فرهنگ مصادیق:صبر: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۳ شهریور ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۲۷

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی ازمنکر قم
کلمات کلیدی:صبر، صابران، صبر جمیل، حلم، صبور شدن، پایداری، استقامت، تحمل.

مقدمه

شکیبایی و صبر در نگاه قرآن و روایات، مسأله‌ای الهی و اخلاقی و انسانی است ، و امری محبوب حق است ، و سزاوار اجر بزرگ و ثواب عظیم است. صبر، عامل حفظ دین و نگاهبان انسان از انحراف عامل تقویت روح و روان، و حافظ انسان از افتادن در دام شیاطین جنی و انسی است. انسان اگر در پیشامدها و حوادث تلخ و شیرین که غارتگر دین و ایمان است، و به هنگام طاعت و عبادت، و به وقت گناه و معصیت صبر کند ، به این معنا که حوادث را هماهنگ با قواعد الهی تحمل کند، و برای نجات خود به دشمنان حق پناه نبرد، و به وقت طاعت و عبادت خود را در گردونه بندگی قرار دهد و مقاومت کند، و زمان آماده شدن زمینه معصیت و گناه، تلخی گذشت از لذتها را به دوش جان بردارد، به فرموده قرآن مجید مستحق صلوات و رحمت خداوند می‌شود. در این تحقیق تلاش شده است تا به تبیین جایگاه و مقام صبر و راهکارها عملی صبور شدن و ... پرداخته شود.

تعریف

واژه صبر به معنی انجام ندادن عکس العمل در مورد امری ناخوشایند یا آزاردهنده، جهت کسب رضایت خداوند است. صبر در لغت به حبس، امساک و در محدودیت قرار دادن گفته می‌شود^[۱].
و در اصطلاح علم اخلاق به حفظ نفس از اضطراب، اعتراض و شکایت و همچنین به آرامش و طمأنینه گفته می‌شود^[۲].
نام صبر به حسب اختلاف موارد، فرق می‌کند. برای مثال: اگر خویشتن داری در مصیبت باشد؛ آن را «صبر» می‌گویند و ضد آن «جزع» است. اگر در جنگ باشد؛^[۳] شجاعت می‌نامند و ضد آن «ترس» است و اگر در پیش آمد باشد؛ آن را سعه صدر می‌گویند و اگر صبر در امساک از سخن باشد؛ آن را «کتمان» می‌نامند. از اینکه ماه رمضان را ماه صبر می‌نامند؛ برای این است که روزه نوعی حبس و منع نفس است.

اهیمت صبر

صبر از واژه‌هایی است که در قرآن با تعبیرات گوناگون، بیش ۱۰۳ بار در قرآن به کار رفته که نشان از اهمیت ویژه این حرکت اخلاقی از دیدگاه اسلام و قرآن کریم دارد.^[۴] و از مفاهیم بسیار مهمی است که جزای پاداش صابران را، صلوات و درودهای پی در پی خداوند می‌داند الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ * أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوات مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ^[۵].
«صابرین کسانی هستند که هر گاه مصیبتی به آنها رسد می‌گویند ما از آن خدا هستیم و به سوی او باز می‌گردیم، اینها کسانی هستند که صلوات خدا و درود الهی بر آنها است، و آنها هدایت یافتگان هستند».

ملاک ارزشمندی صبر

از نظر قرآن، صبر در صورتی ارزشمند است که به قصد تقرب و برای کسب رضای الهی باشد همانطور که خداوند برای ستودن صاحبان عقل به این نکته اشاره کرده است و چنین می‌فرماید:
«إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْباب‏... وَالَّذینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ »^[۶].
تنها صاحبان اندیشه متذکر می‌شوند... و آنها که بخاطر ذات (پاک) پروردگارشان شکیبایی می‌کنند و نماز را برپا می‌دارند... پایان نیک سرای دیگر، از آن آنهاست‏.

اقسام صبر

بنابر روایت نقل شده از پیامبر اکرم(ص)، صبر سه نوع است:
« الصَّبْرُ ثَلَاثَهٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَهِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَهِ و صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَهِ»^[۷].
صبر سه نوع است؛ صبر هنگام مصیبت، صبر بر طاعت (و عبادت) و صبر در برابر گناه.

