کتابخانه:اخلاق اسلامی-کتاب: تفاوت بین نسخه‌ها

مشخصات کتاب
	200px
نویسنده	علی اصغر الهامی نیا، نعمت الله یوسفیان
زبان	فارسی
ناشر	موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۷۵ پاییز

نسخهٔ ‏۱۵ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۰۳

اخلاق اسلامی

محتویات

۱ جایگاه اخلاق در اسلام
۲ ضرورت اخلاق و خودسازی
۳ روش اخلاقی قرآن
۴ رابطه اخلاق وایمان
۵ حُسن خُلق
۶ فضایل اخلاقی
۷ بد خُلقی
- ۷.۱ نکوهش بد خلقی
- ۷.۲ پیامدهای بداخلاقی
  - ۷.۲.۱ الف ـ آثار و پیامدهای دنیوی
  - ۷.۲.۲ ب ـ آثار و پیامدهای اخروی
۸ رذایل اخلاقی
۹ اهمیت نماز
۱۰ دعا
۱۱ ذکر
۱۲ پرهیز از ریا
۱۳ خوف و رجا
۱۴ پایداری در میدان نبرد

جایگاه اخلاق در اسلام

مـسـاءله اخلاق و تهذیب نفس ، در اسلام ، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است ، بطوری که از اهـداف نـزول قـرآن کـریم تربیت اخلاقی ، تهذیب انسان و رشد و هدایت جامعه است و خصلتهای اخـلاقـی را مـلاک ارزش انسان می‌داند؛ زیرا در مقام ستایش وتمجید پیامبران الهی ، آنان را به جـهـت دارا بـودن صـفـات اخـلاقـی نـیـکـو مـی سـتـایـد. بـرای مثال ، حضرت ابراهیم علیه السلام را به خاطر برخورداری از سه صفت عالی اخلاقی ستوده ، می‌فرماید:
(إِنَّ اِبراهیمَ لَحَلیمٌ اَوّاهٌ مُنیبٌ) ^[۱].
همانا ابراهیم بردبار، بسیار مهربان و بازگشت کننده (به سوی خدا) بود.
درباره پیامبر اکرم (ص ) می‌فرماید:
(وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ) ^[۲]
همانا تو صاحب اخلاق عظیم و برجسته‌ای هستی .
در اهـمـیـت اخـلاق و تـزکـیـه نـفـس هـمـیـن بـس کـه قـرآن کـریـم رمـز مـوفـقـیـت رسـول خدا(ص ) را در ایفای رسالت خویش و گسترش توحید، اخلاق نیکوی آن حضرت می‌داند و می‌فرماید:
(فـَبـِمـا رَحـمـَهٍ مـِنَ اللّهِ لِنـتَ لَهـُم وَلَو کـُنـتَ فـَظـّاً غـَلیـظَ القـَلبِ لاَ نـفـَضُّوا مـِنـ حَولِکَ) ^[۳].
در پرتو رحمت الهی ، تو بامردم مهربان شدی ، در حالی که اگر خشن ، تندخو و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می‌شدند.
با دقت در روایات اسلامی و زندگانی معصومین علیهم السلام به خوبی در می‌یابیم که تمام شؤ ون زندگی آن بزرگواران ، مظهر تجلّی صفات اخلاقی و خصلتهای ارزنده انسانی بوده و بـه تـمـام مـعـنـا اخـلاق الهـی را در وجـودشـان بـه کـمـال رسـانـدنـد و پـرچـمـدار تـقـوا، فضایل و اخلاق پسندیده انسانی شدند.
با توجه به اینکه انسان موجودی با اراده و مختار است ، باید آگاهانه و آزادانه در پی اجرای دسـتـورات الهـی قـیـام کـنـد و ایـن گـونـه حـرکـت ، بـا وضـع قـوانـیـن خـشـک و اعـمـال قـدرت تـحـقـق نـمـی یـابـد، بلکه باید انگیزه لازم در انسان پدید آید تا انسان بدون احـسـاس فشار وتنگنا در این راستا قیام کند و این انگیزه را ایمان و اخلاق پدید می‌آورد و قوّت مـی بـخـشـد و قـوانـیـن الهـی در کـنـار ارزشـهـای اخـلاقـی قابل اجراء می‌گردد. بنابراین ارزشهای اخلاقی نگهبان دین و ضامن اجرای قوانین خواهند بود.
بـعـلاوه ، رشـد وتـکـامـل دیـنی بشر نباید در حدّ اجرای قوانین الهی متبلور در واجب و حرام متوقف شود، از این رو، تکامل دینی بیشتر، نیازمند ارزشهایی فراتر از حد ضرورت شریعت است و آن ارزشها در اخلاق نمودار می‌گردد.
رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:
(اَلاَخلاقُ وِعاءُالدّینِ) ^[۴].
اخلاق ظرف دین است .
(یعنی دین در ظرف اخلاق پدید می‌آید، رشد می‌کند و باقی می‌ماند) و حتی بعضی از احادیث ، داشـتـن فـضـایل انسانی و اخلاق نیکو را، مساوی با تمام دین یا نصف دین دانسته و از ریشه دار بـودن آن در دیـن وتـعالیم دینی پرده بر می‌دارد، بگونه‌ای که آن را از بخششهای الهی می‌شمارد. پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اَلاَخلاقُ مَنایِحُ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ...) ^[۵].
اخلاق ، بخششهایی از خداوند بزرگ است ... .
ارزشهای اخلاقی ، صرف نظر از جنبه مذهبی از ضروریات زندگی یک جامعه سعادتمند است .
امیر مؤ منان علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:
(لَوکـُنـّا لانـَرجـُوا جـَنَّهً وَلا نـَخـشـی نـاراً وَلا ثـَوابـاً وَلا عِقاباً لَکانَ یَنبَغی لَنا اَن نُطالِبَ بِمَکارِمِ الاَخلاقِ فَإِنَّها مِمّا تَدُلُّ عَلی سَبیلِ النَّجاحِ) ^[۶].
اگـر بـه بـهـشـت و ثـواب (آخـرت ) امـیدوار نباشیم و از آتش و عذاب (جهنم ) نهراسیم ، باز هم شـایـسـتـه اسـت کـه فـضـیـلتـهـای اخـلاقـی را طـلب کـنـیـم ؛ زیـرا فضایل اخلاقی ، از چیزهایی است که مارا به راه رستگاری هدایت می‌کند.

ضرورت اخلاق و خودسازی

در دنیای امروز، انسانیت و ارزشهای اخلاقی درمسلخ تمدن جدید و فرهنگ پَست آن قربانی شده ، بـی بـنـد و باری و افسار گسیختگی جایگزین آن گردیده است و این امر چنان روشن است که احـتـیـاج بـه تـوضـیـح نـدارد و هـر آگاه دلی می‌تواند نتایج زیانبار آن را حتی در جامعه‌های اسلامی نیز مشاهده کند و پیامدهای ویرانگر آن را بروشنی دریابد.
بـرای سـعـادتـمـند شدن و نجات از گرفتاریهای فردی واجتماعی که بر اثر فراموش کردن اصـول اخـلاقـی اسـلام ، گـریـبـانگیر انسان می‌شود، برهمه بویژه جوانان عزیز لازم است ، کـوشـش کـرده ، ارزشـهـای اصـیـل اخـلاقـی را آمـوخـتـه و بـه کـار بـنـدنـد و از رذایـل اخـلاقـی پـرهیز کنند تا غرور جوانی ، آنان را به ورطه هلاکت ، گرفتار نکند و بدانند کـه اسـلام ، بـرای سـعـادتـشـان برنامه دارد و اگر خود را به اسلام مقیّد کنند و به ارزشهای اخلاقی بیارایند خدای تعالی نیز از آنان خشنود خواهد شد. پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(إِنَّ لِلّهِ تـَعـالی مـَلَکـاً یـَنـزِلُ فـی کـُلِّ لَیـلَهٍ فـَیـُنـادی : یـا اَبـنـاءَ العـِشـریـنَ جـِدُّوا وَاجتَهِدُوا) ^[۷].
خدای متعال را فرشته‌ای است که هر شب فرود آمده ، ندا می‌دهد: ای جوانان بیست ساله ! کوشش کنید و (برای نیل به کمال و سعادت خود) مجاهده نمایید.
آغاز سنین جوانی ، بهار به دست آوردن فضیلتهای انسانی است .
علی علیه السلام در نامه خود به امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود:
(... إِنَّما قَلبُ الحَدَثِ کَالاَرضِ الخالِیَهِما اُلقِیَ فیها مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ فَبادَرتُکَ بِالاَدَبِ قَبلَ اَن یَقسُوَ قَلبُکَ...) ^[۸]
دل نوجوان ، مانند زمین خالی است که هر بذری در آن افشانده شود، می‌پذیرد. از این رو، پیش از آنکه (عمر زیادی برتو بگذرد و) دلت سخت گردد، به ادب و تربیت تو پرداختم ...
درجای دیگر به همه جوانان خداجو و آرمان خواه سفارش می‌کند:
-(یامَعشَرَالفِتیانِ، حَصِّنُوا اَعراضَکُم بِالاَدَبِ...) ^[۹]
ای قشر جوان ! آبروی خویش را با ادب حفظ کنید... .
امام خمینی قدس سرّه نیز خطاب به جوانان می‌فرماید:
(جـوانـان نـنـشـیـنند که گرد پیری سر و روی آنان را سفید کند. ما به پیری رسیده‌ایم و به مـصـایـب و مـشـکـلات آن واقـفیم . شما تا جوان هستید، می‌توانید کاری انجام دهید، تا نیرو واراده جـوانی دارید، می‌توانید هواهای نفسانی ، مشتهیات دنیایی و خواسته‌های حیوانی را از خود دور سـازیـد، ولی اگـر درجـوانی به فکر اصلاح و ساختن خود نباشید دیگر در پیری کار از کار گذشته است . تا جوانید فکر کنید، نگذارید پیر و فرسوده شوید، قلب جوان لطیف و ملکوتی است ، انگیزه‌های فساد در آن ، ضعیف می‌باشد، لیکن هر چه سن بالا رود، ریشه گناه ، در قلب قـویـتـر و مـحـکـمـتـر مـی گـردد، تـا جـایـی کـه کـنـدن آن از دل ، ممکن نیست) ^[۱۰]

روش اخلاقی قرآن

بـرای حـاکـمـیـت اخـلاق نـیـکو در جامعه می‌توان به درمان بیماریهای اخلاقی پرداخت و نیز می تـوان اقـدام بـه بـهداشت اخلاقی و پیشگیری از پیدایش ناهنجاریهای اخلاقی کرد. روش قرآن ایـن اسـت کـه بـا تـربـیـت دیـنـی و رشـد ایـمـان واعـتـقـاد بـه خـدا جـلو پـیـدایـش رذایل اخلاقی را می‌گیرد و به عبارت دیگر، روش قرآن بهداشت وپیگیری روحی واخلاقی است ، نـه آنـکـه اجـازه دهد بیماریهای اخلاقی پدید آید و به درمان آن بپردازد، البته اسلام برای زشـتـیـهـای اخـلاقـی راه درمان را نیز نشان داده است ؛ اما در آغاز اقدام به جلوگیری ازپیدایش و رشد ناهنجاریهای اخلاقی می‌کند و همواره پیشگیری آسانتر و بهتر از درمان بیماری است .
(اسـلام از آغـاز دل انـسـان را بـا ایـمـان و عـشق به خدا پر می‌کند. نتیجه ایمان به خدانیز جز اعـمـال و صـفـات نـیـکـو نـیـسـت ، پـس روش قـرآن بـر اسـاس تـوحـیـد خـالص و کامل بنا شده است ، توحیدی که تنها در اسلام دیده می‌شود و ضامن اسلام است ) ^[۱۱].

رابطه اخلاق وایمان

هـمـان گـونـه کـه در درس اوّل بـیان شد، روش قرآن در مورد اخلاق ، بر پایه ایمان و توحید ناب ، استوار است ؛ به این معنا که ایمان ، پشتوانه اخلاق و ارزشهای اخلاقی است و ارزشهای اخلاقی نیز، بدون پشتوانه ایمان ، در اثر تغییر شرایط، زود از هم می‌پاشد.
اکـنـون بـبـینیم ، ایمان چیست ؟ چه آثاری دارد؟ و چگونه پشتوانه اخلاق و صفات اخلاقی است ؟ به عبارت دیگر، ارتباط اخلاق و ایمان چگونه است ؟

ایمان چیست

ایـمـان در لغـت بـه مـعـنـی (گـرویـدن ) ^[۱۲] و (تـسـلیـم تـواءم بـا اطـمـیـنـان خاطر) ^[۱۳] است .
ایمان مربوط به دل و اعتقاد است . چنانکه عده‌ای از اعراب بادیه نشین ، خدمت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده ، گفتند:
یا رسول الله ! ایمان آوردیم ، آیه نازل شد:
(قـالَتِ الاَعـرابُ امـَنـّا قـُل لَم تـُؤمـِنـُوا وَلکـِن قـُولُوا اَسـلَمـنـا وَلَمـّا یـَدخـُلِ الا یـمـانُ فـی قُلُوبِکُم) ^[۱۴]
بـادیـه نـشـیـنان (به رسول خدا) گفتند ایمان آوردیم . (ای پیامبر! به آنان ) بگو: شما ایمان نـیـاورده ایـد و لیـکـن بـگـویـیـد اسـلام آوردیـم و ایـمـان هـنـوز در دل شما وارد نشده است .
از ایـن آیـه مـی فهمیم که ایمان در اصطلاح قرآن ، واقعیت و حقیقتی مربوط به قلب انسان است نـه مـربـوط بـه بـدن انـسـان ، نه مربوط به پیشانی انسان که آثار سجده داشته باشد یا نـداشـتـه بـاشد و نه مربوط به زبان انسان که ذکر خدا بگوید یا نگوید، بلکه به ریشه این امور که یک حالت قلبی ، فکری و اعتقادی است ، مربوط می‌شود. ^[۱۵]
ایـمـانـی کـه اسـاسـی تـریـن گـام در راه اخلاق و معیار تمام ارزشهای انسانی و حلقه ارتباط انـسـان بـا خـداسـت ، مـجـمـوعـه‌ای از ایـمـانـهای هماهنگ و پیوسته (به خدا، پیامبران ، کتابهای آسـمـانـی ، فـرشـتـگـان الهی ، روز قیامت و مانند آن ) است که قرآن کریم ، همه آنها را در کلمه (ایمان به غیب ) خلاصه کرده است ، آنجا که می‌فرماید:
(ذلِکَ الکِتابُ لارَیبَ فیهِ هُدیً لِلمُتَّقینَ الَّذینَ یُؤمِنُونَ بِالغَیبِ) ^[۱۶]
این همان کتابی است که در آن هیچ شکی نیست . پرهیز کاران را راهنماست ، آنان که به غیب ایمان دارند.
افـراد پرهیزکار کسانی هستند که در پرتو ایمان به غیب ، به اخلاق و آداب الهی خوگرفته انـد و آن ایـمـان (بـه غـیـب و حقایق نهانی ، ایمان به خدا و صفات او، ایمان به امدادهای غیبی و مـانـنـد آن ) طـوری آنـان رادگـرگـون ، و مـشـتـاق فـضـایـل انـسـانـی ، کـمـال معنوی و قرب الهی کرده که به آسانی فرمانبردار فرمانهای الهی و بزرگان دین می شـونـد. ریـشـه ایـن فضایل در روح انسان به امانت نهاده شده و در اخلاق و رفتار او تجلّی می‌یابد.
علی علیه السلام می‌فرماید:
(اءَلا یمانُ مَعرِفَهٌ بِالقَلبِ وَإِقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالاَرکانِ) ^[۱۷]
ایمان شناختی است با قلب ، اقراری است با زبان و عملی است با اندام .
همچنین می‌فرماید:
(اَصلُ الا یمانِ، حُسنُ التَّسلیمِ لاَِمرِاللّهِ) ^[۱۸]
ریشه ایمان ، خوب تسلیم شدن در برابر فرمان خداست .

آثار ایمان

ایمان ، سبب پیدایش صفات اخلاقی و پایداری آن در فرد و اجتماع می‌شود و آثار بسیار مهمّی در سعادت انسان دارد. اینک بعضی از آن آثار را بیان می‌کنیم :
الف ـ احـسـاس عـشق و دلگرمی : کسی که ایمان به خدا دارد و می‌داند تمام کارهایش زیر نظر اسـت و هـیـچ عـمـلی از او نابود نمی‌شود و خدا با قیمت بهشت و رضوان ، خریدار تلاش اوست و حـتـی گـاهـی بـدون تلاش و تنها به خاطر حُسن نیّت انسان ، اجر و پاداش مرحمت می‌کند؛ چنین شخصی ، در راه کسب فضایل و رسیدن به سعادت و رضای خدا، با عشق و دلگرمی ، زندگی می‌کند و از این همه تلاش و کوشش ، احساس لذّت می‌کند. ^[۱۹]
ب ـ آرامش روح و جسم : ایمان مایه آرامش روح و جسم بوده ، نگرانی را از انسان دور می‌کند.
نگرانی گاهی بر اثر گناهان و لغزشهای گذشته است که ایمان به غیب و یادخدای آمرزنده و رحـیم ، آن را به آرامش تبدیل می‌کند؛ زیرا او گناهان را بخشیده و توبه را می‌پذیرد. گاهی ریـشـه دلهـره ، احـسـاس تنهایی است که ایمان به خدای حاضر و ناظر، این دلهره را به آرامش تـبـدیـل مـی کـنـد؛ زیرا، او همدم انسان بوده ، حرفش را شنیده ، کارش را می‌بیند و نسبت به او مـهـربـان است . گاهی اضطراب و نگرانی به خاطر احساس پوچی و بی هدفی است که ایمان به خدای حکیمی که در این عالم ، هر چیزی را طبق حکمت و برای هدفی آفریده ، این اضطراب را نـیـز بـر طـرف مـی کند. گاهی ناراحتی به خاطر آن است که انسان در راضی کردن همه افراد مـوفـق نـشـده و نـاراحت است که چرا فلان شخص ، یا فلان گروه را از خود رنجانده است ، ولی ایمان به اینکه فقط باید خدا را راضی کرد و عزت و ذلّت به دست اوست ، این نگرانی را نیز از بین می‌برد. ^[۲۰]
قرآن کریم این حقیقت را چنین بیان کرده است :
(اءَلا بِذِکرِاللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ)^[۲۱].
آگاه باشید با یاد خدا دلها آرام می‌شود.
ج ـ دوری از رذایل اخلاقی : کسی که خود را د رمحضر خدا می‌داند، از انحرافات اخلاقی ، دوری کرده و دل خود را آماج زشتیها قرار نمی‌دهد.
علی علیه السلام می‌فرماید:
(اَلمُؤمِنُ مَن طَهَّرَ قَلبَهُ مِنَ الدَّنِیَّهِ)^[۲۲].
مؤ من کسی است که دلش را از پستی پاک کرده است .
د ـ صـبـر و پـایـداری : چـهـارمـین اثر ایمان ، صبر در برابر گرفتاریها، اطاعت و بندگی و گناه می‌باشد. شخص مؤ من در اثر ایمان به خدا و امدادهای غیبی همچون دژی استوار در برابر ناملایمات زندگی صبر کرده ، ایمان خود را حفظ می‌کند.
امیرمؤ منان علی (ع ) فرمود:
(اَلصَّبرُ ثَمَرَهُ الا یمانِ)^[۲۳]
صبر، میوه ایمان است .
برای مثال ، در یکی از جنگهای صدر اسلام ، دوازده نفر از سربازان اسلام ، اسیر رومیها شدند و آنـان را بـه مـرکـز کـشـور، نـزد امـپـراتـور بـردنـد. امـپـراتـور دربـاره شـکـل و اخـلاق آنـان فکر می‌کرد که چگونه با نیروی اندک همه جا پیروز می‌شوند؟ به آنان گـفـت : اگـر سـربـازان مـرا طـوری تـربـیـت کـنـیـد کـه مثل شما شوند، من در عوض ، حقوق بسیاری به شما خواهم داد. گفتند:
دین ما به ما اجازه نمی‌دهد که به شما کمک کنیم و این آیه را خواندند:
(قالَ رَبِّ بِما اَنعَمتَ عَلَیَّ فَلَن اَکُونَ ظَهیراً لِلمُجرِمینَ)^[۲۴].
گفت پروردگارا! به وسیله نعمتهایی که به من عطا کردی ، هرگز پشتیبان گناهکاران نخواهم بود.
امـپـراتـور دسـتـور داد، آنـهـا را بـه کـلیـسا ببرند و دختران زیبا را به آنها نشان بدهند، (به نـمـایـش بـگـذارنـد) اگـر بـه آنـان عـلاقـه مـنـد شـدنـد، وعـده وصل بدهند، به شرطی که پیشنهاد امپراتور را بپذیرند.
آنـهـا را بـه کـلیـسـا بـردنـد، چـون چـشمشان به دختران زیبا افتاد، چشمها را به زیر افکنده ، گفتند: اینجا شهوتخانه است ، نه پرستشگاه .
بـه امـپراتور خبر دادند که آنها به دخترها، میلی پیدا نکرده ، از آنان رو گرداندند. گفت : به آنـهـا بـگـویید: اگر پیشنهاد مرا نپذیرید، شما را می‌کشم . همه باخوشحالی گفتند: آرزوی ما کـشـتـه شـدن در راه خداست ؛ زیرا پیغمبر ما فرموده اگر در بستر بمیرید، ممکن است به بهشت بـرویـد و مـمـکـن اسـت نـرویـد، ولی اگـر در راه خـدا کـشـتـه شـویـد، بـدون شـک اهل بهشت خواهید بود.^[۲۵].
ایمان ، این گونه صبر و مقاومت سربازان اسلام را در برابر ترفندهای دشمن ، شکوفا ساخت و عزّت اسلام و پیروان واقعی اش را به نمایش گذاشت .
هـ تحکیم برادری و روابط اجتماعی : ایمان روح برادری را در جامعه ایجاد کرده ، پایداری می بـخـشد. مؤ منان بر اثر ایمان ، با اخلاق پسندیده ، مهربانی و نرمخویی با همنوعان خود اُنس می‌گیرند، در برابر آنان متواضعند، وظایف خود را در برابر آنها انجام داده ، حقوق همدیگر را محترم می‌شمارند.
قرآن کریم می‌فرماید:
(إِنَّماَالمُؤمِنُونَ إِخوَهٌ)^[۲۶].
به درستی که ، مؤ منان با هم برادرند.
شهید مطهری در این باره می‌نویسد:
(آن چیزی که بیش از هر چیز حق را محترم ، عدالت را مقدّس ، دلها را به یکدیگر مهربان و اعتماد مـتـقـابـل را مـیـان افـراد بر قرار می‌سازد، تقوا و عفاف را تا عمق وجدان آدمی نفوذ می‌دهد، به ارزشـهـای اخـلاقـی اعـتـبـار مـی بخشد، شجاعت مقابله با ستم ایجاد می‌کند و همه افراد را مانند اعضای یک پیکر به هم پیوند می‌دهد و متحد می‌کند، ایمان مذهبی است)^[۲۷].

رابطه اخلاق و ایمان

تـردیـدی نـیـسـت کـه دنـیـای امـروز، بـر اثـر بـی پـنـاهـی و بـی ایـمـانـی مـی سـوزد. اگـر نـسـل جـوان در بـرابـر فرهنگ پست دنیای استکبار، ایمان واعتقاد به خدا داشته و خود را بنده او بداند، اعتمادش به او باشد و خود را از افسار گسیختگی و بی بند و باری ، نجات داده و به وظـایـف بـنـدگی خود عمل کند، استعدادها و نیروهای باطنی او، شکوفا می‌شود. بخشش الهی و زیـنـت انـسـانـی کـه هـمـانـا داشـتـن اخـلاق پـسـنـدیـده و سـجـایـای اخـلاقـی اسـت ، شـامـل حالش می‌گردد، بطوری که پناهگاه مطمئن پیدا کرده و در بن بستهای زندگی ، تن به خودکشی ، اعتیاد، فحشا و مانند آن نمی‌دهد.
دشـمـنـان اسـلام ، هـمـواره ایمان ملّتها، بویژه نسل جوان را، نشانه گرفته و می‌خواهند آن نور الهـی را خـامـوش کـنـنـد. بـدیـهـی اسـت کـه وقـتـی چـراغ ایـمـان ، در دلهـا خـامـوش شـد، اصـول انـسـانـی و ارزشهای والای اخلاقی ، زود ضربه پذیر گشته و از هم می‌پاشد؛ زیرا اخـلاق و ایـمـان ، رابـطـه مـتـقابل با همدیگر دارند.ایمان مانند درختی است که اخلاق پسندیده و خـصـلتـهـای پـاک انـسانی نظیر سخاوت ، شجاعت ، عدالت ، عفت ، صبر و شکیبایی و... شاخ و بـرگـهـای آن هـسـتـنـد. وقـتی اصل درخت از ریشه خشکید، شاخه‌هایش نیز خشکیده ، بی ثمر می‌گردد و برگهایش نیز به زمین ریخته ، لگدمال می‌شود.
از آنچه بیان شد، معلوم می‌شود که ایمان ، پشتوانه اخلاق پسندیده است و بدون آن ارزشهای اخـلاقـی فـرو مـی پاشد. اخلاق به وسیله ایمان ضمانت شده و ایمان نیز به وسیله اخلاق حفظ مـی گـردد. ایـمان در اخلاق و رفتار انسان تجلّی کرده و اخلاق نیز ایمان را تقویت کرده ، رشد مـی دهـد و بـه کـمـال مـی رسـانـد. بـا وجـود ایـمـان ، دلهـا ازتـاخـت و تاز خواسته‌های حیوانی وانحرافات اخلاقی ایمن مانده ، حفظ می‌شود.
ایـنـک بـرای تـکـمـیـل بحث (ارتباط اخلاق و ایمان )به چند حدیث از امیرمؤ منان علی علیه السلام اشاره می‌کنیم :
(اَلا یمانُ شَجَرَهٌ، اَصلُهاَالیَقینُ، وَفَرعُهَاالتُّقی وَنُورُهَا الحَیاءُ وَثَمَرُهَا السَّخاءُ)^[۲۸].
ایمان درختی است که ریشه اش یقین ، شاخه اش تقوا، شکوفه اش حیا و میوه اش سخاوت است .
(رَاءسُ الا یمانِ حُسنُ الخُلقِ وَالتَّحَلّی بِالصِّدقِ)^[۲۹].
خوش اخلاقی و به راستی آراسته بودن ، سرِ ایمان است .
(اَکمَلُکُم ایماناً اَحسَنُکُم اَخلاقاً)^[۳۰].
کاملترین شما از نظر ایمان ، نیکوترین شما از حیث اخلاق است .

حُسن خُلق

از آنجا که مراد از اخلاق ، مجموع ملکات و خصلتهای باطنی است و ملکات اخلاقی نیز ممکن است ، صـفـاتـی نـیـک یا بد باشند، اخلاق ، به تمام خصلتهای باطنی اطلاق می‌گردد. بنابراین ، خلقهای نفسانی دو گونه است :
1ـ خُلق حَسَن : یعنی خوی و طبع نیک ، خُلق خوش .
2ـ خـُلق سـَیِّی ء و زشـت : آن حـالت نـفـسـانـی کـه شـخـص را بـر اعمال ناشایست وادار می‌کند، خلق سَیِّی ء نامیده می‌شود در این باره پس از بیان (حسن خلق ) و فضایل اخلاقی ، به تفصیل ، توضیح خواهیم داد.

اهمیت حُسن خلق

قـرآن کـریـم کـه کـتـاب انـسـان سـازی اسـت و بـرای رشـد، تـرقـی و تـربـیـت انـسـان نازل شده است ، تزکیه را یکی از اهداف بعثت پیامبر، شمرده ، می‌فرماید:
(لَقـَد مَنَّ اللّهُ عَلَی المُؤمِنینَ إِذ بَعَثَ فیهِم رَسُولاً مِن اَنفُسِهِم یَتلُوا عَلَیهِم ایاتِهِ وَ یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَهَ... )^[۳۱].
خـداونـد بر مؤ منان منّت نهاد (نعمتی بزرگ بخشید) هنگامی که درمیان آنان پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنها بخواند و پاکشان کند و کتاب و حکمت به آنها بیاموزد... .
همچنین رستگاری را در پرتو تزکیه نفس دانسته ، می‌فرماید:
(وَنـَفـسٍ وَمـا سـَوّیـهـا. فـَاَلهـَمـَهـا فـُجـُورَهـا وَتـَقـویـهـا. قـَد اَفـلَحَ مـَن زَکـّیها. وَقَد خابَ مَن دَسّیها)^[۳۲].
سـوگند به نفس و آنچه موزونش ساخته است و زشتیها و پرهیزگاریهایش را به او الهام کرد، به تحقیق هر کس آن را تزکیه کرد، رستگار است و هر که آن را آلوده ساخت زیانکار است .
بـانـگاهی به زندگی اولیای گرامی اسلام وتاءمل در سخنان گهربار آنان ، به اهمیت اخلاق نـیـک و تـزکـیـه نـفـس ، بـیـشـتـر پـی بـرده ، گـسـتـردگـی مسائل اخلاقی را نه تنها در گفتار، بلکه درتمام شؤ ون فردی و اجتماعی آنان مشاهده می‌کنیم . تمام وجودشان را سجایای اخلاقی و خصلتهای نیک فرا گرفته است . آنان اخلاق الهی را به تـمـام مـعـنا در وجود خود به کمال رسانده و مظهر تجلّی (اَخلاقُ اللّه ) و (آدابُ اللّه ) گشته‌اند.
آنان برای رسیدن به مقامات بالاتر اخلاقی ، از درگاه خدا، استمداد می‌کردند. چنانکه پیامبر اکرم (ص ) از خدا می‌خواست :
(اَللّهُمَّ اهدِنی لاَِحسَنِ الاَخلاقِ...)^[۳۳].
خداوندا! به نیکوترین اخلاق هدایتم کن ...
(اَللّهُمَّ کَما حَسَّنتَ خَلقی فَحَسِّن خُلقی )^[۳۴].
خداوندا! همان گونه که مرا نیکو آفریدی ، خلق مرا (نیز) نیکو گردان .
اولیای گرامی اسلام برای پیروان خود، نقش و ارزش اخلاق را در دین یادآور شده ، آنان را به اخلاق نیکو تشویق می‌کردند.
پیامبر اکرم (ص ) می‌فرماید:
(اَلاِسلامُ حُسنُ الخُلقِ)^[۳۵].
اسلام خوش خلقی است .
درجای دیگر می‌فرماید:
(تَخَلَّقُوا بِاءَخلاقِ اللّهِ)^[۳۶].
خودتان را به اخلاق الهی بیارایید.
امام صادق علیه السلام فرمود:
(إِن اُجِّلتَ فـی عـُمـرِکَ یـَومـَیـنِ فـَاجـعـَل اَحـَدَهـُمـا لاَِدَبـِکَ لِتـَسـتـَعـیـنَ بـِهِ عـَلی یـَومـِ مَوتِکَ)^[۳۷].
اگـر درعـمرت دو روز مهلت یافتی ، یک روزش را به فراگرفتن ادب و تربیت اختصاص بده تا روز مرگت ، از آن کمک بگیری .

نمونه‌هایی از رفتار معصومین (ع )

مـعـصـومـیـن عـلیـهـم السلام درتمام شؤ ون زندگی و تمام صحنه‌های اجتماعی ، سیاسی و حتی نظامی موازین اخلاقی را رعایت می‌کردند و درهمه زمینه‌ها نیکوترین الگوی پیروان خود هستند.
در اینجا به دو نمونه از رفتار پیامبر اکرم (ص ) اشاره می‌کنیم :
(عـدی ) فرزند حاتم طایی که مشتاق دیدار رسول خدا صلی الله علیه وآله بود، وارد مدینه شـد و سـراغ آن حـضـرت رفـتـه و او را در مـسـجـد یـافت . در برابر آن حضرت نشست و خود را معرفی کرد. وقتی پیامبر او را شناخت ، از جای خود برخاست ، دستش را گرفته ، به خانه خود برد. او می‌گوید:
(در نـیـمـه راه پـیـرزنـی جـلو راه او را گـرفـت و بـا او سـخـن گـفـت . مـن دیـدم کـه بـا کـمـال فـروتـنـی بـه سـخنان پیرزن گوش می‌دهد و به او پاسخ می‌گوید. مکارم اخلاق او مـرامـجـذوب وی ساخت و با خود گفتم که او هرگز فرمانروایی عادی نیست . وقتی وارد خانه او شـدم ، زنـدگـی سـاده وی تـوجـه مـراجـلب کـرد... از فـروتـنـی او غرق حیرت شدم و از اخلاق پـسـنـدیـده و مـلکـات فـاضـله و از احـتـرام فـوق العـاده‌ای کـه نـسـبـت بـه تـمـام افـراد بـشـر قایل است ، دریافتم که او فرد عادی و فرمانروای معمولی نیست)^[۳۸].
(روزی شخصی به محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله رسید و هیبت حضرت او را گرفت و زبانش بند آمد و حضرت دست خود را روی سینه او نهاد و فرمود:
بر خود آسان بگیر من که پادشاه نیستم . من فرزند زنی هستم که با دست خود گوسفند خویش را می‌دوشید)^[۳۹].

