احکام کشاورزی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۲ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۵۸ (نمایش مبدأ) Abbas69 (نظرات | مشارکت‌ها) → تفاوت قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۵۸ (نمایش مبدأ) Abbas69 (نظرات | مشارکت‌ها) تفاوت جدیدتر ←
سطر ۲۵:		سطر ۲۵:
	|داده۹  = [http://dl-al-adl.ir/libfiles/ebooks/fabook/fvz/PDF/fabookfvz41.pdf PDF]		|داده۹  = [http://dl-al-adl.ir/libfiles/ebooks/fabook/fvz/PDF/fabookfvz41.pdf PDF]
	}}		}}
−	بسم الله الرحمن الرحیم<br />
−	موضوع: فقه و زندگی کشاورزی<br />
−	گردآورنده: مصطفی کوهی<br />
	==فصل اوّل: کلّیات==		==فصل اوّل: کلّیات==
	===معرفی کشاورزی===		===معرفی کشاورزی===

---

نسخهٔ ‏۲۲ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۵۸

مشخصات کتاب

نویسنده	مصطفی کوهی
زبان	فارسی
ناشر	نشر معروف
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۵
قطع	رقعی
شابک	۹۷۸۶۰۰۶۶۱۲۷۲۰
دانلود	PDF

فصل اوّل: کلّیات

معرفی کشاورزی

کشاورزی و زراعت فرایند کاشت، داشت و برداشت گیاهان می‌باشد. بطور کلی هدف از زراعت و تولید گیاهان زراعی مختلف دستیابی به محصولاتی است که به منظورهای زیر کشت می‌شوند.
۱. تولید دانه به منظور تغذیه انسان و دام مانند گندم، جو، ذرت و غیره.
۲. تولید و شاخ و برگ سبز برای تغذیه دام مانند یونجه، شبدر، اسپرس.
۳. بدست آوردن ریشه، غده، برگ و گل گیاه به منظور تغذیه مانند چغندر قند هویج، کاهو و گل کلم.
۴. تولید غده سیب زمینی برای تهیه نشاسته و ساقه نیشکر برای تولید شکر.
۵. تولید گیاهان روغنی و لیفی برای تهیه مواد خام صنایع تبدیلی در کشاورزی، در هر صورت عملیات برداشت از چیدن محصول تا نگهداری و انبار و ذخیره کردن محصولات را در بر می‌گیرد.

مراحل کشاورزی

مراحل کشاورزی و زراعت بدین شرح است:

کاشت

کاشت شامل فرآیندهای مختلفی می‌باشد که رعایت فرآیندهای مورد نظر موفقیت در کاشت را در پی خواهد داشت.
این فرآیندها شامل:
۱. شخم و آماده سازی مکانیکی و فیزیکی؛
۲. بذرپاشی یا کاشت و استقرار اولیه گیاهان؛
۳. آبیاری و زهکشی یا مدیریت آب و هوا در خاک؛
۴. مصرف کود و نهاده‌های غذایی مورد نیاز گیاهان؛
پس تهیه فیزیکی خوب خاک جزء اولین عوامل مدیریت متناسب آن به شمار می‌رود، انتخاب و توالی گیاهان سازگار یا کشت تناوبی از جنبه‌های مهم دیگر هستند. مهمترین عملیات تهیه فیزیکی خاک توسط شخم صورت می‌گیرد.

داشت

به کلیه عملیاتی که در فاصله جوانه زنی بذر تا برداشت محصول انجام می‌گیرد عملیات داشت گویند.
این عملیات، به عملیات آبیاری، تنک کردن، وجین کردن، سله شکنی، خاک دادن پای بوته‌ها، کود دادن، مبارزه با حشرات و آفات، کنترل آفات و بیماری‌ها، مبارزه با علف‌های هرز تقسیم بندی می‌شوند.

برداشت

پس از اتمام دوره رشد و نمو گیاه، هنگام برداشت محصول فرا می‌رسد.
البته گیاهان را همیشه پس از پایان دوره رشد و رسیدگی کامل برداشت نمی‌کنند و زمان برداشت موقعی خواهد بود که گیاه حداکثر ارزش کیفی و کمی را حاصل نموده و یا به عبارت دیگر مرحله رسیدن فیزیولوژیک فرا رسیده باشد.
چنانچه برداشت محصول دیرتر انجام شود و دقت کافی در طی عملیات برداشت صورت نگیرد معمولاً عملکرد محصول کاهش می‌یابد. پس از چیدن برداشت محصول نیز به علّت ادامه برخی فعالیتهای حیاتی در اندام‌های برداشت شده مثل تنفس یا تبخیر آب چنانچه محصول در شرایط نامناسبی نگهداری یا انبار شود مقداری از مواد ذخیره مواد آلی خود را از دست خواهد داد وحتی ممکن است مورد حمله آفات انباری و برخی بیماریهای قارچی قرار گرفته کمیت و کیفیت محصول دچار نقصان شود.