صبر بر مکروهات و مصایب

اولین نوع صبر، صبر در برابر مصائب و گرفتاری‌ها می‌باشد، شکیبایی انسان در برابر حوادث تلخ و ناگوار مثل خسارات مالی، مرگ عزیزان، بیماری و... از جمله مصادیق این صبر می‌باشد و قرآن کریم از آن بدینگونه یاد کرده است:
«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرین الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَهٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون‏»^[۸].
«قطعاً همهٔ شما را با چیزی(اندک) از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت‌کنندگان! آنها که هر گاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند: ما از آنِ خدائیم و به سوی او بازمی‌گردیم».
در این آیه خداوند، به کسانی که در برابر مصائب و ناگواری‌ها، صبر پیشه کرده‌اند، بشارت می‌دهد؛ چراکه آنان مالکیت حقیقی را از آن خدا می‌دانند و او را صاحب حق هرگونه تصرفات در عالم به حساب می‌آورند؛ پس به‌طور قطع چنین کسی از وارد شدن مصایب و مشکلات متأثر نمی‌گردد، و با صبر و استقامت و با امید به آینده از مشکلات و سختی‌ها عبور کرده و به رضوان الهی می‌رسند^[۹].

صبر بر طاعت

دومین نوع از صبر صبر بر طاعت خداوند است، تکالیفی که خدای متعال بر عهدهٔ بندگان قرار داده، با دشواریهایی همراه است؛ لذا ممکن است انسان به خاطر دشواری در انجام آن کوتاهی کرده و آن را ترک کند؛ از این رو قرآن کریم انسانها را به صبر بر انجام وظایف دینی توصیه کرده است:^[۱۰]
«رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِه‏»؛^[۱۱]
«همان پروردگار آسمانها و زمین، و آنچه میان آن دو قرار دارد! او را پرستش کن و در راه عبادتش شکیبا باش.»

صبر در برابر معصیت

سومین نوع صبر، صبر در برابر معصیت است که بالاترین مرحله از صبر است و آن ایستادگی در برابر شعله‌های سرکش شهوات و هیجان‌های برخاسته از هوی و هوس و یا مقامات دنیوی است؛ چراکه بیشتر انسان‌ها در برابر فقر و گرفتاری طغیان نمی‌کنند؛ اما پس از بدست آوردن مقامات دنیوی و مادی، طغیان نکردن و صبر پیشه کردن کاری است بسیار مشکل، توجه کردن به عظمت الهی و عدم غفلت مشکلتر، که از این نوع صبر به، صبر بر نعمت نیز تعبیر می‌کنند^[۱۲].
قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
« وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ إِلاَّ الَّذینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات‏»^[۱۳].
«و اگر بعد از شدّت و رنجی که به او رسیده، نعمتهایی به او بچشانیم، می‌گوید: مشکلات از من برطرف شد، و دیگر باز نخواهد گشت! و غرق شادی و غفلت و فخر فروشی می‌شود... مگر آنها که (در سایهٔ ایمان راستین،) صبر و استقامت ورزیدند و کارهای شایسته انجام دادند.»
صبر در برابر معصیتها و هوای نفس بسیار عظیم است بگونه‌ای که حضرت یوسف نبی۸نیز خود را از شرّ آن ایمن ندانسته و به خدا پناهنده می‌شود:^[۱۴] «وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّی‏»؛^[۱۵]
«من هرگز خودم را تبرئه نمی‌کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدیها امر می‌کند، مگر آنچه را پروردگارم رحم کند.»

درجات و کیفیت صبر کردن

بسیاری از انسان‌ها، در برابر مصائب دنیوی، چاره‌ای جز صبر ندارند اما صبری که نزد خدای متعال ارزشمند است، سکوت کردن و چیز نگفتن نیست، علاوه بر آنکه صبر کردن و لسان به ناسزا گفتن نیز عامل رشد و ترقی انسان نزد محبوب حقیقی خویش نمی‌تواند باشد.
همانگونه که چگونه زیستن برای خود آدابی دارد چگونه صبر کردن نیز دارای آدابی است که در صورت عمل به آن، مقام صابرانی که خدای متعال به بندگان خویش وعده داده، نصیبش خواهد شد. در این قسمت به راهکارهای تقویت صبر اشاره می‌شود:

تقویت رابطه با خدا

انسان در پرتو یاد خدا و نماز اراده‌ای نیرومند و ایمانی استوار پیدا می‌کند و همه مشکلات برای او آسان می‌گردد. قرآن مجید می‌فرماید: «وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَو هِ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَهٌ إِلَّا عَلَی الْخَشِعِینَ^[۱۶]؛ در زندگی از صبر و نماز کمک بگیرید، هر چند این کار جز برای خاشعان سنگین و گران است.
امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که مشکل مهمی برای علی(ع) پیش می‌آمد، به نماز بر می‌خاست، سپس این آیه را تلاوت می‌فرمود^[۱۷].