آثار حُسن خلق

اخـلاق پـسـنـدیـده ، آثـار و فـوایـد ارزنـده‌ای در سـعـادت دنیوی و اخروی انسان دارد و روایات فـراوانـی در ایـن زمـیـنـه ، از پیشوایان اسلام ، نقل شده که بعضی از آنها را در دو بخش آثار دنیوی و اخروی بیان می‌کنیم :

آثار دنیوی

بـا تـوجـه بـه سـخـنان اولیای گرامی اسلام در می‌یابیم که حُسن خلق آثار و فواید مهمی درانسان واجتماع دارد که در اینجا به بعضی از آن آثار اشاره می‌کنیم :
1ـ عامل عزّت : علی علیه السلام فرمود:
( رُبَّ ... ذَلیلٍ اَعَزَّهُ خُلقُهُ)^[۴۰].
چه بسا (انسان ) ذلیلی که خلق و خویش او را عزیز کرده است .
2ـ طول عمر: امام صادق علیه السلام فرمود:
(اءَلبِرُّ وَحُسنُ الخُلقِ... یَزیدانِ فِی الاَعمارِ)^[۴۱].
نیکی و خوش اخلاقی عمر را زیاد می‌کنند.
3ـ زیاد شدن روزی : امام صادق علیه السلام فرمود:
(حُسنُ الخُلقِ مِنَ الدّینِ وَهُوَ یَزیدُ فِی الرِّزقِ)^[۴۲]
حسن خلق جزئی از دین است و روزی را زیاد می‌کند.
4ـ تحکیم پیوند دوستی : پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
(حُسنُ الخُلقِ یُثبِتُ المَوَدَّهَ)^[۴۳]
نیک خلقی ، مودّت و دوستی رامحکم می‌گرداند.
5ـ همبستگی و الفت : علی علیه السلام فرمود:
(مَن حَسُنَ خُلقُهُ کَثُرَ مُحِبُّوهُ وَانَسَتِ النُّفُوسُ بِهِ)^[۴۴].
کسی که خلقش نیکو باشد، دوستدارانش زیاد شده ، انسانها با او اُنس می‌گیرند.

آثار اُخروی

خـوش اخـلاقـی آثـار ارزنـده‌ای در سـعادت اخروی انسان دارد که دراینجا به برخی از آن آثار اشاره می‌کنیم :
1ـ زدودن لغزشها: امام صادق (ع ) فرمود:
(اِنَّ الخُلقَ الحَسَنَ یَمیثُ الخَطیئَهَ کَما تَمیثُ الشَّمسُ الجَلیدَ)^[۴۵].
همانا خوش خلقی گناه را ذوب می‌کند، چنان که خورشید یخ را ذوب می‌سازد.
2ـ آسانی حساب : علی علیه السلام فرمود:
(... حَسِّن خُلقَکَ یُخَفِّفِ اللّهُ حِسابَکَ)^[۴۶].
خلق خود را نیکو گردان تا خداوند حساب تو را (در قیامت ) آسان گیرد.
3ـ برتری درجه : رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:
(إِنَّ العـَبـدَ لَیـَبـلُغُ بـِحـُسـنِ خـُلقـِهِ عـَظـیـمَ دَرَجـاتِ الا خـِرَهِ وَاءَشـرَفَ المـَنازِلِ وَإِنَّه لَضَعیفُ العِبادَهِ)^[۴۷]
همانا بنده در سایه نیکی خلقش به بلندترین درجات آخرت و عالیترین جایگاه‌ها می‌رسد، در حالی که در عبادت ضعیف و ناتوان است .

فضایل اخلاقی

هـمـان گـونـه کـه روشن شد، حسن خلق ، آثار ارزنده‌ای در سعادت ابدی انسان دارد. هر کس می خـواهـد، بـه سـعـادت ابـدی ، دسـت یـابـد، لازم اسـت کـه صـفـحـه دلش را از رذایل اخلاقی و اخلاق ناپسند پاک کرده ، فضایل اخلاقی را جایگزین آن نماید.
اخـلاق پـسـنـدیده ،مجموعه‌ای از فضایل انسانی است که انسان را زینت بخشیده ، به رستگاری مـی رسـانـد. ایـنـک فـهـرست برخی از فضایل اخلاقی را با توجه به نیاز برادران عزیز در زیر می‌آوریم :
1ـ فـضـایـلی کـه در ارتـبـاط بـا خـدا و دیـن اسـلام مـطـرح اسـت از قبیل اهمیت دادن به نماز، دعا، ذکر، پرهیز از ریا، خوف و رجا، پایداری در میدان نبرد، پرهیز از سستی و فرار از جنگ .
2ـ فـضـایـلی که در ارتباط با خود انسان مطرح است مانند روحیه عزت طلبی ، اغتنام فرصت ، نظم و انضباط، دوری از بیهودگی و چشم پاکی .
3ـ فـضـایـلی کـه در ارتـبـاط بـا دیـگـران مـطـرح است مانند تواضع ، راستی و راستگویی ، بـرادری و اتـحـاد، مـردم داری ، رعـایـت احـتـرام امـوال دیـگـران ، فـرو خـوردن خشم ، امانتداری ، رازداری ، یاری مظلوم ، صله رحم ، حقوق مربی واستاد و حقوق پدر و مادر.

بد خُلقی

بد خلقی ، ضد حسن خلق است . به همان اندازه که خوش خلقی ، پسندیده ونیکوست ، بداخلاقی ، نـکـوهـیـده و زشـت اسـت و هـر قـدر حـسـن خـلق جـاذبـه دارد و کمال به حساب می‌آید. بدخلقی دافعه دارد و نقص محسوب می‌شود.

نکوهش بد خلقی

بدخلقی ، بدترین همنشین انسان ، نشانه پستی و فرومایگی و مایه بدبختی بوده و خیر دنیا و آخرت را از انسان سلب می‌کند. از این رو، درتعالیم اسلامی مورد نکوهش قرار گرفته است .
پیامبر اکرم (ص ) می‌فرماید:
(مِن سَعادَهِ المَرءِ حُسنُ الخُلقِ وَمِن شَقاوَتِهِ سُوَّءُ الخُلقِ)^[۴۸].
خوش خلقی از سعادت مرد و بد خلقی از شقاوت و بدبختی اوست .
امیرمؤ منان علی علیه السلام می‌فرماید:
(سُوءُالخُلقِ شَرُّقَرینٍ)^[۴۹].
بدخلقی بدترین همنشین وهمراه انسان است .
همچنین می‌فرماید:
(مِنَ اللُّؤمِ سُوءُ الخُلقِ)^[۵۰].

بد خلقی از (نشانه‌های ) فرومایگی و پستی است .

پیامدهای بداخلاقی

ائمّه معصومین علیهم السلام در روایات اسلامی برای سوء خلق ، آثاری اعم از دنـیـوی و اخـروی ذکر کرده‌اند. با دقت در زندگی و سرنوشت افراد بد خلق ، انسان بخوبی در می‌یابد که چگونه عرصه زندگی بر بدخلقها تنگ شده و درنهایت ، کارشان به فلاکت و بـدبـخـتـی مـنـجر شده و می‌شود. درمقابل ، انسانهای خوش اخلاق را می‌بینید که در اثر حسن خـلق ازمـوفـقـیـتـهـا و گشایشهایی بهره مند شده ومی شوند. اینک به برخی از آثار بد خلقی اشاره می‌کنیم :

الف ـ آثار و پیامدهای دنیوی

1ـ زندگی محنت بار: امیر مؤ منان علی علیه السلام می‌فرماید:
(سُوءُ الخُلقِ نَکدُ العَیشِ وَعَذابُ النَّفسِ)^[۵۱].
بدخلقی (مایه ) تلخی و ناگواری زندگی وعذاب نفس (شکنجه روحی ) است .
2ـ اضطراب وتنهایی : حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:
(سُوءُ الخُلقِ یُوحِشُ النَّفسَ وَیَرفَعُ الاُنسَ)^[۵۲].
بدخلقی ، نفس را تنها می‌سازد و اُنس را برطرف می‌کند.
یعنی انسان بدخلق تنها می‌شود، درحالی که با آدم خوش اخلاق دیگران اُنس می‌گیرند.
3ـ تـبـاهـی ایـمـان و عـمـل : بـه رسول خدا(ص ) عرض شد که فلان زن ، روزها روزه می‌گیرد وشـبـهـا را بـه عـبـادت مشغول است ، لیکن زنی بداخلاق است و به همسایگانش آزار می‌رساند. حضرت فرمود: خیری در او نیست و اهل دوزخ است^[۵۳].
امام صادق علیه السلام می‌فرماید:
(إِنَّ سُوءَ الخُلقِ لَیُفسِدُ العَمَلَ کَما یُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ)^[۵۴]
هـمـانـا بـدخـلقـی ، عـمـل را تـبـاه مـی سـازد، چـنـان کـه سـرکـه عسل را تباه می‌کند.
و نیز درجای دیگر می‌فرماید:
(إِنَّ سُوءَ الخُلقِ لَیُفسِدُ الا یمانَ کَما یُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ)^[۵۵]
هـمـانـا بـدخـلقـی ، ایـمـان را تـبـاه مـی سـازد، چـنـان کـه سـرکـه عسل را تباه می‌کند.
4ـ محرومیت از توبه : رسول خدا(ص ) می‌فرماید:
(اءَبـَی اللّهُ لِصـاحـِبِ الخـُلقِ السَّیِّی ءِ بـِالتَّوبـَهِ، فَقیلَ: یارَسُولَ اللّهِ وَکَیفَ ذلِکَ؟ قالَ: لاَِنَّهُ إِذاتابَ مِن ذَنبٍ وَقَعَ فی اءَعظَمَ مِنَ الذَّنبِ الَّذی تابَ مِنهُ)^[۵۶]
خـداونـد تـوبـه بـداخـلاق را نـمـی پـذیـرد، سـؤ ال شـد: چـگـونـه ، ای رسول خدا؟ فرمود: زیرا آدم بدخلق ، هرگاه ازگناهی توبه کند، باز مرتکب گناهی بزرگتر از گناه اوّل می‌شود.
5ـ دوری از خداوند: یکی از وصایای پیامبراکرم (ص ) به ابوذر این است که فرمود:
(یا اءَباذَرِّ لایَزالُ العَبدُ یَزدادُ مِنَ اللّهِ تَعالی بُعداً ماساءَ خُلقُهُ)^[۵۷].
ای ابـاذر! بـنـده تـازمانی که ، بدخلق است ، همواره بر دوری اش از خداوند تعالی افزوده می‌شود.

ب ـ آثار و پیامدهای اخروی

1ـ فشار قبر: امام صادق علیه السلام می‌فرماید:
(بـه پـیـامـبـر اکـرم (ص ) خـبر رسید که (سعدبن معاذ) از دنیا رفت . پیامبر (ص ) به همراه اصـحـاب بـرخـاسـتـه و بـه طـرف خـانـه او حـرکـت کـرد. حـضـرت امـر فرمود تا بدن سعد را غـسـل داده ، کـفـن نـمـایـنـد. سپس به طرف قبرستان حرکت کردند. پیامبر(ص ) با پای برهنه و بـدون عـبـا در تـشییع جنازه او شرکت نمود. گاهی طرف راست و گاهی طرف چپ تابوت را به دوش مـی گـرفـت ، تـا بـه کـنـار قـبـر رسـیـدنـد. حـضـرت خـود داخـل قـبر رفته ، جسد سعد را در قبر گذاشت و با دست خود سنگ قبر را چید و آن را هموار ومحکم نمود... پس از دفن سعد، مادرش که در کنار قبر ایستاده بود، با صدای بلند گفت :
(یا سَعدُ! هنَیئاً لَکَ الجَنَّهُ)
ای سعد! بهشت ، برتوگوارا باد.
در ایـن هـنـگـام ، پـیـامـبـر(ص ) که صدای او را شنید، به او فرمود: ساکت باش درامری که به پروردگار مربوط است با قاطعیت ، سخن مگو، زیرا هم اکنون سعد به فشار قبرمبتلا است .
پس از بازگشت از قبرستان ، مردم به حضرت ، عرض کردند: شما نسبت به جنازه سعد، بسیار احـتـرام کـردیـد و درباره او رفتاری نمودید که با هیچ کس دیگر چنین رفتاری نکردید. حضرت فرمود:
آنـچـه مـن در تـشـیـیـع جـنـازه سـعـد، انـجـام دادم بـه پـیـروی از فـرشـتـگـان و حـضـرت جبرئیل بود، که در این تشییع حضور داشتند.
اصحاب عرض کردند، با این وصف ، چگونه فرمودید: سعد دچار فشار است ؟!
حضرت درجواب فرمود:
(نَعَم، إِنَّهُ کانَ فی خُلقِهِ مَعَ اءَهلِهِ سُوءٌ)^[۵۸]
آری ، زیرا سعد با اهل خانه اش ، بداخلاق بود.
2ـ هلاکت در قعر جهنم : پیامبر اکرم (ص ) می‌فرماید:
(إِنَّ العَبدَ لَیَبلُغُ مِن سُوءِ خُلقِهِ اءَسفَلَ دَرَکِ جَهَنَّمَ)^[۵۹]
همانابنده به سبب بدخلقی خود به پایین‌ترین درجه جهنم می‌رسد.

رذایل اخلاقی

رذایـل اخلاقی ، صفات و حالاتی است که نتیجه فراموشی و غفلت از خدا بوده و موجب بدبختی همیشگی انسان می‌گردد. این صفات ناپسند، حجابهایی است که انسان را از درک معارف الهی و نـسـیـمـهـای روح بـخـش قـدسـی ، مـحـروم مـی نـمـایـد؛ زیـرا رذایل اخلاقی به منزله پرده‌ای است که نفوس انسانها را می‌پوشاند و مانع صفا و روشنی آن می‌شود. چگونه چنین نباشد، درحالی که قلب انسان همانند ظرف است . تا وقتی که ظرفی پر از آب بـاشـد، هـوا داخـل آن نـمـی شـود و قـلبـی هـم کـه بـه غـیـر خـدا مشغول باشد، معرفت ، محبت و انس الهی وارد آن نمی‌شود^[۶۰].
بـنـابـرایـن ، سـزاواراسـت کـه انـسـان عـاقـل از رذایـل اخـلاقـی ، پـرهـیـز نـمـایـد وخـانـه دل را از آنها پاک گرداند، تا قابلیت دریافت فیض الهی را پیدا کند.
پیامبر اکرم (ص ) می‌فرماید:
(لا تَدخُلُ المَلائِکَهُ بَیتاً فیهِ کَلبٌ)^[۶۱].
فرشتگان داخل خانه‌ای که در آن سگ باشد، نمی‌شوند.
هـرگـاه اوصـاف پـسـت ونـاپـاک کـه هـمـان سـگـان درنـده هـسـتـنـد، خـانـه دل را اشغال کنند، چگونه ملائکه که حاملان علوم و معارفند، می‌توانند در آن وارد شوند.
اینک به ذکر پاره‌ای از رذایل اخلاقی می‌پردازیم :
1ـ اصرار بر گناه
2ـ ناسپاسی نعمت
3ـ تکبّر
4ـ بداندیشی و بدگمانی
5ـ حسد
6ـ بدزبانی
7ـ دروغگویی
8ـ سوگند دروغ
9ـ تهمت
10ـ عیبجویی
11ـ سخن چینی
12ـ همسایه آزاری

اهمیت نماز

نماز از دیدگاه اسلام

نـمـاز، درمیان عبادتها، از مهمّترین عبادات است ، بطوری که حدود 104 مورد کلمه (صلاه ) با مـشـتـقـاتـش در قـرآن کـریـم ذکـر شـده و در پـانـزده مـورد بـه آن امـر شـده و در چـنـد جـا نـیـز رسـول اکـرم صلی الله علیه و آله درباره آن مورد خطاب قرار گرفته است . گذشته از اینها فواید و نتایج ارزنده‌ای نیز برای نماز در قرآن بیان شده است ، چنانچه می‌فرماید:
(... اَقِمِ الصَّلوهَ لِذِکری )^[۶۲]br/> ... برای یاد من نماز بگزار.
همچنین می‌فرماید:
(... اَقِمِ الصَّلوهَ اِنَّ الصَّلوهَ تَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنکَرِ)^[۶۳]
... نماز بگزار که نماز آدمی را از فحشا و منکر باز می‌دارد.
در روایـات اهـل بـیـت عـلیـهـم السـلام نـیـز، مـطـالب ارزنـده‌ای دربـاره اهـمـیـت نـمـاز نـقـل شـده و از آن بـه عـنـوان راءس اسـلام ، چـهـره دیـن ، مـوجـب تـقـرّب اهـل تـقـوا بـه خـداوند، افضل اعمال بعد از معرفت خدا، ستون خیمه دین و مانند آن یاد شده است . اینک در این رابطه به بعضی از سخنان گهربار آن بزرگواران ، اشاره می‌کنیم :
امام باقر علیه السلام می‌فرماید:
(اَلصَّلاهُ عَمُودُالدّینِ)^[۶۴].
نماز ستون دین است .
پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(مـَثـَلُ الصَّلاهِ مـَثـَلُ عـَمـُودِ الفـُسـطـاطِ، اِذا ثَبَتَ العَمُودُ نَفَعَتِ الاَطنابُ وَالاَوتادُ وَالغِشاءُ، وَاِذَانکَسَرَ العَمُوُدُ لَم یَنفَع طَنَبٌ وَلا وَتَدٌ وَلا غِشاءٌ)^[۶۵]
مَثَل نماز همانند عمود و ستون خیمه است . هرگاه عمود ثابت باشد، طنابها، میخها و پرده نافع است ولی در صورتی که عمود شکست ، طناب ، میخ و پرده سودی نمی‌بخشد.
حضرت علی علیه السلام در آخرین وصایایش درباره نماز فرمود:
(اَللّهَ، اَللّهَ! فِی الصَّلاهِ فَاِنَّهاعَمُودُ دینِکُم)^[۶۶].
خدارا، خدارا! درباره نماز که نماز ستون خیمه دین شماست .
امام باقر علیه السلام فرمود:
(اِنَّ اَوَّلَ ما یُحاسَبُ بِهِ العَبدُ اَلصَّلاهُ، فَاِن قُبِلَت قُبِلَ ماسِواها)^[۶۷]
هـمـانـا نـمـاز اوّل چـیـزی اسـت کـه بـنـده نـسـبـت بـه آن مـحـاسـبـه مـی شـود؛ اگـر نـمـاز قبول شود، سایر کارها هم قبول می‌شود.

چرا باید نماز بخوانیم

بسیاری می‌پرسند، عبادت خدا و از جمله نماز برای چیست ؟ مگر خدای سبحان به عبادت بندگان خـود، نیازمند است که به آن امر کرده است ؟ در پاسخ باید گفت که عبادت به خاطر رفع نیاز از سـاحـت بـی نـیـاز الهـی نـیـسـت . طـاعت و عصیان بندگان هیچ نوع سود و زیانی برای خدای سبحان ندارد. علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:
(فـَاِنَّ اللّهَ سـُبحانَهُ وَتَعالی خَلَقَ الخَلقَ، حینَ خَلَقَهُم، غَنِیّاً عَن طاعَتِهِم، امِنًا مِن مَعصِیَتِهِم لاَِنَّهُ لاتَضُرُّهُ مَعصِیَّهُ مَن عَص اهُ وَلا تَنفَعُهُ طاعَهُ مَن اَطاعَهُ)^[۶۸].
خـداونـد سـبحان هنگام آفرینش خَلق از طاعت و بندگیشان بی نیاز و از معصیت و نافرمانی آنها ایـمـن بـود، زیـرا مـعـصـیـت گـناهکاران او را زیان ندارد و طاعت فرمانبرداران سودی به او نمی‌رساند.
هـدف از عـبـادت ، رشـد وتـکـامـل انـسـان اسـت ، زیـرا خـدا کـمـال مـطـلق اسـت و انـسـان بـرای رسیدن به کمال باید خود را به او نزدیک کند و راه تقرب انسان به خدای متعال ، عبودیت و بندگی است . اثر بندگی رفع تیرگیهای درونی از صفحه دل و نـورانـی شـدن آن بـه انـوار مـلکـوت و آمـادگـی جـان انسان برای پذیرش تجلیّات حق و تابش نور عشق الهی است .
بـسـیـاری از نـمـاز خـوانـان ، نماز می‌خوانند، ولی نمی‌دانند، برای چه نماز می‌گذارند و در نـتـیـجـه از هدف اصلی آن غافلند، از این رو، سودی نمی‌برند و این عبادت در روح آنان اثری نگذاشته و یا اثری نامحسوس و غیر قابل توجه گذاشته است ؛ زیرا (همچون کلاغی که منقار بـر زمـیـن مـی کـوبـد)، بـه نـمـاز پرداخته و با غفلت به پایان می‌رسانند. چنین نمازی باز دارنـده از گـنـاهان نیست . با آنکه قرآن نماز را بازدارنده از فحشاء ومنکر شمرده است معلوم می‌شود نمازش در حقیقت نماز نبوده ، بلکه صورتی از نماز بوده است .
بـرای تـوجـه بـه هـدف اصـلی اقامه نماز، برخی ازعلمای بزرگ اسلام ، کتابهایی پیرامون اسـرار این عبادت وآداب قلبی و معنوی آن نگاشته‌اند که مطالعه دقیق و به کار بستن آنها بر همه سالکان طریق الهی ، بویژه جوانان عزیز، امری ضروری و لازم است .

اهتمام به نماز

اهـتـمام به نماز اقتضا می‌کند، انتظار وقت نماز را داشته باشیم مانند کسی که وعده ملاقات با یـک شـخـصـیـت مـهـم گـذارده ، بـه خـاطـر وفـا بـه ایـن وعـده ، لحـظـه شـمـاری مـی کـنـد. هـیـچ قـول و قـرار دیـگـری را کـه بـا ایـن وعـده مـنافات دارد، نمی‌پذیرد، حتی اگر قرار قبلی با دیـگـران گذارده است با عذر خواهی آن را لغو می‌کند. برای این ملاقات ، خود را آماده می‌سازد، لبـاس خـود را مـرتّب می‌کند، آنچه می‌خواهد بگوید در ذهن مرور می‌کند. بنابراین باید چنین حالتی در نمازگزار باشد که با نزدیک شدن وقت نماز در چهره و رفتار او این انتظار مشاهده شود، برخیزد، وضو بگیرد، مقدمات دیگر نماز را فراهم سازد.
اهـتـمـام بـه نـمـاز اقـتـضـا مـی کـنـد، انـسـان نـمـاز را بـطـور صـحـیـح و کـامـل بـیـامـوزد و بـه فـراگـیـری مـسـایـل نـمـاز اهـتـمـام داشـتـه بـاشـد وهـرگـز نـمـاز را از اوّل وقت تاءخیر نیندازد، مگر در شرایط اضطراری که طبعاً عذر تاءخیر پذیرفته است .
اهـتـمـام بـه نـمـاز بـه تـوجـه قـلبـی درحـال نـمـاز وخـشـوع در حال عبادت است .

پیامدهای سبک شمردن نماز

سبک شمردن نماز، آثار نامطلوب دنیوی و اخروی در زندگی انسان دارد که در اینجا به برخی از آن روایات اهل بیت علیهم السلام اشاره می‌کنیم :
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
هر مرد و زنی که درنماز سستی کند (وسبک بشمارد)، خداوند او را به پانزده چیز مبتلا می‌کند: شـش بـلا در دنـیا، سه بلاهنگام مرگ ، سه بلا در قبر و سه بلای دیگر در قیامت وقتی که از قبرش خارج می‌شود.
بلاهایی که در دنیا به او می‌رسد عبارتند از:
1ـ خداوند برکت را از عمرش می‌برد.
2ـ برکت را از روزیش می‌برد.
3ـ سیمای صالحان را از چهره اش می‌زداید.
4ـ هر عملی انجام دهد، پاداش نمی‌برد.
5ـ دعایش به آسمان بالا نمی‌رود.
6ـ در دعای نیکو کاران ، بهره‌ای برایش نیست .
بلاهایی که هنگام مرگش به او می‌رسد، عبارتند از:
1ـ با ذلت و خواری می‌میرد.
2ـ درحال گرسنگی می‌میرد.
3ـ در حال تشنگی می‌میرد، بطوری که اگر از رودخانه‌های دنیا سیراب گردد، باز تشنگی او برطرف نمی‌شود.
بلاهایی که در قبرش به او می‌رسد، عبارتند از :
1ـ خداوند فرشته‌ای درقبرش ، بر او می‌گمارد، تا آزارش کند.
2ـ قبرش بر او تنگ می‌شود.
3ـ قبرش غرق تاریکی می‌گردد.
بلاهایی که روز قیامت ، هنگام خارج شدن از قبر، به او می‌رسد عبارتند از:
1ـ خـداونـد، فـرشته‌ای را ماءمور می‌کند، تا او را بر روی صورتش بر زمین بکشاند درحالی که دیگران او را می‌بینند.
2ـ به سختی و شدت محاسبه می‌شود.
3ـ خـداونـد بـر او نـظـر (رحـمـت ) نـمی کند و پاکیزه اش نمی‌گرداند و برایش عذابی دردناک خواهد بود^[۶۹].
پـس از وفـات امـام صـادق عـلیه السلام ، ابوبصیر آمد، تا به‌ام حمیده تسلیتی عرض کند. ام حمیده گریست . ابوبصیر هم گریست . بعد ام حمیده به ابوبصیر گفت :
ابوبصیر! نبودی و لحظه آخر امام را ندیدی ، جریان عجیبی رخ داد. امام درحالتی فرو رفت و بـعـد چـشـمهایش را باز کرده ، فرمود: تمام خویشان نزدیک مرا خبر کنید بیایند و بالای سر من حـاضـر شـونـد. مـا نیز همه را دعوت کردیم . وقتی همه جمع شدند. امام در لحظات آخر عمرش ، چشم باز کرده ، به جمعیت رو کرد و فرمود:
(اِنَّ شَفاعَتَنا لا تَنالُ مُستَخِفّاً بِالصَّلاهِ)^[۷۰].
شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمارد نخواهد رسید.
امام (ع ) این را گفت و جان به جان آفرین تسلیم کرد.

دعا

(دعـا) در لغـت بـه مـعـنـای خـوانـدن ، حـاجت خواستن و استمداد بوده ^[۷۱] و در اصطلاح اهل شرع ، گفتگو کردن با خداوند سبحان به شکل طلب حاجت و درخواست حلّ مشکلات از درگاه او یا به شکل مناجات و ذکر اوصاف جلال و جمال ذات پاکیزه اوست^[۷۲].
دعـا یـکـی از بـهـتـریـن عـبـادتـهـاسـت و بـه عـنـوان عـبـادتـی مـستقل ، دارای اجر و پاداش نیک می‌باشد و گاهی نیز وسیله گشایش گِرِه‌های بسته زندگی و حـل گـرفـتـاریـهـا و مشکلات به الهام خدا و یاری او و سبب بر آورده شدن حاجتهای دنیا و آخرت است^[۷۳].

دعا از دیدگاه قرآن

از نـظـر قـرآن مـجـیـد، دعـا نـدای فـطرت بیدار انسان خدا جوست که از عمق جانش بر می‌خیزد و همانند عاشقی شیدا معشوق ناپیدایش را می‌خواند و به درگاهش دست نیاز می‌برد.
خداجویان عاشق در سختی و راحتی ، گرسنگی و سیری ، اندوه وشادی ، نیازمندی و بی نیازی و ... او را می‌خوانند. قرآن مجید، حالت خوشِ خداجویان مخلص را چنین توصیف می‌کند:
(تَتَجافی جُنوُبُهُم عَنِ المَضاجِعِ یَدعُونَ رَبَّهُم خَوفاً وَ طَمَعاً...)^[۷۴].
بسترخواب ، را رها می‌کنند، پروردگارشان را با بیم و امید می‌خوانند...
دعـا، مـحـبوبترین چیز نزد خدا بوده و مایه رشد و سعادت انسان است خدای تعالی به رسولش می‌فرماید:
(وَاِذا سـَئَلَکَ عـِبـادی عـَنـّی فـَاِنّی قَریبٌ اُجیبُ دَعوَهَ الدّاعِ اِذا دَعانِ فَلیَستَجیبُوا لی وَلیُؤمِنُوا بی لَعَلَّهُم یَرشُدُونَ)^[۷۵].
هـنگامی که بندگانم درباره من از تو می‌پرسند، (بگو) البته که من به آنها نزدیکم . کسی کـه مـرا بخواند، اجابت می‌کنم ، پس باید دعوت مرابپذیرند و به من ایمان آورند تا به حق و سعادت راه یابند.
دعـا، مـایـه ارزش انـسـان در درگـاه الهی است واعتنای خدا به بشر، به واسطه دعا، راز و نیاز وگریه وزاری به درگاه او می‌باشد.
خداوند متعال به رسولش می‌فرماید:
(قُل ما یَعبَؤُ بِکُم رَبّی لَولا دُعاءُکُم ...)^[۷۶].
بگو: اگر دعای شما نباشد، پروردگار من به شما اعتنایی نمی‌کند... .
پـروردگـار مـتـعال ، بندگانش را دوست دارد و خیر و سعادت آنان را می‌خواهد و نمی‌پسندد که بـنـدگانش بدبخت و بد عاقبت شوند. از این رو، آنان را به مقتضای فطرت ، دعوت کرده و راه رشد، سعادت وارزش را به آنها نشان داده که مبادا از دعا غفلت کنند و سفارش می‌کند:
(... اُدعُونی اَستَجِب لَکُم ...)^[۷۷].
مرا بخوانید، تا دعای شما را مستجاب کنم ....

