فرهنگ مصادیق:رزق حلال

رزق حلال

مقدمه

این که افراد جامعه، برای تامین معاش و معیشت خود و خانواده تلاش کنند هم عقلا واجب است وهم امری سفارش شده، مورد تاکید و بسیار ممدوح است.

اما آنچه به این تلاش، ارزش ذاتی می‌دهد و اجر و مقام و منزلت این تلاش را تا به آن جا بالا می‌برد که در برخی روایات آمده اگر کسی به قصد تامین معاش حلال برای خانواده خود از خانه بیرون آید و در این راه از دنیا برود اجری همانند اجر شهید دارد؛ تلاش برای کسب رزق و روزی حلال است. این تلاش برای کسب رزق و روزی حلال به مال، جان، عمر، زندگی و عزت دنیا و آخرت انسان برکت می‌دهد نه اموال شبهه ناک، اما متاسفانه برخی از افراد جامعه بیش از آن که به فکر حلال بودن درآمدهای خود و برکت آن باشند، اساسا از «برکت» و عوامل موثر بر ایجاد برکت غافلند و فقط به فکر تحصیل مال هستند.
کسب حلال، وسیله خدمت به مردم یکی از ویژگی‌هایی که امیرالمومنین (ع) برای پارسایان بیان می‌کنند، تلاش برای روزی حلال است. بدیهی است اولین و مهم‌ترین گام برای زدودن «فقر و نیازمندی» و وابستگی فردی و اجتماعی به دیگران، این است که انسان سهم خود و خانواده، نزدیکان، همسایگان و نیز جامعه خود را فراموش نکند. مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه قم در این خصوص مطلبی آورده است.

قرآن و کسب روزی حلال

با نگاه به آیات قرآن در می‌یابیم که دستورات اسلامی هرگز ما را به چشم پوشی از مواهب الهی دعوت نکرده و فقر را ارزش و نعمت به حساب نیاورده است.حتی در سوره جمعه که توصیه آن به شرکت در نماز جمعه و ذکر خداست، می‌فرمایند: هنگامی که نماز پایان یافت، شما آزادید در زمین پراکنده شوید و فضل خدا را بطلبید (به دنبال روزی بروید) و خدا را بسیار یاد کنید، شاید رستگار شوید. از این آیه استفاده می‌کنیم که حتی روز تعطیل و به جاآوردن اعمال عبادی در روز جمعه، مانعی برای فعالیت‌های اقتصادی سازنده نیست.

کسب حلال، وسیله خدمت

انفاق در راه خدا موارد زیادی از بخشش‌های واجب و مستحب را پوشش می‌دهد: خمس، زکات، قرض، صدقه، بعضی از نذرها، هدیه، قربانی و ... از این موارد است. بدیهی است اگر دست انسان از مال و مواهب دنیوی خالی باشد، هرگز توفیق احسان به مردم را نخواهد یافت.هم چنان که می‌گوییم مقدمه واجب، واجب است؛ مقدمه انفاق هم که کسب درآمد است لازم و اجتناب ناپذیر است.آیه ذیل به صراحت می‌فرماید که از کسب حلال خود انفاق کنید:ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از اموال پاکیزه و حلالی که کسب کرده‌اید، انفاق کنید.از قرآن کریم نیز چنین استفاده می‌شود که داشتن مال، لازمه رسیدگی به محرومان است.

اهمیت طلب حلال در احادیث

پیشوایان معصوم ما با گفتار، عمل و تشویق، همواره پیروان خود را به تلاش برای کسب روزی حلال سوق داده و «حلال» بودن را ویژگی لازم و دائمی درآمدها دانسته‌اند.

اهمیت جایگزین کردن راه‌های حلال روزی به حدی است که امام صادق (ع) به یکی از اصحاب خود به نام «مصادف» می‌فرماید:شمشیرزدن و جنگیدن آسان تر از به دست آوردن روزی حلال است!

و نیز آمده است: کسی که در طلب رزق از شهری به شهری رود، مانند کسی است که در راه خدا جهاد کند. رسول خدا (ص) فرمود: هیچ بنده‌ای نیست که از طلب حلال شرم کند، مگر این که خدا او را به حرام مبتلا کند.

تلاش اقتصادی در سیره ائمه اطهار (ع)

امام باقر (ع) می‌فرمایند: با این که من می‌دانم کسی هست که روزی مرا در حد کفاف می‌رساند، اما در ضیاع (زمین مزروعی) خود آن قدر کار می‌کنم تا عرق از بدنم سرازیر شود تا خدا بداند که من در طلب روزی حلال هستم. درحدیثی دیگر آمده است: زراعت کنید و بکارید(که) به خدا قسم عملی شریف تر و پاک تر از آن نیست.

آثار طلب حلال

الف - آمرزش گناهان

خدای متعال با اسباب مختلفی گناهان انسان را می‌بخشد که توبه، شفاعت، عبادت، ولایت اهل بیت (ع)، خدمت به مردم و ... از این اسباب است. یکی از این سبب‌ها تلاش برای کسب روزی حلال است. رسول خدا (ص) فرمود: کسی که با خستگی به سبب تلاش روزانه برای کسب حلال، شب را به صبح برساند، آمرزیده می‌شود.

در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است: بعضی از گناهان به وسیله نماز و صدقه هم آمرزیده نمی‌شود. سوال شد یا رسول ا... پس چه چیز موجب آمرزش آن است؟ فرمود: جدیت و تلاش در طلب معیشت.

ب - رفاه خانواده

امام صادق (ع) می‌فرماید: کسی که از طلب حلال شرم نکند، بارش سبک، سختی‌هایش آسان و خانواده اش در رفاه قرار می‌گیرند. در روایات اولیای گرامی اسلام تاکید شده است که افراد ثروتمند در زندگی خانوادگی سخت گیر نباشند و از تامین رفاه و آسایش خانواده خود خودداری نکنند. امام رضا (ع) فرمود: برصاحبان نعمت واجب است که برخانواده خود توسعه دهند و به زندگی آنان گشایش بخشند. امام سجاد(ع) فرمود: اگر داخل بازار شوم و با من پول باشد و به وسیله آن برای خانواده خود گوشت تهیه کنم که به آن بسیار نیازمندند، در نزد من محبوب تر است از این که بنده‌ای را آزاد کنم.رسول خدا (ص) فرمود: کسی که وسعت مالی دارد و دارای تمکن است ولی برخانواده خود سخت بگیرد و آنان را از زندگی راحت محروم بدارد، از ما نیست!

ج -سربار نبودن

نتیجه بیکاری، نداشتن مهارت و دانش مفید و سودآور، کم کاری و تلف کردن وقت این است که انسان، خود و خانواده اش را سربار و نان خور دیگران کند و چنین کسی از رحمت خدا به دور است. رسول اکرم (ص) فرموده است: کسی که بار زندگی خود را بردوش دیگران بیفکند (و بخواهد از دسترنج مردم زندگی خود را بگذراند) رانده و مطرود درگاه باری تعالی است و نیز کسی که حقوق خانواده خود را ضایع کند، ملعون است. اولیای گرامی اسلام، به قدری برکار کردن مسلمانان تاکید می‌ورزیدند و می‌خواستند زندگانی آنان با عزت بگذرد که اگر در مواقعی افرادی نقص عضوی داشتند باز هم به آنان تاکید می‌کردند که از عضو سالم خود استفاده کنند و به کار اشتغال یابند. دراین باره از امام صادق (ع) حدیثی نقل شده است؛ مردی به حضور امام صادق (ع) آمد و گفت: یابن رسول ا... من نمی‌توانم با دستم کار کنم و سرمایه‌ای هم ندارم که تجارت کنم و نیازمند هستم. حضرت (ع) (دیدند که سر و گردن او سالم است) فرمود: کار کن و کالا را با سرخود حمل نما و از مردم بی نیاز باش.

توجه به سبب معنوی رزق حلال

درپایان این فراز لازم است بدانیم که رزق حلال نیز هم چون همه جنبه‌های دیگر زندگی نیازمند دعا، تضرع و مسئلت از درگاه ربوبی است. بنابراین تلاوت بعضی از سوره‌ها و آیات مبارک قرآن، دعاهای وارد شده از معصومین (ع) و نیز ذکرهایی که برای توسعه رزق توصیه شده است باید همواره موردتوجه باشد. یکی از دعاها که پس از آخرین نماز یومیه خوانده می‌شود و محتوا و مضمون آن طلب رزق است، تعقیب نماز عشاست که مرحوم محدث قمی(ره) آن را درکتاب مفاتیح الجنان از کتاب شریف مصباح المتهجد نقل کرده است.