توجه به آثار اخروی صبر

توجه به پاداش اخروی صبر، سختی مشکلات را شیرین و آسان می‌سازد. در این باره روایات زیادی از معصومیان رسیده است. امام صادق (ع) می‌فرماید: هر کس از مؤمنان که به بلایی گرفتار شود و صبر کند، برای او اجر هزار شهید است^[۱۸].

توجه به گذرا بودن بحران‌ها

مشکل و محنت روزگار هر چه باشد، مقطعی و گذرا است. قرآن مجید به همه افراد نوید می‌دهد که همیشه کنار سختی‌ها آسانی وجود دارد. «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً؛^[۱۹] پس (بدان که) با هر سختی آسانی است.

توجه به افراد پایین دست

نظر افکندن به کسانی که با مشکلات بزرگ‌تری دست به گریبان هستند، تحمل شدائد را آسان تر می‌سازد.

الگو پذیری از اولیای خدا

با بررسی اجمالی زندگانی بزرگان در می‌یابیم که آن‌ها همواره با مشکلات رو به رو بوده‌اند. با الگوگیری از بزرگان می‌توان شیوه مقابله با مشکلات را آموخت. این موضوع را خداوند به پیامبر گوشزد می‌کند و می‌فرماید: «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُواْ الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ؛^[۲۰] پس (ای پیامبر!) صبر کن همان گونه که پیامبران اولوا العزم صبر کردند.

فلسفه مشکلات

انسان و محل زندگی او به نحوی آفریده شده که با آفات، کمبودها، موانع و مصیبتهای فراوانی همراه است و همیشه آفات و مصائبی، در اموال، عزیزان، دوستان و... در کمین است که موجب از دست دادن آنها می‌شود؛ از سویی دیگر انسان در معرض حملات شدید تمایلات نفسانی است که همه این موارد ابزار آزمایش انسان توسط خدای متعال به شمار می‌آیند،^[۲۱] همانطور که خداوند می‌فرمایند:
«وَ نَبْلُوَکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَهً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُون‏‏»؛^[۲۲] و شما را با بدیها و خوبیها آزمایش می‌کنیم و سرانجام بسوی ما بازگردانده می‌شوید.»
در این میان تنها کسانی از میان موانع و مشکلات، سلامت به مقصد می‌رسند که با صبر، به قضای الهی راضی شده و تمایلات نفسانی را حبس نموده، و تسلیم ا مر خداوند گشتند. و مومنان کسانی هستند که مصائب گوناگون آنان را از شکر، اطاعت و عبادت خداوند باز نداشته و با وجود تمام مشکلات، خود را به انجام وظایف الهی وادار سازند.^[۲۳] هدف از صبر کردن رسیدن به کمال و گذر از طبیعت حیوانی به طبیعت انسانی و خلیفهٔ الله بودن است، صبر در برابر مصائب و مشکلات، نقش عمل صالح در سلوک را ایفا می‌کند. قرآن کریم به این هدف بزرگ توجه می‌دهد که ما سختی‌های دنیوی را برای بندگان خویش، عرضه می‌کنیم تا امتحانشان کنیم که چه کسی به مقام صابرین نزدیکتر است «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»^[۲۴] قطعا همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت کنندگان اولیای الهی و کسانی که مقرب خداوندند.