دعا از نظر روایات

در روایـات اهـل بـیـت عـلیـهـم السـلام گـاهـی از دعـا بـه عـنـوان عـبـادتـی مستقل ، بهترین عبادت ،مغز و روح پرستش یاد شده واز محبوبترین کارها در روی زمین شمرده شده اسـت و گـاهـی نـیـز از آن بـه عـنوان وسیله رفع گرفتاریها، دفع بلا و مصیبت ، شفای دردها، کـلیـد نـجـات ، گنجینه رستگاری ، سلاح و سپر مؤ من و بهترین وسیله نزدیکی به درگاه خدا یاد شده است .
اولیـای گـرامـی اسـلام ، مـی کـوشـیـدنـد، فـرهـنـگ دعـا و اسـتـمـداد از درگـاه خـداونـد مـتـعـال در میان مسلمانان برای همیشه زنده بماند. از این رو، به پیروان خود سفارش می‌کردند، درتـمام حالات زندگی با خدا ارتباط داشته و حاجتهای خود را از او بخواهند، از او کمک بگیرند و حـتـی مـسـائل کـوچـک خـود را بـا خـدا در مـیـان بگذارند. چنانچه در حدیث قدسی آمده که خداوند تعالی به حضرت موسی (ع ) فرمود:
(یا مُوسی ! سَلنی کُلَّ ما تَحتاجُ اِلَیهِ، حَتّی عَلَفِ شاتِکَ، وَمِلحِ عَجینِکَ)^[۷۸].
ای موسی ! به هر چه نیاز داری ، حتی علف گوسفند و نمک خمیرت را، از من بخواه.
همچنین پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(لِیَسئَال اَحَدُکُم رَبَّهُ حاجَتَهُ حَتّی یَسئَالَهُ المِلحَ وَ حَتّی یَساءَلَهُ شَسعَهُ)^[۷۹].
هر کدام از شما باید حاجتش را، حتی نمک و بند کفش خود را، از پروردگارش بخواهد.
پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اَلدُّعاءُ مُخُّ العِبادَهِ...)^[۸۰].
دعا، مغز و روح عبادت است ... .
همچنین فرمود:
(اَلدُّعاءُ سِلاحُ المُؤمِنِ وَعَمُودُالدّینِ وَنُورُ السَّماواتِ وَالاَرضِ)^[۸۱].
دعا، سلاح مؤ من و ستون دین و نور آسمانها وزمین است .
علی علیه السلام فرمود:
(اَحَبُّ الاَعمالِ اِلَی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی الاَرضِ اَلدُّعاءُ...)^[۸۲].
محبوبترین کارها در (روی ) زمین برای خدای بزرگ ، دعاست ... .
ونیز می‌فرماید:
(اَلدُّعاءُ تُرسُ المُؤمِنِ ...)^[۸۳]
دعا، سپر مؤ من است ... .
فـردی بـه نـام (سـُدَیـرِبـن حَنان ) می‌گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم : کدام عبادت بهتر است ؟ فرمود:
(چـیـزی نزد خدای ارجمند بهتر از این نیست که از او درخواست شود و از آنچه نزد اوست خواسته شود و بدترین فرد نزد خدا کسی است که از عبادت او تکبّر ورزد و آنچه نزد اوست ، درخواست نکند.)^[۸۴]
از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:
(بر شما باد به دعا؛ زیرا با هیچ چیز مانند آن ، به خدا نزدیک نمی‌شوید و دعا را برای هیچ حـاجـت کـوچـکـی بـه خاطر کوچکی اش رهانکنید، زیرا آن کس که حاجتهای بزرگ را بر آورده می‌کند، حاجتهای کوچک هم به دست اوست .)^[۸۵]
لازم به توضیح است که مقصود از دعا و خواستن نیازمندیهای بزرگ و کوچک از خدا این است که انـسـان هـمـواره مـتـوجـه بـاشـد کـه رب و روزی دهنده واداره کننده انسان خداست و برای اسباب و وسایط، استقلالی قایل نباشد وهمه اشیاء و انسانها را در راستای رفع نیازهای خود وسیله‌های الهـی بـشـمـارد و به آنها ارزش استقلالی ندهد، از این رو، تاءکید شده که هر چه می‌خواهید از خدا بخواهیدو پیدایش چنین رفتار و روحیه‌ای انسان را بنده خدا وعزیز در نزد انسانها قرار می دهـد.
بنابراین مقصود این نیست که برای رفع نیازهای خود دعا کنید واز انجام کارهایی که شما را بـه رفـع نـیـازهـا کـمک می‌کند خود داری ورزید. بلکه انسان معتقد به خدا می‌بایست همچون انسان غیر معتقد به خدا در رفع مشکلات زندگی خود کوشا باشد، تفاوت آنها به این است که انـسـان غـیـر مـعتقد به خدا به اسباب و وسایل رفع نیازمندیها به چشم استقلالی می‌نگرد؛ اما انـسـان مـعـتقد به خدا به چشم وسایط و راه کارهای ارائه شده و ترتیب داده شده به وسیله خدا که در تاءثیر گذاری خود از اراده خدای متعال مستقل نیستند.

چرا دعا کنیم

هـمـان گـونـه کـه در بـحـث اهـمـیـّت دعـا از دیـدگـاه قـرآن و روایـات اهـل بیت علیهم السلام روشن شد قدر و منزلت انسان نزد خدا و روح عبودیّت و بندگی به دعا، وابسته است .
کـسـی کـه مـی خـواهـد، بـنـده بـاشـد، از بـی بـند و باری و افسار گسیختگی ، نجات یابد و گـرداب حـوادث روزگـار وتـوطـئه هـای شـیـاطین به او آسیب نرساند، و کلید رستگاری دنیا و آخـرت را داشـتـه بـاشـد، کسی که می‌خواهد درتمام زندگی ، معشوقی داشته باشد که همواره همدم اوباشد، در بن بستها، امیدبخش ، درهنگام بلا و مصیبت ، اضطراب و نگرانیها، آرامبخش روح و پناهگاه مطمئن او باشد، باید دعا کند.
مـمـکـن اسـت گفته شود، ما می‌توانیم با کار و کوشش هر چه می‌خواهیم بدست آوریم ، همچنانکه جـامعه‌های غیر معتقد به خدا ازاین راه نیازمندیهای خود را بر طرف ساخته‌اند، بنابراین نیازی به دعا نیست .
در پـاسـخ بـایـد گـفـت : باکار و کوشش می‌توان بخشی از نیازهای انسان یعنی نیازمندیهای مـادی او را تـاءمـیـن کـرد، امـّا انـسان موجودی است مرکب از بعد مادّی و روحی و معنوی ، حتّی کار و کوشش انسان برای رفع نیازهای مادّی او نباید خالی از توجه به بعد روحی ومعنوی او باشد و دعا تاءمین کننده نیازهای روحی ومعنوی انسان و تقویت کننده روح ومحتوای ارزشی نیازهای مادی انـسـان اسـت . هـرگـز دعـا بـه معنای کنارنهادن کار و کوشش نیست ، بلکه جهت دار کردن کار و کـوشـش و نـیـز جهت دار کردن رفع نیازهای مادی انسان است ، کار و کوشش برای رفع نیازهای مادّی بدون دعا و عبادت ، جهت مناسب را نمی‌یابد.
اینک به چند فایده ازفواید دعا توجه کنید.
الف ـ نزول رحمت : علی علیه السلام فرمود:
(اَلدُّعاءُ مِفتاحُ الرَّحمَهِ...)^[۸۶]
دعاکلید (نزول ) رحمت است ... .
ب ـ رفع همه نیازها: امام صادق علیه السلام فرمود:
(اَکثِر مِنَ الدُّعاءِ فَاِنَّهُ ... لا یُنالُ ما عِندَاللّهِ اِلاّ بالدُّعاءِ...)^[۸۷]
بسیار دعا کن ... زیرا به آنچه نزد خداست ، جز به وسیله دعا نمی‌توان رسید... .
ج ـ شفای دردها: امام صادق علیه السلام فرمود:
(عَلَیکَ بِالدُّعاءِ فَاِنَّ فیهِ شِفاءً مِن کُلِّ داءٍ)^[۸۸]
برتو باد به دعا؛ زیرا درمان هر دردی در آن است .
د ـ دفع بلا: علی علیه السلام فرمود:
(بِالدُّعاءِ یُستَدفَعُ البَلاءُ)^[۸۹]
بلا به وسیله دعا دفع می‌گردد.
هـ ایمنی ازشیطان : علی (ع ) فرمود:
(اَکثِرِالدُّعاءَ تَسلَم مِن سَورَهِالشَّیطانِ...)^[۹۰]
بسیار دعاکن ، تا از خشم و غضب شیطان ، سالم بمانی ... .
و ـ رسیدن به مقامی ارجمند نزد خدا: امام صادق (ع ) فرمود:
(... لا تـَقـُل اِنَّ الاَمـرَ قـَد فـُرِغَ مـِنـهُ، اِنَّ عـِنـدَاللّهِ عـَزَّ وَجـَلَّ مـَنـزِلَهً لا تـُنـالُ اِلاّ بِمَساءَلَهٍ...)^[۹۱]
نـگـو، کـار از کـار گـذشـتـه (ودعـا تـاءثیری ندارد)؛ زیرا بندگان را نزد خدای بزرگ ، مقام ومنزلتی است که جز با دعا نمی‌توان به آن رسید... .
از ایـن روایـات در می‌یابیم که درتمام صحنه‌های زندگی و برای دستیابی به همه نیازهای مـادی و مـعـنـوی ، درکـنـار سـعـی و کـوشـش ، بـایـدا ز دعـا، غافل نباشیم وا ز مبداء غیب خود را بی نیاز ندانیم ، بلکه به او امید داشته ، شرایط لازم برای موفقیت درامور را از او خواسته و در تحقق نتیجه و رسیدن به هدف ، خدا را نیز در نظر بگیریم ؛ زیرا این دو، با هم ملازم و مرتبطند، یعنی دعا بدون تلاش و کوشش ، بی نتیجه است و تلاش بدون دعا و توسل به آفریدگار، مایه غفلت و خلاف شکر نعمت است .^[۹۲]

قصد (ورود) و (رجا)^[۹۳]

دعا بر دو قسم است :
1ـ دعاهای مطلق یعنی دعا کننده مطالب و نیازهای خود را به زبان خود و به هر گونه جملات و بیانی که می‌تواند، در پیشگاه خدا اظهار کند. این گونه دعاها را دعاهای غیر وارد یا غیر ماثور می‌نامند.
2ـ دعـاهـای ماءثور یعنی انشاها و الفاظ مخصوصی که از معصومی رسیده باشد. این گونه را دعـاهـای وارد شده می‌نامند که بعضی از آنها باید در وقت مخصوص و محلّ معلومی خوانده شود و بـرای بـعـضـی دیـگـر زمـان ومـکانی تعیین نشده است . ثواب و فضیلت این گونه دعاها برای کـسـی کـه آشـنـا بـه مـعـنـای آنها باشد، بیش ازنوع اوّل است ؛ زیرامعصومین علیهم السلام به امراض روحی فرد و جامعه آشناتر و برای درخواست حاجت ، چگونگی بیان آن و کیفیت راز و نیاز بـا حـق تـعـالی ، آگـاهـتر و بیناتر بوده‌اند. آنان می‌دانستند که بشر چه نقصی را دارا و چه کمالی را فاقد است . چه باید بکند و چه باید بخواهد. از این رو، سزاوار است دعاکننده ، طرز بیان حاجت و چگونگی درخواست مطالب خود را ازمعصوم فراگیرد، تا امید بر آورده شدن حاجتش بیشتر و اجرو پاداشش ، فزونتر باشد.
اگـر کـسـی بـتـوانـد از مدارک موجود، با موازین علمی ، صحّتِ صدور دعا از معصوم را به دست آورد، آن را بـه قـصـد ورود بـخـوانـد. ولی اگـرنـتـوانـد دلیل معتبر و مدرک قابل اعتمادی پیداکند، و در پژوهشها و بررسیهای خود به این نتیجه برسد کـه سـنـد فـلان دعا ضعیف و غیر قابل اطمینان است ، نباید آن را بطور قطعی به معصوم ، نسبت دهـد، بـلکـه بـه امـیـد ثـواب و رسیدن به پاداش مخصوص آن ، بخواند که إ ن شاءَاللّهُ آن را خواهد یافت ، اگر چه در تشخیص خود به خطا رفته باشد.
یک نکته :
گـاهـی دعا یاعملی که سند معتبر هم دارد، مربوط به زمان یا مکانی خاص است ، مانند دعاهای ماه رمضان یا مناجات مسجدکوفه ، اگر کسی بخواهد، آنها را در غیر آن زمان و یا غیر آن مکان انجام دهـد، در ایـن صـورت بـایـد آن را فـقـط بـه عـنـوان رجـا و احـتـمـال سـودمند بودن به جای آورد ونه به قصد استحباب قطعی یا ثواب ثابت ، یعنی چنین نیت کند. (به احتمال اینکه مطلوب بوده و ماءجور باشم به جای می‌آورم .)
خـوانـدن زیـارتـهـای مـخـصـوص درمـکـانهای مقدس مانند زیارت جامعه کبیره ، امین الله ، وارث و غـیـرایـنـهـا نـیـز کـه در هـر یک خصوصیتی از نظر شخص معصوم یا از نظر زمان ومکان در نظر گـرفـتـه شـده ، در غـیـر مـحـلّ مـخـصـوص ، بـایـد به قصد رجا باشد و همچنین خواندن دعاهای مـخـصـوص مـانـنـد کـمـیـل ، افـتـتـاح و غـیـره در غـیـر اوقـات اخـتـصـاصـی آنـهـا و خـلاصـه عمل عبادی در این موارد نیز باید به عنوان (رجاء) انجام گیرد.

آداب دعا

دعا کردن ، آداب مخصوصی دارد که رعایت آنها موجب می‌شود، دعا به اجابت نزدیکتر شود و بی توجهی به آنها، چه بسا موجب بی اثر شدن دعا گردد. اکنون آداب دعا را در زیر می‌آوریم :
1ـ گـفـتن بِسم اللّهِ الرَّحمنِ الَّرحیمِ در اول دعا. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دعایی که بسم الله الرحمن الرحیم در اوّلش باشد، ردّ نمی‌شود.^[۹۴]
2ـ تـمجید و ستایش خدا، پیش از دعا. محمدبن مسلم می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در کـتـاب امیرالمؤ منین علیه السلام است که ستایش پیش از دعا و درخواست است . پس هر گاه خدا را خواندی (ودعا کردی ) او را تمجید کن . عرض کردم : چگونه تمجیدش کنم ؟ فرمود: می‌گویی :
(یامَن هُوَ اَقرَبُ اِلَیَّ مِن حَبلِ الوَریدِ، یا فَعّالاً لِمایُریدُ، یامَن یَحُولُ بَینَ المَرءِ وَقَلبِهِ، یامَن هُوَ بِالمَنظَرِ الاَعلی ، یا مَن هُوَ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ)^[۹۵]
ای کسی که از رگ گردن به من نزدیکتری ، ای کسی که هر چه را بخواهی ، انجام می‌دهی وای کـسـی کـه مـیان مرد و قلبش حایل می‌شوی و ای کسی که در نظر اندازهای برتر هستی وای آن که به مانندش چیزی نیست .
3ـ صلوات فرستادن ، امام صادق علیه السلام فرمود:
(لا یَزالُ الدُّعاءُ، مَحجُوباً حَتّی یُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَالِ مُحَمَّدٍ)^[۹۶].
دعـا پـیـوسـتـه مـحـجـوب اسـت (مـیـان آن واجـابـتـش حـجـاب و پـرده‌ای حایل است )
تابرمحمد وخاندانش صلوات فرستاده شود.
دعـاهـای ائمـه عـلیـهـم السـلام مـعـمـولاًهـمـراه بـا ذکـر صـلوات بـرمـحـمـد وآل محمد و تکرار صلوات است .
4ـ شفیع قرار دادن انبیا، اولیا وصالحان 5ـ اقـرار بـه گـنـاه و تقصیر، زیرا هر قدر انسان عابد و متقی باشد باز هم از انجام تکالیف بندگی بطور کامل ناتوان است تا چه رسد به عامه انسانها که پر از لغزش و خطایند.
6ـ فـروتـنـی در درگـاه خـدا بـا گـشودن و بالابردن دستها به سوی آسمان و گریه وزاری کردن .
7ـ خواندن دو رکعت نماز قبل از دعا.
8ـ کوچک نشمردن دعا و بزرگ نشمردن حاجت .
9ـ عالی بودن همّت درخواسته‌ها^[۹۷].
10ـ عـمـومـیـت دادن بـه دعـا یـعـنـی بـرای هـمـه دعـا کـردن ، امـام صـادق (ع ) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:
هـر گـاه یکی از شمادعا کند باید آن را عمومیت دهد و همه را دعا کند؛ زیرا آن به اجابت نزدیکتر است ^[۹۸].
11ـ پنهان کردن دعا، خدای متعال در قرآن می‌فرماید:
(اُدعُوا رَبَّکُم تَضَرُّعاً وَخُفیَهً ...)^[۹۹].
خدای خود را با حالت زاری و پنهانی بخوانید.
12ـ اجـتـمـاع بـرای دعـا. جـاهـایـی کـه دعـا کردن از ریا و خودنمایی ایمن بوده ، بهتر است به صورت دسته جمعی باشد؛ زیرا در قبولی آن مؤ ثرتر است . امام صادق علیه السلام فرمود:
هرگاه پیش آمدی ، پدرم را غمگین می‌کرد، زنان و کودکان را جمع کرده ، سپس دعا می‌کرد و آنان آمین می‌گفتند.^[۱۰۰]
13ـ حسن ظن داشتن به اجابت دعا، امام صادق (ع ) فرمود:
هـرگـاه دعـا کـردی از عـمـق دل تـوجـه کـن و گـمـان تـوایـن بـاشـد کـه حـاجـتت بر درخانه است .^[۱۰۱]
14ـ دعا کردن در زمانها و احوال مناسب زمانها و احوالی که دعا کردن در آنها، به اجابت نزدیکتر اسـت ، عـبـارتـنـد از: دعـا بـعـد ازنـمـازهـای واجـب ، هـنـگـام اذان ، اوّل ظـهـر، هـنـگـام قـرائت قـرآن ، و زیدن بادها و آمدن باران ، رقّت قلب ، درمیدان جنگ ، درنماز وتر، سحرها و بعد از سپیده صبح و... .
دعا کردن بویژه در سحرگاهان از اهمیت خاصی برخوردار است . از مردی به نام (عُمَربن اُذَینَه ) نقل شده که گفت : از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:
هـمـانا در شب ساعتی است که درک نکند آن را بنده مسلمانی که در آن نماز گزارد و خدای بزرگ را در آن ساعت بخواند، مگر اینکه اجابت می‌شود و این ساعت در هر شب هست . عرض کردم : خدایت خیر دهد، بفرمایید آن ، چه ساعتی از شب است ؟ فرمود: هنگامی که نیمی از شب بگذرد و آن ساعت وقتی است که یک ششم از ابتدای نیمه دوم شب بگذرد^[۱۰۲].
15ـ اصـرار و پـافـشـاری در دعـا، امـام صـادق (ع ) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:
(خـدا رحـمت کند بنده‌ای را که از خدای بزرگ حاجتی بخواهد و درخواستن از آن ، پافشاری کند خواه اجابت شود و یا اجابت نشود، سپس این آیه را تلاوت کرد:
(وَاَدعُوا رَبّی عَسی اَلاّ اَکُونَ بِدُعاءِ رَبّی شَقِیّاً )^[۱۰۳]
دعـا مـی کـنـم بـه درگاه پروردگار خود، شاید به وسیله دعای پروردگارم تیره بخت نباشم .^[۱۰۴]
16ـ دعـا کـردن یـا گـریـه وزاری ، خـدا دوسـت دارد انـسان در درگاه او خشوع کند و اوج خشوع ، لرزش دل انسان در برابر خداست و حاصل آن اشک و آه .
در قرآن بندگان خوب خود را چنین توصیف می‌کند.
( وَیَخِرُّونَ لِلاَذقانِ یَبکُونَ وَ یَزیدُهُم خُشُوعاً)^[۱۰۵].
چهره بر خاک می‌مالند و می‌گریند و بر خشوع آنان می‌افزاید.
در سـیـره پـیـامـبـر، امـیـر مـؤ مـنـان و سـایـر امـامـان مـعـصـوم و بـزرگـان دیـن نقل شده که گریه وزاری فراوان در درگاه خدا داشته‌اند.
اگر دل بشکند و اشک جاری شود امید استجابت دعا بسیار زیاد است .

از خدا چه بخواهیم

در تـعـالیـم اسـلام سـفارش شده که انسان درخواسته‌های خود همتی والا و بلند داشته باشد و هـمـواره در جـهـت خشنودی خدا قدم برداشته و از درگاهش ، سلامتی دین و ایمان ، حفظ و پایداری اسـلام و نـظام اسلامی ، حسن توفیق ، زندگی سعادتمندانه ، عاقبت به خیری ، برخورداری از درجـات شـهـدا، مـحـشور شدن با پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله و خاندان پاکش و مانند آن را طـلب کـنـد و برای چیزهای بی ارزش و یا کم ارزش دنیا و نیز برای کارهای حرام یا نشدنی و غیر ممکن ، دعا نکند.
نـقـل شـده اسـت کـه مـردی نـزد رسـول خـدا(ص ) آمـد و بـعـد از عـرض سـلام گـفـت : یـا رسـول اللّه ! آیـا مـرا می‌شناسی ؟ پیامبر فرمود: توکیستی ؟ مرد گفت : من صاحب آن منزلی از طائف هستم که در جاهلیت ، در فلان روز، به خانه من آمدی و من تو را گرامی داشتم .
رسول خدا(ص ): فرمود: مرحبا به تو! حاجتت را از من بخواه .
آن مرد گفت : دو هزار گوسفند، همراه چوپان می‌خواهم !
رسول خدا(ص ) حاجتش را بر آورده ، سپس به اصحاب خود فرمود:
چـه مـی شـد اگـر ایـن مـرد مـانـنـد آن پـیـره زن بـنی اسرائیل از من چیز مهمّی درخواست می‌کرد؟ (نـقـل شـده که حضرت موسی (ع )، از پیره زنی پرسید:قبر حضرت یوسف (ع ) کجاست ؟ پیر زن گـفـت : نـمـی گـویـم ، مگر اینکه ضمانت کنی در روز قیامت ، در بهشت و در درجه تو باشم !!!)^[۱۰۶]
هـمـچـنـیـن از مـردی بـه نـام (رَبـیـعـه بـن کـَعـب ) نـقـل شـده کـه گـفـت : روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود:
ای ربیعه ! تو هفت سال به من خدمت کردی ، آیا حاجتی ازمن نمی‌خواهی ؟
گـفـتم : یا رسول الله ! به من مهلت بده ، تا فکرکنم ، چون شب را، صبح کردم ، نزد حضرت رفتم ، فرمود: ای ربیعه حاجتت را بگو؟ گفتم :
از خدا می‌خواهم که مرا همراه تو، وارد بهشت کند.
رسـول خـدا(ص ) فـرمـود: چـه کـسـی ایـن را بـه تـو تـعـلیـم داده ؟ گـفـتـم : یـا رسـول الله کسی به من تعلیم نداده و لکن پیش خودم فکر کردم و گفتم : اگر مالی بخواهم ، خواه ناخواه نابود می‌شود واگر طول عمر یا اولاد بخواهم ، (باز) عاقبتش مرگ است .
سپس رسول خدا(ص ) ساعتی سرمبارکش را پایین انداخته ، بعد فرمود:
من این کار را می‌کنم ، پس تو هم بازیاد سجده کردن یاری ام کن^[۱۰۷].
در دنـبـاله بـحـث چـنـد حـدیـث از امـیـرمـؤ مـنـان عـلی عـلیـه السـلام نقل می‌کنیم :
(سَلُوا اللّهَ العَفوَ وَالعافِیَهَ وَحُسنَ التَّوفیقَ)^[۱۰۸]
از خدا آمرزش گناهان ، سلامت و حسن توفیق را بخواهید.
(نـَسـاءَلُ اللّهَ سـُبـحـانـَهُ مـَنـازِلَ الشُّهـَداءِ وَمـَعـایـَشـَهَ السُّعـَداءِ وَمـُرافـَقـَهَ الاَنـبـِیـاءِ وَالاَبرارِ)^[۱۰۹]
از خـدای سبحان مرتبه شهیدان ، زندگانی نیکبختان و رفاقت پیمبران و نیکوکاران را درخواست می‌کنیم .
(هَبِ اللّهُمَّ لَنارِضاکَ وَاَغنِنا عَن مَدِّالاَیدی اِلی سِواکَ)^[۱۱۰]
خـداونـدا! خـشـنـودی خـود را به ما ببخش و ما را از دراز کردن دستها به سوی غیر خود بی نیاز گردان .

شرایط اجابت دعا

دعـا کـردن شرایطی دارد که وجود آنها موجب قبولی دعا می‌شود. مهمترین آن شرایط، بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام ، به شرح زیر است :

الف ـ معرفت و شناخت خدا

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:
( یَقُولُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ مَن سَاءَلَنی وَهُوَ یَعلَمُ اَنّی اَضُرُّ وَاَنفَعُ اَستَجیبُ لَهُ)^[۱۱۱]
خداوند بزرگ می‌فرماید هر کس از من (چیزی ) بخواهد درحالی که بداند، تنها من ضرر و نفع می‌رسانم ، خواسته اش را مستجاب می‌کنم .
امـام کاظم علیه السلام فرمود: جمعی به امام صادق علیه السلام عرض کردند: چرا دعامی کنیم و اجـابـت نـمـی شـود؟ امـام فـرمـود: بـرای ایـنـکـه کـسـی را مـی خـوانـیـد کـه او را نـمـی شناسید^[۱۱۲].

ب ـ عمل به مقتضای معرفت

خداوند تعالی می‌فرماید:
(اَو فُوا بِعَهدی اُوفِ بِعَهدِکُم ...)^[۱۱۳]
به عهد من وفا کنید، تا به عهدتان و فا کنم ... .
پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اَلدّاعی بِلا عَمَلٍ کَالرّامی بِلاوَتَرٍ)^[۱۱۴]
دعا کننده بدون عمل همچون تیراندازی است که زه (درکمان ) ندارد. (یعنی دعای او بی اثر است ).
از امیر مؤ منان علیه السلام درباره آیه (اُدعُونی اَستَجِب لَکُم) پرسیدند (که اگر چنین است ) پس چرا ما دعا می‌کنیم ، جواب ما داده نمی‌شود؟ حضرت پاسخ داد:
هـمـانـا دلهـاتـان به هشت خصلت خو کرده است : اوّل ، خدا را شناختید ولی حقش را ادا نکردید، با ایـنـکـه بـرشـمـا واجـب شـده بـود. بـنـابـرایـن ، شـنـاخـتـی کـه از خدا داشتید، شما را بی نیاز نـکـرد^[۱۱۵] ... پـس بـا ایـن کـارها چه دعاهایی باید مستجاب شود، در حالی که شما درها و راه‌های آن را بسته‌اید^[۱۱۶]

ج ـ کسب حلال و خوردن روزی حلال

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:
(مَن اَحَبَّ اَن یُستَجابَ دُعاؤُهُ فَلیُطَیِّب مَطعَمَهُ وَمَکسَبَهُ)^[۱۱۷].
هر کس می‌خواهد دعایش ، مستجاب شود، باید خوراک و درآمدش را پاک کند.
امام صادق علیه السلام فرمود:
(اِذا اَرادَ اَحَدُکُم اَن یُستَجابَ لَهُ فَلیَطِب کَسبَهُ، وَلیَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ، وَاِنَّ اللّهَ لا یَرفَعُ دُعاءَ عَبدٍ وَ فی بَطنِهِ حَرامٌ، اَوعِندَهُ مَظلَمَهٌ لاَِحَدٍ مِن خَلقِهِ)^[۱۱۸].
هرگاه یکی از شما بخواهد، دعایش مستجاب شود باید کسب خود را پاک کرده ، از عهده حقوق مردم خـارج شـود وهـمـانـا خـدا، دعـای بـنده‌ای که در شکمش لقمه حرام باشد یا حقی از بندگان خدا نزدش ، باشد، قبول نمی‌کند.

د ـ حضور قلب و رقّت آن هنگام دعا

از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:
خـدای بـزرگ ، دعـایـی را کـه از دل غافل برخیزد، اجابت نمی‌کند، پس هرگاه دعا کردی ، به دل توجه کن (حضور قلب داشته باش ) و یقین داشته باش که اجابت می‌شود^[۱۱۹].
همچنین فرمود:
هـرگـاه دل یـکـی از شـمـا رقـت کـرد (ونـرم شـد) در آن حال ، دعا کند؛ زیرا دل تا پاک نشود نرم نمی‌شود^[۱۲۰].

موانع اجابت دعا

در اینجا پاره‌ای از موانع اجابت دعا مطرح می‌گردد.
الف ـ مصلحت نبودن : گاهی حکمت الهی اقتضای استجابت دعایی را ندارد و مصلحت ایجاب می‌کند کـه دعـای مـا مستجاب نشود؛ زیرا ما از حقیقت امور، مطلع نیستیم . چه بسا که چیزی برای ماضرر داشته باشد و ما به حسب ظاهر تصوّر می‌کنیم مفید است ، ولی خدا صلاح و فساد و خیر و شر ما را بـهـتر می‌داند وحکمتش اقتضا می‌کند، بعضی از دعاها که به صلاح نیست مستجاب نشود. علی علیه السلام فرمود:
(اِنَّ کَرَمَ اللّهِ سُبحانَهُ لا یَنقُضُ حِکمَتَهُ فَلِذلِکَ لا یَقَعُ الاِجابَهُ فی کُلِّ دَعوَهٍ)^[۱۲۱].
هـمـاناکَرم خدای سبحان ، حکمت او را، نقض نمی‌کند، به همین جهت ، در هر دعایی اجابت واقع نمی‌شود(یعنی خدا، در دعاها، حکمت و مصلحت را رعایت می‌کند و اینکه بعضی دعاها مستجاب نمی‌شود، به اعتبار این است که مصلحت در اجابتِ آن نیست ، نه اینکه در کَرم الهی کوتاهی باشد).
ب ـ گناه : گاهی مقتضی استجابت دعا وجود دارد، ولی بنده در اثر گناه و معصیت مانع اجابت آن می‌گردد و از لطف پروردگار محروم می‌شود. حضرت علی علیه السلام فرمود:
(اَلمَعصِیَهُ تَمنَعُ الاِجابَهَ)^[۱۲۲].
عصیان و نافرمانی ، مانع اجابت (دعا) می‌گردد.
ج ـ سـتم کردن : خداوند به حضرت عیسی بن مریم (ع ) وحی کرد که به ملا (ومستکبران ) بنی اسـرائیـل بـگـو: ... هـمـانـا مـن دعای احدی از شما را اجابت نمی‌کنم ، در حالی که برای یکی از بندگانم حقی نزد او باشد (یعنی ظلمی نسبت به او کرده باشد)^[۱۲۳].
د ـ مـهـیـّا نـبـودن شـرایـط و زمـان : گاهی مستجاب شدن دعا منوط به فراهم شدن شرایط وزمان مـنـاسـب اسـت ؛ یـعـنـی دعا مستجاب می‌شود؛ اما اگر شرایط تحقق آن فراهم نباشد، آشکار شدن استجابت دعا تا آماده شدن شرایط تاءخیر می‌افتد. یا اینکه خدا اجابت را تاءخیر می‌اندازد تا انسان بیشتر در درگاه او زاری کند.
امام صادق علیه السلام فرمود:
(مـردی خـدمـت ابـراهـیـم خـلیـل (ع ) آمـده ، گـفـت : حـاجـتـی دارم کـه سـه سـال اسـت ، هر چه از خدا طلب می‌کنم ، اجابت نمی‌شود. آن حضرت درجوابش فرمود: خدا وقتی بـنـده‌ای را دوسـت دارد، دعـایش را به تاءخیر می‌اندازد، تا او با خدا بیشتر مناجات کند و از او درخواست و طلب نماید.)^[۱۲۴].
و نیز فرمود:
(إِنَّ المُؤمِنَ لَیَدعُوا فَیُؤَخِّر اِجابَتُهُ اِلی یَومِ الجُمُعَهِ)^[۱۲۵].
مؤ من دعا می‌کند و خداوند اجابت آن را تا روز جمعه عقب می‌اندازد.

ذکر

(ذکـر)، یـعـنی یاد کردن ، خواه با زبان باشد، یا با قلب یا با هردو، بعد از نسیان باشد، یا بعد از ادامه ذکر^[۱۲۶]. به عبارت دیگر، ذکر حالت روحی خاصی است که انسان در آن حال ، دانسته خویش را مورد توجه قرار می‌دهد و گاهی به یادآوری چیزی با زبان و گاهی به حضور چیزی در قلب گفته می‌شود.

فضیلت ذکر خدا

ذکـر خدای سبحان از بهترین و پاکیزه‌ترین اعمال نزد خدا، برترین لذّت نزد دوستداران خدا، خـوی و خصلت خوب مؤ منان و صالحان و نشان همنشینی با محبوب واقعی بوده و مایه شرافت و رسـتـگـاری انـسـان می‌باشد و در آیات قرآنی و روایات اسلامی مورد سفارش واقع شده است . قرآن کریم می‌فرماید:
(یااَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا اذکُرُواللّهَ ذِکراً کَثیراً...)^[۱۲۷].
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید... .
پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اِعـلَمـُوا اَنَّ خـَیـرَاَعـمـالِکـُم عـِنـدَ مَلیکِکُم وَاَزکاها وَاَرفَعَها فی دَرَجاتِکُم وَ خَیرَما طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمـسُ، ذِکـرُاللّهِ سـُبـحـانـَهُ وَتـَعـالی فـَاِنَّهُ اَخـبـَرَعـَن نـَفـسِهِ فَقالَ اَنَا جَلیسُ مَن ذَکَرَنی )^[۱۲۸].
بدانید که بهترین اعمال شما نزد خداوند و پاکیزه‌ترین آنها و آنچه از همه بیشتر درجات شما را بـالا مـی برد و بهترین چیزی که آفتاب بر آن تابیده ، ذکر خدای سبحان است ؛ زیرا خدای تعالی از خودش خبر داده ، فرمود: من همنشین کسی هستم که مرا یاد کند.
علی علیه السلام می‌فرماید:
(ذِکرُاللّهِ سَجِیَّهُ کُلِّ مُحسِنٍ وَشیمَهُ کُلِّ مُؤمِنٍ)^[۱۲۹].
یادخدا خصلت هر نیکوکار و خوی هر مؤ منی است .
امام صادق علیه السلام فرمود:
(ما مِن شَیءٍ اِلاّ وَلَهُ حَدُّ یَنتَهی اِلَیهِ اِلا الذِّکرَ فَلَیسَ لَهُ حَدُّ یَنتَهی اِلَیهِ...)^[۱۳۰].
هر چیزی را حدی است که به آن منتهی می‌شود، مگر ذکر که حدّی ندارد که به آن پایان یابد.