کدام کاسب حبیب خداست؟

عارف واصل حضرت آیت ا... شیخ حسنعلی نخودکی دربارهٔ کسب رزق حلال فرمودند:«دو نفر کاسب، هر دو شاغل یک نوع کسب هستند و در یک بازار دکان دارند؛ اما رسول خدا(ص) در حق یکی می‌فرماید: الکاسب حبیب ا... یعنی کاسب دوست خداست و دربارهٔ دیگری می‌فرماید: کلب الیهود خیر من اهل السوق، یعنی سگ یهودی بهتر از [بعضی] کسبه بازار است. کاسب اول شخصی است که می‌داند رزاق خداست. اما چون عالم دنیا عالم اسباب است و نیز در حدیث وارد شده است که عبادت ده قسم است نه قسم آن کسب روزی حلال و یک قسم ادعیه و کارهای دیگر و نیز چون زن و فرزندانی دارد که نفقه آن‌ها به عهده اوست لذا برای انجام کار به دکان می‌رود. اما خرید و فروش او به طریق شرع است یعنی به خرید و فروش اجناس حرام نمی‌پردازد، دروغ نمی‌گوید، بیع ربوی نمی‌کند، جنس بد را به جای خوب نمی‌فروشد. وقتی به این نحو به کسب می‌پردازد این عبارت درباره‌اش صدق می‌کند که هذا حبیب ا...؛ اما کاسب دوم شخصی است که وقتی می‌بیند رفقایش خانه و فرش دارند، غذاهای خوب می‌خورند و... به قصد تحصیل این مزایا و منافع به دکان می‌رود و می‌خواهد به هر نحو که میسر شود پول پیدا کند؛ اگر چه به وسیله دروغ و بیع ربوی و خوب جلوه دادن اجناس بد. خلاصه این که هیچ ملاحظه احکام شرع را نمی‌کند و تمام همّ او جمع مال است در این صورت سگ یهودی بر چنین کاسبی شرف دارد زیرا که فرمود: انماالاعمال بالنیات یعنی مدار صحت و فساد عمل، به نیت قلبیه است نه به صورت کار.»

روزی و میانه روی

یکی از وظایف ما نسبت به رزق و روزی‌های الهی رعایت میانه روی و تعادل در مصرف آنها است. رعایت اعتدال در مخارج زندگی، از راه‌های برکت در زندگی است. متأسفانه افرادی مشاهده می‌شوند که علی رغم درآمد اندکی که دارند، خرج‌هایی را انجام داده که متناسب با درآمد آنها نبوده و به همین سبب دچار زحمت و فشار و قرض می‌شوند در حالی که بدون این گونه مخارج نیز می‌توان زندگی راحت و آرامی داشت.
در روایتی بیان گردیده که چهار گروه دعایشان مستجاب نخواهد شد که دو گروه از آنها عبارتند از کسانی که در خانهٔ خود نشسته و بدون هیچ تلاشی از خدا طلب روزی می‌نمایند و گروه دیگرکسانی اند که مالی داشته، ولی آن را حیف و میل کرده، سپس دوباره از خداوند، طلب رزق می‌نمایند که خدا به آنها می‌فرماید: آیا من شما را به تعادل در زندگی دستور نداده بودم؟! در این روایت، حتی اشخاصی را که بدون مدرک، اموال خود را به دیگران قرض می‌دهند نیز از این دسته افراد شمرده است. درفرهنگ دینی، برای دست یابی به روحیه میانه روی، به «قناعت» به عنوان یکی از صفات فاضله و اخلاق حسنه، توصیه شده است. قناعت سبب زندگی توأم با راحتی است؛ چنان که در تفسیر آیه شریفه: «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً؛ زنده می‌گردانیم او را به زندگانی خوش و سعادت»، روایت شده که مراد، قناعت کردن شخص است. همچنین در تفسیر قول خدای تعالی که حکایت از قول حضرت سلیمان(ع) است: «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی؛ پروردگارا مرا بیامرز و عطا فرما به من ملکی که پس از من کسی سزاوار آن نباشد»، روایت شده که مراد آن حضرت قناعت بوده؛ زیرا بیشتر اوقات با مساکین می‌نشست و می‌فرمود: مسکینی با مساکین نشسته، و همیشه قناعت می‌کرد. همچنین روایت شده که مراد از رزق در آیه: «لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً» قناعت است؛ زیرا قناعت رضایت نفس است به آنچه که از روزی به دست آمده باشد اگر چه اندک باشد.و روایت شده که روزی حضرت امیر المؤمنین (ع) از درب دکان قصابی عبور می‌فرمود که گوشت بسیار فربهی داشت، عرض کرد: یا علی گوشت بسیار خوبی است، از آن خریداری کنید، فرمود: پول آن را حاضر ندارم، عرض کرد: نسیه ببرید و من صبر می‌کنم تا هر گاه خواستید بدهید، فرمود: چنین نکنم بلکه من صبر می‌کنم بر گوشت نخوردن (و خود را مقروض نمی‌نمایم)، سپس فرمود خداوند پنج چیز را در پنج چیز قرار داده: عزت را در طاعت (خود) و ذلت را در معصیت، و حکمت (و یاد گرفتن علم) را در شکم خالی (شاید مراد خالی از حرام باشد) و هیبت و سطوت را در (خواندن) نماز شب، و بی‌نیازی از مردم را در قناعت».

حدیث از پیامبر خدا (ص)

پیامبر خدا (ص) می‌فرمایند: خواستن رزق مباح و گذران کردن از درآمد حلال بر هر زن و مرد مسلمان واجب است.

امام صادق (ع) می‌فرمایند:

گناه مردم را از رزق محروم می‌کند.

اقسام رزق

ر خلاف تصور عموم مردم که روزی را منحصر در مصادیق مادی آن می‌دانند، در روایات، واژهٔ رزق و روزی، معنایی گسترده دارد و شامل تمام نعمت‌های خدا می‌شود. خواه آن نعمت مادی یا معنوی باشد؛ از این رو تندرستی، آرامش، توفیق انجام واجباتی؛ چون حج، علم، شهادت، دوست خوب و … تمامشان از موارد روزی محسوب می‌شود. امام صادق(ع) در روایتی از معرفت به معایب کلام و فوائد سکوت، تعبیر به رزق نموده‌اند. همین تعبیر در زیارت عاشورا نیز دربارهٔ بیزاری از دشمنان اهل بیت(ع)، خون خواهی از مظلومان کربلا در رکاب امام زمان(ع) و بهره مندی از شفاعت امام حسین(ع) در روز قیامت ذکر شده است.

