فرهنگ مصادیق:آرزوی طولانی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۹ فروردین ۱۳۹۵، ساعت ۰۷:۵۶

آرزوهای طولانی

نویسنده : علی اکبریان تبریزی
کلمات کلیدی  : آرزو، امل، آرزوی پسندیده، آرزوی مذموم
آرزو یعنی اشتها، قوت جذب ملایم.^[۱] انسان با آرزو همزاد است و با آرزو زندگی می کند. شب هنگام به امید و آرزوی روزی سرشار از سعادت و موفقیت به بستر می رود و صبح به امید طلوع دوباره خورشید و روزی توأم با سعادت از خواب بر می خیزد. انسان نمی تواند از امید و آرزو و خواسته جدا باشد. آن چه ناپسند است و در آیات و روایات گوناگون ما را از آن نهی کرده اند، داشتن آرزوی طولانی است؛ یعنی آرزوهایی که متناسب با میزان توانایی و استعداد و در محدوده قدرت ما و حتی عمر کوتاه ما نمی باشد. چیزی که نکوهش شده «طول امل» یعنی آرزوهای غیر معقول و غیرمنطقی و دور از دسترس است که معمولا جز غم و غصه و حسرت و غلطیدن به ورطه گمراهی و دور شدن از حدود شرع و چارچوب دین ثمری ندارد.

اقسام آرزو

علمای اخلاق آرزو را بر دو قسم تقسیم می کنند:
۱- آرزوهای صادق، مثبت و سازنده که همچون آب حیات، وجود آدمی را سیراب و پرثمر ساخته و نشاط و معنویت انسان را بیشتر می کنند.
۲- آرزوهای کاذب و دور و دراز، و به تعبیر دیگر طول امل که از مهم ترین رذایل اخلاقی بوده و انسان را از خدا دور ساخته و به انواع گناهان آلوده می کنند. این آرزوها همچون سراب در بیابان زندگی ظاهر می شوند و هر لحظه انسان را تشنه تر می سازند تا از شدت تشنگی هلاک سازند.
البته اصل آرزو و امید نه تنها مذموم و نکوهیده نیست، بلکه نقش بسیار مهمی در حرکت چرخ های زندگی و پیشرفت در جنبه های مادی و معنوی بشر دارد. همان گونه که در حدیث معروف نبوی آمده است:
« الْأَمَلُ رَحْمَهٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَهٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَرا» ^[۲] «امید و آرزو، برای امت من رحمت است و اگر امید و آروز نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمی داد و هیچ باغبانی نهالی نمی کاشت».

اقسام آرزو از نظر قرآن:

۱- آرزوهای پسندیده : امید و آرزوی پسندیده ، دل بستن به آینده ای است که دسترسی به آن معقول است و با تلاش می توان به آن رسیده و این یک امر فطری است .
« فَمَن کَان یَرْجُوا لِقَآءَ رَبِّه فَلْیَعْمَل عَمَلاً صَـَـلِحًا وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَه رَبِّه أَحَدَا» ^[۳] پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند!
در این صورت بدون شک ، امید و آرزو عامل حرکت چرخ های زندگی انسان ها است که حتی اگر یک روز از دل های مردم جهان برداشته شود نظام زندگی به هم می ریزد و کمتر کسی دلیلی بر فعالیت و تلاش و جنب و جوش خود پیدا می کند.
آرزوهای پسندیده شاخص هایی دارد. مثل واقعی بودن ، قابل تحقق بودن ، عاقلانه و منطقی بودن ، مشروع بودن ، در بردارنده سعادت و کمال نهایی انسان بودن و... .
۲- آرزوهای ناپسند: آرزوهای ناپسند به دل بستگی هایی گفته می شود که بیشتر ذهنی ، غیرمعقول ، کودکانه و دسترسی به آن ها بسیار بعید است .
آرزو اگر از حد بگذرد و به صورت آرزوی دور و دراز درآید، بدترین عامل انحراف و بدبختی است و درست همانند آب باران است که اگر از حد گذشت مایه غرق شدن و نابودی خواهد شد. این آرزوی کشنده همان است که قرآن کریم می فرماید:
«رُبَمَا یوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کَانُوا مُسْلِمِینَ * ذَرْهُمْ یأْکُلُوا وَیتَمَتَّعُوا وَیلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یعْلَمُونَ» ^[۴]
کافران (هنگامی که آثار شوم اعمال را ببینند) چه بسا آرزو می کنند مسلمان بودند! بگذار آن ها بخورند و بهره گیرند و آرزوها آنان را غافل می سازد ولی به زودی خواهند فهمید.
شاخص های آرزوهای ناپسند درست ضد شاخص های آرزوهای پسندیده است . بعلاوه این که آرزوهای ناپسند آثاری هم چون غفلت از یاد خدا، بازداشتن از حقایق ، فراموشی از مرگ و قیامت ، به بطالت گذراندن عمر، اضطراب و تشویش خاطر و... دارد.^[۵]
امیر مؤمنان(ع) می فرماید:
« مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ » ^[۶]
هر کس آرزویش را طولانی کند عملش را زشت و ناپسند می گرداند. چون اگر انسان در زندگی بلند پرواز بود و خواسته ای بالاتر از حد امکانات و توانایی خود داشت و اصرار بر رسیدن به آن به هر قیمت و از هر راهی داشت، مجبور است همه حریم ها را بشکند و به هر وسیله ای متوسل گردد تا به خواسته خود برسد و طبیعی است که چنین انسانی نمی تواند در چارچوب شرع و دین و عقل حرکت کند و اعمالش از حکم دین و عقل پیروی نمی کند، در نتیجه اعمالش زشت و ناپسند و ناگوار می گردد.