حقیقت ذکر چیست

از آیـات قرآنی و سخنان اولیای گرامی اسلام ، استفاده می‌شود که ذکر عبارت است از یاد خدا در هـمـه احـوال و پـیـشـامـدهـا وتـوجـه بـه حـضـور درمـحـضـر الهـی و او را حـاضـر و ناظر بر اعمال و رفتار خویش دانستن و این که هیچ امری بر او پوشیده نمی‌ماند. از این رو، هنگام روبه رو شدن با تکالیف واجب به یاد خدا بوده ، آنها را انجام دهد و هنگام روبه روشدن با محرمات و معاصی از خدا غافل نباشد، واز انجام آن پرهیز نماید، چنان که قرآن کریم می‌فرماید:
(اِتَّقُواللّهَ اِنَّ اللّهَ خَبیرٌ بِما تَعمَلُونَ)^[۱۳۱].
از خدا بترسید که خدا به کارهایی که می‌کنید، آگاه است .
(یَعلَمُ خائِنَهَ الاَعیُنِ وَما تُخفِی الصُّدُورُ)^[۱۳۲].
خیانت‌های چشمان و آنچه سینه‌ها پنهان ساخته می‌داند.
(وَهُوَ مَعَکُم اَینَما کُنتُم)^[۱۳۳].
خدا با شماست ، هر جا که باشید.
(وَنَحنُ اَقرَبُ اِلَیهِ مِن حَبلِ الوَریدِ)^[۱۳۴]
ما از رگ و رید به او نزدیک تر هستیم .
در روایـتـی امـام صـادق ازجـمله سخت‌ترین تکالیف خداوند بر بندگانش را(ذِکرُاللّهِ عَلی کُلِّ مَوطِنٍ) به یاد خدا بودن در هر جا شمرده ، می‌فرماید:
(منظور از ذکر خدا، گفتنِ (سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُلِلّهِ وَلااِلهَ اِلا اللّهُ وَاللّهُ اَکبَرُ) نیست ، گرچه اینها هم ذکر است ـ بلکه مقصود آن است که اگر انسان با حرام خدا روبه روشد، یاد خدا او را از آن باز دارد)^[۱۳۵]
امـام صـادق عـلیـه السـلام از رسـول خـدا صـلی الله عـلیـه وآله نقل کرده که فرمود:
(هر کسی که اوامر خدا را اطاعت نمود واز گناهان پرهیز کرد، همانا او ذاکر خداست ، گرچه نماز و روزه (مستحبی ) و قرائت قرآن او، اندک باشد و هر کس که معصیت ونافرمانی خدا نماید، خدا را فـرامـوش کـرده ، گـرچـه نـمـاز و روزه و تـلاوت قـرآن او بـیـش از حـد معمول بوده باشد)^[۱۳۶]
از ایـن احـادیث . بخوبی روشن می‌شود که منظور از ذکر، تنها ذکر زبانی نیست ، گرچه ذکر زبـانـی هـم ذکر بوده در مکتب اسلام دارای اهمیّت است ، لکن مقصود حقیقی از ذکر خدا، رسیدن به درجـه‌ای از ایمان واعتقاد است ، که انسان بر اثر آن ، پیوسته خود را زیر نظر خدا دانسته ، و در نـهـان و آشـکـار، او را شـاهد و نظار اعمالش بداند و از زشتیها دوری گزیده و وظایف خود را بـرابـر او انـجـام دهـد بـه عـبـارت دیـگـر، حـقـیـقـت ذکـر، تـوجـه قـلبـی بـه خـداونـد متعال است که دراعمال انسان پرتو افکند.

انواع ذکر

ذکر خدا انواعی دارد که برخی از آنها را در زیر می‌آوریم :

الف ـ ذکر زبانی

ذکـرزبـانـی بـه جـا آوردن حـمـد و ثـنـای الهـی ، نـجـوا کـردن (آهـسـتـه حـرف زدن )، درد دل کـردن ، درخـواسـت کـمـک از درگـاه خـدای سبحان و پناه بردن از شر شیاطین انس و جن به آن بارگاه مقدس است .
ذکـر زبـانـی گـرچـه ازتـمـام مـراتـب ذکـر، نـازلتـر اسـت ولی در عـیـن حال مفید فایده است . زیرا که زبان در این ذکر به وظیفه خود قیام کرده و به علاوه ممکن است ، ایـن تـذکـّر پـس ازمـداومـت و قـیـام بـه شـرایـط آن ، اسـبـاب بـاز شـدن زبـان قـلب نـیـز بشود^[۱۳۷].
در روایـات اهـل بـیـت عـلیـهـم السلام این گونه ذکر زیاد به چشم می‌خورد و حتی مورد سفارش قرار گرفته است . چنانچه خود آن بزرگواران نیز در این زمینه الگوی پیروان خود هستند.
امام صادق علیه السلام فرمود:
(... پـدرم (کـَثـیـرُالذِّکـر) بـود. مـن او را هـنـگـام غـذا خـوردن و راه رفـتـن درحال ذکر گفتن خدا می‌یافتم ، حتی صحبت کردن با دیگران ، او را از یاد خدا باز نمی‌داشت . زبانش با گفتن (لااِلهَ اِلا اللّهُ) به کامش چسبیده بود. او ما را جمع می‌کرد. کسانی را که قرآن خـوانـدن مـی دانـسـتـنـد به قرائت قرآن و کسانی را که قرآن خواندن نمی‌دانستند، به ذکر خدا فرمان می‌داد تا خورشید طلوع کند^[۱۳۸]
تـسـبـیـحـات حـضـرت زهـرا سـلام الله عـلیـهـا، گفتن تسبیحات اربعه ، (یااَللّهُ) و (یارَبُّ)، (لاحـَولَ وَلا قـُوَّهَ اِلاّبـِاللّهِ العـَلِیِّ العـَظـیـمِ) و اسـتـغـفار و مانند آن ، ازجمله ذکرهای زبانی می‌باشند که هر کدام ثواب مخصوصی داشته و اثر ارزنده‌ای در انسان ایجاد می‌کند.
بـایـد تـوجـه داشـت کـه ذکـر زبـانـی لقـلقـه زبـان نـشـود وهـمـراه بـا غـفـلت دل نـبـاشـد، بـلکـه ذکـر زبـانـی نـشـان ذکـر قـلبـی و ابـراز مـکـنـون دل باشد یا دست کم مقدمه ذکر قلبی گردد.

ب ـ ذکر قلبی

ذکـرقـلبـی هـمـان تـوجـه قـلبـی بـه خـدای سـبـحـان اسـت کـه دل را صفا و صیقل داده ، جلوه گاه محبوب می‌کند و روح را تصفیه کرده ، انسان را از قید اسارت نفس می‌رهاند. اگر قلب به تذکّر محبوب و یاد حق تبارک وتعالی عادت کرد و با آن عجین شد، انـسـان را دگـرگـون مـی کـنـد، بـطوری که حرکات و سکنات چشم ، زبان ، دست ، پا و سایر اعـضـا، بـا ذکر حق انجام می‌گیرد و برخلاف وظایف ، امری انجام نمی‌دهند. کاملترین وبهترین مـراتـب ذکـر نـیـز هـمـیـن است که درهمه مراتب انسانی ، جاری شده و حکمش ظاهر و باطن و نهان و آشـکـار را در بـر گیرد و اگر ذکر زبانی نیز از نظر مکتب اسلام مطلوب است و به آن سفارش شـده ، سـرّش در آن است که زبان قلب گشوده شود و بحدی برسد که زبان ، چشم ، گوش و سـایـر اعـضـای بـدن از قـلب پـیـروی کـنـنـد تـا بـدیـن وسـیـله دل برای ورود صاحب منزل ، پاک و پاکیزه گردد.
علی علیه السلام فرمود:
(اِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ الذِّکرَجَلاءً لِلقُلُوبِ...)^[۱۳۹].
همانا خداوند سبحان ، ذکر را جلا و صفای دلها قرار داده است ... .
امام خمینی قدس سرّه می‌نویسد:
(پـس ای عـزیـز! در راه ذکـر و یـاد مـحـبـوب ، تـحـمـّل مـشـاقّ هـر چـه بـکـنـی ، کـم کـرده‌ای . دل را عـادت بـده بـه یـاد محبوب ، بلکه به خواست خدا، صورت قلب ، صورت ذکر حقّ شود و کـلمـه طـیـّبـه لااله الاالله صورت اخیره وکمال اءقصای نفس گردد که از این زادی بهتر برای سلوک الی الله و مُصلحی نیکوتر برای معایب نفس و راهبری خوبتر درمعارف الهیه یافت نشود.
پـس اگـر طـالب کـمـالات .... و مـهـاجـر الی الله هـسـتـی ، قـلب را عادت بده به تذکّر محبوب ....)^[۱۴۰].

ج ـ ذکر عملی

ذکـر عـمـلی آن اسـت کـه انـسـان در عـمـل ، خـدا را نـاظـر و شـاهـد اعـمال و رفتار خود دانسته ، هرجا که صحبت واجب باشد، آنجا حاضر بوده و هر جا که صحبت از مـحـارم الهـی ، گـنـاه و نـافـرمـانـی خـدا بـاشـد، غـایـب بـاشـد و درحـال گـنـاه و نـافـرمـانی دیده نشود. این نوع ذکر در آیات قرآن ، به تعابیر گوناگون ، درمـورد اعـمـال انسانی به کار رفته است که شرح آن در درس آینده با عنوان (جایگاه‌های ذکر خدا) خواهد آمد.

آثار ذکر

ذکر خدا و یادآوری صفات و نعمتهای الهی ، نیاز حیاتی برای انسان بودن و انسان زیستن است . یـاد خـدا نـگهبان هویت انسان و پاسدار ارزشهای معنوی است . ذکر خدا ریشه صلاح قلب و موجب آبادی وحیات آن و روشن بینی ، اطمینان و آرامش دل است . اینک به برخی از آثار ارزنده ذکر خدا می‌پردازیم :

الف ـ آرامـش و اطـمـیـنـان دل : روح انـسان ربّانی است^[۱۴۱]، تا با خدا پیوند نداشته بـاشد،قرار و آرام نمی‌گیرد، پیوند روح و دل انسان با خدا به وسیله یاد خدا پدید می‌آید و برقرار می‌ماند. علّت اصلی اضطرابها و آشفتگی‌های روانی ، خستگیها و افسردگیهای روحی انـسـان دوره صـنـعـتـی ، غـفـلت از یـاد خـدا اسـت . بـرای آرامـش دل باید به یاد خدا روی آورد:
(اَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ)^[۱۴۲]
آگاه باشید که با یاد خدا دلها آرام می‌گیرند.
ب ـ تـوجـه خـدا بـه انسان : در صورتی که انسان به یاد خدا باشد، خدا نیز به یاد اوست و تـوجه خداکه مدیر و مدبّرهمه امور است به انسان همه مشکلات جسمی و روحی او را برطرف می‌سازد، خداوند می‌فرماید:
(فَاذکُرُونی اَذکُرکُم)^[۱۴۳]
به یاد من باشید تا به یاد شما باشم .
ج ـ رستگاری : قرآن کریم می‌فرماید:
(... وَاذکُرُوا اللّهَ کَثیراً لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ)^[۱۴۴]
زیاد به یاد خدا باشید، امید است رستگار شوید.

موانع ذکر

در آیـات قـرآن و روایـات اسـلامی موانعی چند، که انسان را از یاد خدا باز می‌دارد به چشم می‌خورد. دراینجا به ذکر برخی از آنها بسنده می‌کنیم :
الف ـ دل مـشـغـولی و اِلهـاء: الهـاء بـه مـعـنـای مـشـغـول سـاخـتـن دل و ذهن وغفلت از خداست . قرآن کریم می‌فرماید:
(اَلهیکُمُ التَّکاثُرُ)^[۱۴۵]
تکاثر شما را به غفلت از یاد خدا دچار ساخته است .
ب ـ اموال واولاد: گاهی اموال و اولاد انسان را از یاد خدا باز می‌دارند. قرآن کریم به مؤ منان چنین هشدار می‌دهد:
(یا اَیُّهَاالَّذینَ آمَنُوا لا تُلهِکُم اَموالُکُم وَ لا اَولادُکُم عَن ذِکرِاللّهِ)^[۱۴۶]
ای کـسـانـی کـه ایـمـان آورده ایـد، امـوال و اولادتـان شـمـا را از ذکـر خـدا غافل نکند.
ج ـ آرزوهـای طـولانـی : گـاهـی آرزوهـای دراز انـسـان را بـه خـود مـشـغـول مـی سـازد و در نـتـیـجـه از یـاد خـدا بـازش مـی دارد. خـدای تعالی درباره کافران به رسولش خطاب کرده می‌فرماید:
(ذَرهُم یَاءکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَیُلهِهِمُ الاَمَلُ فَسَوفَ یَعلَمُونَ)^[۱۴۷].
آنـهـا را رهـا کـن تـا بـخـورنـد و بـهـره بـبـرنـد و آرزوهـایـشـان آنـان را مشغول سازد. سپس در آینده خواهند فهمید.
د ـ دوستان گمراه : اسلام توصیه کرده که پیروانش با هر کس طرح دوستی نریزند؛ زیرا این امر انسان را از راه حق و یاد خدا باز می‌دارد. از این رو، قرآن کریم می‌فرماید:
(فَاَعرِض عَمَّن تَوَلّی عَن ذِکرِنا وَلَم یُرِد اِلا الحَیوهَ الدُّنیا)^[۱۴۸].
از کسی که از یاد ما روی گردانیده و جز زندگی دنیا خواسته‌ای ندارد، روی گردان .
از حضرت عیسی علیه السلام نقل شده که فرمود:
(با کسی همنشینی کنید که دیدنش شما رابه یاد خدا می‌اندازد)^[۱۴۹].
هـ پیروی ازهوای نفس : حضرت علی علیه السلام فرمود:
(لَیـسَ فـِی المـَعـاصـی اَشـَدُّ مـِن اِتِّبـاعِ الشَّهـوَهِ، فـَلا تـُطـیـعـُوهـا فـَتـَشـغـَلَکـُم عـَن ذِکـرِ اللّهِ)^[۱۵۰]
درگـنـاهـان ، چـیزی سخت تر از پیروی شهوت نیست ، پس از آن پیروی نکنید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.
و ـ چشم چرانی کردن : علی (ع ) فرمود:
(لَیـسَ فـِی الجـَوارِحِ اَقـَلُّ شـُکـراً مـِنَ العـَیـنِ، فـَلا تـُعـطـُوهـا سـُؤلَهـا فـَتـَشـغـَلَکـُم عـَنـ ذِکرِاللّهِ)^[۱۵۱].
در بـیـن اعضا کم سپاستر از چشم (عضوی ) نیست ، پس خواسته‌هایش را به آن ندهید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.
مـقـصـود ایـن اسـت کـه اگـر چـشـم انـسـان بـه هـر چـه بـیـفـتـد دل را بـه سـوی آن مـتـوجـه مـی سـازد و هـر چـه در پـی دیـده هـای چـشـم و خـواسـتـه هـای دل بـروی سـپـاس و تـقـدیـری نـمـی بـینی ، بازهم بر خواسته‌ها افزوده می‌گردد و این کار انسان را از یاد خدا باز می‌دارد. بابا طاهر می‌گوید:
زدست دیده و دل هر دو فریاد
هر آنچه دیده بیند دل کند یاد

نکوهش ترک ذکر خدا

هـمه مصیبتها و گرفتاریها بر اثر نفس امّاره شیطانی و غفلت از یاد خدا و عذاب اوست . غفلت از خدا و ترک ذکر، کدورت دل را زیاد کرده ، نفس و شیطان را بر انسان ، مسلّط می‌کند و مفاسد را روز افزون کرده ، انسان را به ورطه هلاکت می‌اندازد. از این رو، قرآن مجید، رویگردانی از ذکر خدا و غفلت از آن بارگاه شریف را سخت مورد نکوهش قرار داده ، می‌فرماید:
(فَوَیلٌ لِلقاسِیَهِ قُلُوبُهُم مِن ذِکرِاللّهِ)^[۱۵۲].
وای بر سخت دلانی که یاد خدا در دلهایشان راه ندارد.
همچنین می‌فرماید:
(وَمَن یُعرِض عَن ذِکرِ رَبِّهِ یَسلُکهُ عَذاباً صَعَداً)^[۱۵۳].
هر کس از یاد پروردگارش رویگرداند، (خدا) او را به عذابی دشوار دچار سازد.
کـسـی کـه از یـاد خـدا خـودداری کـنـد، بـاطنش کور گشته ، آیات و جلوه‌های الهی را نمی‌بیند، زنـدگـی او بـی فـروغ بـوده و در بـن بـسـتـهای زندگی پناهگاهی ندارد. آن کوری باطنی و فراموشی آیات و مظاهر جمال و جلال الهی ، در روز قیامت نیز تجسّم پیدا می‌کند. چنانچه قرآن کریم می‌فرماید:
(مَن اَعرَضَ عَن ذِکری فَاِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنکاً وَنَحشُرُهُ یَومَ القِیامَهِ اَعمی )^[۱۵۴].
هر کس از یادِ من ، روی بگرداند، زندگی اش تنگ شود و در روز قیامت نابینا محشورش سازیم .
قـرآن نـعمتهای الهی را به بندگانش گوشزد کرده ، آنها را از ترک ذکر وغفلت از آن نهی می‌کند و می‌فرماید:
(قُل مَن یَکلَؤُکُم بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحمنِ، بَل هُم عَن ذِکرِ رَبِّهِم مُعرِضُونَ)^[۱۵۵].
بـگـو: کـیـسـت آن که شما را شب و روز از قهر خدای رحمان حفظ می‌کند؟ با این همه از یاد کردن پروردگارشان روی می‌گردانند.
همچنین درجای دیگر می‌فرماید:
(وَلا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُواللّهَ فَاَنسیهُم اَنفُسَهُم)^[۱۵۶]
از آن کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز چنان کرد تا خود را فراموش کنند.
حال که خداوند الطاف خود را از مادریغ نکرده و هر چیز که لازم بوده به ما ارزانی داشته ، آیا وقـت آن نـرسـیده که دل به او داده و در برابرش فروتن باشیم ، به او پناه بریم تا از بن بـسـتـهـا و گـرفتاریها، اضطرابها، دلهره‌ها، پوچیها، بی هدفیها، بی بندوباریها و افسار گسیختگیهانجات یابیم .
(اَلَم یَاءنِ لِلَّذینَ امَنُوا اَن تَخشَعَ قُلُوبُهُم لِذِکرِاللّهِ...)^[۱۵۷].
آیامؤ منان را وقت آن نرسیده است که دلهایشان در برابریاد خدا فروهیده شود.

پرهیز از ریا

قـبولی اعمال انسان در پیشگاه خدای سبحان ، به نیّت وقصد خالص وابسته است . پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اِنَّمَاالاَعمالُ بِالنِّیّاتِ)^[۱۵۸].
همانا ارزش کارها به نیّتهاست .
علی علیه السلام فرمود:
(تَقَرُّبُ العَبدِ اِلَی اللّهِ سُبحانَهُ بِاِخلاصِ النِّیَّهِ)^[۱۵۹].
نزدیک شدن بنده به خدای سبحان به سبب خالص کردن نیت اوست .
آنـچـه کـه اخـلاص و پـاکـی نـیـت را از بـیـن مـی بـرد و در نـتـیـجـه ، عمل را باطل می‌سازد، ریا و خودنمایی است که در این درس به شرح آن خواهیم پرداخت .

تعریف ریا

ریـا در لغـت تـظـاهـر بـه کـار خوب است و در اصطلاحِ علم اخلاق ، به معنای نشان دادن کارهای خـوب و پـسـنـدیـده بـه مـردم بـرای یـافـتـن اعـتـبـار و مـنـزلت در دل آنهاست ^[۱۶۰].

نکوهش ریا در اسلام

اسـلام ریـاکـاری و خـودنـمـایـی را بـویـژه در اعـمـال عـبـادی نکوهش کرده است . قرآن کریم می‌فرماید:
(فَوَیلٌ لِلمُصَلّینَ، الَّذینَ هُم عَن صَلاتِهِم ساهُونَ، اَلَّذینَ هُم یُراؤُنَ...)^[۱۶۱].
وای بر آن نمازگزارانی که از نماز خود غافلند آنان که ریاکارند... .
درجای دیگر نیز وقتی اوصاف منافقان را بیان می‌کند، می‌فرماید:
(وَاِذا قـامـُوا اِلَی الصَّلاهِ قـامـُوا کـُسـالی یـُراؤُنَ النـّاسَ وَلا یـَذکـُرُونَ اللّهَ اِلاّ قَلیلاً)^[۱۶۲].
چـون بـه نـماز برخیزند، با تنبلی برخیزند وبرای نشان دادن به مردم نماز می‌خوانند و جز اندکی خدا را یاد نمی‌کنند.
قـرآن کریم ، عمل ریا کارانه را به خاکی تشبیه کرده که بر روی سنگ صافی نشسته است و باران تندی بر آن ببارد و خاک را از روی آن سنگ بشوید، بطوری که دیگر قدرت جمع کردن ذرات آن خاک نباشد و چیزی از آن باقی نماند. حال ریاکار نیز چنین است . او کاری انجام داده که عـمـقـی نـدارد بـلکـه ظـاهـری فـریـبـنـده دارد، ولی بـزودی واقـعـیـت عـمـل خـود را خواهد دید که آن چنان از بین رفته که چیزی از آن باقی نمانده است و به تعبیری بی اثر شده است می‌فرماید:
(... کـَالَّذی یـُنـفـِقُ مـالَهُ رِئاءَ النـّاسِ وَلا یـُؤمـِنُ بِاللّهِ وَالیَومِ الاَّخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفوانٍ عـَلَیـهِ تـُرابٌ فـَاَصـابـَهُ وابـِلٌ فـَتـَرَکـَهُ صـَلداً لا یـَقـدِرُونَ عـَلی شـَیءٍ مـِمـّا کَسَبُوا....)^[۱۶۳].
مانند آن کس که مالش را برای نشان دادن به مردم ، انفاق می‌کند و به خداوند و روز جزا، ایمان نـدارد، مـَثـَل او هـمـانـنـد سنگ صافی است که خاک روی آن بوده ، رگباری به آن رسد و آن را (بـشـویـد و) صاف به جاگذارد (ریاکاران ) بر حفظ آنچه کرده‌اند توانایی ندارند ( واز آن بهره‌ای نمی‌برند).

ریاکار کیست

ریاکار کسی است که ظاهری فریبنده داشته و حالتی چون پارسایان به خود می‌گیرد، ولی بـاطنش آلوده و زشت است . او اعمالی همچون نماز، روزه ، ذکر خدا، تلاوت قرآن ، انفاق و سایر وظـایـف عـبادی را برای نشان دادن به مردم انجام می‌دهد واز ستایش و تعریف دیگران خرسند می‌شود. حضرت علی علیه السلام فرمود:
(اَلمُرائی ظاهِرُهُ جَمیلٌ وَباطِنُهُ عَلیلٌ)^[۱۶۴].
ریاکار، ظاهرش زیبا و اندرونش معیوب است .

همراهان ریا

ریـا بـا بـرخـی از خـصـلتـهـای نـاپسند وانحرافات اخلاقی دیگر همراه است که در زیر بدان اشاره می‌کنیم .
الف ـ شرک خفی : ریا از شاخه‌های شرک خفی است ؛ زیرا ریاکار، در واقع ، اعمالش را برای غـیـر خـدا انـجـام مـی دهـد و درونـش آلوده بـه شـرک اسـت . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
(آنـچـه بـیـش از هـر چـیـز بـرای شـمـا از آن بـیـم دارم ، شـرک اصـغـر اسـت . پـرسـیـدنـد: ای رسـول خـدا! شـرک اصـغـر چـیـسـت ؟ فـرمـود: ریـا. روز قـیـامـت وقـتـی خـداونـد پـاداش اعـمال بندگان را می‌دهد به ریاکاران ، می‌فرماید: بروید نزد کسانی که در دنیا برای آنها خودنمایی می‌کردید، آیا نزد آنان ثواب و پاداش اعمالتان را می‌یابید؟)^[۱۶۵].
ونیز آن حضرت فرمود:
(روز قـیـامـت شـخص ریاکار را خطاب می‌کنند: ای بدکار! ای نیرنگ باز، ای ریاکار!عملت گم شـد و اجـرت بـاطـل گـشـت ، بـرو مـزدت را از هـمـان کـس کـه عـمـلت را بـرای او انـجام می‌دادی بگیر)^[۱۶۶]
ب ـ نفاق : ریاکار در درجه‌ای از نفاق قرار دارد. شخص ریاکار و منافق هر دو در ظاهر، دم ازخدا می‌زنند، ولی در باطن ، دل به غیر خدا بسته‌اند خداوند درباره منافقان می‌فرماید:
(یُراؤُنَ النّاسَ...)^[۱۶۷]
منافقان برای مردم خودنمایی می‌کنند (واهل ریا وتزویرند).
ج ـ کـوردلی و کـم خـردی : ریـاکـار بـه عـلّت کـار بـرای غـیـر خـدا، از حـق بـرگـشـتـه و بـه بـاطـل گرویده است و این بیانگر کوردلی اوست . از امام علی علیه السلام پرسیدند: چه کسی کور و نابیناست ؟ پاسخ داد: آن که برای غیر خداکار کند^[۱۶۸]
امام باقر علیه السلام فرمود:
(مـیـان حـق و بـاطـل ، چـیـزی جـز کـم خـردی وجـود نـدارد. پـرسـیـدنـد: چـگـونـه‌ای فـرزنـد رسـول خـدا(ص )؟ فـرمـود: بـنده عملی انجام می‌دهد که مورد نظر خداست ، ولی او غیر خدا را در نظر دارد در صورتی که اگر نیّتش خالص بود، (علاوه بر رضایت خدا) آنچه را که در نظر داشت ، زودتر به او می‌رسید)^[۱۶۹]

نشانه‌های ریا کار

بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام شخص ریاکار، نشانه‌هایی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم :
ریـاکـار وقـتـی کـه تـنـهـاسـت ، در انـجـام عـبـادات و تـکـالیـف الهـی تـنـبـل و کـسـل اسـت ، ولی درمـیـان مـردم بـا نـشـاط و پـرکـار اسـت ؛ زیـرا انـگـیـزه او در عمل ، خودنمایی و جلب نظر مردم است .
علی علیه السلام فرمود:
(لِلمـُرائی اَربـَعُ عَلاماتٍ: یَکسَلُ اِذاکانَ وَحدَهُ، وَیَنشَطُ اِذا کانَ فِی النّاسِ، وَیَزیدُ فِی العَمَلِ اِذا اُثنی عَلَیهِ، وَیَنقُصُ مِنهُ اِذالَم یُثنَ عَلَیهِ)^[۱۷۰].
ریـاکـار چـهـار عـلامـت دارد:
1ـ وقـتـی تـنـهـاسـت تـنـبـل و کـسـل اسـت 2ـ درمیان مردم با نشاط و پرکار است .
3ـ هرگاه مورد ستایش قرار گیرد درکار خود افزایش می‌دهد.
4ـ چنانچه مورد ستایش قرار نگیرد از آن می‌کاهد.
گویند شخصی ریاکار، شبی برای عبادت به مسجد رفت ، نیمه شب صدایی شنید. به تصوّر اینکه انسانی وارد مسجد شده و عبادت و اطاعت او را نظاره می‌کند، عبادت خود را با سوز و گداز بـیـشـتری ادامه داد. بامداد که هوا روشن شد، دید برای سگی خودنمایی کرده است که از ترس سـرمـا وارد مـسـجـد شـده و در گـوشـه‌ای خزیده است . در این هنگام ، عرق شرم بر پیشانی اش نـشـسـتـه ، خـود را مـلامت کرد که چگونه شبی را تاصبح ، برای جلب نظر یک سگ ، به عبادت پرداخته است ؟!^[۱۷۱]

پیامدهای ریا

ریا و خودنمایی پیامدهای نامطلوبی برای انسان دارد که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم :
الف ـ پذیرفته نشدن عمل : پیامبر اکرم (ص ) فرمود:
(اِنَّ اللّهَ لا یَقبَلُ عَمَلاً فیهِ مِثقالُ ذَرَّهٍ مِن رِئاءٍ)^[۱۷۲].
خداوند عملی را که هم وزن ذره‌ای ریا، درآن باشد، نمی‌پذیرد.
ب ـ واگذاری به دیگران : امام صادق علیه السلام فرمود:
(اِیّاکَ وَالرِّیاءَ فَاِنَّهُ مَن عَمِلَ لِغَیرِاللّهِ وَکَّلَهُ اللّهُ اِلی مَن عَمِلَ لَهُ)^[۱۷۳].
از ریا بپرهیز؛ زیرا هر که برای غیر خدا کاری کند، خداوند او را به همان کس واگذارد.
ج ـ دوری از رحمت الهی : رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:
فـرشـتـگـان ، عـمـل بـنـده‌ای را بـا خوشحالی نسبت به آن ، بالا می‌برند و از تمام موانع می گـذرنـد، تـا بـه پـیـشـگـاه خـدا مـی رسـنـد وگـواهـی مـی دهـنـد کـه او عـمـل صـالح انـجـام داده اسـت . خـداونـد مـی فـرمـایـد: شـمـا حـافـظ عـمـل (ظـاهـری ) بـنـده مـن هـسـتـیـد، ولی مـن بـه ضـمـیـر و بـاطـن او آگـاهـم کـه بـا ایـن عمل مرا قصد نکرده است . لعنت من بر او باد! (یعنی از رحمت من دور باد!)^[۱۷۴]
د ـ ورود به جهنم : رسول خدا (ص ) فرمود:
(در روز قیامت ) دستور می‌دهند، مردانی را در آتش افکنند... (وقتی وارد جهنم شدند) نگهبان جهنم ، خـطـاب بـه آنان می‌گوید: ای بدبختها! مگر شما چه کرده‌اید؟ پاسخ می‌دهند: ما برای غیر خـدا، کـار مـی کـردیم و به ما گفته شد: پاداشتان را از کسی که برایش کار کردید، دریافت کنید^[۱۷۵].

پیشگیری و درمان

هـرگـاه بـنـده‌ای به زیانِ ریا پی برد و جایگاه اخروی خود را بداند و به عذاب ، سرزنش و خواری خود اطلاع پیداکند و مقامی را که از راه ریاکاری با مردم کسب کرده ، با مقام از دست رفته خود نزد خدا و دوری از رحمت الهی و محرومیت از ثواب اخروی مقایسه کند، بدون شک از ریاکاری دست بر می‌دارد.
درمورد پیشگیری و درمان ریا لازم است راه‌های زیر مورد توجه انسان قرار گیرد:
1ـ پناه بردن به خدا و تقاضای همیشگی مدد الهی برای نجات از ریا.
2ـ انجام کارهای استحبابی در خفاء و به صورت پنهانی .
3ـ ابراز نکردن کارهای خیری که انسان برای دیگران انجام می‌دهد.
4ـ منّت نگذاردن برای انجام کار خیر بر کسی که کار به نفع اوست .
تردیدی نیست که رستگاری ونجات از عذاب الهی ، تنها در سایه اخلاص ، میسّر است . چنان که مردی از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسید:
( ای رسول خدا! نجات در چیست ؟ حضرت پاسخ داد:
نجات در این است که درانجام اطاعت خدا، مردم را در نظر نداشته باشی )^[۱۷۶].

خوف و رجا

شخص با ایمان گرچه باید همواره از جهت گناه و خطای خود از عذاب الهی بترسدو از کیفر ومؤ اخـذه او ایـمـن نـباشد، ولی در عین حال ، باید به رحمت و آمرزش پروردگار مهربان نیز امیدوار باشد.