احادیث و ادعیه رزق از کتاب شریف اصول کافی

باب الدعاء للرزق

۱- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ شَکَوْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْحَاجَةَ وَ سَأَلْتُهُ أَنْ یُعَلِّمَنِی دُعَاءً فِی طَلَبِ الرِّزْقِ فَعَلَّمَنِی دُعَاءً مَا احْتَجْتُ مُنْذُ دَعَوْتُ بِهِ قَالَ قُلْ فِی دُبُرِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ یَا خَیْرَ مَدْعُوٍّ وَ یَا خَیْرَ مَسْئُولٍ وَ یَا أَوْسَعَ مَنْ أَعْطَی وَ یَا خَیْرَ مُرْتَجًی ارْزُقْنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ وَ سَبِّبْ لِی رِزْقاً مِنْ قِبَلِکَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ .
ترجمه : ابی بصیر گوید: به امام صادق (علیه السلام) از نیازمندی شکایت کردم و از او خواستم که به من دعائی در طلب روزی بیاموزد و دعائی به من آموخت که از آن وقت که با آن دعا کردم نیازمند نشدم، فرمود:
در دنبالِ نماز شب در حال سجده بگو:
یَا خَیْرَ مَدْعُوٍّ وَ یَا خَیْرَ مَسْئُولٍ وَ یَا أَوْسَعَ مَنْ أَعْطَی وَ یَا خَیْرَ مُرْتَجًی ارْزُقْنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ وَ سَبِّبْ لِی رِزْقاً مِنْ قِبَلِکَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ .
۲- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی ذُو عِیَالٍ وَ عَلَیَّ دَیْنٌ وَ قَدِ اشْتَدَّتْ حَالِی فَعَلِّمْنِی دُعَاءً أَدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ لِیَرْزُقَنِی مَا أَقْضِی بِهِ دَیْنِی وَ أَسْتَعِینُ بِهِ عَلَی عِیَالِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَبْدَ اللَّهِ تَوَضَّأْ وَ أَسْبِغْ وُضُوءَکَ ثُمَّ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ تُتِمُّ الرُّکُوعَ وَ السُّجُودَ ثُمَّ قُلْ یَا مَاجِدُ یَا وَاحِدُ یَا کَرِیمُ یَا دَائِمُ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ ص یَا مُحَمَّدُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی أَتَوَجَّهُ بِکَ إِلَی اللَّهِ رَبِّکَ وَ رَبِّی وَ رَبِّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَسْأَلُکَ نَفْحَةً کَرِیمَةً مِنْ نَفَحَاتِکَ وَ فَتْحاً یَسِیراً وَ رِزْقاً وَاسِعاً أَلُمُّ بِهِ شَعْثِی وَ أَقْضِی بِهِ دَیْنِی وَ أَسْتَعِینُ بِهِ عَلَی عِیَالِی‏ ترجمه : از امام باقر (علیه السلام) که مردی نزد پیغمبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: یا رسول اللَّه من عیال‌مندم و قرض دار و حالم سخت شده، به من دعائی بیاموز که با آن به درگاه خدا دعا کنم تا به من روزی دهد و قرضم رابپردازم و بدان بر عیالم کمک گیرم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: ای بنده خدا، وضوء بساز و وضویت را کامل بساز و سپس دو رکعت نماز بگذار با رکوع و سجود کامل، سپس بگو:
یَا مَاجِدُ یَا وَاحِدُ یَا کَرِیمُ یَا دَائِمُ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ ص یَا مُحَمَّدُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی أَتَوَجَّهُ بِکَ إِلَی اللَّهِ رَبِّکَ وَ رَبِّی وَ رَبِّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَسْأَلُکَ نَفْحَةً کَرِیمَةً مِنْ نَفَحَاتِکَ وَ فَتْحاً یَسِیراً وَ رِزْقاً وَاسِعاً أَلُمُّ بِهِ شَعْثِی وَ أَقْضِی بِهِ دَیْنِی وَ أَسْتَعِینُ بِهِ عَلَی عِیَالِی‏ ۳- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذَا الدُّعَاءَ یَا رَازِقَ الْمُقِلِّینَ یَا رَاحِمَ الْمَسَاکِینِ یَا وَلِیَّ الْمُؤْمِنِینَ یَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ ارْزُقْنِی وَ عَافِنِی وَ اکْفِنِی مَا أَهَمَّنِی‏ ترجمه : از امام صادق (علیه السلام) که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این دعا را تعلیم داد:
یا رازق المقلّین (روزی ده ندارها یَا رَازِقَ الْمُقِلِّینَ یَا رَاحِمَ الْمَسَاکِینِ یَا وَلِیَّ الْمُؤْمِنِینَ یَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ ارْزُقْنِی وَ عَافِنِی وَ اکْفِنِی مَا أَهَمَّنِی‏ ۴- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ نَظَرَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِلَی رَجُلٍ وَ هُوَ یَقُولُ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام سَأَلْتَ قُوتَ النَّبِیِّینَ قُلِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ رِزْقاً حَلَالًا وَاسِعاً طَیِّباً مِنْ رِزْقِکَ‏ ترجمه : از معمّر بن خلّاد گوید:
شنیدم أبو الحسن (علیه السلام) می‌فرمود:
امام باقر به مردی نگریست که می‌گفت: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَال بار خدایا از تو قوتِ حلال خواستارم.
امام باقر (علیه السلام) فرمود: تو قوتِ پیغمبران را می‌طلبی، بگو: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ رِزْقاً حَلَالًا وَاسِعاً طَیِّباً مِنْ رِزْقِکَ‏ بار خدایا راستی که من از تو روزی حلال فراوان پاکیزه خواستارم از روزیِ تو.
۵- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ‏ أَبِی نَصْرٍ قَالَ قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ ادْعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَرْزُقَنِیَ الْحَلَالَ فَقَالَ أَ تَدْرِی مَا الْحَلَالُ قُلْتُ الَّذِی عِنْدَنَا الْکَسْبُ الطَّیِّبُ فَقَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ الْحَلَالُ هُوَ قُوتُ الْمُصْطَفَیْنَ ثُمَّ قَالَ قُلْ أَسْأَلُکَ مِنْ رِزْقِکَ الْوَاسِعِ‏ ترجمه : از احمد بن محمد بن ابی نصر گوید: به امام رضا (علیه السلام) گفتم:
قربانت، به درگاه خدا عز و جل دعا کن که روزی حلال به من دهد.
پس فرمود: می‌دانی حلال چیست؟
گفتم: آنچه در نزد ما است از کسب پاک.
پس فرمود: علی بن الحسین (علیه السلام) می‌فرمود: حلال، قوت برگزیدگان است.
سپس فرمود: بگو: أَسْأَلُکَ مِنْ رِزْقِکَ الْوَاسِعِ از تو رزق فراوان خواستارم.
۶- عَنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ مَزْیَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِی وَ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ اجْعَلْ لِی مِمَّنْ یَنْتَصِرُ بهِ لِدِینِکَ وَ لَا تَسْتَبْدِلْ بی غَیْرِی‏ ترجمه : از امام صادق (علیه السلام) فرمود: بگو اللَّهُمَّ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِی وَ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ اجْعَلْ لِی مِمَّنْ یَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِکَ وَ لَا تَسْتَبْدِلْ بِی غَیْرِی بار خدایا روزیم را فراوان کن و عمرم را دراز کن و مرا از یاوران دینت بگردان و دیگری را بجای من منه.
۷- عَنْهُ عَنْ أَبی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام دُعَاءً فِی الرِّزْقِ- یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ أَسْأَلُکَ بحَقِّ مَنْ حَقُّهُ عَلَیْکَ عَظِیمٌ- أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَرْزُقَنِیَ الْعَمَلَ بمَا عَلَّمْتَنِی مِنْ مَعْرِفَةِ حَقِّکَ وَ أَنْ تَبْسُطَ عَلَیَّ مَا حَظَرْتَ مِنْ رِزْقِکَ‏ ترجمه : از امام کاظم (علیه السلام) در دعای رزق: - یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ یَا اللَّهُ أَسْأَلُکَ بحَقِّ مَنْ حَقُّهُ عَلَیْکَ عَظِیمٌ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَرْزُقَنِیَ الْعَمَلَ بمَا عَلَّمْتَنِی مِنْ مَعْرِفَةِ حَقِّکَ وَ أَنْ تَبْسُطَ عَلَیَّ مَا حَظَرْتَ مِنْ رِزْقِکَ یا اللَّه یا اللَّه یا اللَّه از تو خواهش دارم بحق کسی که بر تو حق بزرگ دارد که رحمت فرستی بر محمد و آل محمد و به من روزی کنی عمل بدان چه یادم دادی از شناسائی حقت و برگشائی به رویم آنچه را از روزی خود از من دریغ کردی.
۸- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْعَطَّارِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبی بَصِیرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا قَدِ اسْتَبْطَأْنَا الرِّزْقَ فَغَضِبَ ثُمَّ قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَکَفَّلْتَ برِزْقِی وَ رِزْقِ کُلِّ دَابَّةٍ فَیَا خَیْرَ مَنْ دُعِیَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ سُئِلَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ أَعْطَی وَ یَا أَفْضَلَ مُرْتَجًی افْعَلْ بی کَذَا وَ کَذَا ترجمه : از ابی بصیر که به امام صادق (علیه السلام) گفتم:
ما رسیدن روزی را دیر شمردیم.
خشم کرد و سپس فرمود: بگو: اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَکَفَّلْتَ بِرِزْقِی وَ رِزْقِ کُلِّ دَابَّةٍ فَیَا خَیْرَ مَنْ دُعِیَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ سُئِلَ وَ یَا خَیْرَ مَنْ أَعْطَی وَ یَا أَفْضَلَ مُرْتَجًی افْعَلْ بی کَذَا وَ کَذَا بار خدایا تو روزی من و روزی هر جانداری را کفالت کردی، ای بهترین کسی که خوانده شود، ای بهترین کسی که از او درخواست شود، و ای بهترین کسی که ببخشد، و ای برتر هر که به او امید باشد، با من چنین و چنان کن.
۹- أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ حُسْنَ الْمَعِیشَةِ مَعِیشَةً أَتَقَوَّی بِهَا عَلَی جَمِیعِ حَوَائِجِی وَ أَتَوَصَّلُ بهَا فِی الْحَیَاةِ إِلَی آخِرَتِی مِنْ غَیْرِ أَنْ تُتْرِفَنِی فِیهَا فَأَطْغَی أَوْ تَقْتُرَ بهَا عَلَیَّ فَأَشْقَی- أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ حَلَالِ رِزْقِکَ وَ أَفِضْ عَلَیَّ مِنْ سَیْبِ فَضْلِکَ نِعْمَةً مِنْکَ سَابغَةً وَ عَطَاءً غَیْرَ مَمْنُونٍ ثُمَّ لَا تَشْغَلْنِی عَنْ شُکْرِ نِعْمَتِکَ بإِکْثَارٍ مِنْهَا تُلْهِینِی بَهْجَتُهُ وَ تَفْتِنِّی زَهَرَاتُ زَهْوَتِهِ وَ لَا بإِقْلَالٍ عَلَیَّ مِنْهَا یَقْصُرُ بِعَمَلِی کَدُّهُ وَ یَمْلَأُ صَدْرِی هَمُّهُ أَعْطِنِی مِنْ ذَلِکَ یَا إِلَهِی غِنًی عَنْ شِرَارِ خَلْقِکَ وَ بَلَاغاً أَنَالُ بِهِ رِضْوَانَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ یَا إِلَهِی مِنْ شَرِّ الدُّنْیَا وَ شَرِّ مَا فِیهَا لَا تَجْعَلِ الدُّنْیَا عَلَیَّ سِجْناً وَ لَا فِرَاقَهَا عَلَیَّ حُزْناً أَخْرِجْنِی مِنْ فِتْنَتِهَا مَرْضِیّاً عَنِّی مَقْبُولًا فِیهَا عَمَلِی إِلَی دَارِ الْحَیَوَانِ وَ مَسَاکِنِ الْأَخْیَارِ وَ أَبْدِلْنِی بِالدُّنْیَا الْفَانِیَةِ نَعِیمَ الدَّارِ الْبَاقِیَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَزْلِهَا وَ زِلْزَالِهَا وَ سَطَوَاتِ شَیَاطِینِهَا وَ سَلَاطِینِهَا وَ نَکَالِهَا وَ مِنْ بَغْیِ مَنْ بَغَی عَلَیَّ فِیهَا اللَّهُمَّ مَنْ کَادَنِی فَکِدْهُ وَ مَنْ أَرَادَنِی فَأَرِدْهُ وَ فُلَّ عَنِّی حَدَّ مَنْ نَصَبَ لِی حَدَّهُ وَ أَطْفِ عَنِّی نَارَ مَنْ شَبَّ لِی وَقُودَهُ وَ اکْفِنِی مَکْرَ الْمَکَرَةِ وَ افْقَأْ عَنِّی عُیُونَ الْکَفَرَةِ وَ اکْفِنِی هَمَّ مَنْ أَدْخَلَ عَلَیَّ هَمَّهُ وَ ادْفَعْ عَنِّی شَرَّ الْحَسَدَةِ وَ اعْصِمْنِی مِنْ ذَلِکَ بالسَّکِینَةِ وَ أَلْبسْنِی دِرْعَکَ الْحَصِینَةَ وَ اخْبَأْنِی فِی سِتْرِکَ الْوَاقِی وَ أَصْلِحْ لِی حَالِی وَ صَدِّقْ قَوْلِی بفَعَالِی وَ بَارِکْ لِی فِی أَهْلِی وَ مَالِی ترجمه :از امام صادق (علیه السلام) که علی بن الحسین (علیه السلام) را شیوه بود که این دعا را می‌خواند:
بار خدایا از تو خواستارم معیشت خوبی که در همه حوائجم از آن نیرو گیرم و بدان در دوران زندگی این جهان برای آخرتم وسیله سازم بی‌آنکه مرا بدان به خوش‌گذرانیِ بیجا واداری تا سرکشی کنم یا به من آنقدر تنگ بگیری که بدبخت شوم، از رزقِ حلالت به من بده و از باران فضلت به من تفضّل کن، نعمت بخشی شایانی باشد و عطائی پیوسته و بی‌منّت سپس به واسطه بسیاری نعمتت مرا از شکرش باز مدار و به خرّمیش سرگرم مساز و به شکوفائی زیبائیش به آشوب مکش، و چندان مکاه که رنج تحصیل آن دست مرا از کردار و عبادت کوتاه سازد و سینه و دلم را از هم و تشویش آن پر کند، به من در باره روزی آنچه را عطا کن که وسیله بی‌نیازی از شرار خلقت گردد و تا آنجا به زندگی من رسا باشد که به رضوانت برسم و به تو پناهم، معبودا از شرّ دنیا و شرّ آنچه در دنیا است، دنیا را زندان من مساز و جدائی از آن را مایه اندوه من مکن، مرا از گرفتاری و آشوب آن چنان بر آور که مورد پسند باشم و کردارم در آن پذیرفته باشد و به سر منزل زندگی جاویدم برسان و با نیکانم همنشین کن بجای دنیای فنا پذیر نعمت خانه پاینده‌ام بده، بار خدایا من به تو پناه برم از تنگ دستی و پریشانی دنیا و از یورش شیاطین و سلاطین و شکنجه آنان و از ستم و دست اندازی هر که در آن به من دست‌اندازی کند، بار خدایا هر که به من نیرنگ کند نیرنگش بزن و هر که آهنگ من کند آهنگ او کن و هر که به من تیغ کشد تیغش را کند کن و هر که به من آتش افروزد شعله‌اش را خاموش ساز و کفایت کن از من مکر مکّاران و بدر آور از برای من دیده کافران را و کفایت کن مرا از همّ و غمّ و کفایت کن مرا ازهر کس که همّ و غمّی به من وارد می‌کند و دفع کن از من شرّ حسودان را و مرا از آن نگهدار به آرامی و وقار، وزره استوار خود را به اندامم بپوشان و مرا در حفظ حفیظ خود نهان دار و حالم را اصلاح کن و کردارم را تصدیق کننده گفتارم بنما و به اهل و مالم برکت بده‏ .