اهمّیت کشاورزی

کشاورزی یکی از منابع اصلی تغذیه انسان است و یکی از اهرم‌های استقلال اقتصادی هر کشور است، استقلال سیاسی نیز تا حد فراوانی به آن وابسته است. از این رو، دین اسلام به کشاورزی اهمیت فراوانی داده و برای آن ارزش بالایی برشمرده است.
قرآن کریم در باب اهمیّت زراعت و کشاورزی می‌فرماید:
« (نشانه آن، این است که)هنگامی که روی برمی‌گردانند (و از نزد تو خارج می‌شوند)، در راه فساد در زمین، کوشش می‌کنند، و زراعتها و چهارپایان را نابود می‌سازند؛ (با اینکه می‌دانند) خدا فساد را دوست نمی‌دارد.» ^[۱]
طبق آیه فوق نابود ساختن کشاورزی، از بارزترین نوع فساد در زمین است.
علّامه طباطبایی در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:
«از ظاهر این عبارت بر می‌آید که می‌خواهد جمله قبلی یعنی فساد در زمین را بیان کند، و بفرماید فساد و افسادش به این است که حرث و نسل را نابود کند، و اگر نابود کردن حرث و نسل را بیان فساد قرار داده برای این است که قوام نوع انسانی در بقای حیاتش به غذا و تولید مثل است اگر غذا نخورد می‌میرد، و اگر تولید مثل نکند نسلش قطع می‌شود، و انسان در تامین غذایش به حرث یعنی زراعت نیازمند است چون غذای او یا حیوانی است و یا نباتی، و حیوان هم در زندگی و نموش به نبات نیازمند است پس حرث که همان نبات باشد اصل در زندگی بشر است، و بدین جهت فساد در زمین را با اهلاک حرث و نسل بیان کرد، پس معنای این آیه این شد: که او از راه نابود کردن حرث و نسل در زمین فساد می‌انگیزد، و در نابودی انسان می‌کوشد.» ^[۲]
صاحب تفسیر نمونه در باب اهمیّت کشاورزی و زراعت می‌نویسد:
«دامداری و کشاورزی مهمترین بخش تولید زندگی انسان را تشکیل می‌دهد، چرا که می‌دانیم پایه اصلی تغذیه در این دو قسمت نهفته شده، و به همین دلیل رسیدن به حد خودکفایی در قسمت دامداری و کشاورزی نه تنها ضامن استقلال اقتصادی است که استقلال سیاسی نیز تا حد زیادی به آن مربوط است. بنا بر این جای تعجب نیست که تمام ملتهای دنیا کوشش می‌کنند که صنعت کشاورزی و دامداری خود را تا سر حد امکان توسعه دهند و از صنایع مدرن برای این توسعه کمک گیرند.
نیاز به این دو، تا آن حد اساسی است که گاه کشورهای به اصطلاح ابر قدرتی همچون روسیه برای رفع نیازمندی خود در این زمینه ناچار می‌شوند با دادن امتیازهای سیاسی دست نیاز خود را به سوی کشورهایی که درست در قطب مخالفند دراز کنند! و به همین جهت در اسلام و تعلیمات حیات آفرین آن اهمیت فوق العاده زیادی به مساله دامداری و کشاورزی داده شده است و با استفاده از هر فرصت مسلمانان را تشویق به این دو نموده است.» ^[۳]
حضرت نبیّ اکرم(صلّی الله علیه و آله) به کشاورزی و درختکاری آنچنان اهمیت می‌داد که به پیروان خود می‌فرمود: حتی در آستانه نابودی زمین و انقراض عالم هم باید فعالیت کشاورزی کرد: «اگر قیامت بر پا شود و در دست یکی از شما نهالی باشد، اگر بتواند چنان کند که کمی پیش از قیامت آن را بکارد، باید بکارد.» ^[۴]
نهالی بدست تو باشد اگر بدان که رسد از قیامت اثر
اگر می‌توانی تو آن را بکار مکن هیچ فکر سرانجام کار
امام خمینی(رحمة الله علیه) در ضمن تاکیدات عام بر استقلال اقتصادی از طریق گسترش تولید به ویژه تولیدات صنعتی با بهره گیری از آموزه‌های اسلامی، تاکید خاصّی بر تولید محصولات کشاورزی، و بهبود وضعیت کشاورزان و تولید کنندگان بخش کشاورزی داشتند، به طوری که در یکی از بیانات خود می‌فرمایند:
«چقدر برای یک مملکتی عیب و سرشکستگی است که دستش را دراز کند طرف امریکا که گندم بده، کشکول گداییش را باز کند پیش دشمنش و از او بخواهد که رزقش را بدهد. چقدر برای ما سرشکستگی دارد. تا این ملت بنایش را بر این نگذارد که کشاورزیش را تقویت کند و بسازد به آنکه خودش به دست می‌آورد، نمی‌توانیم استقلال پیدا کنیم.» ^[۵]
رهبر معظّم انقلاب آیت الله خامنه‌ای در باب اهمیّت کشاورزی می‌فرماید: «دستگاه کشاورزی برای کشور ما بسیار مهم است؛ چون امنیت غذایی برای کشوری بزرگ، پرجمعیت و دارای هدفهای بلند بسیار مهم است. لذا بخش کشاورزی و دامداری ما یک بخش ویژه و استثنایی است و همه باید برای آن تلاش کنند.» ^[۶]

جایگاه کشاورزان

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است:
« کشاورزان گنجینه‌های مردم هستند. آنان دانه‌های پاکیزه را می‌کارند که خداوند عزّ و جل از زمین می‌رویاند و بیرون می‌آورد و آنان در روز قیامت بهترین مقام را میان مردم و نزدیک‌ترین منزلت را [به خداوند] دارند و با نام و عنوان "مبارک" خوانده می‌شوند.» ^[۷]
«کشاورزان گنج‌های خدا در زمین هستند و در میان کارها هیچ کاری نزد خدا محبوب‌تر از کشاورزی نیست و خداوند هیچ پیامبری را بر نیانگیخت مگر آنکه کشاورز بود، به جز ادریس (علیه السلام) که خیّاط بود.» ^[۸]
گویا در زمان امام صادق (علیه السلام) عده‌ای بر این پندار بودند که کشاورزی امری مکروه است و در نتیجه از انجام آن خودداری می‌نمودند. فردی نزد امام (علیه السلام) می‌آید و از حقیقت امر جویا می‌شود. ایشان در پاسخ به وی چنین می‌فرمایند: «کشاورزی و درختکاری کنید؛ به خدا سوگند! کاری حلال‌تر و پاکیزه‌تر از آن نیست» ^[۹].
کشاورزان مؤمن با کوشش وزحمات طاقت فرسا زمین‌های خشک را آباد کرده و به آن طراوت وزیبایی می‌بخشند؛ ریشه‌های وابستگی را می‌خشکانند و برای کشورخویش استقلال به ارمغان می‌آورند. نا گفته نماند کشاورزان درعین حال که زحمت می‌کشند و محصولات کشاورزی تولید می‌کنند، بایدرضای خدا را فراموش نکنند و حدود و حقوق الهی را در نظر داشته باشند. اگر خدای ناکرده از این امر سرپیچی کنند، ممکن است به بلای الهی دچار شوند و مورد تمسخر فرشتگان قرار گیرند. روزی رسول گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) از جبرئیل پرسید: آیا فرشتگان نیز مانندانسانها گریه می‌کنند و می‌خندند؟ عرض کرد: آری، در مواردی می‌گریند و گاهی از روی تمسخر می‌خندند. یکی از مواردی که ازروی تمسخر می‌خندند، وقتی است که کشاورزی را می‌بینند بیل به دست گرفته تا حدود مزرعه خویش را اصلاح کند و علفهای هرز راببرد، ولی هدفش آن است که مزرعه خویش را تغییر داده، بر زمینش بیفزاید. در اینجا فرشتگان آسمان می‌خندند و می‌گویند: این همه زمینها و باغهای زراعی تو را سیر نکرد، حالا این مقدار اندک سیرت خواهد کرد؟» ^[۱۰]
پس اگر کشاورزان زحمت بکشند؛ حدّ و مرز خویش را نگه داشته، به همسایگان خود تجاوز نکنند یا در مورد آبیاری وتقسیم بندی آن به یکدیگر ستم نورزند و هنگام برداشت، ضمن پرداخت زکات و حقوق الهی، در مورد فقرا کوتاهی نکنند، مشمول رحمتهای بیکران الهی خواهند شد. یکی از خصوصیات بارزکار کشاورزی توجه او به عنایات خداوندی و داشتن توکّل است.
محمّدبن عطیه می‌گوید: از حضرت امام صادق(علیه السلام) در باره معنای آیه «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُون‏؛ و توکّل کنندگان، باید فقط بر خدا توکّل کنند» ^[۱۱]سوال شد، حضرت فرمود: آن کشاورزانند.« ^[۱۲]
آری کشاورز وقتی نهالی را می‌نشاند یا تخمی در زمین می‌پاشد، منتظرنزول رحمت الهی است و همیشه امید وار است زراعتش سر سبز شده، از آفات محفوظ بماند. در نتیجه همیشه به یاد خداست.
جایگاه کشاورزان نزد پیشوایان دین و ائمه مصومین(علیهم السلام) چنان بالا است که پیامبر گرامی اسلام در آخرین لحظات عُمر خویش به یاد کشاورزان بود و به امیرالمومنین علی(علیه السلام) چنین سفارش می‌کند:
«یا علی لا تظلم الفلاحون بحضرتک؛ ای علی کشاورزان نباید در حضور تو مورد ستم قرار گیرند .» ^[۱۳]