مفهوم رجا

(رجا) به معنای امیدوار بودن و درمقابل ناامیدی است . انسان باید به رحمت الهی امیدوار باشد. امـیـد به رحمت خدا این است که انسان در عین حالی که در کسب رضای الهی می‌کوشد، برای دور ی از عـذاب خـدا بـه خـدا پـنـاه بـرد و بـه او امـیـدوار بـاشـد، نـیـز بـرای نیل به درجات بالاتر کمال و رهایی از کوتاهیها و غفلتها و آثار ناشی از آنها به رحمت الهی امـید داشته باشد وگناهان او هر چند بسیار سنگین باشد او را از رحمت خداماءیوس نسازد؛ زیرا یـاءس از رحـمت گسترده خدا انسان را به ورطه گناه بیشتر می‌کشاند و فساد و تباهی فرد در اثر یاءس افزون می‌گردد ومنطق ماءیوس این است (آب که از سرگذشت چه یک نی ، چه صد نی ) یعنی من که غرق شده‌ام چه فرقی می‌کند که تا چه عمقی از منجلاب فرو روم ، امّا اگر امـیـدوار باشد با تنبّه و توجه به گناه و فساد خویش ومشاهده روزنه نجات تو به کرده ، از گـنـاه بـیـشتر خودداری می‌کند و رو به اصلاح خویش می‌گذارد و ممکن است ، تا آنجا پیش رود که گذشته ناهنجار خویش را جبران کند. خدای مهربان می‌فرماید:
(وَلا تَیاءَسُوا مِن رَوحِ اللّهِ اِنَّهُ لا یَیاءَسُ مِن رَوحِ اللّهِ اِلا القَومُ الکافِرُونَ)^[۱۷۷].
از رحمت الهی ماءیوس نباشید؛ زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا ناامید نیست .
نیز می‌فرماید:
(قـُل یـا عِبادِیَ الَّذینَ اَسرَفُوا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطُوا مِن رَحمَهِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ یَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً اِنَّهُ هُوَ الغَفُورُالرَّحیمُ)^[۱۷۸].
بـگـو ای بـنـدگـان من که بر نفس خویش تعدی کرده‌اید (یعنی به خود ستم روا داشته مرتکب گـنـاه شـده ایـد) از رحـمـت خـدا مـاءیـوس نشوید؛ زیرا خدا همه گناهان را می‌آمرزد. او آمرزنده و مهربان است .
امـیـرمـؤ مـنـان عـلیـه السـلام بـه مردی که گناهان بسیار، او را از رحمت خدا ماءیوس کرده بود، فرمود:
(ای مرد! ناامیدی تو از رحمت خدا، از بقیه گناهان تو بزرگتر است)^[۱۷۹]
حقیقت رجا آن است که آدمی ، دل خود را برای انتظار محبوب و به دست آوردن آن ، آماده سازد؛ یعنی اسـبـاب پـذیـرایـی مـحـبـوب را بـه شـکـل شـایـسـتـه‌ای درخـانـه دل خود، مهیّا ساخته ، برای رسیدن به آن تلاش کند و نسبت به آنچه از قدرت و اختیار او خارج اسـت ، امـیـد فضل و کرم خدا را داشته باشد. این حالت ، رجا نام دارد ولی هرگاه اسباب رسیدن به آن امر مورد انتظار را آماده نکرده باشد، آن را غرور و نادانی می‌نامند.
اگـر بنده‌ای تخم ایمان را در سرزمین دل افشانده ، با آب طاعت و عبادت خدا آبیاری اش کند و صـفـحـه دل را از خـار و خـاشـاک انـحـرافـات اخـلاقـی پـاک سـازد و در ایـن حـال بـه انـتـظـار فـضـل خـدا بـنـشـیـنـد کـه خـدا او را تـا فـرا رسیدن لحظه مرگ بر ایمان و عـمـل صـالح ثـابـت بـدارد و رحـمـت و آمـرزش خـود را شامل حال او گرداند، این گونه انتظار، رجای حقیقی است .

رجای حقیقی و دروغین

بـا تـوجـه بـه مـعـنـای حـقیقی رجا به این نتیجه می‌رسیم که انسان هر چند پاره‌ای گناهان را انـجـام داده بـاشـد، بـایـد وظـایـف دیـنـی خـود را بـه بـهـتـریـن شـکل ، انجام داده ، از گناهان خود توبه کند و بکوشد که دوباره گِرد گناه نگردد و خود را از انحرافات اخلاقی پاک نماید و در عین حال ، به لطف و کرم الهی برای آمرزش گناهانش امیدوار بـاشـد و نـگـویـد کـه بـا آن هـمـه گـنـاه ، دیـگـر اعـمـال صـالح ، تـوبـه و پـاکـسـازی دل بـرای مـن فـایـده نـدارد. بـه عـبـارت دیـگـر، رجـای حـقـیـقـی بـدون انـجـام عمل صالح ، ترک گناهان و پاکسازی دل ، معنا ندارد و هر گاه کسی بگوید من به خدا امید دارم ، درحـالی که عمل صالح انجام نداده و مرتکب گناه شود و قلب او لبریز ازانحرافات اخلاقی بـاشد و با این حال ، بازهم منتظر بخشش الهی باشد، انتظار وی نادانی و غرور بوده و دارای رجای دروغین است . پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:
(انـسـان احـمـق کـسـی اسـت کـه نـفـس وی از هـوسـهـای شـیـطـانـی اش پـیـروی کـنـد و در عـیـن حال ، آرزومند بهشت ، از خداوند باشد)^[۱۸۰]
بـه امـام صـادق عـلیـه السـلام گـفـتـنـد: گـروهـی از پـیـروان شـمـا درحـالی کـه نـامـه اعمال خود را به وسیله گناه سیاه کرده‌اند، می‌گویند: ما امیدواریم ! حضرت فرمود:
دروغ می‌گویند، آنها پیروان ما نیستند. آنها گروهی هستند که آرزوها ایشان را به این سو و آن سـو مـی برد. هر کسی که امید چیزی را داشته باشد، به خاطر آن کوشش می‌نماید و هر کس از چیزی بترسد، از آن می‌گریزد^[۱۸۱]
امام زین العابدین علیه السلام نیز در مناجاتش به درگاه الهی عرض می‌کند:
(... وَ اَعُوذُ بِکَ مِن ... رَجاءٍ مَکذُوبٍ)^[۱۸۲].
... (خداوندا!) از رجای دروغین به تو پناه می‌برم .

مفهوم خوف

(خـوف ) در لغـت بـه معنای ترس ، بیم و هراس بوده ^[۱۸۳] و دراصطلاح عبارت است از آن که قلب ، به جهت نگرانی از حوادث ناخوشایندی که در آینده نزدیک تحقق می‌یابد، به درد آید و بسوزد.
انـسـان بـایـد ازخـدا بترسد و دل مؤ من باید لبریز از این گونه ترس باشد؛ البته ترس ازخدا از آن جهت نیست که خدا ـ نعوذ بالله ـ موجود ترسناکی است ،ترس از خدا معانی و مراتبی دارد. یـک مـعـنـای تـرس از خـدا، تـرس از خشم خدا و عذاب خدا در دنیا و آخرت است و منشاء خشم و عذاب الهی ، نافرمانی بشر است . انسان اگر از قدرت برتری بترسد نافرمانی نمی‌کند و چـه قـدرتـی بـه قـدرت الهـی مـی رسـد و بـلکـه چـه قـدرتـی قـابـل مـقـایـسـه بـا قدرت قاهر الهی است ، بنابراین باید ترس از خدا مانع نافرمانی بشر گردد.
نیز ترس از خدا به همین معنا در جایی صادق است که انسان در صدد فرمانبری بر آمده ؛ امـا از انـجـام فـرمـان آنچنان که بایسته است کوتاهی کرده و تمام همت ، توان و توجه خود را بـرای فرمانبری به کار نبرده است ، بازباید ترسیدکه مبادا چنین اطاعتِ دست و پا شکسته‌ای مـقـبـول حـضـرت حـق نـیفتد و در نتیجه فرمانبری به شمار نیاید و پاداشی بر آن مترتب نشود وعـذابـی را از انسان دفع نکند یا درجه مورد انتظاری را برای او نسازد، چنین خوفی به معنای دلهـره داشـتـن ازرد و قـبـول اعـمال در درگاه خداست ، نتیجه چنین ترسی دقّت بیشتر در درستی اعمال و افزودن بر طاعت و درجه اخلاص نیّت است .
اگـر انـسـان چـنـیـن تـرسـی در دل نـداشـتـه بـاشـد، خـاطـرش از نـاحـیـه خـدا و قـبـولی اعـمـال جـمـع بـاشـد، سـسـتـی و سـهـل انـگـاری مـی کـنـد، عـمـل نـیـک خـود را ارزشـمـنـد ومـمـتـاز مـی شـمـارد، یـا گـنـاه خـود را نـاچـیـز و قـابل چشم پوشی می‌انگارد، در نتیجه از گناه هراسی نخواهد داشت و برگناهان می‌افزاید و در اصـلاح خـود و بـهـبـود کـیـفـیـت اعـمـال خـود نـخـواهـد کـوشـیـد و بـر کمال خویش نمی‌افزاید.
مـعـنای دیگر ترس از خدا، لرزش دل در برابر هیبت و عظمت الهی است ، از چنین ترسی در آیات قـرآن بـه (خشیت ) تعبیر شده است ؛ خشیت ، حالت خضوع و خشوع وتسلیم است ، هر چه مرتبه آگـاهـی و مـعـرفـت انـسـان نـسبت به عظمت و جلال خدا افزون شود و خود را در برابر این عظمت نامتناهی کوچک و حیران احساس کند، درجه خشوع او افزون می‌گردد. خدا می‌فرماید:
(اِنَّما یَخشَی اللّهَ مِن عِبادِهِ العُلَماءُ)^[۱۸۴].
ازمیان بندگان خدا، تنها عالمان هستند که از خدا می‌ترسند.
نیز می‌فرماید:

(رَضِیَ اللّهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ ذلِکَ لِمَن خَشِیَ رَبَّهُ)^[۱۸۵].
خـدا از آنـان خـشـنود است و آنان نیز از خدا خشنود و راضی هستند. این مقام ، از آن کسی است که از پروردگارش می‌ترسد.
در جای دیگر می‌فرماید:
(وَاَمّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَوی فَاِنَّ الجَنَّهَ هِیَ المَاءوی )^[۱۸۶].
آن کس که از مقام پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا باز داشته ، بهشت جایگاه اوست .
کـسـی کـه بـه ایـن مـرتـبـه از خـوف ، بـرسـد خـداونـد ابـهـت او را در دل همه جهانیان قرار می‌دهد. امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرماید:
( مـَن خـافَ اللّهَ اَخـافَ اللّهُ مـِنـهُ کـُلَّ شـَیءٍ وَمـَن لَم یـَخـَفِ اللّهَ اَخـافـَهُ اللّهُ مـِن کـُلِّ شَیءٍ)^[۱۸۷].
کسی که از خدا بترسد خداوند همه چیز را از او می‌ترساند و کسی که از خدا نترسد، خداوند او را از هر چیزی می‌ترساند.
نـمـونـه آشـکـار ایـن گـفـتـار، امـام خـمـیـنـی قـدس سـره اسـت کـه خـداونـد مـتـعـال بـر اثـر رسـیـدن آن حـضـرت بـه ایـن مـقـام ، هـیـبـتـش را در دل همگان قرار داد. روحش شاد و راهش پر رهرو باد.

حد خوف و رجا

راه درسـت در زمـیـنه خوف و رجا راه اعتدال است ؛ زیرا با توجه به بیان مفهوم رجا، رجای الهی دقـیـقـاً در راستای نجات انسان از گناهان گذشته و توبه و پشیمانی از آنها و رهایی از ادامه گـنـاه عـمـل مـی کـنـد، اگر نتیجه رجا ادامه گناه یا افزایش روحیه عصیان باشد طبعاً رجای غلط وانحرافی است که نمی‌تواند همراه با خوف باشد.
انـسـان بـه واسـطـه رجـای بیش از حد به وادی آمال و آرزوهای بی جا کشیده می‌شود و از انجام تـکـالیـف بـاز مـی مـانـد و بـه واسطه خوفِ زیاد به نا امیدی کشیده می‌شود و در او انگیزه‌ای بـرای انـجام وظایف باقی نمی‌ماند. به عبارت دیگر، رجا تا حد معیّنی خوب و پسندیده است و آن حـد غـلبـه نـکـردن بـرخـوف اسـت و چنانچه امیدواری از حدّ خود تجاوز کند به غفلت از مکر و عذاب الهی می‌گراید. قرآن کریم می‌فرماید:
(وَلا یَاءمَنُ مَکرَاللّهِ اِلا القَومُ الخاسِرُونَ)^[۱۸۸].
تنها زیانکاران هستند که از مکر خدا ایمن هستند.
هـمـچـنـیـن خـوف نـیـز در حد معیّنی پسندیده است و آن حد تحت الشعاع قرار ندادن امید است . اگر خوف از حد خود تجاوز کرد، به ناامیدی منجر می‌شود وعین گمراهی خواهد بود.
قرآن کریم می‌فرماید:
(وَلایَیاءَسُ مِن رَوحِ اللّهِ اِلا القَومُ الکافِرُونَ)^[۱۸۹].
از رَوح و رحمت خداماءیوس نمی‌شوند، مگر گروه کافران .
اگر انسان بین خوف و رجا باشد، به همان راه مستقیمی که راه اولیا و برگزیدگان خداست ، دست یافته است .
قرآن کریم آنان را چنین توصیف می‌کند:
(اِنَّهـُم کـانـُوا یـُسـارِعـُونَ فـِی الخـَیـراتِ وَیـَدعـُونـَنـا رَغـَبـاً وَرَهـَبـاً وَکـانـُوا لَنـا خاشِعینَ)^[۱۹۰].
بـراسـتی آنان پیشی گیرندگان در خوبیها بودند و ما را از روی امید و بیم می‌خواندند و در برابر ما خاشع و فروتن بودند.
امـام صـادق عـلیـه السـلام از پـدر بـزرگـوارش چـنـیـن نقل می‌کند:
(هیچ بنده مؤ منی نیست ، مگر اینکه در قلب او دو نور است : نور خوف (از گناهش که مبادا خداوند متعال او را کیفر دهد) و نور امید (به رحمت ، فضل و آمرزش الهی که اورا می‌بخشد) که اگر این دو نور با هم سنجیده شود، هیچ یک بر دیگری زیادتی نکند)^[۱۹۱]

خوف برتر است یا رجا^[۱۹۲]

اگـر بـر قـلب انـسـان ، درد غـفـلت از مکر و عذاب خدا و غرور تکیه بر لطف خدا غالب بود، در ایـنـجـاخـوف ، بـرتـر و لازمتر است و اگر ناامیدی از رحمت خدا بر قلب او غالب بود، امیدواری بـهـتـر اسـت . در رابـطـه بـا مـؤ مـن مـتـّقـی کـه ظـاهـر و بـاطـن و آشـکـار و نـهـان او ازاعـمـال نـاپـسـنـد مـنـزه اسـت ، بـهـتـر آن اسـت کـه خـوف و رجـا در قـلب او مـتـسـاوی و متعادل باشند.
ایـنـکه می‌بینید، در بسیاری از مردم ، امیدواری به بخشش وعفو خداوندی بیش از ترس از عذاب الهـی اسـت ، بـه جـهـت کـمـی معرفت و مغرور شدن به لطف و عنایت خداست . در حالی که در مورد زندگی قبل از مرگ چنین کسانی ، بهتر آن است که خوف ، بیش از رجا باشد و در لحظات مرگ آنـان ، بـهتر است رجا و خوش گمانی آنان بیش از خوف باشد، چرا که خوف ، نقش شلاق را در وادار کـردن بـه کـار دارد، در حـالی کـه بـه هـنـگـام مـرگ کـار از کـار گـذشـتـه و مـوقـع عـمـل بـه اتـمـام رسـیـده اسـت . پـس در آنـجا، ترس دیگر کار بردی ندارد؛ زیرا رگهای حیات بـریـده شده و زمان مرگِ وی فرا رسیده است . ولی در چنین موقعیتی ، رجا و امید به خدا قلب را تـقـویـت کـرده ، خدا را در نظرش دوست داشتنی جلوه می‌دهد، خدایی که تمام امید و آرزوی انسان به اوست .

پایداری در میدان نبرد

یـکـی از فـضـایـلی کـه بـرای نیروهای نظامی و رزمندگان اسلام بسیار آموزنده و رهگشاست ، پـایـداری آنـان در برابر هجوم بی امان دشمن و ایستادگی در زیر آتش مدام آنهاست . در زبان عربی از پایداری به (صبر) یاد می‌شود.
(صـبـر) خـویـشـتـن داری و حـبـس نـفـس اسـت بـر چـیـزی کـه شـرع وعقل تقاضا می‌کند یا از چیزی که شرع و عقل ، انسان را از آن نهی می‌کند^[۱۹۳]
علامه طباطبایی (ره ) درتعریف آن می‌فرماید:
(صبر عبارت است از خودداری از جزع و ناشکیبی و از دست ندادن امر تدبیر)^[۱۹۴].
صـبـر وپـایـداری ، یـکـی ازتـعالیم حیاتبخش دین مقدس اسلام است که جهادگران راه خدا را در پـیـروزی بـر کـفـر جـهـانی استوار ومحکم می‌سازد و ریشه بسیاری از ارزشها وکمالات معنوی انـسـان اسـت . اهـمـیـّت ایـن مـوضـوع را در سـفـارشـهـای مـکـرّر خـداونـد بـه رسـول گـرامـی اش در مـی یـابـیـم که در موارد مختلفی آن حضرت را به صبر و پایداری امر کرده است :
(فَاصبِر کَما صَبَرَ اُولُواالعَزمِ مِنَ الرُّسُلِ)^[۱۹۵].
(ای رسول ما) توهم مانند پیامبران اولواالعزم صبور باش .
(فَاصبِر صَبراً جَمیلاً)^[۱۹۶].
(ای رسول ما) صبری نیکو پیش گیر.
در آیـات فـراوانی ، صبر و پایداری مورد تشویق قرار گرفته ، صابران به عنوان محبوب خداوند معرفی شده‌اند و نتایج شگفت آور صبرشان بیان شده است . چنان که می‌فرماید:

(وَلَنَجزِیَنَّ الَّذینَ صَبَرُوا اَجرَهُم بِاَحسَنَ ما کانُوا یَعمَلُونَ)^[۱۹۷]

↑ هود، آیه 75.
↑ قلم ، آیه 4.
↑ آل عمران ، آیه 159.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 137.
↑ بحارالانوار، ج 71، ص 394.
↑ کودک ، فلسفی ، ج 1، ص 218 به نقل از آداب النفس ، ج 1، ص 26.
↑ مستدرک الوسائل ، ج 12، ص 157، آل البیت .
↑ نهج البلاغه ، فیض الاسلام ، نامه 31، ص 912.
↑ جوان ، فلسفی ، ج 1، ص 194، به نقل ازتاریخ یعقوبی ، ص 152.
↑ مبارزه با نفس یا جهاد اکبر، امام خمینی قدس سره ، ص 60 ـ 61، مهر.
↑ تفسیر المیزان ، ج 1، ص 358، اقتباس .
↑ فرهنگ عمید، امیرکبیر.
↑ قاموس قرآن ، ج 1، ص 124، اسلامیه .
↑ حجرات ، آیه 14.
↑ گفتارهای معنوی ، مرتضی مطهری ، ص 200، صدرا، با اندک تغییر.
↑ بقره ، آیات 2 ـ 3.
↑ نهج البلاغه ، فیض ، حکمت 218، ص 1186.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 416، دانشگاه تهران .
↑ مـجـمـوعـه درسـهـایـی از قـرآن ، مـحـسن قرائتی ، ص 22، مؤ سسه در راه حق ، با اندک تغییر.
↑ مجموعه درسهایی از قرآن ، ص 22 ـ 23، با اندک تغییر.
↑ رعد، آیه 28.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 90.
↑ شرح غررالحکم ، ج 1، ص 178.
↑ قصص ، آیه 17.
↑ قلب سلیم ، سیدعبدالحسین دستغیب ، ص 152 ـ 153، اسلامیه ، با اندک تغییر.
↑ حجرات ، آیه 10.
↑ مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی ، ج 1، ص 55 ـ 56، صدرا.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 47.
↑ همان مدرک ، ج 4، ص 53.
↑ بحارالانوار، ج 71، ص 387، اسلامیه .
↑ آل عمران ، آیه 164.
↑ شمس ، آیات 7 ـ 10.
↑ محجّه البیضا، ج 5، ص 92، جامعه مدرسین .
↑ محجّه البیضا،ج 5، ص 91.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 137، به نقل از کنز الفواید.
↑ اسرارالشریعه ، سیدحیدر الا ملی ، ص 116، مؤ سسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی .
↑ فروع کافی ، ج 8، ص 150، بیروت .
↑ فروغ ابدیت ، ج 2، ص 382.
↑ سنن ابن ماجه ، ج 2، ص 1101.
↑ بحارالانوار، ج 71، ص 396.
↑ کافی ، ج 3، ص 157.
↑ تحف العقول ، ص 275.
↑ همان مدرک ، ص 38.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 5، ص 451.
↑ اصـول کـافـی ، ج 3، ص 157، دفـتـر نـشـر فـرهـنـگ اهل البیت علیهم السلام .
↑ بحارالانوار، ج 68، ص 383، بیروت .
↑ محجه البیضا، ج 5، ص 93، بیروت .
↑ مستدرک الوسائل ، ج 8، ص 448، آل البیت .
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 131، دانشگاه تهران .
↑ شرح غرر الحکم ، آمدی ، ج 6، ص 35.
↑ شرح غرر الحکم ،آمدی ، ج 4، ص 150.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4 ، ص 151.
↑ بحارالانوار، ج 71، ص 394، اسلامیه .
↑ اصـول کـافـی ، تـرجـمـه رسـولی ، ج 4، ص 11، دفـتـر نـشـر فـرهـنـگ اهل بیت علیهم السلام .
↑ همان مدرک .
↑ اصول کافی ، مترجم ، ج 4، ص 11.
↑ طرائف الحکم ، آقامیرزا احمد آشتیانی ، ج 2، ص 299، کتابفروشی صدوق .
↑ بحارالانوار، ج 73، ص 298.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 154، به نقل از بحارالانوار، ج 5، ص 93.
↑ اقتباس از جامع السعادات ، ج 1، ص 9 به بعد داوری قم .
↑ همان مدرک ، ص 14.
↑ طه ، آیه 14.
↑ عنکبوت ، آیه 45.
↑ بحارالانوار، ج 83، ص 218.
↑ فروع کافی ، ج 3، ص 266، اسلامیه .
↑ نهج البلاغه ، فیض ، نامه 47، ص 978.
↑ بحارالانوار، ج 83، ص 25.
↑ نهج البلاغه ، فیض ، خطبه 184، ص 611.
↑ بحارالانوار، ج 83، ص 21، اسلامیه .
↑ همان مدرک ، ص 19.
↑ قاموس قرآن ، ج 2، ماده دعو، اسلامیه .
↑ مصباح المنیر، علی مشکینی ، ص 11، مقدمه ، انتشارات یاسر، قم ، با اندک تغییر.
↑ همان مدرک .
↑ سجده ، آیه 16.
↑ بقره ، آیه 186.
↑ فرقان ، آیه 77.
↑ مؤ من ، آیه 60.
↑ بحارالانوار، ج 93، ص 303، اسلامیه .
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 252، به نقل از کنز الفواید.
↑ بحارالانوار، ج 93، ص 300.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 213.
↑ همان مدرک .
↑ همان مدرک ، ص 214.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 210.
↑ همان مدرک ، ص 212.
↑ بحارالانوار، ج 93، ص 300.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 216.
↑ همان مدرک ، ص 217.
↑ شرح غررالحکم آمدی ، ج 3، ص 213، دانشگاه تهران .
↑ بحارالانوار، ج 78، ص 9.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 211.
↑ مصباح المنیر، علی مشکینی ، ص 18، مقدمه ، اقتباس .
↑ همان مدرک ، ص 18 ـ 20، با ندک تغییر.
↑ بحارالانوار، ج 93، ص 313، اسلامیه .
↑ اصول کافی ، مترجم ، ج 4، ص 236.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 247.
↑ #ـ بـه خـاطـر اهـمـیـت ایـن مطلب ، درهمین درس در این باره بطورجداگانه بحث خواهیم کرد.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 242.
↑ اعراف ، آیه 55.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 242.
↑ همان مدرک ، ص 222.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 228.
↑ مریم ، آیه 48.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 224.
↑ اسراء، آیه 109.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 264، به نقل از تفسیر نورالثقلین ، ج 2، ص 474.
↑ همان مدرک ، ص 264، به نقل بحارالانوار، ج 93، ص 327.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 137، دانشگاه تهران .
↑ همان مدرک ، ج 6، ص 189.
↑ همان مدرک ، ص 212.
↑ بحارالانوار، ج 93، ص 305.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 254، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 368.
↑ بقره ، آیه 4.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 312.
↑ دوم : بـه رسـول خـدا(ص ) ایـمـان آوردیـد، ولی سـنّتش را مخالفت کردید و... سوّم : قرآن خـوانـدید، ولی به آن عمل نکردید و.. چهارم : گفتید از آتش دوزخ می‌ترسید، ولی به واسطه مـعـاصـی خـود را به طرف آن می‌بردید. پنجم : می‌گفتید راغب بهشت هستیم . ولی کارهایی می کـردید که شما را از بهشت دور می‌کرد. ششم : نعمت الهی را می‌خوردید ولی شکرش را به جا نـمـی آوردیـد. هـفـتـم : خـداونـد شما را به دشمنی با شیطان دستور داد. ولی شما با او دوستی کردید. هشتم : عیوب مردم را پیش رو قرار داده و عیوب خویش را پشت سر انداختید.
↑ میزان الحکمه ،ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 376.
↑ همان مدرک ، ص 256، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 373.
↑ همان مدرک ، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 321.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 221.
↑ همان مدرک ، ص 227.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 514.
↑ همان مدرک ، ج 1، ص 231.
↑ میزان الحکمه ، ج 3، ص 258، به نقل از بحارالانوار، ج 75، ص 311.
↑ وسائل الشیعه ، ج 4، ص 1113.
↑ اصول کافی ، ج 2، ص 355.
↑ قاموس قرآن ، ج 3، ص 15، به نقل از مفردات قرآن ، اسلامیه .
↑ احزاب ، آیه 41.
↑ عده الداعی ، احمدبن فهد، ص 238.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 30.
↑ اصول کافی ، ج 4، ص 258.
↑ حشر، آیه 18.
↑ غافر (مؤ من )، آیه 19.
↑ حدید، آیه 4.
↑ ق ، آیه 16.
↑ بحارالانوار، مجلسی ، ج 93، ص 151.
↑ همان مدرک ، ص 156.
↑ اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سرّه ،ج 1، ص 250، نشر فرهنگی رجا.
↑ اصول کافی ، ج 4 ، ص 258.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 558.
↑ اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سره ، ج 1، ص 249.
↑ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی (اسراء، آیه 85) نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی (حجر، آیه 29).
↑ رعد، آیه 28.
↑ بقره ، آیه 152.
↑ جمعه ، آیه 10.
↑ تکاثر، آیه 1.
↑ منافقون ، آیه 9.
↑ حجر، آیه 3.
↑ نجم ، آیه 29.
↑ تحف العقول ، ترجمه علی اکبر غفاری ، ص 42، اسلامیه .
↑ شرح غررالحکم ، ج 5، ص 88.
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 5، ص 87.
↑ زمر، آیه 22.
↑ جن ، آیه 17.
↑ طه ، آیه 124.
↑ انبیاء، آیه 42.
↑ حشر، آیه 19.
↑ حدید، آیه 16.
↑ بحارالانوار، ج 70، ص 211، اسلامیه .
↑ شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 3، ص 279.
↑ محجه البیضا، ج 6، ص 148.
↑ ماعون ، آیه 4 ـ 6.
↑ نساء، آیه 142.
↑ بقره ، آیه 264.
↑ میزان الحکمه ، ج 4، ص 22.
↑ سفینه البحار، ج 1، ص 499.
↑ بحارالانوار، مجلسی ، ج 69، ص 303،بیروت .
↑ نساء، آیه 142.
↑ میزان الحکمه ، ج 4، ص 34.
↑ بحارالانوار، ج 69، ص 299.
↑ شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 180، بیروت .
↑ قلب سلیم ، عبدالحسین دستغیب ، ص 384.
↑ میزان الحکمه ، ج 4، ص 25.
↑ همان مدرک ، ص 24.
↑ میزان الحکمه ، ج 4، ص 24.
↑ بحارالانوار، ج 69، ص 296، بیروت .
↑ میزان الحکمه ، ج 4، ص 33.
↑ یوسف ، آیه 87.
↑ زمر، آیه 53.
↑ حقایق ، فیض کاشانی ، ص 158، بیروت .
↑ محجّه البیضا، فیض کاشانی ، ج 7، ص 250، بیروت .
↑ اصول کافی ، ج 3، ص 111.
↑ بحارالانوار، ج 94، ص 156، اسلامیه .
↑ لغت نامه دهخدا، واژه خوف .
↑ فاطر، آیه 28.
↑ بیّنه ، آیه 8.
↑ نازعات ، آیه 40 ـ 41.
↑ اصول کافی ، ج 3، ص 110.
↑ اعراف ، آیه 99.
↑ یوسف ، آیه 87.
↑ انبیاء، آیه 90.
↑ اصول کافی ، ج 3، ص 114.
↑ (بنیادهای اخلاق اسلامی )، سید عبدالله شبّر، ترجمه علی مشتاق عسکری ، ج 2، ص 508 ـ 510، شفق ، با اندک تغییر.
↑ قاموس قرآن ، ج 4، واژه صبر.
↑ المیزان ، ج 1، ص 344.
↑ احقاف ، آیه 35.
↑ معارج ، آیه 5.
↑ نحل ، آیه 96.

[1] هود، آیه 75.

[2] قلم ، آیه 4.

[3] آل عمران ، آیه 159.

[4] میزان الحکمه ، ج 3، ص 137.

[5] بحارالانوار، ج 71، ص 394.

[6] کودک ، فلسفی ، ج 1، ص 218 به نقل از آداب النفس ، ج 1، ص 26.

[7] مستدرک الوسائل ، ج 12، ص 157، آل البیت .

[8] نهج البلاغه ، فیض الاسلام ، نامه 31، ص 912.

[9] جوان ، فلسفی ، ج 1، ص 194، به نقل ازتاریخ یعقوبی ، ص 152.

[10] مبارزه با نفس یا جهاد اکبر، امام خمینی قدس سره ، ص 60 ـ 61، مهر.

[11] تفسیر المیزان ، ج 1، ص 358، اقتباس .

[12] فرهنگ عمید، امیرکبیر.

[13] قاموس قرآن ، ج 1، ص 124، اسلامیه .

[14] حجرات ، آیه 14.

[15] گفتارهای معنوی ، مرتضی مطهری ، ص 200، صدرا، با اندک تغییر.

[16] بقره ، آیات 2 ـ 3.

[17] نهج البلاغه ، فیض ، حکمت 218، ص 1186.

[18] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 416، دانشگاه تهران .

[19] مـجـمـوعـه درسـهـایـی از قـرآن ، مـحـسن قرائتی ، ص 22، مؤ سسه در راه حق ، با اندک تغییر.

[20] مجموعه درسهایی از قرآن ، ص 22 ـ 23، با اندک تغییر.

[21] رعد، آیه 28.

[22] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 90.

[23] شرح غررالحکم ، ج 1، ص 178.

[24] قصص ، آیه 17.

[25] قلب سلیم ، سیدعبدالحسین دستغیب ، ص 152 ـ 153، اسلامیه ، با اندک تغییر.

[26] حجرات ، آیه 10.

[27] مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی ، ج 1، ص 55 ـ 56، صدرا.

[28] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 47.

[29] همان مدرک ، ج 4، ص 53.

[30] بحارالانوار، ج 71، ص 387، اسلامیه .

[31] آل عمران ، آیه 164.

[32] شمس ، آیات 7 ـ 10.

[33] محجّه البیضا، ج 5، ص 92، جامعه مدرسین .

[34] محجّه البیضا،ج 5، ص 91.

[35] میزان الحکمه ، ج 3، ص 137، به نقل از کنز الفواید.

[36] اسرارالشریعه ، سیدحیدر الا ملی ، ص 116، مؤ سسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی .

[37] فروع کافی ، ج 8، ص 150، بیروت .

[38] فروغ ابدیت ، ج 2، ص 382.

[39] سنن ابن ماجه ، ج 2، ص 1101.

[40] بحارالانوار، ج 71، ص 396.

[41] کافی ، ج 3، ص 157.

[42] تحف العقول ، ص 275.

[43] همان مدرک ، ص 38.

[44] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 5، ص 451.

[45] اصـول کـافـی ، ج 3، ص 157، دفـتـر نـشـر فـرهـنـگ اهل البیت علیهم السلام .

[46] بحارالانوار، ج 68، ص 383، بیروت .

[47] محجه البیضا، ج 5، ص 93، بیروت .