شهادت، رزق معنوی

بالاترین ارزش و مقام برای انسان شهادت در راه خدا است؛ زیرا انسان با شهادت به جایگاهی بسیار بلند در نزد خدا می‌رسد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: “گمان نبرید کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند مردگان اند، آنان زنده‌اند و در نزد خدا روزی می‌خورند”. در شأن نزول این آیه از سعید بن جبیر نقل شده که گفت: زمانی که حمزة بن عبد المطلب و مصعب بن عمیر در روز احد، شهید شدند و دیدند چگونه در ناز و نعمت به سر می‌برند، گفتند: ای کاش برادران ما در دنیا از نعمی که ما از آن برخورداریم، با خبر می‌شدند، شاید میل و رغبت خود را در جهاد زیاد کنند. پس خداوند تعالی فرمود: من ایشان را آگاه می‌سازم، سپس خداوند متعال، این آیه را نازل کرد. «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا …» تا «لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ». درتفسیر مجمع البیان آمده است: «یُرْزَقُونَ»؛ یعنی صبح و شام از نعمت‌های بهشتی روزی می‌خورند و گفته‌اند یعنی در قبرها روزی می‌خورند. درتفسیر دیگری مراد از رزق شهدا این گونه معرفی شده است: «و رزق ایشان همان رزق معلوم است که در باره مخلصین فرموده‌اند« أُولئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ» و قتل فی سبیل اللَّه اشاره به همین مرتبه از خلوص است. این دو رزق متحد و یکی است و قرین(کون عند ربهم)». جمع بین این دو تفسیر آن است که هم از روزی‌های ظاهری بهشت بهره مند می‌شوند و هم از روزی‌های معنوی(مانند معارف و حقایق)؛ چون بهشت نیز مراتب دارد. در روایات آمده است که شهید، هفت ویژگی اعطایی از جانب خداوند دارد: «اوّلین قطرهٔ خونش، موجب آمرزش گناهانش می‌گردد. سر در دامن حورالعین می‌نهد. به لباس‌های بهشتی آراسته می‌گردد. معطّر به خوش بوترین عطرها می‌شود. جایگاه خود را در بهشت مشاهده می‌کند. اجازهٔ سیر و گردش در تمام بهشت به او داده می‌شود. پرده‌ها کنار رفته و به وجه خدا نظاره می‌کند». جوانی به نام حارثة بن مالک که به مقام یقین رسیده بود و این یقینش مورد تصدیق پیامبر(ص) قرار گرفته بود از آن حضرت تقاضا نمود که دعا نماید تا خداوند متعال شهادت را روزی او نماید. آن حضرت این گونه دعا نمود: خدایا شهادت را روزی حارثه فرما. نقل شده است که رسول خدا(ص) او را به جنگی که پیش آمد، فرستاد. نفر هشتم یا نهمی که به شهادت رسید او بود. نتیجه آن که از برترین روزی‌های معنوی، شهادت در راه خدا است که نصیب انسان‌های شایسته می‌شود.

اقسام رزق

بر خلاف تصور عموم مردم که روزی را منحصر در مصادیق مادی آن می‌دانند، در روایات، واژهٔ رزق و روزی، معنایی گسترده دارد و شامل تمام نعمت‌های خدا می‌شود. خواه آن نعمت مادی یا معنوی باشد؛ از این رو تندرستی، آرامش، توفیق انجام واجباتی؛ چون حج، علم، شهادت، دوست خوب و … تمامشان از موارد روزی محسوب می‌شود. امام صادق(ع) در روایتی از معرفت به معایب کلام و فوائد سکوت، تعبیر به رزق نموده‌اند. همین تعبیر در زیارت عاشورا نیز دربارهٔ بیزاری از دشمنان اهل بیت(ع)، خون خواهی از مظلومان کربلا در رکاب امام زمان(ع) و بهره مندی از شفاعت امام حسین(ع) در روز قیامت ذکر شده است.