تاریخچه کشاورزی

زراعت و کشاورزی، از اولین مشاغل انسان‌ها به شمار می‌رود. ابن‌خلدون می‌گوید: «زراعت، قدیمی‌ترین صنعتی است که انسان برای به دست آوردن آوردن غذا از آن استفاده کرده است.» ^[۱۴]
در احادیث اسلامی نقل شده که شغل کشاورزی از زمان حضرت آدم (علیه السلام) آغاز شده است. امام صادق (علیه السلام) در این زمینه می‌فرماید: «خداوند تبارک و تعالی چون حضرت آدم را پائین آورد؛ او را امر کرد که کشت و زرع کند.» ^[۱۵]
ایشان در جای دیگر می‌فرماید:
«آن روز که آدم ابوالبشر از بهشت به زمین رانده شد و نیاز به غذا و آب پیدا کرد، با حضرت جبرئیل به مشورت پرداخت واز او یاری طلبید. جبرئیل آدم راچنین راهنمایی کرد: «یَا آدَمُ کُنْ حَرَّاثا؛ ای آدم، اگر می‌خواهی نیازمندیهای خود را بر طرف کنی، کشاورز باش و به زراعت بپرداز.» ^[۱۶] این گونه بود که پدر انسانها اولین کشاورز روی زمین شد. نه تنها حضرت آدم بلکه اکثر پیامبران الهی به شغل کشاورزی می‌پرداختند و روزی خود را از همین راه به دست می‌آوردند. روزی یکی از یاران امام صادق(علیه السلام) از ارزش کاردهقانان پرسید: امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: همه پیامبران الهی(علیهم السلام)، جزحضرت ادریس(علیه السلام)، از راه کشاورزی امرار معاش می‌کردند؛ ولی حضرت ادریس(علیه السلام) به کار خیاطی مشغول بود.
از فرمایشات امام صادق(علیه السلام) فهمیده می‌شود که انسان‌ها از اول تاریخ بشریت با امر کشاورزی و زراعت آشنا بوده و بخش عمده‌ای از روزی خود را از طریق کشاورزی کسب می‌کردند.
بی شک انتخاب این شغل و صرف شدن بخشی از عمر پیامبران خدا در این راه نشان از رضایت خدا از کشاورزی دارد و نیز در بالندگی روحی و معنوی خود آنان مؤثر بوده است.
بی شک کشاورزی از اوّلین شغل‌های عالم بود که با کشف آن به ظهور تمدّن کمک زیادی شد، چنان که جواهر لعل نهرو می‌نویسد: « کشف کشاورزی و به دست آوردن غذا از زمین، تغییر عظیمی در حیات بشر به وجود آورد. برای انسان خیلی آسانتر بود که به وسیله کشاورزی غذای خود را از زمین به دست آورد تا این که تمام وقت با اضطراب و نگرانی به دنبال شکار حیوانات باشد.» ^[۱۷]
علاوه بر پیامبران بزرگ الهی، خاتم ایشان حضرت محمّد مصطفی(صلّی الله علیه و آله) نیز در فرصتهای مختلف به کشاورزی و زراعت اقدام می‌کرد.
امامان معصوم ما هم که وارثان انبیای الهی اند، از موقعیتهای به دست آمده استفاده می‌کردند و به باغداری، درختکاری، گُلکاری و ایجاد فضاهای سبز می‌پرداختند.
در زندگی پیشوایان دین و ائمه معصومین (علیه السلام) فرازهایی از اشتغال آنان به امر کشاورزی آمده است که از آن جمله است کاشتن درخت خرما به وسیله پیامبر اکرو(صلّی الله علیه و آله) با همکاری سلمان فارسی ^[۱۸] که تفصیل آن در کتب سیره نقل شده و همچنین در حالات امیرالمومنین علی(علیه السلام) آمده است که آن حضرت باغی در «ینبع» ^[۱۹] داشت و در آنجا با بیل کار می‌کرد و درخت می‌کاشت و در همان محل چشمه‌ای به وجود آورد که دارای آب شیرینی بود و آن را وقف مسافرین و حجّاجی که از آن محل عبور می‌کردند، نمود. ^[۲۰]
در روایت معروفی که «محمد بن منکدر» نقل می‌کند آمده است که امام محمد باقر(علیه السلام) در آن هوای گرم در اطراف مدینه کار می‌کرد و غرق در عرق بود و می‌فرمود:«اگر من در این حال بمیرم در حالی مرگ به سراغ من آمده است که مشغول انجام طاعتی از طاعات خدا هستم.» ^[۲۱]
تشویق و ترغیب پیشوایان معصوم (علیهم السلام) به درختکاری، کشاورزی، بهسازی کشت و... تأثیر شگرفی بر جامعه اسلامی گذاشت و آثار ارزنده‌ای در پی داشت. این کلمات نورانی، شور و شوقی وافر در میان مسلمانان پدید آورد و آنان را به پژوهش، تجربه‌اندوزی و بررسی گسترش کشاورزی، بهسازی کاشت، داشت و برداشت و اصلاح و توسعه انواع درختان واداشت؛ بدان حد که انقلاب کشاورزی عظیمی در جوامع اسلامی پدید آمد و مسلمانان در پرتو سخنان گوهربار حضرات معصومان (علیهم السلام) توانستند دانش ارزنده و سودمندی را در اختیار جهانیان قراردهند.
با گسترش دامنه فتوحات اسلامی سرزمین‌های حاصلخیز بسیاری در اختیار مسلمانان قرار گرفت بخصوص زمین‌های بصره و حیره و اراضی معروف به «سواد» و کُلَّاً منطقه بین النهرین از لحاظ کشاورزی حائز اهمیّت فراوان بود.
از آن جا که رونق و شکوفائی کشاورزی رابطه تنگاتنگی با مسأله آب و آبیاری دارد. مسلمانان از دیرباز به این موضوع عنایت خاصی داشته‌اند و در روایتی از رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله) آمده است:« هر کس درخت موز و یا درخت سدری را سیراب کند گویا مومن تشنه‌ای را سیراب کرده است.» ^[۲۲]
آبیاری زراعت و باغ‌های میوه در میان مسلمانان برای خود قوانین مخصوص داشته است به طوری که در بعضی شهرهای زراعتی اداره مخصوص به نام«دیوان الماء» وجود داشته که آب باغ‌ها و زمین‌های زراعتی زیر نظر این اداره تقسیم می‌شد.