[48] مستدرک الوسائل ، ج 8، ص 448، آل البیت .

[49] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 131، دانشگاه تهران .

[50] شرح غرر الحکم ، آمدی ، ج 6، ص 35.

[51] شرح غرر الحکم ،آمدی ، ج 4، ص 150.

[52] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4 ، ص 151.

[53] بحارالانوار، ج 71، ص 394، اسلامیه .

[54] اصـول کـافـی ، تـرجـمـه رسـولی ، ج 4، ص 11، دفـتـر نـشـر فـرهـنـگ اهل بیت علیهم السلام .

[55] همان مدرک .

[56] اصول کافی ، مترجم ، ج 4، ص 11.

[57] طرائف الحکم ، آقامیرزا احمد آشتیانی ، ج 2، ص 299، کتابفروشی صدوق .

[58] بحارالانوار، ج 73، ص 298.

[59] میزان الحکمه ، ج 3، ص 154، به نقل از بحارالانوار، ج 5، ص 93.

[60] اقتباس از جامع السعادات ، ج 1، ص 9 به بعد داوری قم .

[61] همان مدرک ، ص 14.

[62] طه ، آیه 14.

[63] عنکبوت ، آیه 45.

[64] بحارالانوار، ج 83، ص 218.

[65] فروع کافی ، ج 3، ص 266، اسلامیه .

[66] نهج البلاغه ، فیض ، نامه 47، ص 978.

[67] بحارالانوار، ج 83، ص 25.

[68] نهج البلاغه ، فیض ، خطبه 184، ص 611.

[69] بحارالانوار، ج 83، ص 21، اسلامیه .

[70] همان مدرک ، ص 19.

[71] قاموس قرآن ، ج 2، ماده دعو، اسلامیه .

[72] مصباح المنیر، علی مشکینی ، ص 11، مقدمه ، انتشارات یاسر، قم ، با اندک تغییر.

[73] همان مدرک .

[74] سجده ، آیه 16.

[75] بقره ، آیه 186.

[76] فرقان ، آیه 77.

[77] مؤ من ، آیه 60.

[78] بحارالانوار، ج 93، ص 303، اسلامیه .

[79] میزان الحکمه ، ج 3، ص 252، به نقل از کنز الفواید.

[80] بحارالانوار، ج 93، ص 300.

[81] اصول کافی ، ج 4، ص 213.

[82] همان مدرک .

[83] همان مدرک ، ص 214.

[84] اصول کافی ، ج 4، ص 210.

[85] همان مدرک ، ص 212.

[86] بحارالانوار، ج 93، ص 300.

[87] اصول کافی ، ج 4، ص 216.

[88] همان مدرک ، ص 217.

[89] شرح غررالحکم آمدی ، ج 3، ص 213، دانشگاه تهران .

[90] بحارالانوار، ج 78، ص 9.

[91] اصول کافی ، ج 4، ص 211.

[92] مصباح المنیر، علی مشکینی ، ص 18، مقدمه ، اقتباس .

[93] همان مدرک ، ص 18 ـ 20، با ندک تغییر.

[94] بحارالانوار، ج 93، ص 313، اسلامیه .

[95] اصول کافی ، مترجم ، ج 4، ص 236.

[96] اصول کافی ، ج 4، ص 247.

[97] #ـ بـه خـاطـر اهـمـیـت ایـن مطلب ، درهمین درس در این باره بطورجداگانه بحث خواهیم کرد.

[98] اصول کافی ، ج 4، ص 242.

[99] اعراف ، آیه 55.

[100] اصول کافی ، ج 4، ص 242.

[101] همان مدرک ، ص 222.

[102] اصول کافی ، ج 4، ص 228.

[103] مریم ، آیه 48.

[104] اصول کافی ، ج 4، ص 224.

[105] اسراء، آیه 109.

[106] میزان الحکمه ، ج 3، ص 264، به نقل از تفسیر نورالثقلین ، ج 2، ص 474.

[107] همان مدرک ، ص 264، به نقل بحارالانوار، ج 93، ص 327.

[108] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 137، دانشگاه تهران .

[109] همان مدرک ، ج 6، ص 189.

[110] همان مدرک ، ص 212.

[111] بحارالانوار، ج 93، ص 305.

[112] میزان الحکمه ، ج 3، ص 254، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 368.

[113] بقره ، آیه 4.

[114] میزان الحکمه ، ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 312.

[115] دوم : بـه رسـول خـدا(ص ) ایـمـان آوردیـد، ولی سـنّتش را مخالفت کردید و... سوّم : قرآن خـوانـدید، ولی به آن عمل نکردید و.. چهارم : گفتید از آتش دوزخ می‌ترسید، ولی به واسطه مـعـاصـی خـود را به طرف آن می‌بردید. پنجم : می‌گفتید راغب بهشت هستیم . ولی کارهایی می کـردید که شما را از بهشت دور می‌کرد. ششم : نعمت الهی را می‌خوردید ولی شکرش را به جا نـمـی آوردیـد. هـفـتـم : خـداونـد شما را به دشمنی با شیطان دستور داد. ولی شما با او دوستی کردید. هشتم : عیوب مردم را پیش رو قرار داده و عیوب خویش را پشت سر انداختید.

[116] میزان الحکمه ،ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 376.

[117] همان مدرک ، ص 256، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 373.

[118] همان مدرک ، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 321.

[119] اصول کافی ، ج 4، ص 221.

[120] همان مدرک ، ص 227.

[121] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 514.

[122] همان مدرک ، ج 1، ص 231.

[123] میزان الحکمه ، ج 3، ص 258، به نقل از بحارالانوار، ج 75، ص 311.

[124] وسائل الشیعه ، ج 4، ص 1113.

[125] اصول کافی ، ج 2، ص 355.

[126] قاموس قرآن ، ج 3، ص 15، به نقل از مفردات قرآن ، اسلامیه .

[127] احزاب ، آیه 41.

[128] عده الداعی ، احمدبن فهد، ص 238.

[129] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 30.

[130] اصول کافی ، ج 4، ص 258.

[131] حشر، آیه 18.

[132] غافر (مؤ من )، آیه 19.

[133] حدید، آیه 4.

[134] ق ، آیه 16.

[135] بحارالانوار، مجلسی ، ج 93، ص 151.

[136] همان مدرک ، ص 156.

[137] اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سرّه ،ج 1، ص 250، نشر فرهنگی رجا.

[138] اصول کافی ، ج 4 ، ص 258.

[139] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 558.

[140] اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سره ، ج 1، ص 249.

[141] قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی (اسراء، آیه 85) نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی (حجر، آیه 29).

[142] رعد، آیه 28.

[143] بقره ، آیه 152.

[144] جمعه ، آیه 10.

[145] تکاثر، آیه 1.

[146] منافقون ، آیه 9.

[147] حجر، آیه 3.

[148] نجم ، آیه 29.

[149] تحف العقول ، ترجمه علی اکبر غفاری ، ص 42، اسلامیه .

[150] شرح غررالحکم ، ج 5، ص 88.

[151] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 5، ص 87.

[152] زمر، آیه 22.

[153] جن ، آیه 17.

[154] طه ، آیه 124.

[155] انبیاء، آیه 42.

[156] حشر، آیه 19.

[157] حدید، آیه 16.

[158] بحارالانوار، ج 70، ص 211، اسلامیه .

[159] شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 3، ص 279.

[160] محجه البیضا، ج 6، ص 148.

[161] ماعون ، آیه 4 ـ 6.

[162] نساء، آیه 142.

[163] بقره ، آیه 264.

[164] میزان الحکمه ، ج 4، ص 22.

[165] سفینه البحار، ج 1، ص 499.

[166] بحارالانوار، مجلسی ، ج 69، ص 303،بیروت .

[167] نساء، آیه 142.

[168] میزان الحکمه ، ج 4، ص 34.

[169] بحارالانوار، ج 69، ص 299.

[170] شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 180، بیروت .

[171] قلب سلیم ، عبدالحسین دستغیب ، ص 384.

[172] میزان الحکمه ، ج 4، ص 25.

[173] همان مدرک ، ص 24.

[174] میزان الحکمه ، ج 4، ص 24.

[175] بحارالانوار، ج 69، ص 296، بیروت .

[176] میزان الحکمه ، ج 4، ص 33.

[177] یوسف ، آیه 87.

[178] زمر، آیه 53.

[179] حقایق ، فیض کاشانی ، ص 158، بیروت .

[180] محجّه البیضا، فیض کاشانی ، ج 7، ص 250، بیروت .

[181] اصول کافی ، ج 3، ص 111.

[182] بحارالانوار، ج 94، ص 156، اسلامیه .

[183] لغت نامه دهخدا، واژه خوف .

[184] فاطر، آیه 28.

[185] بیّنه ، آیه 8.

[186] نازعات ، آیه 40 ـ 41.

[187] اصول کافی ، ج 3، ص 110.

[188] اعراف ، آیه 99.

[189] یوسف ، آیه 87.

[190] انبیاء، آیه 90.

[191] اصول کافی ، ج 3، ص 114.

[192] (بنیادهای اخلاق اسلامی )، سید عبدالله شبّر، ترجمه علی مشتاق عسکری ، ج 2، ص 508 ـ 510، شفق ، با اندک تغییر.

[193] قاموس قرآن ، ج 4، واژه صبر.

[194] المیزان ، ج 1، ص 344.

[195] احقاف ، آیه 35.

[196] معارج ، آیه 5.

[197] نحل ، آیه 96.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]

[۴۶]

[۴۷]

[۴۸]

[۴۹]

[۵۰]

[۵۱]

[۵۲]

[۵۳]

[۵۴]

[۵۵]

[۵۶]

[۵۷]

[۵۸]

[۵۹]

[۶۰]

[۶۱]

[۶۲]

[۶۳]

[۶۴]

[۶۵]

[۶۶]

[۶۷]

[۶۸]

[۶۹]

[۷۰]

[۷۱]

[۷۲]

[۷۳]

[۷۴]

[۷۵]

[۷۶]

[۷۷]

[۷۸]

[۷۹]

[۸۰]

[۸۱]

[۸۲]

[۸۳]

[۸۴]

[۸۵]

[۸۶]

[۸۷]

[۸۸]

[۸۹]

[۹۰]

[۹۱]

[۹۲]

[۹۳]

[۹۴]

[۹۵]

[۹۶]

[۹۷]

[۹۸]

[۹۹]

[۱۰۰]