صبر جمیل چیست؟

دربارهٔ «صبر جمیل »، مفسران تعبیرات مختلفی دارند،بعضی گفته‌اند:صبر جمیل،صبری است که نه بی تابی در آن باشد و نه شکایت نزد مردم. بعضی گفته‌اند: صبر جمیل آن است که برای خدا باشد.پیامبر اکرم J نیز در برابر این سؤال که صبر جمیل چیست؟ فرمودند:«هو الذی لاشکوی معه، صبری است که شکایتی در آن نباشد.»^[۲۵] و در روایتی به همین مضمون نیز از امام باقر (ع) سوال شد فرموند: «صبر لیس فیه شکوی الی الناس،صبری است که در آن شکایت به مردم وجود نداشته باشد».^[۲۶] که نمونه بارز آن، صبری است که حضرت زینب (س) در کربلا از خویش نشان داد و در مجلس یزید با بیان جمله مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا مهر خاموشی بر دهان ابن زیاد زد فَقَالَ ابْنُ زِیَادٍ کَیْفَ رَأَیْتِ صُنْعَ اللَّهِ بِأَخِیکِ وَ أَهْلِ بَیْتِکِ فَقَالَتْ مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا^[۲۷].

حکم فقهی:

مرگ عزیزان یکی از سخت‌ترین مصائبی است که انسان در طول زندگانی خویش با آن همراه می‌شود که عده‌ای در چنین لحظاتی، به خراش صورت و بدن خویش پرداخته و متأسفانه عده‌ای زبان به ناسپاسی گشوده و برخی نیز با توجه به اینکه اولاد و عزیزان، امانت در دست انسان هستند زبان به شکر باز کرده و از هر گونه لطمه و خراش به بدن خود داری کرده و به فرموده قرآن از نماز، استعانت خواسته و به اقامه آن می‌پردازند.

حکم فقهی

مسأله: جایز نیست انسان در مرگ کسی صورت و بدن را بخراشد (و سیلی بزند)^[۲۸] و به خود لطمه بزند^[۲۹].

صبر در جبهه و جنگ

یکی از مصادیق بارز صبر، صبری است که مجاهدان در راه خدا در میادین نبرد حق، علیه باطل از خود نشان داده و با صبر خود بر دشمن غلبه نموده‌اند:
«کَم مِّن فِئَهٍ قَلِیلَهٍ غَلَبَتْ فِئَهً کَثِیرَهً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ»^[۳۰].
«چه بسیار گروه اندکی که به یاری و اذن خدا بر گروه بسیاری غلبه کرده است و خداوند با صابران است.»
این آیه به خوبی نشان می‌دهد که آنچه در جهاد با دشمن اهمیت دارد، زیادی تعداد نفرات نیست؛ بلکه ایمان به یاری خدا و صبر در برابر مشکلات جهاد است که نتیجهٔ جنگ را تعیین می‌کند^[۳۱].