احادیث از امام رضا(ع) به همراه شعر

اَلْمَسْألَةُ مِفْتَاحُ الْبُؤْسِ ترجمه: دست نیاز به سوی دیگران بردن کلید فقر و تنگدستی است.

بر سفره این و آن، سخن ساز نکن جز درگه حق نیازت ابراز نکن کار تو اگر بسته بماند بهتر دروازهٔ فقر را به خود باز نکن

لَیْسَ لِلنَّاسِ بُدٌّ مِنْ طَلَبِ مَعاشِهِمْ فَلاتَدَعِ الطَّلَبَ ترجمه: انسان را چاره‌ای از تلاش برای کسب رزق نیست پس سعی و تلاش را رها مکن

تا مهر و مه‌اند گرم گردیدن خویش انسان ببرد نتیجه از چیدن خویش برخیز و غبار کاهلی را بتکان تا گل ببری به خرمن از دامن خویش

لاتَسْتَقِلُّوا قَلِیلَ الرِّزْقِ فَتُحْرَمُوا کَثِیرَهُ ترجمه: روزی کم را اندک نشمارید که از روزی فراوان محروم می‌شوید.

چون می‌رسد این فیض دمادم خوبست باران چه به رگبار چه نم نم خوبست هر روز به طرز دیگری می‌آید روزی چه اگر زیاد اگر کم خوبست

لَیْسَ لِبَخِیلٍ رَاحَةٌ وَ لا لِحَسُودٍ لَذَّةٌ ترجمه: خسیس را آسایشی نیست و حسود را لذتی نیست.

بر مال کسان دوختن چشم بد است رزق من و تو، دست خدای احد است از زندگی آسایش و لذت نبرد هر کس به دلش شعلهٔ بخل و حسد است

الْقَنَاعَةُ تَجْتَمِعُ إِلَی صِیَانَةِ النَّفْسِ وَ عِزِّ الْقَدْرِ امام رضا (ع)فرمودند:
قناعت موجب نگاهداری شخص از لغزش‌ها و باعث بلندی قدر و شان است.

از سایهٔ هر کفر و گناهی بگریز از معرض آتش تباهی بگریز می‌خواهی اگر عزیز و ایمن باشی از وسوسهٔ زیاده خواهی بگریز

یَا اَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللهَ فِی نِعَمِ اللهِ عَلَیْکُمْ فَلاتُنْفِرُوهَا عَنْکُمْ بِمَعَاصِیهِ امام رضا (ع)فرمودند:
ای مردم از خداوند بترسید و از نعمتهایی که به شما داده سپاسگزاری کنید و با گناهان خود موجبات از دست دادن نعمتهای پروردگار را فراهم ننمائید،

ای آنکه به لب نشانده لبخندی را بشنو زامام مهربان، پندی را با ذوق گناه تلخ، ضایع نکنی شیرینی نعمت خداوندی را

ارزش روزی حلال

بنابر روایاتی که از پیامبر اعظم(ص) و امامان معصوم(ع) رسیده، بر همه لازم است در راه به دست آوردن «درآمد حلال» تلاش کنند و از بیکاری و تنبلی و حرام خواری جدّاً بپرهیزند.
پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌فرماید:
«طَلَبَ الحَلالِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ وَ مُسِلِمَةُ؛به دنبال روزی حلال رفتن، بر هر مرد و زن مسلمان لازم است».
و نیز از وی روایت شده که: «خدا دوست می‌دارد که بنده اش را در راه کسب حلال در رنج و زحمت ببیند». و نیز می‌فرماید:
«اَلکادُّ لِعِیالِهِ کَالْمُجاهدِ فی سَبیلِ الله؛کسی که برای اداره زندگی خانواده اش تلاش می‌کند، مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند». در حدیث دیگر پیامبر اکرم(ص) فرمود:
«إنَّ اللهَ یُبْغِضُ الشّابَّ الفارِغ؛ جوان بیکار، مورد خشم خداوند است».
و می‌فرماید: «انسان سالم و بیکاری که نه مشغول کارهای دنیایی و نه مشغول کارهای آخرتی باشد، مورد خشم پروردگار است». ابن عبّاس می‌گوید، هر گاه پیامبر(ص) از شخصی خوشش می‌آمد، از شغل او می‌پرسید. اگر می‌گفتند او شغلی ندارد، می‌فرمود: از چشم من افتاد. وقتی از آن حضرت، علت آن را می‌پرسیدند، می‌فرمود: مؤمن اگر دارای شغلی نباشد، با دین فروشی زندگی خودش را اداره می‌کند. انس بن مالک می‌گوید: روزی که رسول خدا(ص) از غزوه تبوک باز می‌گشت، سوربن معاذ انصاری، (یا سعد انصاری) به استقبال آن حضرت شتافت و با پیامبر(ص) دست داد. حضرت فرمود: چه باعث شده که دست‌هایت این گونه سفت و پینه بسته باشد؟ جواب داد: با بیل برای کسب نفقه خانواده‌ام کار می‌کنم. حضرت دست وی را بوسید و فرمود: این دست هرگز آتش جهنّم را حسّ نمی‌کند. بنابراین با اینکه روزی رسان خداوند متعال است: )إنَّ الله هُوَ الرَّزّاق(و خود روزی را تقسیم و تقدیر می‌کند، امّا همه موظفند منبع درآمدی حلال داشته باشند؛ زیرا خداوند به وسیله اسباب روزی می‌دهد. بندگان خدا باید به دنبال کسب حلال باشند و شغلی را پیشه خود سازد.
امام صادق(ع) می‌فرماید: «به دنبال روزی حلال رفتن را رها نکن؛ زیرا این در تقویت دینت مؤثر است.

حرام خواری

اسلام انسان را در کسب روزی و به دست آوردن متاع زندگی آزاد گذارده، امّا هرگز اجازه نداده که او در این راه مسیری را پیش گیرد که اخلاق را فاسد گرداند و او را در معرض سقوط قرار دهد و یا موجب فساد در جامعه شود. بدین جهت، نه تنها مشروبات الکلی، مواد مخدّر و همه منکرات و فواحش را حرام شمرده، بلکه تولید، واسطه شدن، خرید و فروش و استعمال و ... آن را نیز تحریم کرده است.
زنا و فحشا و رقّاصی را شغل و منبع درآمد انسان نمی‌داند، غنا و آواز ه خوانی را که انسان را به فحشا بکشاند، راه کسب صحیح نمی‌شناسد. هر کاری که موجب سود شخصی امّا ضرر و بدبختی برای شخص دیگر یا اجتماع بشری باشد و امنیت اقتصادی و سلامت فرد یا جامعه را به خطر بیندازد، جرم و گناه شمرده و بر آنها کیفر سخت در دنیا و عذاب دردناک در آخرت وعده داده است؛ مانند: رشوه خواری، دزدی (به هر شکل آن)، کم فروشی، قمار، ربا، رانت خواری، غشَ در معامله، احتکار نیازمندی‌های مردم و ... .
خداوند متعال در قرآن کریم، حرام خواری را از صفات یهود شمرده، می‌فرماید:
(وَتَرَی کَثِیرًا مِّنْهُمْ یُسَارِعُونَ فِی الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ)؛ «بسیاری از آنان را می‌بینی که در گناه و تعدّی و خوردن مال حرام، شتاب می‌کنند. چه زشت است کاری که آنجام می‌دادند!».
سپس می‌فرماید: «چرا دانشمندان نصارا و یهود، آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام، نهی نمی‌کنند؟ چه زشت است عملی که انجام می‌دادند!». خوردن مال حرام، شامل همه تصرّفات نامشروع می‌شود، خواه خوردن و آشامیدن باشد، یا کار حرامی در زمینه مسکن، لباس و غیر آن، و ممکن است مال را مصرف نکنند و آن را به ناحق نزد خود نگهدارد و به صاحبش برنگرداند. به تمام این موارد حرام خواری صادق است.

روزی حلال

خداوند متعال برای تمام مخلوقات «روزی حلال» مقدّر فرموده است. اگر انسان عجله نکند و قناعت و صبر را پیشه خود سازد، تمام رزق مقدرش به او خواهد رسید. کسانی که از کسب حرام پرهیز نمی‌کنند، خیال می‌کنند اگر از مال حرام صرف نظر کنند، کمبودی در معاششان پدید می‌آید و سخت محتاج و گرفتار می‌شوند. خداوند می‌فرماید: )وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِی الأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللّهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ(؛ «هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست، مگر اینکه روزی او برخداست. او قرارگاه و محلّ نقل و انتقالش را می‌داند. همه اینها در کتاب آشکاری ثبت است».