مسلمانان از نظر تولید انواع مختلف محصولات کشاورزی نه تنها خود کفا بودند، بلکه محصولات خودرا به کشورهای مجاور نیز صادر می‌کردند و تمام امکانات خود را در کشت زمین‌ها و ایجاد باغات میوه و فضای سبز به کار می‌بردند.
یکی از مورّخین می‌گوید:
«در اطراف سمرقند به هر کجا نگاه می‌کنیم نقطه‌ای نیست که از آب و آبادانی و سبزی بی نصیب باشد. اگر دو ماه هم مسافرت به طول انجامد هرگز با بیابان روبرو نمی‌شوید.» ^[۲۳]
در بین النهرین، عراق، و سیستان گندم و جو فراوانی به دست می‌آمد و در بسیاری از شهرها انگورهای متنوع به دست می‌آمد. همچنین میوه‌های گوناگونی از قبیل سیب و گلابی و لیمو و نارنج و خرما و هلو و زرد آلو و انواع گلها و ریاحین در بسیاری از شهرها به عمل می‌آمد و هر شهری به میوه‌ای و گلی شهرت داشت.
ابومنصور ثعالبی در وصف سیب غزنه می‌گوید:
تُفاح غزنه نفاع ونفاح کانه الشهد والریحان و الراح
سیب غزنه نافع و نفاح است، چنانستی که شهدی است خشبو و شرابی است گوارا. ^[۲۴]
بر اثر یورش مغول‌ها، باغبانی نیز از رونق افتاد و وضع بدین منوال بود تا آنکه غازان خان تیموری در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری قمری به توسعه کشاورزی پرداخت. در قلمرو او انواع درختان میوه و سبزی‌ها در تمام نقاط کشت می‌شدند و باغبانی آن قدر رونق داشت که از اصفهان انواع میوه به هندوستان و آسیای صغیر واز کرمان خرما به سایر کشورها صادر می‌شد. در این دوره اقلید و سورمق مرکز تولید برگه زردآلو و خراسان ناحیه با ارزشی برای پرورش انواع میوه به شمار می‌آمد. از زمان غازان خان حدود سال ۷۰۰ هجری قمری کتابی به نام کتاب در علم فلاحت و زراعت که نویسنده آن ناشناس است باقیمانده که درسال ۱۳۲۳ هجری قمری توسط عبدالغفارخان نجم‌الدوله با چاپ سنگی منتشر شده‌است. در کتاب مورد اشاره که دارای بخش‌های گوناگون است درباره نگهداری بذرها، غلات و اینکه کدام درخت و گیاه از بذر می‌روید و کدام را باید به صورت نهال کاشت و همچنین خواص انگور و دیگر درختان میوه‌دار و بی‌ثمر، انواع گیاهان تزئینی و کود صحبت شده و به هر گیاهی فصلی اختصاص یافته‌است. نویسنده در این کتاب به مشاهدات تجارب و امتحان خویش در قلمه زدن، پیوند زدن انواع درختان ثمردار و بی بهره و نیز بذرافشانی نهال‌کاری و غرس درختان استفاده کرده و چنین بر می‌آید که به شخصه آزمایش‌های زیادی در کشاورزی انجام داده‌است. دانشمندان این سرزمین در خلال مطالعه درباره ویژگی دارویی گیاهان به امور کاملا فنی نیز می‌پرداختند و دستگاه‌هایی برای بهره برداری از آب تهیه دیدند که از آن جمله می‌توان چرخ چاه خودکار را نام برد. ^[۲۵]
با آغاز فرمانروایی صفویان، بار دیگر کشاورزی در ایران رونق گرفت. هر چند که با وجود تمام کوشش‌ها حتی در زمان شاه عباس نیز به رونق پیش از حمله مغول نرسید. در این دوره در تمام ایران درختان میوه به‌ویژه زرد آلو، به، انار، بادام و انگور کشت می‌شدند. کشت خرما در خوزستان، فارس، کرمان و سیستان انجام می‌شد و خرمای ایران به ویژه خرمای جهرم، بهترین خرمای جهان به شمار می‌آمد و مقدار فراوانی از آن به هندوستان صادر می‌شد. کشت مرکبات و زیتون در مازندران و خوزستان معمول بوده‌است. در این دوره خرمای کرمان، پیاز خراسان، انار یزد و شیراز و نیز پرتقال مازندران به خارج صادر می‌شده است.
از زمان صفویان نیز کتاب‌های کشاورزی متعددی باقی مانده که مهمترین آنها ارشاد الزراعه تالیف فاضل هروی در سال ۹۲۱ هجری قمری است که در سال ۱۳۲۳ هجری قمری توسط عبد الغفارخان نجم الدوله با چاپ سنگی منتشر گشته‌است. ^[۲۶]
بعد از صفویان حکمرانان هر کدام بر حسب قدرت و ضعف خود اثراتی بر روی کشاورزی ایران داشتند که روی هم رفته اثرات منفی بیشتر بود. نخستین جنبش به سوی کشاورزی نوین در زمان صدارت امیرکبیر به وجود آمد. او با وارد کردن انواع بذرهای اصلاح شده با کارشناسان خارجی هم قراردادهایی منعقد ساخت و کشاورزی ایران را به سوی پیشرفت حرکت داد. در اوایل قرن چهاردهم هجری قمری با تاسیس اولین مدرسه کشاورزی ایران به نام مدرسه فلاحت مظفری و وارد کردن سیب زمینی و انواع نهال‌های میوه به خصوص سیب و گیلاس از خارج باغبانی ایران گسترش بیشتری یافت و سپس با ایجاد مدارس متوسطه، عالی و دانشکده‌های کشاورزی موسسه اصلاح و تهیه بذر و نهال و غیره به وضع کنونی در آمد.
ایران در زمینه کشاورزی و باغداری، در خصوص برخی تولیدات دارای رتبه‌های بالایی است. بنا بر آمار سال ۲۰۰۷، این کشور در تولید خیار در جهان دارای مقام دوم، بادام مقام چهارم، سیب مقام پنجم ،گیلاس سوم، انجیر مقام سوم، پسته مقام اول، طالبی مقام چهارم، گردو مقام چهارم، زردآلو مقام دوم، خرما مقام دوم، نخود مقام چهارم، هندوانه مقام پنجم، می‌باشد. ^[۲۷]