آثار و نتایج صبر

در مسیر انجام «بایدها» و«نبایدها» اغلب مشکلاتی است که اگر انسان از آنها نگذرد، به مقصد نمی‌رسد. در ضمن همیشه آفات و ناگواری‌هایی در کمین نعمت‌ها و خوشی هاست که باعث از دست دادن آنها می‌شود، مصایبی در اموال و انفس وعزیزان و دوستان و مواهب دیگر.
در آیات قرآن نیز شرط مهم پیروزی مجاهدان راه خدا را صبر و شکیبایی شمرده است: «الْقِتالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَهٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا^[۳۲] هر گاه بیست نفر صبور و با استقامت از شما باشد، بر دویست نفر غلبه می‌کنند و اگر یکصد نفر باشند بر هزار نفر از کافران پیروز می‌گردند.»
چه نیرویی است که یک نفر را توانایی مقابله با ده نفر و صد نفر را توانایی مقابله بایک هزار نفر را می‌دهد. این نیرو همان صبر و استقامت است که در آیه به آن تصریح شده است.
افراد سست اراده و کم حوصله و کم استقامت، بسیار زود از میدان حوادث می‌گریزند، یا در برابر حجم مشکلات زانو می‌زنند. نه دنیا را بدون صبر و استقامت به انسان می‌دهند و نه آخرت را، به همین دلیل، اقوام و ملت‌هایی در جهان پیشرفت می‌کنند که استقامت بیشتری داشته باشند، و با صبر و حوصله برای آینده خود و فرزندان خود برنامه ریزی می‌کنند و منتظر به ثمر رسیدنش می‌باشند.
در حالات علمای بزرگ-اعم از شخصیت‌های والای مذهبی که درهای علوم راگشودند یا دانشمندان علوم دیگر که به اختراعات و اکتشافات بزرگی نایل شدند-چیزی که بیش از هر چیز دیگر می‌درخشد، صبر و استقامت آنها است.گاهی یک دانشمند،برای کشف یک قانون علمی، ناچار است چند سال در کتابخانه یا آزمایشگاه خود بماندتا موفق به کشف آن شود.
در روایتی از امام علی (ع) نقل شده است: « مَنْ رَکِبَ مَرْکَبَ الصَّبْرِ اهْتَدَی إِلَی مَیْدَانِ النَّصْرِ. ،کسی که بر مرکب صبر و شکیبایی سوار شود،به میدان پیروزی پای می‌نهد»^[۳۳].
باز از همان امام بزرگوار آمده است که « مِفْتَاحُ الظَّفَرِ لُزُومُ الصَّبْرِ. کلید پیروزی، داشتن صبر و شکیبایی است»^[۳۴].
از دیگر آثار صبر می‌توان به ایجاد روحیه شکست ناپذیری اشاره کرده: نخستین تأثیر مثبت و سازندهٔ صبر آن است که انسان صابر را ضد ضربه و شکست ناپذیر می‌سازد و همچون تمرین و ورزشی دشوار، او را مقاوم و نیرومند بار می‌آورد، همانطور که در روایتی امام جعفر صادق۸فرمودند: « قَدْ عَجَزَ مَنْ لَمْ یَعُدَّ لِکُلِّ بَلَاءٍ صَبْراً^[۳۵] آنکس که برای هر بلائی صبری آماده نکرده و تدارک ندیده باشد به عجز و ناتوانی درمی افتد یعنی روبرو شدن با بلایا و مشکلات زندگی کسی را که پیش بینی آن را نکرده و روحیهٔ صابر و مقاوم در خود به وجود نیاورده دست و پا بسته و درمانده می‌سازد.
آن چه از روایات مذکور بدست می‌آید این است که انسان در تمام لحظات و مراحل زندگی خود، چه امور شخصی، چه اجتماعی، چه معنوی، در جنگ و جهاد، در ادب و اخلاق و در مقابل گناه و طاعت، فقر و غنا، بیماری و سلامت، مصائب و خوشی‌ها و … تمام افراد جامعه نیازمند صبر و شکیبایی است؛ که اگر انسان در مقابل آن‌ها صبر کند، می‌تواند پیروز شود و هم در دنیا به موفقیت‌هایی دست یابد و هم در آخرت، مژده و بشارت برای اوست و بهشت جاویدان از آن او خواهد بود، آن گونه که امام حسین(ع) به خاطر صبر و بردباری که در راه طاعت و اجرای امر و فرامین خداوند داشت، هم در دنیا نام و یاد و راهش جاودانه ماند و هم در آخرت به بالاترین مقام و جایگاه بهشتی نزد خداوند متعال رسید..
صبر و استقامت عصاره همه فضیلت‌ها و خمیرمایه همه سعادت‌ها و ابزار وصول به هر گونه خوشبختی است. انسان بدون صبر هم در جهات مثبت به جایی نمی‌رسد و هم در برابر عوامل منفی شکست می‌خورد، چرا که صابر نبودن مساوی با شکست است. به همین دلیل کلید اصلی پیروزی‌ها، صبر است. امام علی(ع) می‌فرماید: «الصبر ظفرٌ؛^[۳۶] صبر مساوی با پیروزی است». علاوه بر این، صبر و تحمل اثر مستقیم در بهداشت و سلامت جسم دارد. بسیاری از بیماری‌های قلبی و عصبی ناشی از جزع و بی تابی است. امام علی(ع) می‌فرماید: «کسی که دوست دارد عمر طولانی داشته باشد باید قلب صبوری در برابر مصایب آماده کند».^[۳۷] در جای دیگر آن حضرت می‌فرماید: «از ناشکیبایی بپرهیز که امید انسان را قطع و کوشش و تلاش را ضعیف ساخته و غم اندوه به بار می‌آورد»^[۳۸].
== راهکار تقویت صبوری جامعه == صبر اگر چه بسی مشکل است ولی می‌توان آن را با معجون علم و تحمل به دست آورد؛ یعنی می‌توان با توجه به ناچیز بودن گرفتاری‌ها و کوتاهی دوران مشکلات و توجه به زتشی و ضرر جزع و به وسیله تفکر زیاد در احادیث و آیاتی که دربارهٔ صبر وارد شده انگیزه دین را تقویت و انگیزه شهوت و هوی را تضعیف نمود.^[۳۹].