اسباب آرزوهای دراز

۱- جهل و بی خبری: جهل انسان نسبت به دنیا، قدرت و لطف خدا، آخرت و نعمت های بی پایان آن و همچنین نسبت به وضع خویش و عدم توجه به این حقیقت که هر لحظه ممکن است پایان عمر او فرا رسد، او را به وادی آرزوهای دراز می کشاند. امام علی علیه السلام می فرماید:
«اتَّقُوا خِدَاعَ الْآمَالِ فَکَمْ مِنْ مُؤَمِّلِ یوْمٍ لَمْ یدْرِکْهُ وَ بَانِی بِنَاءٍ لَمْ یسْکُنْهُ وَ جَامِعِ مَالٍ لَمْ یأْکُلْهُ »^[۷]
از فریب آرزوها بپرهیزید. چه بسیار کسانی که آرزو داشتند روزی را (در آغوش ناز و نعمت بگذارنند) و هرگز به آن نرسیدند. چه بسیار کسانی که خانه و قصری ساختند ولی هرگز در آن ساکن نشدند و چه بسیار کسانی که اموال زیادی اندوختند ولی هرگز از آن نخوردند.
۲- حب دنیا: هنگامی که دلبستگی نسبت به ظواهر دنیا جای «زهد» را گرفت و انسان در زرق و برق دنیا غرق شد کم کم از خدا غافل می شود و زشتی ها در نظرش به صورت زیبایی جلوه می کند و او را گرفتار آرزوهای دور و دراز می سازد، لذا حق را به دست فراموشی سپرده و به آن پشت می کند.

آثار و پیامدهای طول امل

ارتکاب گناه:

رسیدن به آرزوهای دراز معمولاً از طریق مشروع غیرممکن است، بنابراین گرفتاران این رذیله اخلاقی خود را ناگزیر می بینند که در کسب درآمدها چشم بر هم نهند و حلال و حرام را شناسایی نکنند و از غصب حقوق دیگران، خوردن اموال یتیمان، کم فروشی، رباخواری، رشوه و مانند این امور ترسی نداشته باشند. در روایت آمده است:
« مَنْ طَالَ أَمَلُهُ سَاءَ عَمَلُه » ^[۸]و « مَنْ قَصُرَ أَمَلُهُ حَسُنَ عَمَلُه » ^[۹]
«کسی که آرزویش دراز باشد عملش بد می شود و کسی که آرزویش کوتاه باشد عملش نیک خواهد بود.»

قساوت قلب:

طول امل انسان را از خدا غافل می کند و به دنیا حریص می سازد و آخرت او را به دست فراموشی می سپارد و اینها همه اسباب سنگدلی و قساوت است. به همین دلیل در حدیثی آمده است که خداوند به موسی علیه السلام فرمود:
« یا مُوسَی لَا تُطَوِّلْ فِی الدُّنْیا أَمَلَکَ فَیقْسُوَ قَلْبُکَ وَ الْقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ » ^[۱۰] «ای موسی! آرزوی خود را در دنیا طولانی نکن که قسی القلب خواهی شد و قسی القلب از من دور است.»