اقسام کشاورزی

کشاورزی را از منظر فقهی می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

کشاورزی واجب

فقها و علمای اسلام در این زمینه می‌فرمایند: « کسب و کار و تلاش برای زندگی از طریق تجارت و زراعت
(کشاورزی) و صنعت و مانند آن برای کسانی که مخارج همسر و فرزند خود را ندارند واجب است، همچنین برای
حفظ نظام و تأمین احتیاجات جامعه اسلامی.» ^[۲۸]

کشاورزی مستحب

روایات فراوانی بر استحباب کشاورزی دلالت دارد و انسان‌ها را به این کار دعوت کرده است. از جمله روایت محاسن از امیر المومنین علی (علیه السلام): «بر شماست که به تربیت گوسفند و کشاورزی بپردازید که رفت و آمد هر دو خیر و برکت است» ^[۲۹]
علمای اسلام در باب استحباب کشاورزی می‌فرمایند: « کسب و کار و تلاش برای زندگی از طریق تجارت و زراعت و صنعت و مانند آن برای کسانی که مخارج همسر و فرزند خود را ندارند واجب است، همچنین برای حفظ نظام و تأمین احتیاجات جامعه اسلامی، و در غیر این صورت، مستحبّ مؤکّد است، مخصوصاً برای کمک به فقرا و یا وسعت بخشیدن به زندگی خانواده.» ^[۳۰]
بنابراین، فقهای شیعه، در راستای روایت‌های متعددی که در باره فضیلت زراعت و کشاورزی نقل شده است، حکم به مستحبّی بودن شغل زراعت و کشاورزی داده‌اند. ^[۳۱]

کشاورزی حرام

کشاورزی زمانی حرام است که کشاورز محصولی را به نیّت استفاده حرام از آن بکارد که به چند مورد اشاره می‌شود:
الف: کشت انگور و جو به نیّت ساختن شراب و فُقّاع، حرام است. ^[۳۲]
ب: کشت خشخاش برای به وجود آوردن مواد مخدر.
استفتاء:
کاشت و پرورش گیاهانی از قبیل خشخاش، شاهدانه هندی، کویحا و .. که از آنها تریاک، هروئین، مورفین و حشیش و کوکائین گرفته می‌شود چه حکمی دارد؟
جواب:
کاشت و پرورش این نوع گیاهان که بر خلاف مقرّرات نظام جمهوری اسلامی می‌باشد جایز نیست. ^[۳۳]

محصولات عمده کشاورزی

محصولات عمده کشاورزی با توجه به نوع آن، به دو قسم دسته‌بندی می‌شود:

محصولات غذایی

۱. غلات (گندم، برنج، جو و ذرّت):
۲. حبوبات:
حبوبات شامل لوبیا، عدس، ماش، باقلا و غیره می‌باشد که در تمام کشور کم و بیش کشت می‌شود.
۳. سبزیجات:
سبزیجات مانند کاهو، اسفناج، سیر، پیاز، هویج، گوجه فرنگی، تره، جعفری، نعناع و غیره، با توجه به تنوع آب و هوا در کشور، در بیشترِ فصلهای سال، قابل کشت و بهره‌برداری است.
۴. میوه جات:
به خاطر شرایط آب و هوای کشور، جنس خاک و وسعت ایران، انواع گوناگون میوه به عمل می‌آید که عمده‌ترین آنها به شرح زیر است: پرتقال، نارنگی، سیب، زردآلو، بادام، قیسی، گلابی، آلو، گیلاس، شلیل، انجیر، انار، آلبالو، توت، به، ازگیل. طبق آمار ارائه شده، حدود هفتصد هزار هکتار اراضی ایران را درختان میوه پوشانده که محصول آن دو میلیون تن برآورد می‌شود.

نباتات و گیاهان عمده صنعتی

برخی از نباتات و گیاهان صنعتی عبارتند از:
۱. پنبه:
پنبه از جمله کالاهای استراتژیکی محسوب می‌شود که دارای مصارف گوناگونی است. از الیاف پنبه ماده اولیه صنایع نساجی، از پنبه دانه ماده اولیه صنایع تولید کننده روغن گیاهی، از کنجاله پنبه در دامداریها و از ساقه بوته پنبه به عنوان مواد اولیه صنایع چوب استفاده می‌شود. از الیاف پنبه به دست آمده در واحدهای مختلف پتوبافی، حوله بافی، فرش ماشینی، قالیبافی، کشبافی، ریسندگی، نساجی و... استفاده می‌شود.
کشت پنبه در ایران به سالهای قبل از میلاد برمی گردد که در گذشته به (پشم سفید) معروف بود.
از آنجا که این گیاه صنعتی در مناطق گرمسیری که درجه حرارت آن در تابستان بین ۲۵ تا ۳۰ درجه بالای صفر و دارای خاک رسی شنی باشد، قابل رشد است ، در بیشتر نواحی ایران قابل کشت می‌باشد.
۲. چغندر قند:
ورود بذر چغندر به ایران تاریخ مشخصی ندارد، ولی آنچه مسلّم است بیش از نیم قرن است که در ایران کشت می شود. نواحی نیمه خشک و خشک معتدل که باران سالانه آن حدود ۳۰۰ میلیمتر بوده و آب کافی برای آبیاری داشته باشد، بهترین مناطق کشت چغندر را تشکیل می دهد. در حال حاضر، چغندر قند در استانهای خراسان، فارس، اصفهان، کرمانشاه، همدان و آذربایجان کشت می شود که شامل حدود ۱۷۰ هزار هکتار زمینهای مزروعی کشور را شامل می شود. استان خراسان با پانزده هزار هکتار زمین زیر کشت چغندر قند، مقام اول را در بین تولید کنندگان این محصول دارد.
۳. نیشکر:
نیشکر از جمله نباتات صنعتی است که در نواحی (گرم و مرطوب) و (معتدل و مرطوب) کشت می شود. زراعت کشت نیشکر در ایران از زمان اشکانیان بویژه ساسانیان در خوزستان رواج پیدا کرد. استان خوزستان، رتبه اول تولید کنندگان نیشکر در ایران را داراست که با تأسیس کارخانه تصفیه نیشکر در هفت تپه، تولیدات روزانه شکر رو به فزونی می‌باشد. ^[۳۴]