غذای کرم در عمق دریا

روزی حضرت سلیمان(ع) درکنار دریا نشسته بود. نگاهش به مورچه‌ای افتاد که دانه گندمی را با خود به طرف دریا حمل می‌کرد. سیلمان(ع) دید او به آب دریا رسید. در همان لحظه قورباغه‌ای سرش از آب بیرون آورد و دهانش را گشود. مورچه به داخل دهان آن وارد شد و قورباغه به درون آب رفت. سلیمان مدّتی شگفت زده به فکر فرو رفت. ناگاه دید همان قروباغه سرش را از آب بیرون آورد و دهانش را گشود و مورچه از دهانش بیرون آمد، ولی دانه گندم را همراه خود نداشت. سلیمان(ع) آن مورچه را طلبید و سرگذشت آن را پرسید. مورچه گفت «ای پیامبر خدا! در قعر این دریا سنگی توخالی وجود دارد و کرمی در درون آن زندگی می‌کند. خداوند آن را در آنجا آفرید. کرم نمی‌تواند از آنجا خارج شود. خداوند این قورباغه را مأمور کرده تا مرا به سوی آن کرم حمل کند. قورباغه مرا به آنجا می‌برد و دهانش را نزدیک سوراخ می‌گذارد. من از دهان آن بیرون می‌آیم و دانه گندم را نزد کرم می‌گذارم و سپس به دهان قورباغه که در انتظار من است، باز می‌گردم و آن هم مرا به خشکی باز می‌گرداند.
حضرت سلیمان(ع) به مورچه گفت: وقتی که دانه گندم را برای کرم می‌بری، آیا سخنی از آن شنیده‌ای؟» گفت آری، او می‌گوید:
«یا مَنْ لا یَنُسانی فی جَوفِ هذِهِ الصّخْرَةِ تَحْتَ هذِهِ اللُّجّةِ بِرِزْقِکَ، لا تَنسِ عِبادَک المُومنینَ بِرَحْمَتِکَ؛ ای خدایی که روزی مرا درون این سنگ در قعر این دریا فراموش نمی‌کنی، رحمتت را در مورد بندگان با ایمانت فراموش نکن». رسول خدا(ص) در سفر حجة الوداع در مسجد الحرام، به مسلمانان فرمود: «بدانید که جبرئیل به من الهام کرد هیچ کس نمی‌میرد، مگر وقتی که تمام روزی مقدّرش به او رسیده باشد. پس، از خدا بترسید و در طلب روزی حریص نباشید و دیر رسیدن رزق حلالتان شما را وادار نکند که عجله کنید و رزق خود را از راه حرام بخواهید. خداوند رزق حلال را بین مخلوقاتش تقسیم کرده و روزی حرام را قسمت نکرده ... کسی که پرده عفّت خود را بدرد و شتاب کند و آن را از طریق حرام کسب کند، از رزق حلال و مقدّرش محروم می‌شود و به آنچه کسب کرده، در قیامت مؤاخذه خواهد شد؛ چنان که خداوند در قرآن مجید از کسب حرام نهی فرمود:
( ... وَلاَ تَتَبَدَّلُواْ الْخَبِیثَ بِالطَّیِّب)؛ «مال پاکیزه را به خبیث تبدیل نکنید».
پیامبر گرامی اسلام در تفسیر این آیه که در نهی از خوردن مال یتیم است، چنین می‌فرماید: یعنی پیش از آنکه روزی مقدر و حلالتان برسد، به سوی روزی حرام شتاب نکنید. حضرت علی(ع) روزی نزدیک در مسجد از استر پیاده شد و آن را به شخصی سپرد و وارد مسجد شد. آن شخص لجام استر را بیرون آورد و فرار کرد. امیرالمؤمنین(ع) در حالی که دو درهم را در دست داشت تا مزد سارق لجام را بدهد، از مسجد خارج شد. دید مرکب بدون لجام است. حضرت بر استر سوار شد و دو درهم را به غلامش داد تا برای آن مرکب لجامی بخرد. غلام به بازار آمد و همان لجام را در دست یک نفر دید. معلوم شد که دزد آن را به دو درهم به آن شخص فروخته و رفته است. غلام این مطلب را به آن حضرت گزارش داد.
امیرالمؤمنین(ع) فرمود:
«إنّ الْعَبْدَ لِیُحْرِمُ نَفْسَهَ الرّزقَ الحَلالَ بِتَرکِ الصَّبْرِ وَ لاِیَزُدادُ عَلی ما قُدِّرَ لَهُ؛ جز این نیست که بنده به سبب صبر نکردن و شتاب زدگی رزق حلال را بر خود حرام می‌کند؛ در حالی که بیش از آنچه مقدّرش بوده، به دست نمی‌آورد».
گاهی بر اثر چشم پوشی از مال حرام، چندین برابر آن از حلال به او خواهد رسید. امام صادق(ع) می‌فرماید: در قوم موسی(ع) مرد فقیری بود که همسرش اصرار می‌کرد که به دنبال کسب و درآمدی برود تا زندگی بهتری داشته باشند. (و او به هر طرف که روی می‌آورد، نتیجه‌ای نمی‌گرفت)؛ تا اینکه یک روز از روی اخلاص از خداوند متعال کمک خواست. در خواب دید که از او پرسیدند: آیا دو درهم حلال می‌خواهی یا دو هزار درهم حرام؟ گفت: دو درهم حلال مرا کفایت می‌کند. گفتند: در زیر سرت دو درهم حلال قرار داده شده است. از خواب بیدار شد و آن را برداشت. با یک درهم آن یک ماهی خرید و به سوی منزل آمد. همسرش از کار او ناخرسند بودو از روی ملامت سوگند خورد که به آن دست نمی‌زند. مرد خود ماهی را آماده پختن کرد. ناگاه دو دانه «دُرّ» در شکم ماهی یافت. آنها را به چهل هزار درهم فروخت.

آثار سوء حرام خواری

هر مالی که انسان از راه نامشروع و حرام کسب کند، علاوه بر اینکه معصیت پروردگار را نموده و دارای عقوبت‌های اخروی است، در دنیا نیز موجب گرفتاری‌های جبران ناپذیر خواهد شد.

بی برکتی اموال

حرام خواری برکت را از مال می‌برد. امام صادق(ع) فرمود: «کسی که مالی را از راه غیر مشروع به دست آورد، ساختمان و آب و گل بر او مسلط می‌شود (تا مال او را تلف کند)»؛ یعنی مال و عمر خود را در آب و گلی مصرف می‌کند که نه برای دنیا نفعی دارد و نه برای آخرتش. گویا این قطعه از زمین مأمور بوده تا مال او را ببلعد.

عدم پذیرش عبادات

خوردن مال حرام مانع قبولی عبادات است. پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود: «هر شب در بیت المقدس فرشته‌ای فریاد می‌زد: هر کس مال حرامی بخورد، خداوند هیچ عمل واجب یا مستحبی از او را نمی‌پذیرد». سلیمان بن خالد می‌گوید: از امام صادق(ع) دربارهٔ این سخن خداوند پرسیدم:
(وَقَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنثُورًا)؛ «و ما به سراغ اعمالی که انجام داده‌اند، می‌رویم و همه را همچون ذرّات غبار پراکنده در هوا قرار می‌دهیم».
حضرت فرمود: آگاه باش، به خدا قسم هر چند اعمال اینها مفید تر و درخشنده تر از پارچه‌های سفید مصری باشد، از آنها پذیرفته نمی‌شود؛ زیرا ایشان از حرام خواری پرهیز نمی‌کنند. پیامبر(ص) فرمود: «العِبادَةُ مَعَ أکلِ الحَرام کَالْبِناء عَلَی الرّمْلِ؛ عبادت کردن با حرام خواری، مانند بناکردن روی زمین ریگ زار است»؛ یعنی چنان که بنا بدون زیرسازی محکم، خراب و نابود می‌شود و صاحب آن از آن بهره‌ای نمی‌برد، عبادت کسی که از حرام پرهیز نمی‌کند هم فایده‌ای برایش ندارد.
امام صادق(ع) می‌فرماید: هر گاه کسی مالی از غیر راه حلال به دست آورد و با آن به حج مشرّف شود، چون گوید «لَبَّیْکَ اللّهُمَّ لَبَّیْکَ»، خطاب می‌رسد: «لا لّبَّیْکَ و لا سَعْدَیُکَ؛ تو نیامدی و رستگار نشدی»؛ یعنی حج تو با مال حرام قبول نمی‌شود.

عدم استجابت دعا

دعای حرام خوار مستجاب نمی‌شود. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «کسی که لقمه حرامی بخورد، تا چهل روز نمازش قبول نمی‌شود و تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌گردد و هر گوشتی که در بدن او از حرام روییده شود، به آتش جهنّم سزاوارتر است و هر لقمه حرامی، باعث روییدن گوشت در بدن می‌شود». و نیز فرمود: « کسی که دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید از درآمد و خوراک حلال و پاکیزه بهره مند شود و از حرام بپرهیزد». شخصی به پیامبر اکرم(ص) عرض کرد: دوست دارم دعایم مستجاب شود. حضرت فرمود: «خوراک خودت را پاک گردان و از حرام خواری دوری کن». خداوند متعال به عیسی بن مریم فرمود: «به ظالمین بنی اسرائیل بگو: در حالی که مال حرامی در تصرف آنهاست، مرا نخوانند که در این حال مورد لعن من واقع می‌شوند و آنها را از نعمت‌هایم، دورشان می‌سازم».