@@ سطر ۳۸۵: / سطر ۳۸۵: @@
 الف ـ نزول رحمت : علی علیه السلام فرمود:<br/>
 (اَلدُّعاءُ مِفتاحُ الرَّحمَهِ...)<ref>بحارالانوار، ج 93، ص 300.</ref><br/>
+دعاکلید (نزول ) رحمت است ... .<br/>
+ب ـ رفع همه نیازها: امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(اَکثِر مِنَ الدُّعاءِ فَاِنَّهُ ... لا یُنالُ ما عِندَاللّهِ اِلاّ بالدُّعاءِ...)<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 216.</ref><br/>
+بسیار دعا کن ... زیرا به آنچه نزد خداست ، جز به وسیله دعا نمی‌توان رسید... .<br/>
+ج ـ شفای دردها: امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(عَلَیکَ بِالدُّعاءِ فَاِنَّ فیهِ شِفاءً مِن کُلِّ داءٍ)<ref>همان مدرک ، ص 217.</ref><br/>
+برتو باد به دعا؛ زیرا درمان هر دردی در آن است .<br/>
+د ـ دفع بلا: علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(بِالدُّعاءِ یُستَدفَعُ البَلاءُ)<ref>شرح غررالحکم آمدی ، ج 3، ص 213، دانشگاه تهران .</ref><br/>
+بلا به وسیله دعا دفع می‌گردد.<br/>
+هـ ایمنی ازشیطان : علی (ع ) فرمود:<br/>
+(اَکثِرِالدُّعاءَ تَسلَم مِن سَورَهِالشَّیطانِ...)<ref>بحارالانوار، ج 78، ص 9.</ref><br/>
+بسیار دعاکن ، تا از خشم و غضب شیطان ، سالم بمانی ... .<br/>
+و ـ رسیدن به مقامی ارجمند نزد خدا: امام صادق (ع ) فرمود:<br/>
+(... لا تـَقـُل اِنَّ الاَمـرَ قـَد فـُرِغَ مـِنـهُ، اِنَّ عـِنـدَاللّهِ عـَزَّ وَجـَلَّ مـَنـزِلَهً لا تـُنـالُ اِلاّ بِمَساءَلَهٍ...)<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 211.</ref><br/>
+نـگـو، کـار از کـار گـذشـتـه (ودعـا تـاءثیری ندارد)؛ زیرا بندگان را نزد خدای بزرگ ، مقام ومنزلتی است که جز با دعا نمی‌توان به آن رسید... .<br/>
+از ایـن روایـات در می‌یابیم که درتمام صحنه‌های زندگی و برای دستیابی به همه نیازهای مـادی و مـعـنـوی ، درکـنـار سـعـی و کـوشـش ، بـایـدا ز دعـا، غافل نباشیم وا ز مبداء غیب خود را بی نیاز ندانیم ، بلکه به او امید داشته ، شرایط لازم برای موفقیت درامور را از او خواسته و در تحقق نتیجه و رسیدن به هدف ، خدا را نیز در نظر بگیریم ؛ زیرا این دو، با هم ملازم و مرتبطند، یعنی دعا بدون تلاش و کوشش ، بی نتیجه است و تلاش بدون دعا و توسل به آفریدگار، مایه غفلت و خلاف شکر نعمت است .<ref>مصباح المنیر، علی مشکینی ، ص 18، مقدمه ، اقتباس .</ref><br/>
+===قصد (ورود) و (رجا)<ref>همان مدرک ، ص 18 ـ 20، با ندک تغییر.</ref>===
+دعا بر دو قسم است :<br/>
+ـ دعاهای مطلق یعنی دعا کننده مطالب و نیازهای خود را به زبان خود و به هر گونه جملات و بیانی که می‌تواند، در پیشگاه خدا اظهار کند. این گونه دعاها را دعاهای غیر وارد یا غیر ماثور می‌نامند.<br/>
+ـ دعـاهـای ماءثور یعنی انشاها و الفاظ مخصوصی که از معصومی رسیده باشد. این گونه را دعـاهـای وارد شده می‌نامند که بعضی از آنها باید در وقت مخصوص و محلّ معلومی خوانده شود و بـرای بـعـضـی دیـگـر زمـان ومـکانی تعیین نشده است . ثواب و فضیلت این گونه دعاها برای کـسـی کـه آشـنـا بـه مـعـنـای آنها باشد، بیش ازنوع اوّل است ؛ زیرامعصومین علیهم السلام به امراض روحی فرد و جامعه آشناتر و برای درخواست حاجت ، چگونگی بیان آن و کیفیت راز و نیاز بـا حـق تـعـالی ، آگـاهـتر و بیناتر بوده‌اند. آنان می‌دانستند که بشر چه نقصی را دارا و چه کمالی را فاقد است . چه باید بکند و چه باید بخواهد. از این رو، سزاوار است دعاکننده ، طرز بیان حاجت و چگونگی درخواست مطالب خود را ازمعصوم فراگیرد، تا امید بر آورده شدن حاجتش بیشتر و اجرو پاداشش ، فزونتر باشد.<br/>
+اگـر کـسـی بـتـوانـد از مدارک موجود، با موازین علمی ، صحّتِ صدور دعا از معصوم را به دست آورد، آن را بـه قـصـد ورود بـخـوانـد. ولی اگـرنـتـوانـد دلیل معتبر و مدرک قابل اعتمادی پیداکند، و در پژوهشها و بررسیهای خود به این نتیجه برسد کـه سـنـد فـلان دعا ضعیف و غیر قابل اطمینان است ، نباید آن را بطور قطعی به معصوم ، نسبت دهـد، بـلکـه بـه امـیـد ثـواب و رسیدن به پاداش مخصوص آن ، بخواند که إ ن شاءَاللّهُ آن را خواهد یافت ، اگر چه در تشخیص خود به خطا رفته باشد.<br/>
+یک نکته :<br/>
+گـاهـی دعا یاعملی که سند معتبر هم دارد، مربوط به زمان یا مکانی خاص است ، مانند دعاهای ماه رمضان یا مناجات مسجدکوفه ، اگر کسی بخواهد، آنها را در غیر آن زمان و یا غیر آن مکان انجام دهـد، در ایـن صـورت بـایـد آن را فـقـط بـه عـنـوان رجـا و احـتـمـال سـودمند بودن به جای آورد ونه به قصد استحباب قطعی یا ثواب ثابت ، یعنی چنین نیت کند. (به احتمال اینکه مطلوب بوده و ماءجور باشم به جای می‌آورم .)<br/>
+خـوانـدن زیـارتـهـای مـخـصـوص درمـکـانهای مقدس مانند زیارت جامعه کبیره ، امین الله ، وارث و غـیـرایـنـهـا نـیـز کـه در هـر یک خصوصیتی از نظر شخص معصوم یا از نظر زمان ومکان در نظر گـرفـتـه شـده ، در غـیـر مـحـلّ مـخـصـوص ، بـایـد به قصد رجا باشد و همچنین خواندن دعاهای مـخـصـوص مـانـنـد کـمـیـل ، افـتـتـاح و غـیـره در غـیـر اوقـات اخـتـصـاصـی آنـهـا و خـلاصـه عمل عبادی در این موارد نیز باید به عنوان (رجاء) انجام گیرد.<br/>
+===آداب دعا===
+[[دعا کردن]] ، آداب مخصوصی دارد که رعایت آنها موجب می‌شود، دعا به اجابت نزدیکتر شود و بی توجهی به آنها، چه بسا موجب بی اثر شدن دعا گردد. اکنون آداب دعا را در زیر می‌آوریم :<br/>
+ـ گـفـتن بِسم اللّهِ الرَّحمنِ الَّرحیمِ در اول دعا. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دعایی که بسم الله الرحمن الرحیم در اوّلش باشد، ردّ نمی‌شود.<ref>بحارالانوار، ج 93، ص 313، اسلامیه .</ref><br/>
+ـ تـمجید و ستایش خدا، پیش از دعا. محمدبن مسلم می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در کـتـاب امیرالمؤ منین علیه السلام است که ستایش پیش از دعا و درخواست است . پس هر گاه خدا را خواندی (ودعا کردی ) او را تمجید کن . عرض کردم : چگونه تمجیدش کنم ؟ فرمود: می‌گویی :<br/>
+(یامَن هُوَ اَقرَبُ اِلَیَّ مِن حَبلِ الوَریدِ، یا فَعّالاً لِمایُریدُ، یامَن یَحُولُ بَینَ المَرءِ وَقَلبِهِ، یامَن هُوَ بِالمَنظَرِ الاَعلی ، یا مَن هُوَ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ)<ref>اصول کافی ، مترجم ، ج 4، ص 236.</ref><br/>
+ای کسی که از رگ گردن به من نزدیکتری ، ای کسی که هر چه را بخواهی ، انجام می‌دهی وای کـسـی کـه مـیان مرد و قلبش حایل می‌شوی و ای کسی که در نظر اندازهای برتر هستی وای آن که به مانندش چیزی نیست .<br/>
+ـ [[صلوات]] فرستادن ، امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(لا یَزالُ الدُّعاءُ، مَحجُوباً حَتّی یُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَالِ مُحَمَّدٍ)<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 247.</ref>.<br/>
+دعـا پـیـوسـتـه مـحـجـوب اسـت (مـیـان آن واجـابـتـش حـجـاب و پـرده‌ای حایل است )<br/>
+تابرمحمد وخاندانش [[صلوات]] فرستاده شود.<br/>
+دعـاهـای ائمـه عـلیـهـم السـلام مـعـمـولاًهـمـراه بـا ذکـر صـلوات بـرمـحـمـد وآل محمد و تکرار [[صلوات]] است .<br/>
+ـ شفیع قرار دادن انبیا، اولیا وصالحان
+ـ اقـرار بـه گـنـاه و تقصیر، زیرا هر قدر انسان عابد و متقی باشد باز هم از انجام تکالیف بندگی بطور کامل ناتوان است تا چه رسد به عامه انسانها که پر از لغزش و خطایند.<br/>
+ـ فـروتـنـی در درگـاه خـدا بـا گـشودن و بالابردن دستها به سوی آسمان و گریه وزاری کردن .<br/>
+ـ خواندن دو رکعت [[نماز]] قبل از دعا.<br/>
+ـ کوچک نشمردن دعا و بزرگ نشمردن حاجت .<br/>
+ـ عالی بودن همّت درخواسته‌ها<ref>#ـ بـه خـاطـر اهـمـیـت ایـن مطلب ، درهمین درس در این باره بطورجداگانه بحث خواهیم کرد.</ref>.<br/>
+ـ عـمـومـیـت دادن بـه دعـا یـعـنـی بـرای هـمـه دعـا کـردن ، امـام صـادق (ع ) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:<br/>
+هـر گـاه یکی از شمادعا کند باید آن را عمومیت دهد و همه را دعا کند؛ زیرا آن به اجابت نزدیکتر است <ref>اصول کافی ، ج 4، ص 242.</ref>.<br/>
+ـ پنهان کردن دعا، خدای متعال در قرآن می‌فرماید:<br/>
+(اُدعُوا رَبَّکُم تَضَرُّعاً وَخُفیَهً ...)<ref>اعراف ، آیه 55.</ref>.<br/>
+خدای خود را با حالت زاری و پنهانی بخوانید.<br/>
+ـ اجـتـمـاع بـرای دعـا. جـاهـایـی کـه دعـا کردن از ریا و خودنمایی ایمن بوده ، بهتر است به صورت دسته جمعی باشد؛ زیرا در قبولی آن مؤ ثرتر است . امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+هرگاه پیش آمدی ، پدرم را غمگین می‌کرد، زنان و کودکان را جمع کرده ، سپس دعا می‌کرد و آنان آمین می‌گفتند.<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 242.</ref><br/>
+ـ حسن ظن داشتن به اجابت دعا، امام صادق (ع ) فرمود:<br/>
+هـرگـاه دعـا کـردی از عـمـق دل تـوجـه کـن و گـمـان تـوایـن بـاشـد کـه حـاجـتت بر درخانه است .<ref>همان مدرک ، ص 222.</ref><br/>
+ـ [[دعا کردن]] در زمانها و احوال مناسب زمانها و احوالی که [[دعا کردن]] در آنها، به اجابت نزدیکتر اسـت ، عـبـارتـنـد از: دعـا بـعـد ازنـمـازهـای واجـب ، هـنـگـام اذان ، اوّل ظـهـر، هـنـگـام قـرائت قـرآن ، و زیدن بادها و آمدن باران ، رقّت قلب ، درمیدان جنگ ، درنماز وتر، سحرها و بعد از سپیده صبح و... .<br/>
+[[دعا کردن]] بویژه در سحرگاهان از اهمیت خاصی برخوردار است . از مردی به نام (عُمَربن اُذَینَه ) نقل شده که گفت : از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:<br/>
+هـمـانا در شب ساعتی است که درک نکند آن را بنده مسلمانی که در آن [[نماز]] گزارد و خدای بزرگ را در آن ساعت بخواند، مگر اینکه اجابت می‌شود و این ساعت در هر شب هست . عرض کردم : خدایت خیر دهد، بفرمایید آن ، چه ساعتی از شب است ؟ فرمود: هنگامی که نیمی از شب بگذرد و آن ساعت وقتی است که یک ششم از ابتدای نیمه دوم شب بگذرد<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 228.</ref>.<br/>
+ـ اصـرار و پـافـشـاری در دعـا، امـام صـادق (ع ) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:<br/>
+(خـدا رحـمت کند بنده‌ای را که از خدای بزرگ حاجتی بخواهد و درخواستن از آن ، پافشاری کند خواه اجابت شود و یا اجابت نشود، سپس این آیه را تلاوت کرد:<br/>
+(وَاَدعُوا رَبّی عَسی اَلاّ اَکُونَ بِدُعاءِ رَبّی شَقِیّاً )<ref>مریم ، آیه 48.</ref><br/>
+دعـا مـی کـنـم بـه درگاه پروردگار خود، شاید به وسیله دعای پروردگارم تیره بخت نباشم .<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 224.</ref><br/>
+ـ دعـا کـردن یـا گـریـه وزاری ، خـدا دوسـت دارد انـسان در درگاه او خشوع کند و اوج خشوع ، لرزش دل انسان در برابر خداست و حاصل آن اشک و آه .<br/>
+در قرآن بندگان خوب خود را چنین توصیف می‌کند.<br/>
+( وَیَخِرُّونَ لِلاَذقانِ یَبکُونَ وَ یَزیدُهُم خُشُوعاً)<ref>اسراء، آیه 109.</ref>.<br/>
+چهره بر خاک می‌مالند و می‌گریند و بر خشوع آنان می‌افزاید.<br/>
+در سـیـره پـیـامـبـر، امـیـر مـؤ مـنـان و سـایـر امـامـان مـعـصـوم و بـزرگـان دیـن نقل شده که گریه وزاری فراوان در درگاه خدا داشته‌اند.<br/>
+اگر دل بشکند و اشک جاری شود امید استجابت دعا بسیار زیاد است .<br/>
+===از خدا چه بخواهیم===
+در تـعـالیـم اسـلام سـفارش شده که انسان درخواسته‌های خود همتی والا و بلند داشته باشد و هـمـواره در جـهـت خشنودی خدا قدم برداشته و از درگاهش ، سلامتی دین و [[ایمان]] ، حفظ و پایداری اسـلام و نـظام اسلامی ، حسن توفیق ، زندگی سعادتمندانه ، عاقبت به خیری ، برخورداری از درجـات شـهـدا، مـحـشور شدن با پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله و خاندان پاکش و مانند آن را طـلب کـنـد و برای چیزهای بی ارزش و یا کم ارزش دنیا و نیز برای کارهای حرام یا نشدنی و غیر ممکن ، دعا نکند.<br/>
+نـقـل شـده اسـت کـه مـردی نـزد رسـول خـدا(ص ) آمـد و بـعـد از عـرض سـلام گـفـت : یـا رسـول اللّه ! آیـا مـرا می‌شناسی ؟ پیامبر فرمود: توکیستی ؟ مرد گفت : من صاحب آن منزلی از طائف هستم که در جاهلیت ، در فلان روز، به خانه من آمدی و من تو را گرامی داشتم .<br/>
+رسول خدا(ص ): فرمود: مرحبا به تو! حاجتت را از من بخواه .<br/>
+آن مرد گفت : دو هزار گوسفند، همراه چوپان می‌خواهم !<br/>
+رسول خدا(ص ) حاجتش را بر آورده ، سپس به اصحاب خود فرمود:<br/>
+چـه مـی شـد اگـر ایـن مـرد مـانـنـد آن پـیـره زن بـنی اسرائیل از من چیز مهمّی درخواست می‌کرد؟ (نـقـل شـده که حضرت موسی (ع )، از پیره زنی پرسید:قبر حضرت یوسف (ع ) کجاست ؟ پیر زن گـفـت : نـمـی گـویـم ، مگر اینکه ضمانت کنی در روز قیامت ، در بهشت و در درجه تو باشم !!!)<ref>میزان الحکمه ، ج 3، ص 264، به نقل از تفسیر نورالثقلین ، ج 2، ص 474.</ref><br/>
+هـمـچـنـیـن از مـردی بـه نـام (رَبـیـعـه بـن کـَعـب ) نـقـل شـده کـه گـفـت : روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود:<br/>
+ای ربیعه ! تو هفت سال به من خدمت کردی ، آیا حاجتی ازمن نمی‌خواهی ؟<br/>
+گـفـتم : یا رسول الله ! به من مهلت بده ، تا فکرکنم ، چون شب را، صبح کردم ، نزد حضرت رفتم ، فرمود: ای ربیعه حاجتت را بگو؟ گفتم :<br/>
+از خدا می‌خواهم که مرا همراه تو، وارد بهشت کند.<br/>
+رسـول خـدا(ص ) فـرمـود: چـه کـسـی ایـن را بـه تـو تـعـلیـم داده ؟ گـفـتـم : یـا رسـول الله کسی به من تعلیم نداده و لکن پیش خودم فکر کردم و گفتم : اگر مالی بخواهم ، خواه ناخواه نابود می‌شود واگر طول عمر یا اولاد بخواهم ، (باز) عاقبتش مرگ است .<br/>
+سپس رسول خدا(ص ) ساعتی سرمبارکش را پایین انداخته ، بعد فرمود:<br/>
+من این کار را می‌کنم ، پس تو هم بازیاد سجده کردن یاری ام کن<ref>همان مدرک ، ص 264، به نقل بحارالانوار، ج 93، ص 327.</ref>.<br/>
+در دنـبـاله بـحـث چـنـد حـدیـث از امـیـرمـؤ مـنـان عـلی عـلیـه السـلام نقل می‌کنیم :<br/>
+(سَلُوا اللّهَ العَفوَ وَالعافِیَهَ وَحُسنَ التَّوفیقَ)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 137، دانشگاه تهران .</ref><br/>
+از خدا آمرزش گناهان ، سلامت و حسن توفیق را بخواهید.<br/>
+(نـَسـاءَلُ اللّهَ سـُبـحـانـَهُ مـَنـازِلَ الشُّهـَداءِ وَمـَعـایـَشـَهَ السُّعـَداءِ وَمـُرافـَقـَهَ الاَنـبـِیـاءِ وَالاَبرارِ)<ref>همان مدرک ، ج 6، ص 189.</ref><br/>
+از خـدای سبحان مرتبه شهیدان ، زندگانی نیکبختان و رفاقت پیمبران و نیکوکاران را درخواست می‌کنیم .<br/>
+(هَبِ اللّهُمَّ لَنارِضاکَ وَاَغنِنا عَن مَدِّالاَیدی اِلی سِواکَ)<ref>همان مدرک ، ص 212.</ref><br/>
+خـداونـدا! خـشـنـودی خـود را به ما ببخش و ما را از دراز کردن دستها به سوی غیر خود بی نیاز گردان .<br/>
+===شرایط اجابت دعا===
+دعـا کـردن شرایطی دارد که وجود آنها موجب قبولی دعا می‌شود. مهمترین آن شرایط، بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام ، به شرح زیر است :<br/>
+====الف ـ معرفت و شناخت خدا====
+پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:<br/>
+( یَقُولُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ مَن سَاءَلَنی وَهُوَ یَعلَمُ اَنّی اَضُرُّ وَاَنفَعُ اَستَجیبُ لَهُ)<ref>بحارالانوار، ج 93، ص 305.</ref><br/>
+خداوند بزرگ می‌فرماید هر کس از من (چیزی ) بخواهد درحالی که بداند، تنها من ضرر و نفع می‌رسانم ، خواسته اش را مستجاب می‌کنم .<br/>
+امـام کاظم علیه السلام فرمود: جمعی به امام صادق علیه السلام عرض کردند: چرا دعامی کنیم و اجـابـت نـمـی شـود؟ امـام فـرمـود: بـرای ایـنـکـه کـسـی را مـی خـوانـیـد کـه او را نـمـی شناسید<ref>میزان الحکمه ، ج 3، ص 254، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 368.</ref>.<br/>
+====ب ـ عمل به مقتضای معرفت====
+خداوند تعالی می‌فرماید:<br/>
+(اَو فُوا بِعَهدی اُوفِ بِعَهدِکُم ...)<ref>بقره ، آیه 4.</ref><br/>
+به عهد من وفا کنید، تا به عهدتان و فا کنم ... .<br/>
+پیامبر اکرم (ص ) فرمود:<br/>
+(اَلدّاعی بِلا عَمَلٍ کَالرّامی بِلاوَتَرٍ)<ref>میزان الحکمه ، ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 312.</ref><br/>
+دعا کننده بدون عمل همچون تیراندازی است که زه (درکمان ) ندارد. (یعنی دعای او بی اثر است ).<br/>
+از امیر مؤ منان علیه السلام درباره آیه (اُدعُونی اَستَجِب لَکُم) پرسیدند (که اگر چنین است ) پس چرا ما دعا می‌کنیم ، جواب ما داده نمی‌شود؟ حضرت پاسخ داد:<br/>
+هـمـانـا دلهـاتـان به هشت خصلت خو کرده است : اوّل ، خدا را شناختید ولی حقش را ادا نکردید، با ایـنـکـه بـرشـمـا واجـب شـده بـود. بـنـابـرایـن ، شـنـاخـتـی کـه از خدا داشتید، شما را بی نیاز نـکـرد<ref>دوم : بـه رسـول خـدا(ص ) ایـمـان آوردیـد، ولی سـنّتش را مخالفت کردید و... سوّم : قرآن خـوانـدید، ولی به آن عمل نکردید و.. چهارم : گفتید از آتش دوزخ می‌ترسید، ولی به واسطه مـعـاصـی خـود را به طرف آن می‌بردید. پنجم : می‌گفتید راغب بهشت هستیم . ولی کارهایی می کـردید که شما را از بهشت دور می‌کرد. ششم : نعمت الهی را می‌خوردید ولی شکرش را به جا نـمـی آوردیـد. هـفـتـم : خـداونـد شما را به دشمنی با شیطان دستور داد. ولی شما با او دوستی کردید. هشتم : عیوب مردم را پیش رو قرار داده و عیوب خویش را پشت سر انداختید.</ref> ... پـس بـا ایـن کـارها چه دعاهایی باید مستجاب شود، در حالی که شما درها و راه‌های آن را بسته‌اید<ref>میزان الحکمه ،ج 3، ص 255، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 376.</ref><br/>
+====ج ـ کسب حلال و خوردن روزی حلال====
+پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:<br/>
+(مَن اَحَبَّ اَن یُستَجابَ دُعاؤُهُ فَلیُطَیِّب مَطعَمَهُ وَمَکسَبَهُ)<ref>همان مدرک ، ص 256، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 373.</ref>.<br/>
+هر کس می‌خواهد دعایش ، مستجاب شود، باید خوراک و درآمدش را پاک کند.<br/>
+امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(اِذا اَرادَ اَحَدُکُم اَن یُستَجابَ لَهُ فَلیَطِب کَسبَهُ، وَلیَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ، وَاِنَّ اللّهَ لا یَرفَعُ دُعاءَ عَبدٍ وَ فی بَطنِهِ حَرامٌ، اَوعِندَهُ مَظلَمَهٌ لاَِحَدٍ مِن خَلقِهِ)<ref>همان مدرک ، به نقل از بحارالانوار، ج 93، ص 321.</ref>.<br/>
+هرگاه یکی از شما بخواهد، دعایش مستجاب شود باید کسب خود را پاک کرده ، از عهده حقوق مردم خـارج شـود وهـمـانـا خـدا، دعـای بـنده‌ای که در شکمش لقمه حرام باشد یا حقی از بندگان خدا نزدش ، باشد، قبول نمی‌کند.<br/>
+====د ـ حضور قلب و رقّت آن هنگام دعا====
+از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:<br/>
+خـدای بـزرگ ، دعـایـی را کـه از دل غافل برخیزد، اجابت نمی‌کند، پس هرگاه دعا کردی ، به دل توجه کن (حضور قلب داشته باش ) و یقین داشته باش که اجابت می‌شود<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 221.</ref>.<br/>
+همچنین فرمود:<br/>
+هـرگـاه دل یـکـی از شـمـا رقـت کـرد (ونـرم شـد) در آن حال ، دعا کند؛ زیرا دل تا پاک نشود نرم نمی‌شود<ref>همان مدرک ، ص 227.</ref>.<br/>
+===موانع اجابت دعا===
+در اینجا پاره‌ای از موانع اجابت دعا مطرح می‌گردد.<br/>
+الف ـ مصلحت نبودن : گاهی حکمت الهی اقتضای استجابت دعایی را ندارد و مصلحت ایجاب می‌کند کـه دعـای مـا مستجاب نشود؛ زیرا ما از حقیقت امور، مطلع نیستیم . چه بسا که چیزی برای ماضرر داشته باشد و ما به حسب ظاهر تصوّر می‌کنیم مفید است ، ولی خدا صلاح و فساد و خیر و شر ما را بـهـتر می‌داند وحکمتش اقتضا می‌کند، بعضی از دعاها که به صلاح نیست مستجاب نشود. علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(اِنَّ کَرَمَ اللّهِ سُبحانَهُ لا یَنقُضُ حِکمَتَهُ فَلِذلِکَ لا یَقَعُ الاِجابَهُ فی کُلِّ دَعوَهٍ)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 514.</ref>.<br/>
+هـمـاناکَرم خدای سبحان ، حکمت او را، نقض نمی‌کند، به همین جهت ، در هر دعایی اجابت واقع نمی‌شود(یعنی خدا، در دعاها، حکمت و مصلحت را رعایت می‌کند و اینکه بعضی دعاها مستجاب نمی‌شود، به اعتبار این است که مصلحت در اجابتِ آن نیست ، نه اینکه در کَرم الهی کوتاهی باشد).<br/>
+ب ـ [[گناه]] : گاهی مقتضی استجابت دعا وجود دارد، ولی بنده در اثر [[گناه]] و معصیت مانع اجابت آن می‌گردد و از لطف پروردگار محروم می‌شود. حضرت علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(اَلمَعصِیَهُ تَمنَعُ الاِجابَهَ)<ref>همان مدرک ، ج 1، ص 231.</ref>.<br/>
+عصیان و نافرمانی ، مانع اجابت (دعا) می‌گردد.<br/>
+ج ـ سـتم کردن : خداوند به حضرت عیسی بن مریم (ع ) وحی کرد که به ملا (ومستکبران ) بنی اسـرائیـل بـگـو: ... هـمـانـا مـن دعای احدی از شما را اجابت نمی‌کنم ، در حالی که برای یکی از بندگانم حقی نزد او باشد (یعنی ظلمی نسبت به او کرده باشد)<ref>میزان الحکمه ، ج 3، ص 258، به نقل از بحارالانوار، ج 75، ص 311.</ref>.<br/>
+د ـ مـهـیـّا نـبـودن شـرایـط و زمـان : گاهی مستجاب شدن دعا منوط به فراهم شدن شرایط وزمان مـنـاسـب اسـت ؛ یـعـنـی دعا مستجاب می‌شود؛ اما اگر شرایط تحقق آن فراهم نباشد، آشکار شدن استجابت دعا تا آماده شدن شرایط تاءخیر می‌افتد. یا اینکه خدا اجابت را تاءخیر می‌اندازد تا انسان بیشتر در درگاه او زاری کند.<br/>
+امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(مـردی خـدمـت ابـراهـیـم خـلیـل (ع ) آمـده ، گـفـت : حـاجـتـی دارم کـه سـه سـال اسـت ، هر چه از خدا طلب می‌کنم ، اجابت نمی‌شود. آن حضرت درجوابش فرمود: خدا وقتی بـنـده‌ای را دوسـت دارد، دعـایش را به تاءخیر می‌اندازد، تا او با خدا بیشتر مناجات کند و از او درخواست و طلب نماید.)<ref>وسائل الشیعه ، ج 4، ص 1113.</ref>.<br/>
+و نیز فرمود:<br/>
+(إِنَّ المُؤمِنَ لَیَدعُوا فَیُؤَخِّر اِجابَتُهُ اِلی یَومِ الجُمُعَهِ)<ref>اصول کافی ، ج 2، ص 355.</ref>.<br/>
+مؤ من دعا می‌کند و خداوند اجابت آن را تا روز جمعه عقب می‌اندازد.<br/>
+==ذکر==
+(ذکـر)، یـعـنی یاد کردن ، خواه با زبان باشد، یا با قلب یا با هردو، بعد از نسیان باشد، یا بعد از ادامه ذکر<ref>قاموس قرآن ، ج 3، ص 15، به نقل از مفردات قرآن ، اسلامیه .</ref>. به عبارت دیگر، ذکر حالت روحی خاصی است که انسان در آن حال ، دانسته خویش را مورد توجه قرار می‌دهد و گاهی به یادآوری چیزی با زبان و گاهی به حضور چیزی در قلب گفته می‌شود.<br/>
+===فضیلت ذکر خدا===
+ذکـر خدای سبحان از بهترین و پاکیزه‌ترین اعمال نزد خدا، برترین لذّت نزد دوستداران خدا، خـوی و خصلت خوب مؤ منان و صالحان و نشان همنشینی با محبوب واقعی بوده و مایه شرافت و رسـتـگـاری انـسـان می‌باشد و در آیات قرآنی و روایات اسلامی مورد سفارش واقع شده است . قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(یااَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا اذکُرُواللّهَ ذِکراً کَثیراً...)<ref>احزاب ، آیه 41.</ref>.<br/>
+ای کسانی که [[ایمان]] آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید... .<br/>
+پیامبر اکرم (ص ) فرمود:<br/>
+(اِعـلَمـُوا اَنَّ خـَیـرَاَعـمـالِکـُم عـِنـدَ مَلیکِکُم وَاَزکاها وَاَرفَعَها فی دَرَجاتِکُم وَ خَیرَما طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمـسُ، ذِکـرُاللّهِ سـُبـحـانـَهُ وَتـَعـالی فـَاِنَّهُ اَخـبـَرَعـَن نـَفـسِهِ فَقالَ اَنَا جَلیسُ مَن ذَکَرَنی )<ref>عده الداعی ، احمدبن فهد، ص 238.</ref>.<br/>
+بدانید که بهترین اعمال شما نزد خداوند و پاکیزه‌ترین آنها و آنچه از همه بیشتر درجات شما را بـالا مـی برد و بهترین چیزی که آفتاب بر آن تابیده ، ذکر خدای سبحان است ؛ زیرا خدای تعالی از خودش خبر داده ، فرمود: من همنشین کسی هستم که مرا یاد کند.<br/>
+علی علیه السلام می‌فرماید:<br/>
+(ذِکرُاللّهِ سَجِیَّهُ کُلِّ مُحسِنٍ وَشیمَهُ کُلِّ مُؤمِنٍ)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 4، ص 30.</ref>.<br/>
+یادخدا خصلت هر نیکوکار و خوی هر مؤ منی است .<br/>
+امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(ما مِن شَیءٍ اِلاّ وَلَهُ حَدُّ یَنتَهی اِلَیهِ اِلا الذِّکرَ فَلَیسَ لَهُ حَدُّ یَنتَهی اِلَیهِ...)<ref>اصول کافی ، ج 4، ص 258.</ref>.<br/>
+هر چیزی را حدی است که به آن منتهی می‌شود، مگر ذکر که حدّی ندارد که به آن پایان یابد.<br/>
+===حقیقت ذکر چیست===
+از آیـات قرآنی و سخنان اولیای گرامی اسلام ، استفاده می‌شود که ذکر عبارت است از یاد خدا در هـمـه احـوال و پـیـشـامـدهـا وتـوجـه بـه حـضـور درمـحـضـر الهـی و او را حـاضـر و ناظر بر اعمال و رفتار خویش دانستن و این که هیچ امری بر او پوشیده نمی‌ماند. از این رو، هنگام روبه رو شدن با تکالیف واجب به یاد خدا بوده ، آنها را انجام دهد و هنگام روبه روشدن با محرمات و معاصی از خدا غافل نباشد، واز انجام آن پرهیز نماید، چنان که قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(اِتَّقُواللّهَ اِنَّ اللّهَ خَبیرٌ بِما تَعمَلُونَ)<ref>حشر، آیه 18.</ref>.<br/>
+از خدا بترسید که خدا به کارهایی که می‌کنید، آگاه است .<br/>
+(یَعلَمُ خائِنَهَ الاَعیُنِ وَما تُخفِی الصُّدُورُ)<ref>غافر (مؤ من )، آیه 19.</ref>.<br/>
+خیانت‌های چشمان و آنچه سینه‌ها پنهان ساخته می‌داند.<br/>
+(وَهُوَ مَعَکُم اَینَما کُنتُم)<ref>حدید، آیه 4.</ref>.<br/>
+خدا با شماست ، هر جا که باشید.<br/>
+(وَنَحنُ اَقرَبُ اِلَیهِ مِن حَبلِ الوَریدِ)<ref>ق ، آیه 16.</ref><br/>
+ما از رگ و رید به او نزدیک تر هستیم .<br/>
+در روایـتـی امـام صـادق ازجـمله سخت‌ترین تکالیف خداوند بر بندگانش را(ذِکرُاللّهِ عَلی کُلِّ مَوطِنٍ) به یاد خدا بودن در هر جا شمرده ، می‌فرماید:<br/>
+(منظور از ذکر خدا، گفتنِ (سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُلِلّهِ وَلااِلهَ اِلا اللّهُ وَاللّهُ اَکبَرُ) نیست ، گرچه اینها هم ذکر است ـ بلکه مقصود آن است که اگر انسان با حرام خدا روبه روشد، یاد خدا او را از آن باز دارد)<ref>بحارالانوار، مجلسی ، ج 93، ص 151.</ref><br/>
+امـام صـادق عـلیـه السـلام از رسـول خـدا صـلی الله عـلیـه وآله نقل کرده که فرمود:<br/>
+(هر کسی که اوامر خدا را اطاعت نمود واز گناهان پرهیز کرد، همانا او ذاکر خداست ، گرچه [[نماز]] و [[روزه]] (مستحبی ) و قرائت قرآن او، اندک باشد و هر کس که معصیت ونافرمانی خدا نماید، خدا را فـرامـوش کـرده ، گـرچـه نـمـاز و [[روزه]] و تـلاوت قـرآن او بـیـش از حـد معمول بوده باشد)<ref>همان مدرک ، ص 156.</ref><br/>
+از ایـن احـادیث . بخوبی روشن می‌شود که منظور از ذکر، تنها ذکر زبانی نیست ، گرچه ذکر زبـانـی هـم ذکر بوده در مکتب اسلام دارای اهمیّت است ، لکن مقصود حقیقی از ذکر خدا، رسیدن به درجـه‌ای از [[ایمان]] واعتقاد است ، که انسان بر اثر آن ، پیوسته خود را زیر نظر خدا دانسته ، و در نـهـان و آشـکـار، او را شـاهد و نظار اعمالش بداند و از زشتیها دوری گزیده و وظایف خود را بـرابـر او انـجـام دهـد بـه عـبـارت دیـگـر، حـقـیـقـت ذکـر، تـوجـه قـلبـی بـه خـداونـد متعال است که دراعمال انسان پرتو افکند.<br/>
+===انواع ذکر===
+[[ذکر خدا]] انواعی دارد که برخی از آنها را در زیر می‌آوریم :<br/>
+====الف ـ ذکر زبانی====
+ذکـرزبـانـی بـه جـا آوردن حـمـد و ثـنـای الهـی ، نـجـوا کـردن (آهـسـتـه حـرف زدن )، درد دل کـردن ، درخـواسـت کـمـک از درگـاه خـدای سبحان و پناه بردن از شر شیاطین انس و جن به آن بارگاه مقدس است .<br/>
+ذکـر زبـانـی گـرچـه ازتـمـام مـراتـب ذکـر، نـازلتـر اسـت ولی در عـیـن حال مفید فایده است . زیرا که زبان در این ذکر به وظیفه خود قیام کرده و به علاوه ممکن است ، ایـن تـذکـّر پـس ازمـداومـت و قـیـام بـه شـرایـط آن ، اسـبـاب بـاز شـدن زبـان قـلب نـیـز بشود<ref>اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سرّه ،ج 1، ص 250، نشر فرهنگی رجا.</ref>.<br/>
+در روایـات اهـل بـیـت عـلیـهـم السلام این گونه ذکر زیاد به چشم می‌خورد و حتی مورد سفارش قرار گرفته است . چنانچه خود آن بزرگواران نیز در این زمینه الگوی پیروان خود هستند.<br/>
+امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(... پـدرم (کـَثـیـرُالذِّکـر) بـود. مـن او را هـنـگـام غـذا خـوردن و راه رفـتـن درحال ذکر گفتن خدا می‌یافتم ، حتی صحبت کردن با دیگران ، او را از یاد خدا باز نمی‌داشت . زبانش با گفتن (لااِلهَ اِلا اللّهُ) به کامش چسبیده بود. او ما را جمع می‌کرد. کسانی را که قرآن خـوانـدن مـی دانـسـتـنـد به قرائت قرآن و کسانی را که قرآن خواندن نمی‌دانستند، به [[ذکر خدا]] فرمان می‌داد تا خورشید طلوع کند<ref>اصول کافی ، ج 4 ، ص 258.</ref><br/>
+تـسـبـیـحـات حـضـرت زهـرا سـلام الله عـلیـهـا، گفتن تسبیحات اربعه ، (یااَللّهُ) و (یارَبُّ)، (لاحـَولَ وَلا قـُوَّهَ اِلاّبـِاللّهِ العـَلِیِّ العـَظـیـمِ) و اسـتـغـفار و مانند آن ، ازجمله ذکرهای زبانی می‌باشند که هر کدام ثواب مخصوصی داشته و اثر ارزنده‌ای در انسان ایجاد می‌کند.<br/>
+بـایـد تـوجـه داشـت کـه ذکـر زبـانـی لقـلقـه زبـان نـشـود وهـمـراه بـا غـفـلت دل نـبـاشـد، بـلکـه ذکـر زبـانـی نـشـان ذکـر قـلبـی و ابـراز مـکـنـون دل باشد یا دست کم مقدمه ذکر قلبی گردد.<br/>
+====ب ـ ذکر قلبی====
+ذکـرقـلبـی هـمـان تـوجـه قـلبـی بـه خـدای سـبـحـان اسـت کـه دل را صفا و صیقل داده ، جلوه گاه محبوب می‌کند و روح را تصفیه کرده ، انسان را از قید اسارت نفس می‌رهاند. اگر قلب به تذکّر محبوب و یاد حق تبارک وتعالی عادت کرد و با آن عجین شد، انـسـان را دگـرگـون مـی کـنـد، بـطوری که حرکات و سکنات چشم ، زبان ، دست ، پا و سایر اعـضـا، بـا ذکر حق انجام می‌گیرد و برخلاف وظایف ، امری انجام نمی‌دهند. کاملترین وبهترین مـراتـب ذکـر نـیـز هـمـیـن است که درهمه مراتب انسانی ، جاری شده و حکمش ظاهر و باطن و نهان و آشـکـار را در بـر گیرد و اگر ذکر زبانی نیز از نظر مکتب اسلام مطلوب است و به آن سفارش شـده ، سـرّش در آن است که زبان قلب گشوده شود و بحدی برسد که زبان ، چشم ، گوش و سـایـر اعـضـای بـدن از قـلب پـیـروی کـنـنـد تـا بـدیـن وسـیـله دل برای ورود صاحب منزل ، پاک و پاکیزه گردد.<br/>
+علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(اِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ الذِّکرَجَلاءً لِلقُلُوبِ...)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 2، ص 558.</ref>.<br/>
+همانا خداوند سبحان ، ذکر را جلا و صفای دلها قرار داده است ... .<br/>
+امام خمینی قدس سرّه می‌نویسد:<br/>
+(پـس ای عـزیـز! در راه ذکـر و یـاد مـحـبـوب ، تـحـمـّل مـشـاقّ هـر چـه بـکـنـی ، کـم کـرده‌ای . دل را عـادت بـده بـه یـاد محبوب ، بلکه به خواست خدا، صورت قلب ، صورت ذکر حقّ شود و کـلمـه طـیـّبـه لااله الاالله صورت اخیره وکمال اءقصای نفس گردد که از این زادی بهتر برای سلوک الی الله و مُصلحی نیکوتر برای معایب نفس و راهبری خوبتر درمعارف الهیه یافت نشود.<br/>
+پـس اگـر طـالب کـمـالات .... و مـهـاجـر الی الله هـسـتـی ، قـلب را عادت بده به تذکّر محبوب ....)<ref>اربعین حدیث ، امام خمینی قدس سره ، ج 1، ص 249.</ref>.<br/>
+====ج ـ ذکر عملی====
+ذکـر عـمـلی آن اسـت کـه انـسـان در عـمـل ، خـدا را نـاظـر و شـاهـد اعـمال و رفتار خود دانسته ، هرجا که صحبت واجب باشد، آنجا حاضر بوده و هر جا که صحبت از مـحـارم الهـی ، گـنـاه و نـافـرمـانـی خـدا بـاشـد، غـایـب بـاشـد و درحـال گـنـاه و نـافـرمـانی دیده نشود. این نوع ذکر در آیات قرآن ، به تعابیر گوناگون ، درمـورد اعـمـال انسانی به کار رفته است که شرح آن در درس آینده با عنوان (جایگاه‌های ذکر خدا) خواهد آمد.<br/>
+===آثار ذکر===
+ [[ذکر خدا]] و یادآوری صفات و نعمتهای الهی ، نیاز حیاتی برای انسان بودن و انسان زیستن است . یـاد خـدا نـگهبان هویت انسان و پاسدار ارزشهای معنوی است . [[ذکر خدا]] ریشه صلاح قلب و موجب آبادی وحیات آن و روشن بینی ، اطمینان و آرامش دل است . اینک به برخی از آثار ارزنده [[ذکر خدا]] می‌پردازیم :<br/>
+الف ـ آرامـش و اطـمـیـنـان دل : روح انـسان ربّانی است<ref>قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّی (اسراء، آیه 85) نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحی (حجر، آیه 29).</ref>، تا با خدا پیوند نداشته بـاشد،قرار و آرام نمی‌گیرد، پیوند روح و دل انسان با خدا به وسیله یاد خدا پدید می‌آید و برقرار می‌ماند. علّت اصلی اضطرابها و آشفتگی‌های روانی ، خستگیها و افسردگیهای روحی انـسـان دوره صـنـعـتـی ، غـفـلت از یـاد خـدا اسـت . بـرای آرامـش دل باید به یاد خدا روی آورد:<br/>
