فرهنگ مصادیق:آیا مجسمه سازی حرام است؟
محتویات
مقدمه:
وقتی سؤال می شود که آیا فعلی حرام هست یا نیست؟ یا فتاوای آن چیست؟ موضوع آگاهی از احکام است. پس فرد مسلمان یا خودش مجتهد است و احکام را از منابع آن استنباط و استخراج می کند و یا در این رشته تخصص و تبحر علمی ندارد و به اهلش (فقها و مراجع تقلید) رجوع می نماید و از آنان طلب فتوا (استفتاء) می نماید و آگاه می شود که حکمش چیست؟ اما وقتی بیان می شود که دلایلش چیست؟ موضوع به «فلسفه احکام» بر می گردد که خود رشته مستقل و مفصلی است. لذا ممکن است در هر موردی، نگارش یا مطالعه کتاب یا دست کم فصلی از کتاب لازم باشد.
بسیاری از فقها، ساخت مجسمه غیر جاندار را جایز دانسته و ساخت مجسمه جاندار را به شرطی که تمام تنه نباشد، جایز دانسته اند و برخی نیز کلاً مجسمه سازی را بلا اشکال بیان نموده اند. البته در استفتاء هر کسی موظف است که از مرجع خود تقلید نماید.
استفتاء - آیت الله العظمی خامنه ای:
س 1222: ساخت عروسک و مجسمه و نقاشى و ترسیم چهره موجودات زنده اعم از گیاهان، حیوانات و انسان چه حکمى دارد؟ خرید و فروش و نگهدارى و ارائه آنها در نمایشگاه چه حکمى دارد؟
ج: ساخت مجسمه و نقاشى و ترسیم چهره موجودات و لو ذى روح اشکال ندارد. همچنین خرید و فروش و نگهدارى نقاشى و مجسمه جایز است و ارائه آنها در نمایشگاه هم اشکال ندارد.
س 1223: در روش تحصیلى جدید، درسى با عنوان اعتماد به نفس وجود دارد که بخشى از آن مخصوص مجسمه سازى است، بعضى از معلمان به دانش آموزان دستور ساخت عروسک یا مجسمه سگ یا خرگوش و امثال آن را از پارچه یا چیز دیگرى به عنوان صنایع دستى مىدهند، حکم ساخت اشیاء مذکور چیست؟ امر معلّمان به دانشآموزان راجع به ساخت آنها چه حکمى دارد؟ آیا کامل بودن یا نبودن اجزاى آنها در حکم تأثیر دارد؟
ج: ساخت مجسمه و نیز امر به ساخت آن، مانع ندارد.
س 1224: ترسیم و نقاشى قصههاى قرآنى توسط کودکان و نوجوانان چه حکمى دارد؟ مثل اینکه از کودکان خواسته شود که به طور مثال قصه اصحاب فیل یا شکافته شدن دریا براى حضرت موسى(علیه السلام) و غیر آنها را رسم کنند؟
ج: این کار فىنفسه اشکال ندارد ولى باید بر اساس متن حقایق و وقایع باشد و از بیان امور مخالف واقع و یا امورى که موجب هتک حرمت هستند، اجتناب شود.
س 1225: آیا ساخت عروسک و یا مجسمه موجودات ذى روح اعم از انسان یا غیر آن به وسیله دستگاه مخصوص آن جایز است؟
ج: اشکال ندارد.
استفتاء - آیت الله العظمی نوری همدانی:
س 568 - آیا ساخت مجسمه شخصیتهاى برجسته علمى براى بزرگداشت آنان و نصب در میادین شهر جایز است؟
ج: ساختن مجسمه در صورتى که براى هدف عقلائى باشد و اسراف محسوب نشود جایز است.
استفتاء - آیت الله العظمی وحید خراسانی:
سوال 504: لطفا حکم مجسمه سازی، آموزش آن، نگهداری مجسمه، خرید و فروش و نصب و ارائه آن در اماکن عمومی را توضیح دهید؟
ج: ساختن مجسمه جاندار حرام است و همینطور گرفتن اجرت بر ساخت آن حرام است و خرید و فروش و نگهدارى آن جایز است گرچه احتیاط مستحب در ترک آن است. [۱] [۲]
مرحوم آیت الله العظمی بهجت (ره):
سؤال1875: مجسّمهسازى از نظر شرع چه حکمى دارد؟
ج: صورت تمام از چیزهایى که روح دارند، جایز نیست.
سؤال1876: ساختن پیکرههاى نیم تنه (عکسهاى نیمه برجسته) از شخصیتها چه حکمى دارد؟
ج: اگر مجسمه نباشد، یا تامّ نباشد، احتمال جایز بودن است.
نکته:
گاه چیزی یا کاری فی نفسه حرام است، اما گاه حلال یا حرام بودن یک کار، به اهداف آن مربوط می شود - گاهی به شرایط زمانی، مکانی و فرهنگی و ... - به عنوان مثال حتی مجسمه یک چوب کبریت هم به هدف «بت تراشی و بت سازی» انجام بگیرد، حرام است. اگر هر مجسمه ای به هدف ایجاد اعوجاج و انحراف در اذهان عمومی مردم و به ویژه مسلمانان ساخته شود، حرام است. حتی سرودن یک بیت شعر نیز به منظور مقابله با اسلام حرام است و ... .
از این رو، ممکن است که در یک برهه یا جامعه ای (مثل دوران های بت پرستی، یا جوامع بت پرست دیروزی و امروزی)، هر گونه مجسمه سازی، مظهر یا دست کم زمینه و تبلیغی برای بُت پرستی باشد، هم چنین ممکن است در یک برهه یا جامعه ای چنین نباشد.