قساوت قلب

خوراکی که انسان تناول می‌کند، اگر پلید و حرام باشد، قلب را تیره می‌سازد. در این صورت دیگر از او امید خیری نیست و پند و اندرز در او اثر نمی‌کنند و سخت‌ترین مناظر رقّت بار او را متأثر نمی‌کنند. امام حسین(ع) به لشکریان عمر سعد فرمود: «از اینکه شما نافرمانی ام می‌کنید، و به سخن من گوش فرا نمی‌دهید، این است که شکم هایتان از حرام پر شده و بر دل هایتان مهر خورده و دیگر حق را نمی‌پذیرید. وای بر شما! آیا انصاف نمی‌دهید؟ آیا گوش فرا نمی‌دهید!؟». حرام خواری شریک بن عبدالله شریک بن عبدالله بن سنان فرزند انس نخعی کوفی، در سال ۷۵ق در خراسان به دنیا آمد و در سال ۱۷۷ق در کوفه از دنیا رفت. وی عالمی با تقوا و فقیهی با هوش بود. مهدی عباسی او را احضار کرد و او را واداشت که یکی از این سه کار را بکند: یا منصب قضاوت را بپذیرد، یا معلم و مربی اطفال خلیفه باشد، یا یک مرتبه مهمان سفره خاص خلیفه شود.
شریک خوردن طعام را اختیار کرد و آن را از دو کار دیگر آسان تر شمرد. خلیفه به آشپر مخصوص دستور داد تا انواع خوراکی‌های لذیذ را تدارک ببیند. چون شریک از آن طعام‌های لذیذ حرام خورد. آشپر گفت: شریک پس از خوردن این طعام. رستگار نخواهد شد و همان طور هم شد؛ زیرا آن لقمه‌های حرام چنان در او تأثیر کرد که دو کار دیگر را هم پذیرفت هم قاضی شد و هم مربی اطفال خلیفه. گویند: وقتی حواله‌ای داشت و در گرفتن آن از بیت المال سخت گیری می‌کرد، خزینه دار گفت: تو به ما گندمی نفروخته‌ای که در گرفتن آن چنین سخت گیری می‌کنی! گفت: بلی، چیزی مهم تر از گندم را فروختم و آن دین خودم است.

تأثیر منفی در نسل

نطفه‌ای که از آن فرزندان به وجود می‌آیند، از غذایی که پدر و مادر تناول می‌کنند، تولید می‌شود و در صورت نامشروع بودن «درآمد»، شیطان در به وجود آمدن این فرزندان مشارکت می‌کند و گرایش این فرزندان به گناه بیشتر می‌شود و تربیت آنها سخت تر و تکامل اخلاقی شان با مشکلات زیادتری روبه رو خواهد شد. لقمه حرام، چنان در حان و روان یک طفل اثر می‌گذارد که نمی‌تواند به آسانی از افاضات نورانی حق تعالی کسب نور کند و به سعادت راه یابد: خداوند می‌فرماید:
)ِاذْهَبْ فَمَن تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤکُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا... وَشارِکْهُمْ فِی الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ...(؛ «(ای شیطان) برو! هر کس از آنان که از تو تبعیّت کند، جهنّم کیفر شماست؛ کیفری فراوان...، و در ثروت و فرزندانشان شرکت جوی...».
بر اساس روایات، شرکت شیطان در فرزندان آن است که نطفه فرزندان از مال حرام منعقد شده باشد. امیرالمؤمنین(ع) می‌گوید: پیامبر اکرم(ص) فرمود: خداوند متعال بهشت را بر کسی که بسیار ناسزا می‌گوید و باکی ندارد از اینکه هر حرف (زشتی) بگوید یا بشنود، حرام کرده است. اگر پی جویی کنید، چنین فردی را زنازاده یا کسی که (به سبب حرام خواری) شیطان در انعقاد نطفه اش شرکت داشته، خواهید یافت. سؤال شد آیا شیطان در این گونه موارد شرکت دارد؟ پیامبر(ص) فرمود: آیا این سخن خداوند را نخوانده‌ای که فرمود: )وَشَارِکْهُمْ فِی الأَمْوَالِ وَالأُوْلادِ...(.
امام صادق(ع) فرمود: «کسی که میل به زنا و خوردن مال حرام دارد، شیطان در نطفه اش شرکت داشته است». امام صادق(ع) فرمود:
«کَسْبُ الحَرامِ یُبینُ فی الذّرّیة؛ درآمد حرام در فرزندان اثر (نامطلوب) می‌گذارد (و هدایت آنها را دچار مشکل می‌کند)».
از این آیات و روایات به خوبی استفاده می‌شود که اگر بخواهیم فرزندان سالم، متدیّن، خوش خلق و تربیت پذیر داشته باشیم، ابتدا باید منبع درآمد ما حلال باشد و لقمه‌ای حرام به خانه نیاوریم و حرام خواری نکنیم، سپس به تربیت و تعلیم آنها همّت بگماریم.
عاقبت حرام خواری پیامبر اکرم(ص) فرمود: «هر کس در تحصیل مال بی باک باشد (و رعایت حلال و حرام را نکند)، خدا هم باکی ندارد که او را از هر دری وارد جنهم کند». و نیز فرمود: «هر کس مالی را از راه حرام کسب کند، اگر آن را صدقه بدهد، از او پذیرفته نمی‌شود، اگر آن را باقی بگذارد (و بمیرد)، توشه دوزخش می‌شود».

برخی روایات در مورد رزق حلال

این روایات حلال از یک سایت کپی شده و متاسفانه نویسنده و سایت آن نیز ثبت نشده است. لذا در صورت اطلاع از منبع آن لطفا اطلاع دهید. با تشکر

حدیث (۱) قال الله تعالی:

یا أَحمَدُ إِنَّ العِبادَةَ عَشَرَةُ أَجزاءَ: تِسعَةٌ مِنها طَلَبُ الحَلالِ فَإِذا طَیَّبتَ مَطعَمَکَ وَمَشرَبَکَ فَأَنتَ فی حِفظی وَکَنَفی؛ در حدیث قدسی آمده است که خداوند می‌فرماید: ای احمد همانا عبادت ده جزء است که نه جزء آن طلب‌روزی حلال است، پس چون خوراکی و نوشیدنی خود را پاک کردی در پناه و حمایت من هستی.

حدیث (۲) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

طَلَبُ الحَلالِ واجِبٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ؛ کسب درآمد حلال، بر هر مسلمانی واجب است.

حدیث (۳) امام علی علیه‌السلام :

إِنَّ العَبدَ لَیَحرُمُ نَفسَهُ الرِّزقَ الحَلالَ بِتَرکِ الصَّبرِ، وَلا یُزادُ عَلی ما قُدِّرَ لَهُ؛ بنده به سبب بی‌صبری، خودش را از روزی حلال محروم می‌کند و بیشتر از روزی مقدّر هم نصیبش نمی‌شود.

حدیث (۴) امام صادق علیه السلام :

اَلفَضلُ بنُ أَبی قُرَّةَ: دَخَلنا عَلی أَبی عَبدِاللّه‌ِ علیه‌السلام وَهُوَ یَعمَلُ فی حائِطٍ لَهُ فَقُلنا: جَعَلَنَا اللّه‌ُ فِداکَ: دَعنا نَعمَل لَکَ أَو تَعمَلهُ الغِلمانُ، قالَ: لادَعونی فَإِنّی أَشتَهی أَن یَرانِیَ اللّه‌ُ عَزَّوَجَلَّ أَعمَلُ بِیَدی وَأَطلُبُ الحَلالَ فی أَذی نَفسی؛ فضل بن ابی قرّه: خدمت امام صادق علیه‌السلام که در باغش مشغول کار بود رسیدم و عرض کردم: خدا ما را فدای شما کند، اجازه بدهید ما برایتان کار کنیم یا غلامان این کار را انجام دهند. حضرت فرمودند: نه، مرا به حال خود بگذارید، زیرا دوست دارم خداوند عزوجل مرا در حال کار کردن و زحمت کشیدن برای کسب روزی حلال ببیند.

حدیث (۵) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

حَقُّ الوَلَدِ عَلی والِدِهِ… أَن لایَرزُقَهُ إِلاّطَیِّبا؛ حق فرزند بر پدرش این است که… جز از راه حلال، روزی او را تامین نکند.