آمار محصولات کشاورزی در کشور

سطح محصولات زراعی

در سال زراعی۹۳ ۱۳۹۲ سطح محصولات زراعی۸۴, ۱۱میلیون هکتار بوده که سطح مربوط به غلات۲۱, ۷۲ در صد، حبوبات۹۴, ۶درصد، محصولات صنعتی۲۱, ۴ در صد، سبزیجات۲۳, ۴ درصد، محصولات جالیزی۹۲, ۲ در صد، نباتات علوفه‌ای۶۱, ۸ و سایر محصولات۸۶, ۰ درصد بوده است که بیشترین سطح مربوط به گندم۲۰, ۵۱ درصد، جو۴۷, ۱۴ درصد، یونجه۴۱, ۵ درصد، شلتوک ۵۵, ۴ درصد، نخود۴۶, ۴ درصد و ذرّت دانه‌ای۹۷, ۱ درصد بوده است.
یعنی۸۲ درصد از سطح برداشت محصولات زراعی متعلّق به محصول مزبور است. ^[۳۵]

میزان تولید

در سال زراعی۹۳۱۳۹۲ تقریباً ۰۷, ۷۴ میلیون تن از انواع محصولات زراعی تولید شده است که غلات ۷۰, ۲۳ درصد، حبوبات ۸۳, ۰درصد، محصولات صنعتی۰۲, ۱۶ دصد، سبزیجات ۸۷, ۲۱ درصد، محصولات جالیزی۵۰, ۱۲ درصد، نباتات علوفه‌ای۸۹, ۲۴ درصد و سایر محصولات۱۹, ۰ درصد بوده است که بیشترین تولید مربوط به گندم۲۸, ۱۴ درصد، ذرّت علوفه‌ای۲۴, ۱۳ درصد، نیشکر۸۹, ۸ درصد، گوجه فرنگی۴۳, ۸درصد، یونجه۸۸, ۷ درصد، سیب زمینی۷۳, ۶ درصد، چغندر قند۳۹, ۶ درصد، هندوانه۴۱, ۵ درصد و جو۹۹, ۳ درصد بوده است. بنابر این بالغ بر ۷۵ درصد از کلّ تولیدات زراعی مربوط به ۹ محصول عنوان شده می‌باشد.
در این سال زراعی، استان خوزستان با ۸۵, ۸ درصد در سطح برداشت محصولات زراعی، بیشترین سطح برداشت شده را نسبت به استان‌های دیگر به خود اختصاص داده است و استان‌های کرمانشاه با ۸۷, ۶ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. کمترین سطح محصولات زراعی با۳۶, ۰ درصد متعلّق به استان البرز بوده است.

فصل دوم: کشاورزی در قرآن کریم و روایات اسلامی

کشاورزی در قرآن کریم

با بررسی قرآن کریم به این نتیجه می‌رسیم که این کتاب الهی با لحن تشویق‌آمیزی از موضوع کشت و زرع سخن به میان آورده و منافع آن را اعم از منافع غذایی و پوششی بر می‌شمرد. قرآن مجید در سوره هود، با اشاره به آفرینش زمین و نعمتهای فراوانی که خداوند متعال در اختیار انسان قرار داده است، انسانها را به آباد کردن زمین فرمان داده می‌فرماید: «هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فیها؛ اوست که شما را از زمین پدید آورد و خواست که آبادانش دارید.» ^[۳۶]
حضرت امیر المومنین علی(علیه السلام) در تفسیر این آیه شریفه می‌فرماید: «خداوند سبحان اعلام کرد که مردم را به آبادانی امر کرده است تا این مطلب سبب گذران زندگیشان شود؛ به این نحو که از زمین، دانه‌ها و ثمره‌ها و نظیر آنها از اموری که خداوند برای مَمَر زندگی قرار داده است، بِروید.» ^[۳۷]
این چنین خداوند سبحان مردم را به آبادانی امر کرده تا این مطلب سبب گذراندن زندگی انسان‌ها شود؛ به این صورت که از زمین، دانه‌ها و ثمره‌ها و نظایر آنها از اموری که خداوند برای مَمَر زندگی قرار داده است، استفاده کرده و از این نعمات بهره مند شوند.
نکته کلیدی و اساسی این است که خداوند خود را زارع و رویاننده گیاهان و محصولات کشاورزی معرفی کرده و انسان‌ها را به تدبّر در این مساله فراخوانده و می‌فرماید:« أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُون‏؛ آیا شما آن را می‌رویانید یا ما می‌رویانیم؟!» ^[۳۸]
صاحب تفسیر نمونه در شرح آیه فوق می‌نویسد: «این خداوند است که در درون دانه یک سلول زنده بسیار کوچک آفریده که وقتی در محیط مساعد قرار گرفت در آغاز از مواد غذایی آماده در خود دانه استفاده می‌کند، جوانه می‌زند، و ریشه می‌دواند، سپس با سرعت عجیبی از مواد غذایی زمین کمک می‌گیرد، و دستگاه‌های عظیم و لابراتوارهای موجود در درون گیاه به کار می‌افتد و غوغایی برپا می‌کند ساقه و شاخه و خوشه را می‌سازد و گاه از یک تخم صدها یا هزاران تخم برمی‌خیزد. دانشمندان می‌گویند: تشکیلاتی که در ساختمان یک گیاه به کار رفته از تشکیلات موجود در یک شهر عظیم صنعتی با کارخانه‌های متعددش شگفت‌انگیزتر و به مراتب پیچیده‌تر است.» ^[۳۹]
در یک آیه حضرت ابراهیم از بی آب و علف بودن و عدم امکان کشاورزی در سرزمینی که خانواده خود را ساکن کرده، شکوه می‌کند و زندگی در سرزمین بی گیاه و بدون کشاورزی را دشوار و همراه با مشکلات زیاد می‌داند و می‌فرماید: «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی‌آب و علفی، در کنار خانه‌ای که حرم توست، ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند؛ تو دلهای گروهی از مردم را متوجّه آنها ساز؛ و از ثمرات به آنها روزی ده؛ شاید آنان شکر تو را بجای آورند». ^[۴۰]
بی شکّ آیاتی که درباره کشاورزی می‌باشند، فراوان هستند و تفسیر و تبیین تمامی آنها مفصّل و طولانی خواهد شد، امّا به طور کلّی از این آیات چنین بر می‌آید که کشاورزی و کشاورزان مورد عنایت خدای تعالی می‌باشند.