برداشت نادرست از صبر

صبر به معنای حفظ نفس از اضطراب و جزع و سکون و آرامش یافتن آن است.^[۴۰] البته در اذهان عمومی صبر، به معنای سکوت کردن و تسلیم شدن و دست کشیدن از تلاش است اما با بررسی منابع اسلامی روشن می‌شود که صبر بر خلاف این برداشت غلط، به معنای ایستادگی در برابر حوادث و درگیری مداوم با مشکلات می‌باشد. از پیامبر اکرم (ص) روایت شده که از جبرئیل پرسیدند: معنی صبر چیست؟ جبرئیل گفت: صبر آن است که در سختی صبر پیشه کنی، چنان که در خوشی هستی، و در تهیدستی آن چنان که در بی نیازی ، و در بلاها چنان که در سلامتی هستی، صبر کنی و از حال خود و بلایی که به تو رسیده است، نزد هیچ مخلوقی شکایت نکنی^[۴۱].

معرفی کتاب و مقاله دربارهٔ صبر

‏نام کتاب: آسمان صبر: صلح خونین امام‌حسن علیه‌السلام
نویسنده: خوشگوتهرانی، زهیر، ۱۳۶۰
‏مشخصات نشر: قم: مهر امیرالمومنین‏‫(ع) ‬‏‫، ۱۳۸۶.‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏نام کتاب: الاب‍ت‍لاء م‍درس‍ه‌الاس‍ت‍ق‍ام‍ه‌/ م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی م‍درس‍ی‌
‏ نویسنده: م‍درس‍ی، م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌
مشخصات نشر: ت‍ه‍ران: دارالم‍ح‍ب‍ی ال‍ح‍س‍ی‍ن، ۱۴۲۳ق. = ۲۰۰۲م. = ۱۳۸۱.

نام کتاب: اجر صبر
‏ نویسنده: پایروند، ناهید، ‏‫۱۳۲۳ -‏‬‬‬‬
مشخصات نشر: کرج
‏مشخصات ظاهری:‏‫‏۴۸ ص.‬‬‬‬‬
‏ ‏نام کتاب: الصبر فی الاسلام: رویه تحلیله شامله
‏ نویسنده : طرفه، طلال
مشخصات نشر: بیروت : الغدیر‏‫، ۱۴۱۸ق.‬‏‫= ۱۳۷۷.‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏نام کتاب: الصبر فی القرآن الکریم
‏ نویسنده : ق‍رض‍اوی، ی‍وس‍ف، ۱۹۲۶ - م.
مشخصات نشر: بیروت: الدار المتحده: موسسه الرساله‏‫، ۱۴۱۳ق‬‏‫= ۱۹۹۲م‬‏‫=[۱۳۷۱].‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏نام کتاب: پژوهشی پیرامون مفهوم صبر در فرهنگ اسلامی
‏ نویسنده : س‍ال‍ک،‏‫ ر.‬‬‬‬‬
مشخصات نشر: تهران: نهضت زنان مسلمان‏‫، ۱۳۶۱.‬‬‬‬‬

‏نام کتاب : تسلیت‌نامه: راه‌کارهای علمی و عملی صبردر مصیبت
‏ نویسنده : ش‍اک‍ر اردک‍ان‍ی، سیداس‍م‍اع‍ی‍ل، ‏‫۱۳۵۶ -‏‬‬‬‬
مشخصات نشر: قم: فرهنگ اهل بیت (ع) ، ‏‫۱۳۹۲.‬‬‬‬‬
‏ مقاله
‏نام مقاله: آث‍ار ت‍رب‍ی‍ت‍ی س‍خ‍ت‍ی‌ه‍ا
‏ نویسنده : ت‍ق‍وی، س‍وده‌س‍ادات‌
ک‍ی‍ه‍ان، (۶ ش‍ه‍ری‍ور ۱۳۸۴): ص ۶.