حدیث (۶) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

یا عَلیُّ مَن أَکَلَ الحَلالَ صَفادینُهُ، وَرَقَّ قَلبُهُ، وَدَمِعَت عَیناهُ مِن خَشیَةِ اللّه‌ِ تَعالی وَلَم یَکُن لِدَعوَتِهِ حِجابٌ؛ ای علی هر کس حلال بخورد، دینش صفا می‌یابد، رقّت قلب پیدا می‌کند، چشمانش از ترس خداوند متعال پر اشک می‌شود و برای (استجابت) دعایش مانعی نمی‌باشد.

حدیث (۷) امام صادق علیه‌السلام :

اَلغُلامُ… یَتَعَلَّمُ الحَلالَ وَالحَرامَ سَبعَ سِنینَ؛ فرزند… را در هفت سال سوم (از چهارده سالگی به بعد) حلال و حرام یاد دهید.

حدیث (۸) امام باقر علیه السلام :

وَاللّه‌ِ لَحَدیثٌ تُصیبُهُ مِن صادِقٍ فی حَلالٍ وَحَرامٍ خَیرٌ لَکَ مِمّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ حَتّی تَغرُبَ؛ به خدا قسم اگر از شخصی راستگو حدیثی دربارهٔ حلال و حرام بشنوی، از آنچه که آفتاب بر آن طلوع و غروب می‌کند برای تو بهتر است.

حدیث (۹) امام صادق علیه‌السلام :

لا خَیرَ فی مَن لایُحِبَّ جَمعَ المالِ مِن حَلالٍ فَیَکُفَّ بِهِ وَجهَهُ وَیَقضیَ بِهِ دَینَهُ؛ خیری در آن کس نیست که دوست ندارد از راه حلال مالی بدست آورد که آبرویش را حفظ و قرضش را با آن ادا نماید.

حدیث (۱۰) امام علی علیه السلام :

مَن یَکتَسِب مالاً مِن غَیرِ حِلِّهِ یَصرِفهُ فی غَیرِ حَقِّهِ؛ هر کس مالی را از راه غیر حلال بدست آوَرَد، آن را در راه غیر حق مصرف خواهد نمود.

حدیث (۱۱) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

اَدِّبُوا اَولادَکُم فی بُطونِ اُمَّهاتِهِم. قیلَ: وَکَیفَ ذلِکَ یا رَسُولَ اللّه‌ِ؟ فَقالَ: بِاِطعامِهِمُ الحَلالَ؛

فرزندانتان را در رحم مادرانشان تربیت کنید. سئوال شد: این چطور ممکن است، ای رسول خدا؟ فرمودند: با خوراندن غذای حلال (به مادرانشان).

حدیث (۱۲) امام صادق علیه السلام :

إذا أرادَ أَحَدُکُم أَن یُستَجابَ لَهُ فَلیُطَیِّب کَسبَهُ وَلیَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ ، وَ إِنَّ اللّه‌َ لا یَرفَعُ إِلَیهِ دُعاء عَبدٍ وَفی بَطنِهِ حَرامٌ أَو عِندَهُ مَظلَمَةٌ لأِحَدٍ مِن خَلقِهِ؛ هر کس بخواهد دعایش مستجاب شود، باید کسب خود را حلال کند و حق مردم را بپردازد. دعای هیچ بنده‌ای که مال حرام در شکمش باشد یا حق کسی بر گردنش باشد، به درگاه خدا بالا نمی‌رود.

حدیث (۱۳) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

اَلصُّلحُ جائِزٌ بَینَ المُسلِمینَ، إِلاّ صُلحا أَحَلَّ حَراما وَحَرَّمَ حَلالاً؛ صلح میان مسلمانان جایز است، مگر صلحی که حرامی را حلال یا حلالی را حرام کند.

حدیث (۱۴) امام باقر علیه السلام :

لَمّا قالَ لَهُ رَجُلٌ إِنّی ضَعیفُ العَمَلِ قَلیلُ الصَّلاةِ قَلیلُ الصَّومِ وَلکِن أَرجو أَن لا آکُلَ إِلاّ حَلالاً وَلا أَنکَحَ إِلاّ حَلالاً: وَأَیُّ جِهادٍ أَفضَلُ مِن عِفَّةِ بَطنٍ وَفَرجٍ؟!؛ در پاسخ به کسی که عرض کرد: من در عمل ناتوانم و نماز و روزه کم به جا می‌آورم اما سعی می‌کنم جز حلال نخورم و جز با حلال نزدیکی نکنم فرمودند: چه جهادی برتر از پاک نگهداشتن شکم و شرمگاه؟!

حدیث (۱۵) امام علی علیه السلام :

أَربَعٌ مَن أُعطیَهُنَّ فَقَد أُعطیَ خَیرَ الدُّنیا وَالخِرَةِ صِدقُ حَدیثٍ وَأَداءُ أَمانَةٍ وَعِفَّةُ بَطنٍ وَحُسنُ خُلقٍ؛ چهار چیز است که به هر کس داده شود خیر دنیا و آخرت به او داده شده است: راستگویی، اداء امانت، حلال خوری و خوش اخلاقی.

حدیث (۱۶) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله :

اَلعِبادَهُ سَبعونَ جُزء، اَفضَلُها جُزءً طَلَبُ الحَلالِ؛

عبادت هفتاد جزء است و بالاترین و بزرگترین جزء آن کسب حلال است.

حدیث (۱۷) پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله :

تُفْتیکَ نَـفْسُکَ، ضَعْ یَدَکَ عَلی صَدْرِکَ، فَإنَّهُ یَسْکُنُ لِلْحَلالِ وَ یَضْطَرِبُ مِنَ الْحَرامِ دَعْ ما یُریبُکَ اِلَی ما لا یُریبُکَ، وَ اِنْ اَفْتاکَ الْمُفْتُونُ، اِنَّ الْمُؤمِنَ یَذَرُ الصَّغیرَ مَخافَةَ اَنْ یَقَعَ فِی الْکَبیرِ؛

قلبت (وجدانت)، حقیقت را برای تو می‌گوید. دستت را بر روی سینه‌ات بگذار، زیرا قلبت از حلال، آرامش و از حرام تشویش پیدا می‌کند. آنچه تو را به تردید می‌اندازد ـ هر چند که صاحبان فتوا، فتوا دهند ـ رها کن و به سراغ چیزی برو که تو را به تردید نمی‌اندازد. مؤمن از ترس گناه بزرگ، گناه کوچک را هم رها می‌کند.

حدیث (۱۸) امام علی علیه‌السلام :

حُسْنُ الْخُلْقِ فی ثَلاثٍ: اِجْتِنابُ الْمَحارِمِ وَ طَـلَبُ الْحَلالِ وَ التَّـوَسُّعُ عَلَی الْعِیالِ؛

خوش اخلاقی در سه چیز است: دوری کردن از حرام، طلب حلال و فراهم آوردن آسایش و رفاه برای خانواده.

در فرهنگ اسلامی، انسان دارای دو بعد جسم و روح است اما اصالت از آنِ روح است و باید تمام برنامه‌ها و تلاشهای انسان در مسیر دستیابی به کمال شایسته روح باشد.
با این دیدگاه دین اسلام در هر زمینه‌ای از زندگی نسبت به روح و سلامت و کمال آن توجه ویژه‌ای دارد.
اداره زندگی اگر چه مورد تاکید فراوان اسلام واقع شده است، اما به انسان اجازه داده نشده است که از هر راهی یا هر ابزاری زندگی اش را تامین کند، بلکه باید با رعایت قوانین و ضوابط دقیق از ورود مال حرام در زندگی جلوگیری کند.
سلامت روح در گرو استفاده صحیح و مطلوب از مال حلال است و بی توجهی به این موضوع، عوارض و پیامدهای منفی و مخربی را برای انسان به وجود می‌آورد. بر این اساس تأکید بر به دست آوردن مال حلال در فرهنگ دینی بسیار به چشم می‌خورد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در آخرین حج خانه خدا که به حجه الوداع معروف است، در بخشی از سخنان خویش برای مردم فرمود:«خداوند متعال روزی‌ها را در میان مخلوقاتش به صورت حلال تقسیم فرموده است، نه به صورت حرام. پس هرکس با تقوی باشد و صبر کند خداوند روزیش را به او می‌دهد، ولی هر کس بر اثر کم صبری پرده دری و شتاب کند و از غیر راه حلال روزی را بیابد، از روزیش کم می‌شود و روز قیامت نیز مورد بازخواست قرار می‌گیرد.»

امام صادق علیه السلام می‌فرمود:«من در زمین خودم تلاش می‌کنم و عرق می‌ریزم، در حالی که خدمتکارانم می‌توانند این کار را بکنند، ولی با این کارم می‌خواهم خداوند متعال ببیند که من در پی روزی حلال هستم.»

امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمود:«کسب روزی حلال را رها مکن، چرا که تو را در دینت کمک می‌کند.»

پانویس

منبع: سایت رزق - تاریخ برداشت : 95/05/08

بازگشت به کسب درآمد حلال