فرهنگ مصادیق:آیا مجسمه سازی حرام است؟
محتویات
مقدمه
وقتی سؤال میشود که آیا فعلی حرام هست یا نیست؟ یا فتاوای آن چیست؟ موضوع آگاهی از احکام است. پس فرد مسلمان یا خودش مجتهد است و احکام را از منابع آن استنباط و استخراج میکند و یا در این رشته تخصص و تبحر علمی ندارد و به اهلش (فقها و مراجع تقلید) رجوع مینماید و از آنان طلب فتوا (استفتاء) مینماید و آگاه میشود که حکمش چیست؟ اما وقتی بیان میشود که دلایلش چیست؟ موضوع به «فلسفه احکام» بر میگردد که خود رشته مستقل و مفصلی است. لذا ممکن است در هر موردی، نگارش یا مطالعه کتاب یا دست کم فصلی از کتاب لازم باشد.
بسیاری از فقها، ساخت مجسمه غیر جاندار را جایز دانسته و ساخت مجسمه جاندار را به شرطی که تمام تنه نباشد، جایز دانستهاند و برخی نیز کلاً مجسمه سازی را بلا اشکال بیان نمودهاند. البته در استفتاء هر کسی موظف است که از مرجع خود تقلید نماید.
استفتاء - آیت الله العظمی خامنهای
س ۱۲۲۲: ساخت عروسک و مجسمه و نقاشی و ترسیم چهره موجودات زنده اعم از گیاهان، حیوانات و انسان چه حکمی دارد؟ خرید و فروش و نگهداری و ارائه آنها در نمایشگاه چه حکمی دارد؟
ج: ساخت مجسمه و نقاشی و ترسیم چهره موجودات و لو ذی روح اشکال ندارد. همچنین خرید و فروش و نگهداری نقاشی و مجسمه جایز است و ارائه آنها در نمایشگاه هم اشکال ندارد.
س ۱۲۲۳: در روش تحصیلی جدید، درسی با عنوان اعتماد به نفس وجود دارد که بخشی از آن مخصوص مجسمه سازی است، بعضی از معلمان به دانش آموزان دستور ساخت عروسک یا مجسمه سگ یا خرگوش و امثال آن را از پارچه یا چیز دیگری به عنوان صنایع دستی میدهند، حکم ساخت اشیاء مذکور چیست؟ امر معلّمان به دانشآموزان راجع به ساخت آنها چه حکمی دارد؟ آیا کامل بودن یا نبودن اجزای آنها در حکم تأثیر دارد؟
ج: ساخت مجسمه و نیز امر به ساخت آن، مانع ندارد.
س ۱۲۲۴: ترسیم و نقاشی قصههای قرآنی توسط کودکان و نوجوانان چه حکمی دارد؟ مثل اینکه از کودکان خواسته شود که به طور مثال قصه اصحاب فیل یا شکافته شدن دریا برای حضرت موسی(علیه السلام) و غیر آنها را رسم کنند؟
ج: این کار فینفسه اشکال ندارد ولی باید بر اساس متن حقایق و وقایع باشد و از بیان امور مخالف واقع و یا اموری که موجب هتک حرمت هستند، اجتناب شود.
س ۱۲۲۵: آیا ساخت عروسک و یا مجسمه موجودات ذی روح اعم از انسان یا غیر آن به وسیله دستگاه مخصوص آن جایز است؟
ج: اشکال ندارد.
استفتاء - آیت الله العظمی نوری همدانی
س ۵۶۸ - آیا ساخت مجسمه شخصیتهای برجسته علمی برای بزرگداشت آنان و نصب در میادین شهر جایز است؟
ج: ساختن مجسمه در صورتی که برای هدف عقلائی باشد و اسراف محسوب نشود جایز است.
استفتاء - آیت الله العظمی وحید خراسانی
سوال ۵۰۴: لطفا حکم مجسمه سازی، آموزش آن، نگهداری مجسمه، خرید و فروش و نصب و ارائه آن در اماکن عمومی را توضیح دهید؟
ج: ساختن مجسمه جاندار حرام است و همینطور گرفتن اجرت بر ساخت آن حرام است و خرید و فروش و نگهداری آن جایز است گرچه احتیاط مستحب در ترک آن است. [۱] [۲]
مرحوم آیت الله العظمی بهجت (ره)
سؤال۱۸۷۵: مجسّمهسازی از نظر شرع چه حکمی دارد؟
ج: صورت تمام از چیزهایی که روح دارند، جایز نیست.
سؤال۱۸۷۶: ساختن پیکرههای نیم تنه (عکسهای نیمه برجسته) از شخصیتها چه حکمی دارد؟
ج: اگر مجسمه نباشد، یا تامّ نباشد، احتمال جایز بودن است.
نکته:
گاه چیزی یا کاری فی نفسه حرام است، اما گاه حلال یا حرام بودن یک کار، به اهداف آن مربوط میشود - گاهی به شرایط زمانی، مکانی و فرهنگی و ... - به عنوان مثال حتی مجسمه یک چوب کبریت هم به هدف «بت تراشی و بت سازی» انجام بگیرد، حرام است. اگر هر مجسمهای به هدف ایجاد اعوجاج و انحراف در اذهان عمومی مردم و به ویژه مسلمانان ساخته شود، حرام است. حتی سرودن یک بیت شعر نیز به منظور مقابله با اسلام حرام است و ... .
از این رو، ممکن است که در یک برهه یا جامعهای (مثل دورانهای بت پرستی، یا جوامع بت پرست دیروزی و امروزی)، هر گونه مجسمه سازی، مظهر یا دست کم زمینه و تبلیغی برای بُت پرستی باشد، هم چنین ممکن است در یک برهه یا جامعهای چنین نباشد.