‏نام مقاله: آم‍وزش ش‍ک‍ی‍ب‍ای‍ی، ح‍اف‍ظ ب‍ن‍ی‍ان خ‍ان‍واده‌
‏ نویسنده : ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ف‍ر، ش‍ی‍ری‍ن‌
اخ‍ب‍ار، (۱۴ آب‍ان ۱۳۷۶): ص۴.

‏نام مقاله: آی‍ت ص‍ب‍ر و ب‍ردب‍اری‌
نویسنده: ن‍ص‍ی‍ری، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌
ای‍ران، (۱۳ آب‍ان ۱۳۷۸): ص ۱۰.

‏ ‏نام مقاله: آی‍ن‍ده دش‍وار و پ‍ی‍روزی ق‍طع‍ی اس‍ت و م‍ا ت‍ن‍ه‍ا ب‍ه ص‍ب‍ر ن‍ی‍ازم‍ن‍دی‍م‌
نویسنده: الرن‍ت‍ی‍س‍ی، ع‍ب‍دال‍ع‍زی‍ز
س‍ی‍اس‍ت روز، (۹ ت‍ی‍ر ۱۳۸۲): ص ۱۱.
‏ ‏ نام مقاله: ابعاد روان‌شناختی و جامعه‌شناختی آستانه تحمل مردم
‏نویسنده: ال‍ی‍اس‍ی، م‍ح‍م‍دح‍س‍ی‍ن، ‏‫۱۳۴۲ -‏، گ‍ردآورن‍ده‌‬‬‬‬
‏بسیج، ش ۴۰ ، پاییز ۱۳۸۷: ص ۲۵ - ۵۰

‏ نام مقاله: ارزش ش‍ک‍ی‍ب‍ای‍ی‌
نویسنده: ف‍ولادگ‍ر، ب‍ه‍روز
‏ه‍م‍ش‍ه‍ری، (۱۶ ت‍ی‍ر ۱۳۸۴): ص ۱۰.
‏ ‏

فهرست منابع

۱. قرآن کریم
۲. نهج البلاغه
۳. المفردات فی غریب القرآن،
۴. کلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
۵. ابن منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان‌العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق، چاپ سوم.
۶. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، انتشارات اسلامیه، تهران، ۱۳۶۴ش
۷. جامع الاحادیث الشیعه، آیت الله بروجردی، قم، المطبعه العلمیهٔ ، 1383.
۸. طالقانی، سید محمود؛ پرتوی از قرآن‏، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش، چاپ چهارم،
۹. طیب ، سید عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، ۱۳۷۸ش، چاپ دوم،
۱۰. مدرسی، سید محمدتقی‏؛ من هدی القرآن‏، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق، چاپ اول،
۱۱. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، بنگاره ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ ش،
۱۲. بلاغی نجفی، محمدجواد؛ آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن‏، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۲۰ق، چاپ اول
۱۳. محجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، فیض کاشانی، محسن. ۱۳۸۳ق. قم: جامعه مدرسین قم.
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۴ش، چاپ اول،
۱۵. روان شناسی سلامت، ج ۲، ام. رابین دیماتئو، زیر نظر دکتر کیانوش هاشمیان، انتشارات سمت،
۱۶. صادقی تهرانی، محمد؛ الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵ش، چاپ دوم،
۱۷. طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش، چاپ سوم،
۱۸. میزان الحکم، محمدی ری شهری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول،۱۳۶۲-۱۳۶۳ ش.، ۱۰ جلدی.
۱۹. بانوی اصفهانی امین، سیّده نصرت، مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش،
۲۰. طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیر عاملی، بیروت، دار احیاءالتراث العربی،
۲۱. ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ترجمه: شیخی، حمیدرضا، انتشارات دارالحدیث، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.

۲۲. سبزواری نجفی، محمدبن حبیب الله؛ الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۶ق، چاپ اول
۲۳. حسینی همدانی، سیدمحمدحسین‏؛ انوار درخشان‏، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی لطفی‏، ۱۴۰۴ق، چاپ اول
۲۴. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ترجمه: هاشم رسولی محلاتی، دارالکتاب الاسلامی، قم، ۱۳۸۱ش.
۲۵. مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، نوید اسلام، دکتر باقر غباری بناب، اول زمستان ۷۷
۲۶. طباطبائی(علامه)، سیّدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیه قم، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم،

پا نویس