خصوصیات کشاورزی در روایات اسلامی

اگر به مجامع حدیثی و منابع روایی مراجعه شود، بی شک در باره کشاورزی و زراعت و باغداری، روایات فراوانی از پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) به چشم خواهد خورد که در آنها به بیان فضیلت‌ها و خصوصیات این کار توجّه شده است که در این جا به طور خلاصه به چند خصوصیت اشاره می‌شود:

گرانبهاترین گوهر نایاب

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «الْکِیمِیَاءُ الْأَکْبَرُ الزِّرَاعَةُ؛ زراعت گرانبهاترین گوهر نایاب است.» ^[۴۱]
به راستی چرا پیشوایان مذهب ما این همه در موردکشاورزی تاکید کرده‌اند؟ شاید تاکید ایشان به این علت باشد که ادامه حیات و زندگی هر انسانی به تغذیه وابسته بوده، تغذیه نیز در گرو کار کشاورزی است. نه تنها زندگی فردی هر شخص، بلکه زندگی اجتماع و یک ملت هم به چگونگی تولیدات و محصولات کشاورزی آن جامعه وابسته است. هر جامعه‌ای که بخواهد مستقل و آزادزندگی کند و سر نوشت خودش را با دست خود رقم بزند، باید درکشاورزی استقلال داشته و بتواند محصولات مورد نیازش را خودش تولید کند; زیرا خود کفایی و استقلال هر ملتی در گرو پیشرفت تولیدات کشاورزی آن ملت است. افزون بر این، رسیدن به اهداف عالی معنوی و مقامات بلند عرفانی نیز در گرو تامین نیازهای جسمانی انسان است. حضرت رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله) فرمود:« بار خدایا، به نان ما برکت عنایت فرما و فاصله‌ای میان ما و آن ایجاد نفرما. اگر نان نباشد، ما نمی‌توانیم روزه بگیریم، نماز بخوانیم و واجبات الهی را به جای آوریم.» ^[۴۲]با توجه به این نکات معلوم می‌شود کشاورزی مهمترین عامل پیشرفت هر جامعه است و مردمی که نتوانند نان سفره خویش را تامین کنند، هرگز روی خوشبختی واستقلال را نخواهند دید.
امیر المومنین علی(علیه السلام)فرمود:« از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) سوال شد: کدام ثروت بهتر است؟ فرمود: زراعتی که صاحبش آن را بدست خود کشته و شایسته اش نموده و به هنگام درو زکات آن را پرداخته است.» ^[۴۳]

کشاورزی سفره‌ای گسترده

کار کشاورزی تولید محصولاتی است که به مصرف تمام افرادجامعه می‌رسد و هرکس از آن بهره‌ای می‌برد. در واقع زراعت سفره‌ای گسترده است که، علاوه بر انسانها، حیوانات آسمان و زمین هم ازآن بهره مند می‌شوند. امام باقر(علیه السلام)در این مورد از پدر بزرگوارش نقل می‌کند که فرمود: «کشاورزی، بهترینِ کارهاست. دانه را می‌کاری و نیکوکار و بدکار، از آن می‌خورند: نیکوکار، هر مقدار که چیزی بخورد، برای تو آمرزش می‌طلبد، و بدکار ، هر آنچه او از آن می‌خورد، لعنتش می‌کند. و چارپایان و پرندگان هم از آن می‌خورند». ^[۴۴]

حلال‌ترین و پاکیزه‌ترین کارها

امام صادق(علیه السلام) حلال‌ترین و پاکیزه‌ترین کارها را کشاورزی، درختکاری و باغداری می‌داند و می‌فرماید: «کار کشاورزی و باغداری بکوشید و درخت بکارید، به خدای سوگند در کارهای جسمی هیچ کاری سودمندتر و پاکیزه تر از این نیست که محیط زندگی و شهر خویش را سر سبز و پر طراوت سازید.» ^[۴۵]

بهترین ثروت

چنانکه گذشت، کشاورزی بزرگ‌ترین کیمیاست و خداوند متعال برای پیامبرانش از میان کارها، کشاورزی را انتخاب نموده است. انسانها از روزگار قدیم به ارزش اقتصادی کشاورزی پی‌برده‌اند؛ چرا که اوّلاً کشاورزی است که توان برآورده نمودن بخش عظیمی از این نیازها را داراست، و ثانیاً سرمایه اولیه آن جز آب و خاک نیست و هرگاه تلاش و همّت بشر بدان افزوده شود، زمینه دست‌یابی به محصولات ارزشمند آن بیش‌تر فراهم است. این مطلب همان سخن گهر بار امام صادق(علیه السلام) است که فرمود: «مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ؛ هر کس آب و خاک داشته باشد و باز نیازمند باشد، از رحمت خداوند بدور است.» ^[۴۶]

صدقه بودن محصولات کشاورزی

پیامبر گرامی اسلام فرمود: « هیچ مسلمانی نیست که درختی را در زمین بنشاند یا زراعتی را کشت کند، و انسان یا پرنده یا چرنده‌ای از آن بخورد، مگر اینکه برای او صدقه‌ای محسوب شود.» ^[۴۷]

آداب کشت و زرع

دین مبین اسلام برای تمام مراحل کشاورزی و شیوه‌های آن آموزه‌های تربیتی و آموزشی دارد که در این جا به برخی از آداب کشت و زرع در اسلام اشاره می‌شود:

رو به قبله بودن

امام صادق (علیه السلام) فرمود: «هر گاه خواستی زراعت کنی ، مشتی از بذر را بگیر ، رو به قبله بِایست و سه بار بگو: «آیا آنچه را کِشت می‌کنید، ملاحظه کرده‌اید؟ آیا شما آن را [ بی یاری ما ]می‌کارید ، یا ماییم که زراعت می‌کنیم؟». آن گاه سه بار می‌گویی: «بلکه خداست که می‌کارد». سپس بگو: «خدایا! آن را دانه‌ای بابرکت قرار ده و به ما در آن ، سلامت بخش» . آن گاه آن مشت [بذر] را که در دست توست ، به مزرعه بیفشان.» ^[۴۸]
آری! کشاورز باید از همان ابتدا به یاد داشته باشد که نتیجه کار وی، تنها و تنها در دست خداست و بدون خواست و اراده او امری محقق نخواهد گشت. به همین دلیل است که در روایات یکی از مصادیق آیه «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُون‏؛ و توکّل کنندگان، باید فقط بر خدا توکّل کنند» ^[۴۹] کشاورزان دانسته شده‌اند.
در روایتی دیگر از صادق آل محمد (علیهم السلام) نقل شده است: «هر گاه خواستی بذر بیفشانی این دعا را بخوان:
«اللَّهُمَّ قَدْ بَذَرْتُ وَ أَنْتَ الزَّارِعُ فَاجْعَلْهُ حَبّاً مُتَرَاکِمَاً؛ بار الها! من بذر افشاندم در حالی که تو رویاننده و به ثمر نشاننده‌ای پس آن را دانه‌های انبوه و پر محصول قرار ده» ^[۵۰]