+(اَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوبُ)<ref>رعد، آیه 28.</ref><br/>
+آگاه باشید که با یاد خدا دلها آرام می‌گیرند.<br/>
+ب ـ تـوجـه خـدا بـه انسان : در صورتی که انسان به یاد خدا باشد، خدا نیز به یاد اوست و تـوجه خداکه مدیر و مدبّرهمه امور است به انسان همه مشکلات جسمی و روحی او را برطرف می‌سازد، خداوند می‌فرماید:<br/>
+(فَاذکُرُونی اَذکُرکُم)<ref>بقره ، آیه 152.</ref><br/>
+به یاد من باشید تا به یاد شما باشم .<br/>
+ج ـ رستگاری : قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(... وَاذکُرُوا اللّهَ کَثیراً لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ)<ref>جمعه ، آیه 10.</ref><br/>
+زیاد به یاد خدا باشید، امید است رستگار شوید.<br/>
+===موانع ذکر===
+در آیـات قـرآن و روایـات اسـلامی موانعی چند، که انسان را از یاد خدا باز می‌دارد به چشم می‌خورد. دراینجا به ذکر برخی از آنها بسنده می‌کنیم :<br/>
+الف ـ دل مـشـغـولی و اِلهـاء: الهـاء بـه مـعـنـای مـشـغـول سـاخـتـن دل و ذهن وغفلت از خداست . قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(اَلهیکُمُ التَّکاثُرُ)<ref>تکاثر، آیه 1.</ref><br/>
+تکاثر شما را به غفلت از یاد خدا دچار ساخته است .<br/>
+ب ـ اموال واولاد: گاهی اموال و اولاد انسان را از یاد خدا باز می‌دارند. قرآن کریم به مؤ منان چنین هشدار می‌دهد:<br/>
+(یا اَیُّهَاالَّذینَ آمَنُوا لا تُلهِکُم اَموالُکُم وَ لا اَولادُکُم عَن ذِکرِاللّهِ)<ref>منافقون ، آیه 9.</ref><br/>
+ای کـسـانـی کـه ایـمـان آورده ایـد، امـوال و اولادتـان شـمـا را از ذکـر خـدا غافل نکند.<br/>
+ج ـ آرزوهـای طـولانـی : گـاهـی آرزوهـای دراز انـسـان را بـه خـود مـشـغـول مـی سـازد و در نـتـیـجـه از یـاد خـدا بـازش مـی دارد. خـدای تعالی درباره کافران به رسولش خطاب کرده می‌فرماید:<br/>
+(ذَرهُم یَاءکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَیُلهِهِمُ الاَمَلُ فَسَوفَ یَعلَمُونَ)<ref>حجر، آیه 3.</ref>.<br/>
+آنـهـا را رهـا کـن تـا بـخـورنـد و بـهـره بـبـرنـد و آرزوهـایـشـان آنـان را مشغول سازد. سپس در آینده خواهند فهمید.<br/>
+د ـ دوستان گمراه : اسلام توصیه کرده که پیروانش با هر کس طرح دوستی نریزند؛ زیرا این امر انسان را از راه حق و یاد خدا باز می‌دارد. از این رو، قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(فَاَعرِض عَمَّن تَوَلّی عَن ذِکرِنا وَلَم یُرِد اِلا الحَیوهَ الدُّنیا)<ref>نجم ، آیه 29.</ref>.<br/>
+از کسی که از یاد ما روی گردانیده و جز زندگی دنیا خواسته‌ای ندارد، روی گردان .<br/>
+از حضرت عیسی علیه السلام نقل شده که فرمود:<br/>
+(با کسی همنشینی کنید که دیدنش شما رابه یاد خدا می‌اندازد)<ref>تحف العقول ، ترجمه علی اکبر غفاری ، ص 42، اسلامیه .</ref>.<br/>
+هـ پیروی ازهوای نفس : حضرت علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(لَیـسَ فـِی المـَعـاصـی اَشـَدُّ مـِن اِتِّبـاعِ الشَّهـوَهِ، فـَلا تـُطـیـعـُوهـا فـَتـَشـغـَلَکـُم عـَن ذِکـرِ اللّهِ)<ref>شرح غررالحکم ، ج 5، ص 88.</ref><br/>
+درگـنـاهـان ، چـیزی سخت تر از پیروی شهوت نیست ، پس از آن پیروی نکنید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.<br/>
+و ـ چشم چرانی کردن : علی (ع ) فرمود:<br/>
+(لَیـسَ فـِی الجـَوارِحِ اَقـَلُّ شـُکـراً مـِنَ العـَیـنِ، فـَلا تـُعـطـُوهـا سـُؤلَهـا فـَتـَشـغـَلَکـُم عـَنـ ذِکرِاللّهِ)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 5، ص 87.</ref>.<br/>
+در بـیـن اعضا کم سپاستر از چشم (عضوی ) نیست ، پس خواسته‌هایش را به آن ندهید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.<br/>
+مـقـصـود ایـن اسـت کـه اگـر چـشـم انـسـان بـه هـر چـه بـیـفـتـد دل را بـه سـوی آن مـتـوجـه مـی سـازد و هـر چـه در پـی دیـده هـای چـشـم و خـواسـتـه هـای دل بـروی سـپـاس و تـقـدیـری نـمـی بـینی ، بازهم بر خواسته‌ها افزوده می‌گردد و این کار انسان را از یاد خدا باز می‌دارد. بابا طاهر می‌گوید:<br/>
+زدست دیده و دل هر دو فریاد<br/>
+هر آنچه دیده بیند دل کند یاد<br/>
+===نکوهش ترک ذکر خدا===
+هـمه مصیبتها و گرفتاریها بر اثر نفس امّاره شیطانی و غفلت از یاد خدا و عذاب اوست . غفلت از خدا و ترک ذکر، کدورت دل را زیاد کرده ، نفس و شیطان را بر انسان ، مسلّط می‌کند و مفاسد را روز افزون کرده ، انسان را به ورطه هلاکت می‌اندازد. از این رو، قرآن مجید، رویگردانی از [[ذکر خدا]] و غفلت از آن بارگاه شریف را سخت مورد نکوهش قرار داده ، می‌فرماید:<br/>
+(فَوَیلٌ لِلقاسِیَهِ قُلُوبُهُم مِن ذِکرِاللّهِ)<ref>زمر، آیه 22.</ref>.<br/>
+وای بر سخت دلانی که یاد خدا در دلهایشان راه ندارد.<br/>
+همچنین می‌فرماید:<br/>
+(وَمَن یُعرِض عَن ذِکرِ رَبِّهِ یَسلُکهُ عَذاباً صَعَداً)<ref>جن ، آیه 17.</ref>.<br/>
+هر کس از یاد پروردگارش رویگرداند، (خدا) او را به عذابی دشوار دچار سازد.<br/>
+کـسـی کـه از یـاد خـدا خـودداری کـنـد، بـاطنش کور گشته ، آیات و جلوه‌های الهی را نمی‌بیند، زنـدگـی او بـی فـروغ بـوده و در بـن بـسـتـهای زندگی پناهگاهی ندارد. آن کوری باطنی و فراموشی آیات و مظاهر جمال و جلال الهی ، در روز قیامت نیز تجسّم پیدا می‌کند. چنانچه قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(مَن اَعرَضَ عَن ذِکری فَاِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنکاً وَنَحشُرُهُ یَومَ القِیامَهِ اَعمی )<ref>طه ، آیه 124.</ref>.<br/>
+هر کس از یادِ من ، روی بگرداند، زندگی اش تنگ شود و در روز قیامت نابینا محشورش سازیم .<br/>
+قـرآن نـعمتهای الهی را به بندگانش گوشزد کرده ، آنها را از ترک ذکر وغفلت از آن نهی می‌کند و می‌فرماید:<br/>
+(قُل مَن یَکلَؤُکُم بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحمنِ، بَل هُم عَن ذِکرِ رَبِّهِم مُعرِضُونَ)<ref>انبیاء، آیه 42.</ref>.<br/>
+بـگـو: کـیـسـت آن که شما را شب و روز از قهر خدای رحمان حفظ می‌کند؟ با این همه از یاد کردن پروردگارشان روی می‌گردانند.<br/>
+همچنین درجای دیگر می‌فرماید:<br/>
+(وَلا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُواللّهَ فَاَنسیهُم اَنفُسَهُم)<ref>حشر، آیه 19.</ref><br/>
+از آن کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز چنان کرد تا خود را فراموش کنند.<br/>
+حال که خداوند الطاف خود را از مادریغ نکرده و هر چیز که لازم بوده به ما ارزانی داشته ، آیا وقـت آن نـرسـیده که دل به او داده و در برابرش فروتن باشیم ، به او پناه بریم تا از بن بـسـتـهـا و گـرفتاریها، اضطرابها، دلهره‌ها، پوچیها، بی هدفیها، بی بندوباریها و افسار گسیختگیهانجات یابیم .<br/>
+(اَلَم یَاءنِ لِلَّذینَ امَنُوا اَن تَخشَعَ قُلُوبُهُم لِذِکرِاللّهِ...)<ref>حدید، آیه 16.</ref>.<br/>
+آیامؤ منان را وقت آن نرسیده است که دلهایشان در برابریاد خدا فروهیده شود.<br/>
+==پرهیز از ریا==
+قـبولی اعمال انسان در پیشگاه خدای سبحان ، به نیّت وقصد خالص وابسته است . پیامبر اکرم (ص ) فرمود:<br/>
+(اِنَّمَاالاَعمالُ بِالنِّیّاتِ)<ref>بحارالانوار، ج 70، ص 211، اسلامیه .</ref>.<br/>
+همانا ارزش کارها به نیّتهاست .<br/>
+علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(تَقَرُّبُ العَبدِ اِلَی اللّهِ سُبحانَهُ بِاِخلاصِ النِّیَّهِ)<ref>شرح غررالحکم ، آمدی ، ج 3، ص 279.</ref>.<br/>
+نزدیک شدن بنده به خدای سبحان به سبب خالص کردن نیت اوست .<br/>
+آنـچـه کـه اخـلاص و پـاکـی نـیـت را از بـیـن مـی بـرد و در نـتـیـجـه ، عمل را باطل می‌سازد، ریا و خودنمایی است که در این درس به شرح آن خواهیم پرداخت .<br/>
+===تعریف ریا===
+ریـا در لغـت تـظـاهـر بـه کـار خوب است و در اصطلاحِ علم اخلاق ، به معنای نشان دادن کارهای خـوب و پـسـنـدیـده بـه مـردم بـرای یـافـتـن اعـتـبـار و مـنـزلت در دل آنهاست <ref>محجه البیضا، ج 6، ص 148.</ref>.<br/>
+===نکوهش ریا در اسلام===
+اسـلام ریـاکـاری و خـودنـمـایـی را بـویـژه در اعـمـال عـبـادی نکوهش کرده است . قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(فَوَیلٌ لِلمُصَلّینَ، الَّذینَ هُم عَن صَلاتِهِم ساهُونَ، اَلَّذینَ هُم یُراؤُنَ...)<ref>ماعون ، آیه 4 ـ 6.</ref>.<br/>
+وای بر آن نمازگزارانی که از [[نماز]] خود غافلند آنان که ریاکارند... .<br/>
+درجای دیگر نیز وقتی اوصاف منافقان را بیان می‌کند، می‌فرماید:<br/>
+(وَاِذا قـامـُوا اِلَی الصَّلاهِ قـامـُوا کـُسـالی یـُراؤُنَ النـّاسَ وَلا یـَذکـُرُونَ اللّهَ اِلاّ قَلیلاً)<ref>نساء، آیه 142.</ref>.<br/>
+چـون بـه نـماز برخیزند، با تنبلی برخیزند وبرای نشان دادن به مردم [[نماز]] می‌خوانند و جز اندکی خدا را یاد نمی‌کنند.<br/>
+قـرآن کریم ، عمل ریا کارانه را به خاکی تشبیه کرده که بر روی سنگ صافی نشسته است و باران تندی بر آن ببارد و خاک را از روی آن سنگ بشوید، بطوری که دیگر قدرت جمع کردن ذرات آن خاک نباشد و چیزی از آن باقی نماند. حال ریاکار نیز چنین است . او کاری انجام داده که عـمـقـی نـدارد بـلکـه ظـاهـری فـریـبـنـده دارد، ولی بـزودی واقـعـیـت عـمـل خـود را خواهد دید که آن چنان از بین رفته که چیزی از آن باقی نمانده است و به تعبیری بی اثر شده است می‌فرماید:<br/>
+(... کـَالَّذی یـُنـفـِقُ مـالَهُ رِئاءَ النـّاسِ وَلا یـُؤمـِنُ بِاللّهِ وَالیَومِ الاَّخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفوانٍ عـَلَیـهِ تـُرابٌ فـَاَصـابـَهُ وابـِلٌ فـَتـَرَکـَهُ صـَلداً لا یـَقـدِرُونَ عـَلی شـَیءٍ مـِمـّا کَسَبُوا....)<ref>بقره ، آیه 264.</ref>.<br/>
+مانند آن کس که مالش را برای نشان دادن به مردم ، [[انفاق]] می‌کند و به خداوند و روز جزا، [[ایمان]] نـدارد، مـَثـَل او هـمـانـنـد سنگ صافی است که خاک روی آن بوده ، رگباری به آن رسد و آن را (بـشـویـد و) صاف به جاگذارد (ریاکاران ) بر حفظ آنچه کرده‌اند توانایی ندارند ( واز آن بهره‌ای نمی‌برند).<br/>
+===ریاکار کیست===
+ریاکار کسی است که ظاهری فریبنده داشته و حالتی چون پارسایان به خود می‌گیرد، ولی بـاطنش آلوده و زشت است . او اعمالی همچون نماز، [[روزه]] ، ذکر خدا، [[تلاوت قرآن]] ، [[انفاق]] و سایر وظـایـف عـبادی را برای نشان دادن به مردم انجام می‌دهد واز ستایش و تعریف دیگران خرسند می‌شود. حضرت علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(اَلمُرائی ظاهِرُهُ جَمیلٌ وَباطِنُهُ عَلیلٌ)<ref>میزان الحکمه ، ج 4، ص 22.</ref>.<br/>
+ریاکار، ظاهرش زیبا و اندرونش معیوب است .<br/>
+===همراهان ریا===
+ریـا بـا بـرخـی از خـصـلتـهـای نـاپسند وانحرافات اخلاقی دیگر همراه است که در زیر بدان اشاره می‌کنیم .<br/>
+الف ـ شرک خفی : ریا از شاخه‌های شرک خفی است ؛ زیرا ریاکار، در واقع ، اعمالش را برای غـیـر خـدا انـجـام مـی دهـد و درونـش آلوده بـه شـرک اسـت . رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:<br/>
+(آنـچـه بـیـش از هـر چـیـز بـرای شـمـا از آن بـیـم دارم ، شـرک اصـغـر اسـت . پـرسـیـدنـد: ای رسـول خـدا! شـرک اصـغـر چـیـسـت ؟ فـرمـود: ریـا. روز قـیـامـت وقـتـی خـداونـد پـاداش اعـمال بندگان را می‌دهد به ریاکاران ، می‌فرماید: بروید نزد کسانی که در دنیا برای آنها خودنمایی می‌کردید، آیا نزد آنان ثواب و پاداش اعمالتان را می‌یابید؟)<ref>سفینه البحار، ج 1، ص 499.</ref>.<br/>
+ونیز آن حضرت فرمود:<br/>
+(روز قـیـامـت شـخص ریاکار را خطاب می‌کنند: ای بدکار! ای نیرنگ باز، ای ریاکار!عملت گم شـد و اجـرت بـاطـل گـشـت ، بـرو مـزدت را از هـمـان کـس کـه عـمـلت را بـرای او انـجام می‌دادی بگیر)<ref>بحارالانوار، مجلسی ، ج 69، ص 303،بیروت .</ref><br/>
+ب ـ نفاق : ریاکار در درجه‌ای از نفاق قرار دارد. شخص ریاکار و منافق هر دو در ظاهر، دم ازخدا می‌زنند، ولی در باطن ، دل به غیر خدا بسته‌اند خداوند درباره منافقان می‌فرماید:<br/>
+(یُراؤُنَ النّاسَ...)<ref>نساء، آیه 142.</ref><br/>
+منافقان برای مردم خودنمایی می‌کنند (واهل ریا وتزویرند).<br/>
+ج ـ کـوردلی و کـم خـردی : ریـاکـار بـه عـلّت کـار بـرای غـیـر خـدا، از حـق بـرگـشـتـه و بـه بـاطـل گرویده است و این بیانگر کوردلی اوست . از امام علی علیه السلام پرسیدند: چه کسی کور و نابیناست ؟ پاسخ داد: آن که برای غیر خداکار کند<ref>میزان الحکمه ، ج 4، ص 34.</ref><br/>
+امام باقر علیه السلام فرمود:<br/>
+(مـیـان حـق و بـاطـل ، چـیـزی جـز کـم خـردی وجـود نـدارد. پـرسـیـدنـد: چـگـونـه‌ای فـرزنـد رسـول خـدا(ص )؟ فـرمـود: بـنده عملی انجام می‌دهد که مورد نظر خداست ، ولی او غیر خدا را در نظر دارد در صورتی که اگر نیّتش خالص بود، (علاوه بر رضایت خدا) آنچه را که در نظر داشت ، زودتر به او می‌رسید)<ref>بحارالانوار، ج 69، ص 299.</ref><br/>
+===نشانه‌های ریا کار===
+بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام شخص ریاکار، نشانه‌هایی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم :<br/>
+ریـاکـار وقـتـی کـه تـنـهـاسـت ، در انـجـام عـبـادات و تـکـالیـف الهـی تـنـبـل و کـسـل اسـت ، ولی درمـیـان مـردم بـا نـشـاط و پـرکـار اسـت ؛ زیـرا انـگـیـزه او در عمل ، خودنمایی و جلب نظر مردم است .<br/>
+علی علیه السلام فرمود:<br/>
+(لِلمـُرائی اَربـَعُ عَلاماتٍ: یَکسَلُ اِذاکانَ وَحدَهُ، وَیَنشَطُ اِذا کانَ فِی النّاسِ، وَیَزیدُ فِی العَمَلِ اِذا اُثنی عَلَیهِ، وَیَنقُصُ مِنهُ اِذالَم یُثنَ عَلَیهِ)<ref>شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 180، بیروت .</ref>.<br/>
+ریـاکـار چـهـار عـلامـت دارد:<br/>
+ـ وقـتـی تـنـهـاسـت تـنـبـل و کـسـل اسـت
+ـ درمیان مردم با نشاط و پرکار است . <br/>
+ـ هرگاه مورد ستایش قرار گیرد درکار خود افزایش می‌دهد. <br/>
+ـ چنانچه مورد ستایش قرار نگیرد از آن می‌کاهد.<br/>
+گویند شخصی ریاکار، شبی برای عبادت به مسجد رفت ، نیمه شب صدایی شنید. به تصوّر اینکه انسانی وارد مسجد شده و عبادت و اطاعت او را نظاره می‌کند، عبادت خود را با سوز و گداز بـیـشـتری ادامه داد. بامداد که هوا روشن شد، دید برای سگی خودنمایی کرده است که از ترس سـرمـا وارد مـسـجـد شـده و در گـوشـه‌ای خزیده است . در این هنگام ، عرق شرم بر پیشانی اش نـشـسـتـه ، خـود را مـلامت کرد که چگونه شبی را تاصبح ، برای جلب نظر یک سگ ، به عبادت پرداخته است ؟!<ref>قلب سلیم ، عبدالحسین دستغیب ، ص 384.</ref><br/>
+===پیامدهای ریا===
+ریا و خودنمایی پیامدهای نامطلوبی برای انسان دارد که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم :<br/>
+الف ـ پذیرفته نشدن عمل : پیامبر اکرم (ص ) فرمود:<br/>
+(اِنَّ اللّهَ لا یَقبَلُ عَمَلاً فیهِ مِثقالُ ذَرَّهٍ مِن رِئاءٍ)<ref>میزان الحکمه ، ج 4، ص 25.</ref>.<br/>
+خداوند عملی را که هم وزن ذره‌ای ریا، درآن باشد، نمی‌پذیرد.<br/>
+ب ـ واگذاری به دیگران : امام صادق علیه السلام فرمود:<br/>
+(اِیّاکَ وَالرِّیاءَ فَاِنَّهُ مَن عَمِلَ لِغَیرِاللّهِ وَکَّلَهُ اللّهُ اِلی مَن عَمِلَ لَهُ)<ref>همان مدرک ، ص 24.</ref>.<br/>
+از ریا بپرهیز؛ زیرا هر که برای غیر خدا کاری کند، خداوند او را به همان کس واگذارد.<br/>
+ج ـ دوری از رحمت الهی : رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:<br/>
+فـرشـتـگـان ، عـمـل بـنـده‌ای را بـا خوشحالی نسبت به آن ، بالا می‌برند و از تمام موانع می گـذرنـد، تـا بـه پـیـشـگـاه خـدا مـی رسـنـد وگـواهـی مـی دهـنـد کـه او عـمـل صـالح انـجـام داده اسـت . خـداونـد مـی فـرمـایـد: شـمـا حـافـظ عـمـل (ظـاهـری ) بـنـده مـن هـسـتـیـد، ولی مـن بـه ضـمـیـر و بـاطـن او آگـاهـم کـه بـا ایـن عمل مرا قصد نکرده است . لعنت من بر او باد! (یعنی از رحمت من دور باد!)<ref>میزان الحکمه ، ج 4، ص 24.</ref><br/>
+د ـ ورود به جهنم : رسول خدا (ص ) فرمود:<br/>
+(در روز قیامت ) دستور می‌دهند، مردانی را در آتش افکنند... (وقتی وارد جهنم شدند) نگهبان جهنم ، خـطـاب بـه آنان می‌گوید: ای بدبختها! مگر شما چه کرده‌اید؟ پاسخ می‌دهند: ما برای غیر خـدا، کـار مـی کـردیم و به ما گفته شد: پاداشتان را از کسی که برایش کار کردید، دریافت کنید<ref>بحارالانوار، ج 69، ص 296، بیروت .</ref>.<br/>
+===پیشگیری و درمان===
+هـرگـاه بـنـده‌ای به زیانِ ریا پی برد و جایگاه اخروی خود را بداند و به عذاب ، سرزنش و خواری خود اطلاع پیداکند و مقامی را که از راه ریاکاری با مردم کسب کرده ، با مقام از دست رفته خود نزد خدا و دوری از رحمت الهی و محرومیت از ثواب اخروی مقایسه کند، بدون شک از ریاکاری دست بر می‌دارد.<br/>
+درمورد پیشگیری و درمان ریا لازم است راه‌های زیر مورد توجه انسان قرار گیرد:<br/>
+ـ پناه بردن به خدا و تقاضای همیشگی مدد الهی برای نجات از ریا.<br/>
+ـ انجام کارهای استحبابی در خفاء و به صورت پنهانی .<br/>
+ـ ابراز نکردن کارهای خیری که انسان برای دیگران انجام می‌دهد.<br/>
+ـ منّت نگذاردن برای انجام کار خیر بر کسی که کار به نفع اوست .<br/>
+تردیدی نیست که رستگاری ونجات از عذاب الهی ، تنها در سایه اخلاص ، میسّر است . چنان که مردی از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسید:<br/>
+( ای رسول خدا! نجات در چیست ؟ حضرت پاسخ داد:<br/>
+نجات در این است که درانجام اطاعت خدا، مردم را در نظر نداشته باشی )<ref>میزان الحکمه ، ج 4، ص 33.</ref>.<br/>
+==خوف و رجا==
+شخص با [[ایمان]] گرچه باید همواره از جهت [[گناه]] و خطای خود از عذاب الهی بترسدو از کیفر ومؤ اخـذه او ایـمـن نـباشد، ولی در عین حال ، باید به رحمت و آمرزش پروردگار مهربان نیز امیدوار باشد.<br/>
+===مفهوم رجا===
+(رجا) به معنای امیدوار بودن و درمقابل ناامیدی است . انسان باید به رحمت الهی امیدوار باشد. امـیـد به رحمت خدا این است که انسان در عین حالی که در کسب رضای الهی می‌کوشد، برای دور ی از عـذاب خـدا بـه خـدا پـنـاه بـرد و بـه او امـیـدوار بـاشـد، نـیـز بـرای نیل به درجات بالاتر کمال و رهایی از کوتاهیها و غفلتها و آثار ناشی از آنها به رحمت الهی امـید داشته باشد وگناهان او هر چند بسیار سنگین باشد او را از رحمت خداماءیوس نسازد؛ زیرا یـاءس از رحـمت گسترده خدا انسان را به ورطه [[گناه]] بیشتر می‌کشاند و فساد و تباهی فرد در اثر یاءس افزون می‌گردد ومنطق ماءیوس این است (آب که از سرگذشت چه یک نی ، چه صد نی ) یعنی من که غرق شده‌ام چه فرقی می‌کند که تا چه عمقی از منجلاب فرو روم ، امّا اگر امـیـدوار باشد با تنبّه و توجه به [[گناه]] و فساد خویش ومشاهده روزنه نجات تو به کرده ، از گـنـاه بـیـشتر خودداری می‌کند و رو به اصلاح خویش می‌گذارد و ممکن است ، تا آنجا پیش رود که گذشته ناهنجار خویش را جبران کند. خدای مهربان می‌فرماید:<br/>
+(وَلا تَیاءَسُوا مِن رَوحِ اللّهِ اِنَّهُ لا یَیاءَسُ مِن رَوحِ اللّهِ اِلا القَومُ الکافِرُونَ)<ref>یوسف ، آیه 87.</ref>.<br/>
+از رحمت الهی ماءیوس نباشید؛ زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا ناامید نیست .<br/>
+نیز می‌فرماید:<br/>
+(قـُل یـا عِبادِیَ الَّذینَ اَسرَفُوا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطُوا مِن رَحمَهِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ یَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً اِنَّهُ هُوَ الغَفُورُالرَّحیمُ)<ref>زمر، آیه 53.</ref>.<br/>
+بـگـو ای بـنـدگـان من که بر نفس خویش تعدی کرده‌اید (یعنی به خود ستم روا داشته مرتکب گـنـاه شـده ایـد) از رحـمـت خـدا مـاءیـوس نشوید؛ زیرا خدا همه گناهان را می‌آمرزد. او آمرزنده و مهربان است .<br/>
+امـیـرمـؤ مـنـان عـلیـه السـلام بـه مردی که گناهان بسیار، او را از رحمت خدا ماءیوس کرده بود، فرمود:<br/>
+(ای مرد! ناامیدی تو از رحمت خدا، از بقیه گناهان تو بزرگتر است)<ref>حقایق ، فیض کاشانی ، ص 158، بیروت .</ref><br/>
+حقیقت رجا آن است که آدمی ، دل خود را برای انتظار محبوب و به دست آوردن آن ، آماده سازد؛ یعنی اسـبـاب پـذیـرایـی مـحـبـوب را بـه شـکـل شـایـسـتـه‌ای درخـانـه دل خود، مهیّا ساخته ، برای رسیدن به آن تلاش کند و نسبت به آنچه از قدرت و اختیار او خارج اسـت ، امـیـد فضل و کرم خدا را داشته باشد. این حالت ، رجا نام دارد ولی هرگاه اسباب رسیدن به آن امر مورد انتظار را آماده نکرده باشد، آن را [[غرور]] و نادانی می‌نامند.<br/>
+اگـر بنده‌ای تخم [[ایمان]] را در سرزمین دل افشانده ، با آب طاعت و [[عبادت خدا]] آبیاری اش کند و صـفـحـه دل را از خـار و خـاشـاک انـحـرافـات اخـلاقـی پـاک سـازد و در ایـن حـال بـه انـتـظـار فـضـل خـدا بـنـشـیـنـد کـه خـدا او را تـا فـرا رسیدن لحظه مرگ بر [[ایمان]] و عـمـل صـالح ثـابـت بـدارد و رحـمـت و آمـرزش خـود را شامل حال او گرداند، این گونه انتظار، رجای حقیقی است .<br/>
+===رجای حقیقی و دروغین===
+بـا تـوجـه بـه مـعـنـای حـقیقی رجا به این نتیجه می‌رسیم که انسان هر چند پاره‌ای گناهان را انـجـام داده بـاشـد، بـایـد وظـایـف دیـنـی خـود را بـه بـهـتـریـن شـکل ، انجام داده ، از گناهان خود توبه کند و بکوشد که دوباره گِرد [[گناه]] نگردد و خود را از انحرافات اخلاقی پاک نماید و در عین حال ، به لطف و کرم الهی برای آمرزش گناهانش امیدوار بـاشـد و نـگـویـد کـه بـا آن هـمـه گـنـاه ، دیـگـر اعـمـال صـالح ، تـوبـه و پـاکـسـازی دل بـرای مـن فـایـده نـدارد. بـه عـبـارت دیـگـر، رجـای حـقـیـقـی بـدون انـجـام عمل صالح ، ترک گناهان و پاکسازی دل ، معنا ندارد و هر گاه کسی بگوید من به خدا امید دارم ، درحـالی که عمل صالح انجام نداده و مرتکب [[گناه]] شود و قلب او لبریز ازانحرافات اخلاقی بـاشد و با این حال ، بازهم منتظر بخشش الهی باشد، انتظار وی نادانی و [[غرور]] بوده و دارای رجای دروغین است . پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:<br/>
+(انـسـان احـمـق کـسـی اسـت کـه نـفـس وی از هـوسـهـای شـیـطـانـی اش پـیـروی کـنـد و در عـیـن حال ، آرزومند بهشت ، از خداوند باشد)<ref>محجّه البیضا، فیض کاشانی ، ج 7، ص 250، بیروت .</ref><br/>
+بـه امـام صـادق عـلیـه السـلام گـفـتـنـد: گـروهـی از پـیـروان شـمـا درحـالی کـه نـامـه اعمال خود را به وسیله [[گناه]] سیاه کرده‌اند، می‌گویند: ما امیدواریم ! حضرت فرمود:<br/>
+دروغ می‌گویند، آنها پیروان ما نیستند. آنها گروهی هستند که آرزوها ایشان را به این سو و آن سـو مـی برد. هر کسی که امید چیزی را داشته باشد، به خاطر آن کوشش می‌نماید و هر کس از چیزی بترسد، از آن می‌گریزد<ref>اصول کافی ، ج 3، ص 111.</ref><br/>
+امام زین العابدین علیه السلام نیز در مناجاتش به درگاه الهی عرض می‌کند:<br/>
+(... وَ اَعُوذُ بِکَ مِن ... رَجاءٍ مَکذُوبٍ)<ref>بحارالانوار، ج 94، ص 156، اسلامیه .</ref>.<br/>
+... (خداوندا!) از رجای دروغین به تو پناه می‌برم .<br/>
+===مفهوم خوف===
+(خـوف ) در لغـت بـه معنای ترس ، بیم و هراس بوده <ref>لغت نامه دهخدا، واژه خوف .</ref> و دراصطلاح عبارت است از آن که قلب ، به جهت نگرانی از حوادث ناخوشایندی که در آینده نزدیک تحقق می‌یابد، به درد آید و بسوزد.<br/>
+انـسـان بـایـد ازخـدا بترسد و دل مؤ من باید لبریز از این گونه ترس باشد؛ البته ترس ازخدا از آن جهت نیست که خدا ـ نعوذ بالله ـ موجود ترسناکی است ،ترس از خدا معانی و مراتبی دارد. یـک مـعـنـای تـرس از خـدا، تـرس از خشم خدا و عذاب خدا در دنیا و آخرت است و منشاء خشم و عذاب الهی ، نافرمانی بشر است . انسان اگر از قدرت برتری بترسد نافرمانی نمی‌کند و چـه قـدرتـی بـه قـدرت الهـی مـی رسـد و بـلکـه چـه قـدرتـی قـابـل مـقـایـسـه بـا قدرت قاهر الهی است ، بنابراین باید ترس از خدا مانع نافرمانی بشر گردد. <br/>
+نیز ترس از خدا به همین معنا در جایی صادق است که انسان در صدد فرمانبری بر آمده ؛ امـا از انـجـام فـرمـان آنچنان که بایسته است کوتاهی کرده و تمام همت ، توان و توجه خود را بـرای فرمانبری به کار نبرده است ، بازباید ترسیدکه مبادا چنین اطاعتِ دست و پا شکسته‌ای مـقـبـول حـضـرت حـق نـیفتد و در نتیجه فرمانبری به شمار نیاید و پاداشی بر آن مترتب نشود وعـذابـی را از انسان دفع نکند یا درجه مورد انتظاری را برای او نسازد، چنین خوفی به معنای دلهـره داشـتـن ازرد و قـبـول اعـمال در درگاه خداست ، نتیجه چنین ترسی دقّت بیشتر در درستی اعمال و افزودن بر طاعت و درجه اخلاص نیّت است .<br/>
+اگـر انـسـان چـنـیـن تـرسـی در دل نـداشـتـه بـاشـد، خـاطـرش از نـاحـیـه خـدا و قـبـولی اعـمـال جـمـع بـاشـد، سـسـتـی و سـهـل انـگـاری مـی کـنـد، عـمـل نـیـک خـود را ارزشـمـنـد ومـمـتـاز مـی شـمـارد، یـا گـنـاه خـود را نـاچـیـز و قـابل چشم پوشی می‌انگارد، در نتیجه از [[گناه]] هراسی نخواهد داشت و برگناهان می‌افزاید و در اصـلاح خـود و بـهـبـود کـیـفـیـت اعـمـال خـود نـخـواهـد کـوشـیـد و بـر کمال خویش نمی‌افزاید.<br/>
+مـعـنای دیگر ترس از خدا، لرزش دل در برابر هیبت و عظمت الهی است ، از چنین ترسی در آیات قـرآن بـه (خشیت ) تعبیر شده است ؛ خشیت ، حالت خضوع و خشوع وتسلیم است ، هر چه مرتبه آگـاهـی و مـعـرفـت انـسـان نـسبت به عظمت و جلال خدا افزون شود و خود را در برابر این عظمت نامتناهی کوچک و حیران احساس کند، درجه خشوع او افزون می‌گردد. خدا می‌فرماید:<br/>
+(اِنَّما یَخشَی اللّهَ مِن عِبادِهِ العُلَماءُ)<ref>فاطر، آیه 28.</ref>.<br/>
+ازمیان بندگان خدا، تنها عالمان هستند که از خدا می‌ترسند.<br/>
+نیز می‌فرماید:<br/>
+(رَضِیَ اللّهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ ذلِکَ لِمَن خَشِیَ رَبَّهُ)<ref>بیّنه ، آیه 8.</ref>.<br/>
+خـدا از آنـان خـشـنود است و آنان نیز از خدا خشنود و راضی هستند. این مقام ، از آن کسی است که از پروردگارش می‌ترسد.<br/>
+در جای دیگر می‌فرماید:<br/>
+(وَاَمّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَوی فَاِنَّ الجَنَّهَ هِیَ المَاءوی )<ref>نازعات ، آیه 40 ـ 41.</ref>.<br/>
+آن کس که از مقام پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا باز داشته ، بهشت جایگاه اوست .<br/>
+کـسـی کـه بـه ایـن مـرتـبـه از خـوف ، بـرسـد خـداونـد ابـهـت او را در دل همه جهانیان قرار می‌دهد. امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرماید:<br/>
+( مـَن خـافَ اللّهَ اَخـافَ اللّهُ مـِنـهُ کـُلَّ شـَیءٍ وَمـَن لَم یـَخـَفِ اللّهَ اَخـافـَهُ اللّهُ مـِن کـُلِّ شَیءٍ)<ref>اصول کافی ، ج 3، ص 110.</ref>.<br/>
+کسی که از خدا بترسد خداوند همه چیز را از او می‌ترساند و کسی که از خدا نترسد، خداوند او را از هر چیزی می‌ترساند.<br/>
+نـمـونـه آشـکـار ایـن گـفـتـار، امـام خـمـیـنـی قـدس سـره اسـت کـه خـداونـد مـتـعـال بـر اثـر رسـیـدن آن حـضـرت بـه ایـن مـقـام ، هـیـبـتـش را در دل همگان قرار داد. روحش شاد و راهش پر رهرو باد.<br/>
+===حد خوف و رجا===
+راه درسـت در زمـیـنه خوف و رجا راه اعتدال است ؛ زیرا با توجه به بیان مفهوم رجا، رجای الهی دقـیـقـاً در راستای نجات انسان از گناهان گذشته و توبه و پشیمانی از آنها و رهایی از ادامه گـنـاه عـمـل مـی کـنـد، اگر نتیجه رجا ادامه [[گناه]] یا افزایش روحیه عصیان باشد طبعاً رجای غلط وانحرافی است که نمی‌تواند همراه با خوف باشد.<br/>
+انـسـان بـه واسـطـه رجـای بیش از حد به وادی آمال و آرزوهای بی جا کشیده می‌شود و از انجام تـکـالیـف بـاز مـی مـانـد و بـه واسطه خوفِ زیاد به نا امیدی کشیده می‌شود و در او انگیزه‌ای بـرای انـجام وظایف باقی نمی‌ماند. به عبارت دیگر، رجا تا حد معیّنی خوب و پسندیده است و آن حـد غـلبـه نـکـردن بـرخـوف اسـت و چنانچه امیدواری از حدّ خود تجاوز کند به غفلت از مکر و عذاب الهی می‌گراید. قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(وَلا یَاءمَنُ مَکرَاللّهِ اِلا القَومُ الخاسِرُونَ)<ref>اعراف ، آیه 99.</ref>.<br/>
+تنها زیانکاران هستند که از مکر خدا ایمن هستند.<br/>
+هـمـچـنـیـن خـوف نـیـز در حد معیّنی پسندیده است و آن حد تحت الشعاع قرار ندادن امید است . اگر خوف از حد خود تجاوز کرد، به ناامیدی منجر می‌شود وعین گمراهی خواهد بود.<br/>
+قرآن کریم می‌فرماید:<br/>
+(وَلایَیاءَسُ مِن رَوحِ اللّهِ اِلا القَومُ الکافِرُونَ)<ref>یوسف ، آیه 87.</ref>.<br/>
+از رَوح و رحمت خداماءیوس نمی‌شوند، مگر گروه کافران .<br/>
+اگر انسان بین خوف و رجا باشد، به همان راه مستقیمی که راه اولیا و برگزیدگان خداست ، دست یافته است .<br/>
+قرآن کریم آنان را چنین توصیف می‌کند:<br/>
+(اِنَّهـُم کـانـُوا یـُسـارِعـُونَ فـِی الخـَیـراتِ وَیـَدعـُونـَنـا رَغـَبـاً وَرَهـَبـاً وَکـانـُوا لَنـا خاشِعینَ)<ref>انبیاء، آیه 90.</ref>.<br/>
+بـراسـتی آنان پیشی گیرندگان در خوبیها بودند و ما را از روی امید و بیم می‌خواندند و در برابر ما خاشع و فروتن بودند.<br/>
+امـام صـادق عـلیـه السـلام از پـدر بـزرگـوارش چـنـیـن نقل می‌کند:<br/>
+(هیچ بنده مؤ منی نیست ، مگر اینکه در قلب او دو نور است : نور خوف (از گناهش که مبادا خداوند متعال او را کیفر دهد) و نور امید (به رحمت ، فضل و آمرزش الهی که اورا می‌بخشد) که اگر این دو نور با هم سنجیده شود، هیچ یک بر دیگری زیادتی نکند)<ref>اصول کافی ، ج 3، ص 114.</ref><br/>
+===خوف برتر است یا رجا<ref>(بنیادهای [[اخلاق اسلامی]] )، سید عبدالله شبّر، ترجمه علی مشتاق عسکری ، ج 2، ص 508 ـ 510، شفق ، با اندک تغییر.</ref>===
+اگـر بـر قـلب انـسـان ، درد غـفـلت از مکر و عذاب خدا و [[غرور]] تکیه بر لطف خدا غالب بود، در ایـنـجـاخـوف ، بـرتـر و لازمتر است و اگر ناامیدی از رحمت خدا بر قلب او غالب بود، امیدواری بـهـتـر اسـت . در رابـطـه بـا مـؤ مـن مـتـّقـی کـه ظـاهـر و بـاطـن و آشـکـار و نـهـان او ازاعـمـال نـاپـسـنـد مـنـزه اسـت ، بـهـتـر آن اسـت کـه خـوف و رجـا در قـلب او مـتـسـاوی و متعادل باشند.<br/>
+ایـنـکه می‌بینید، در بسیاری از مردم ، امیدواری به بخشش وعفو خداوندی بیش از ترس از عذاب الهـی اسـت ، بـه جـهـت کـمـی معرفت و مغرور شدن به لطف و عنایت خداست . در حالی که در مورد زندگی قبل از مرگ چنین کسانی ، بهتر آن است که خوف ، بیش از رجا باشد و در لحظات مرگ آنـان ، بـهتر است رجا و خوش گمانی آنان بیش از خوف باشد، چرا که خوف ، نقش شلاق را در وادار کـردن بـه کـار دارد، در حـالی کـه بـه هـنـگـام مـرگ کـار از کـار گـذشـتـه و مـوقـع عـمـل بـه اتـمـام رسـیـده اسـت . پـس در آنـجا، ترس دیگر کار بردی ندارد؛ زیرا رگهای حیات بـریـده شده و زمان مرگِ وی فرا رسیده است . ولی در چنین موقعیتی ، رجا و امید به خدا قلب را تـقـویـت کـرده ، خدا را در نظرش دوست داشتنی جلوه می‌دهد، خدایی که تمام امید و آرزوی انسان به اوست .<br/>
+==پایداری در میدان نبرد==
+یـکـی از فـضـایـلی کـه بـرای نیروهای نظامی و رزمندگان اسلام بسیار آموزنده و رهگشاست ، پـایـداری آنـان در برابر هجوم بی امان دشمن و ایستادگی در زیر آتش مدام آنهاست . در زبان عربی از پایداری به (صبر) یاد می‌شود.<br/>
+(صـبـر) خـویـشـتـن داری و حـبـس نـفـس اسـت بـر چـیـزی کـه شـرع وعقل تقاضا می‌کند یا از چیزی که شرع و عقل ، انسان را از آن نهی می‌کند<ref>قاموس قرآن ، ج 4، واژه صبر.</ref><br/>
+علامه طباطبایی (ره ) درتعریف آن می‌فرماید:<br/>
+(صبر عبارت است از خودداری از جزع و ناشکیبی و از دست ندادن امر تدبیر)<ref>المیزان ، ج 1، ص 344.</ref>.<br/>
+صـبـر وپـایـداری ، یـکـی ازتـعالیم حیاتبخش دین مقدس اسلام است که جهادگران راه خدا را در پـیـروزی بـر کـفـر جـهـانی استوار ومحکم می‌سازد و ریشه بسیاری از ارزشها وکمالات معنوی انـسـان اسـت . اهـمـیـّت ایـن مـوضـوع را در سـفـارشـهـای مـکـرّر خـداونـد بـه رسـول گـرامـی اش در مـی یـابـیـم که در موارد مختلفی آن حضرت را به [[صبر]] و پایداری امر کرده است :<br/>
+(فَاصبِر کَما صَبَرَ اُولُواالعَزمِ مِنَ الرُّسُلِ)<ref>احقاف ، آیه 35.</ref>.<br/>
+(ای رسول ما) توهم مانند پیامبران اولواالعزم صبور باش .<br/>
+(فَاصبِر صَبراً جَمیلاً)<ref>معارج ، آیه 5.</ref>.<br/>
+(ای رسول ما) صبری نیکو پیش گیر.<br/>
+در آیـات فـراوانی ، [[صبر]] و پایداری مورد تشویق قرار گرفته ، صابران به عنوان محبوب خداوند معرفی شده‌اند و نتایج شگفت آور صبرشان بیان شده است . چنان که می‌فرماید:<br/>
+(وَلَنَجزِیَنَّ الَّذینَ صَبَرُوا اَجرَهُم بِاَحسَنَ ما کانُوا یَعمَلُونَ)<ref>نحل ، آیه 96.</ref><br/>