکت در زندگی؛ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوَی فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ. ۵- پیکار با خدا؛ پیامبر -صلّی اللَّه علیه و آله-: «وقتی امتم امر به معروف و نهی از منکر را به هم سپرند باید آماده جنگی با خداوند متعال باشند.

پانویس

منبع: به نقل از راه بهشت - تاریخ برداشت:۲۷-۱۱-۹۴