فراموشی مرگ و آخرت:

این اثر به خوبی در زندگی آنها که گرفتار این رذیله اخلاقی هستند نمایان است؛ هرگز نه سخنی از مرگ بر زبان می رانند و نه در فکر آخرتند بلکه دائماً در گرداب غفلت غوطه ورند. امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرمایند:
«طُولُ الْأَمَلِ ینْسِی الْآخِرَه » ^[۱۱]
آرزوی طولانی، آخرت را از یاد می برد.

داشتن زندگی پر رنج و محرومیت از نعمت ها:

هر قدر آرزوها طولانی تر باشد تهیه مقدمات بیشتری را می طلبد. همچنین صرفه جویی بیشتری برای حفظ اموال و ثروت ها جهت رسیدن به آن آرزوهای دور و دراز لازم است و نتیجه این دو، یک زندگی توأم با درد و رنج و سخت گیری و بخل بر خود و خانواده و توأم با تلاش شبانه روزی بی رویه خواهد بود و انسان را از بهره گیری از نعمت های الهی محروم می سازد. امیرمؤمنان علی(ع) در این مورد می فرماید:
« مَنْ کَثُرَ مُنَاهُ کَثُرَ عَنَاؤُه » ^[۱۲]
کسی که آرزوهایش زیاد باشد، تعب و رنج او فزونی خواهد یافت .

داشتن زندگی ذلت بار:

صاحبان آرزوهای دراز ناچارند شخصیت انسانی خود را درهم شکنند و برای رسیدن به مقصود خیالی در برابر هر کسی خضوع کنند و دست التماس به سوی این و آن دراز نمایند و به زندگی ذلت بار تن دهند. امیرمؤمنان علی(ع) در این مورد می فرماید:
« ذُلُّ الرِّجَالِ فِی خَیبَهِ الْآمَال  » ^[۱۳]
خواری مردان در ناکامی آرزوهاست .

محروم بودن از درک حقایق:

آرزوهای دراز همچون سرابی است که تشنگان را در بیابان زندگی به دنبال خود می کشانند و چهره واقعیت ها را به گونه ای دروغین نشان می دهند و انسان به خاطر آنها درک نمی کند کجاست و به کجا می رود؟ وظیفه اش در برابر این سرنوشت چیست؟ حضرت علی علیه السلام می فرمایند:
« الْأَمَانِی تُعْمِی عُیونَ الْبَصَائِر » ^[۱۴]
آرزوهای دراز دیدگان بصیرت را نابینا می کند. کسی می تواند چهره زیبای حقیقت را آن گونه که هست ببیند و به سرچشمه زلال معرفت برسد که دیده عقل خود را با حجاب آرزوها نپوشاند.

کفران نعمت :

آرزوهای دراز، انسان را به آن چه ندارد و شاید هرگز به آن نمی رسد دلبند می سازد. به همین دلیل آن چه از نعمت های الهی در دست دارد کوچک می شمارد و نسبت به آنها بی اعتنا می شود و این کفران نعمت، پیامدهای شومی در دنیا و آخرت برای او دارد. امیرمؤمنان علی(ع) در این مورد می فرماید:
« تَجَنَّبُوا الْمُنَی فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِبَهْجَهِ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَکُمْ وَ تُلْزِمُ اسْتِصْغَارَهَا لَدَیکُمْ وَ عَلَی قِلَّهِ الشُّکْرِ مِنْکُم » ^[۱۵]
از آرزوهای دراز بپرهیزید که زیبایی نعمت های الهی را از نظر شما می برد و آنها را نزد شما کوچک می کند و به کمی شکر(و کفران نعمت) از سوی شما منتهی می شود!

درمان طول امل

۱- توجه به آخرت و یاد مرگ .
۲- انسان خود را بشناسد و بداند موجودی آسیب پذیر است که فاصله میان مرگ و زندگی او بسیار کم است.
۳- توجه به بی اعتباری دنیا و کم کردن علاقه به آن.
۴- مطالعه پیرامون پیامدهای بسیار شوم آرزوهای دراز.
۵- واقع بین بودن و برنامه ریزی کردن بر طبق واقعیت ها، امکانات و استعدادها نه براساس خیالات و آرزوها.

پانویس