پرهیز از بذرپاشی و میوه‌چینی در شب

در گذشته رسم بود تا کشاورزان در روز بذر بپاشند و در روز برداشت محصول نمایند تا سایرین متوجه شوند. این امر دو مزیت داشت: اوّل آنکه سایرین متوجه می‌شدند محصول آنان آماده است و برای دریافت آن تسریع می‌نمودند. دوّم اینکه اگر کسی نیازمند بود نزد کشاورز و باغدار آمده و اندکی قوت برای خود و خانواده‌اش به عنوان صدقه از وی دریافت می‌نمود. در روایات نیز آثار و برکات فراوانی برای دادن صدقه به نیازمندان آورده شده است. لکن برخی از کشاورزان برای آنکه مبادا کسی متوجه برداشت و کاشت محصول آن‌ها شده و درخواست کمک به سویشان نیاورد شبانه به این کار اقدام می‌کردند. این عمل، امری بسیار ناپسند از سوی امامان (علیهم السلام) دانسته شده و از یاران خویش خواسته‌اند، از این کار اجتناب نمایند. روایت زیر از امام صادق (علیه السلام) به خوبی موضع ائمه (علیهم السلام) در این مسئله را روشن می‌سازد:
امام صادق(علیه السلام) فرمود: « شبانه میوه‌چینی، درو، قربانی و بذرافشانی نکن، چرا که اگر چنین کنی قانع و معتر نزد تو نیایند. راوی گوید: پرسیدم قانع و معتر کیانند؟ فرمودند: قانع کسی است که به عطایت راضی می‌شود و معتر رهگذری است که از تو کمک می‌خواهد...» ^[۵۱]

فصل سوم: عوامل رشد کشاورزی

دو عامل اساسی در رشد و توسعه محصولات کشاورزی وجود دارد که عبارتند از:
۱. عوامل معنوی؛
۲ عوامل طبیعی.

عوامل معنوی رشد کشاورزی

قرآن کریم اصلی‌ترین عامل نزول برکات الهی را، ایمان و تقوای الهی می‌داند و می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏؛ و اگر مردمی که در شهرها و آبادیها زندگی دارند ایمان بیاورند و تقوی پیشه کنند برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشائیم‏» ^[۵۲]
طبق آیه فوق، بزرگترین عامل معنوی رشد و افزایش محصولات کشاورزی، ایمان و تقوای الهی است.
در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی به برخی از مصادیق تقوا، که در رشد و افزایش محصولات کشاورزی تأثیر دارد اشاره شده که عبارتند از:

پرداخت زکات

از جمله مسائل شرعی که در امر کشاورزی و زراعت مبتلا به است، پرداخت زکات غلات(گندم، جو، خرما و کشمش) می‌باشد.
روایات فراوانی وجود دارد که بیانگر فواید پرداخت زکات غلات بر محصولات کشاورزی است.
امام باقر(علیه السلام) در این زمینه می‌فرماید : « الزَّکَاهُ تَزِیدُ فِی الرِّزْق ؛ زکات موجب زیادی رزق و روزی می‌شود» ^[۵۳]
امام باقر(علیه السلام) در جای دیگر می‌فرماید:
«در کتاب امیر المومنین علی(علیه السلام) دیدم که پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) فرمود: هرگاه مردم از پرداخت زکات خودداری کنند، زمین برکات خود از زراعت و میوه‌ها و معادن دریغ می‌ورزد.» ^[۵۴]
در خاطرات کودکی حضرت آیۀ الله العظمی سید محمود شاهرودی(ره) می‌خوانیم: کشاورزان منطقه [قلعه آقا عبدالله شاهرود] دو سال پیاپی در بند ملخها گرفتار آمده بودند. آشکار شدن آثار این آفت در ماه‌های آغازین سال سوم آنها را در نگرانی فرو برد. سران آبادی در سرای «سید علی» گرد هم آمدند تا راه‌های مبارزه با ملخها را بررسی نمایند. هریک از آنها به فراخور تجربه خویش راهی پیشنهاد کرده، درباره آن سخن گفتند؛ چون گفتگوها به بن‌بست رسید، سید محمود یکباره برخاست و گفت: «همه به خداوند روی آورید و بر پرداخت زکات مالتان پیمان ببندید تا پروردگار آفت را از مزارعتان دور سازد و باران رحمت خویش را بر شما فرو ریزد.» این سخن بزرگ که از کودکی خردسال بعید می‌نمود، کشاورزان نگران را به خودآورد. همه پیمان بستند که اگر آفات از کشت‌زارشان دور شود و کشتهایشان به بار نشست، زکات بپردازند و چنین شد. ^[۵۵]

اهمّیت پرداخت زکات

در اهمیّت زکات همین بس که اگر مسلمانان زکات اموال خویش را به طور صحیح و کامل بپردازند، هیچ فرد فقیر و محرومی در سرتاسر کشور اسلامی باقی نخواهد ماند.
در حدیثی از امام صادق( علیه السلام ) می‌خوانیم : «اگر همه مردم زکات اموال خود را بپردازند، مسلمانی فقیر و نیازمند، باقی نخواهد ماند... و مردم، فقیر، محتاج، گرسنه و برهنه نمی‌شوند، مگر به خاطر گناه ثروتمندان!» ^[۵۶]

احکام شرعی زکات

۱. وجوب زکات غلّه:
زکات غلّات اربعه ( گندم ، جو ، خرما و کشمش ) از واجبات عبادی و اقتصادی است؛ از این رو ، هنگام ادای آن قصد تقرب به خدا شرط صحت است.
وجوب پرداخت زکات غلات در دین اسلام از جمله فروعی است که تمام فِرق اصلی اسلامی بر آن اتفاق نظر دارند.
زکات سایر غلّات ( برنج ، نخود ، عدس و ...) به عقیده فقهای شیعه مستحب است نه واجب .
در مقنعه شیخ مفید آمده است:
«زکات سایر حبوباتی که از زمین می‌روید و قابل پیمانه است، به میزان یک دهم و یک بیستم، درست مانند زکات گندم و جو پرداخت می‌شود، ولی به عنوان مستحب مؤکّد، نه فریضه واجب.» ^[۵۷]
«سُلت» که دانه است به نرمی گندم و خاصیت جو دارد زکات ندارد، ولی«عَلَس» که مثل گندم است و خوراک مردمان صنعا می‌باشد زکاتش بنابر احتیاط واجب باید داده شود. ^[۵۸]
استفتاء:
آیا پرداخت مالیات در نظام جمهوری اسلامی از وجوه شرعیّه کفایت می‌کند؟
جواب: مالیات مانند سایر هزینه‌های کسب وکار است و جای وجوه شرعیّه را نمی‌گیرد. ^[۵۹]
۲. شرایط وجوب زکات غلّه:
زکات در غلّات چهارگانه (گندم، جو، خرما و کشمش) در صورتی واجب است که دو شرط ذیل فراهم باشد: الف: نصاب ؛ زکات گندم و جو و خرما و کشمش وقتی واجب می‌شود که به مقدار نصاب برسند و نصب آنها ۲۸۸ من تبریز و ۴۵ مثقال کم است که ۸۴۷ کیلو و ۲۰۷گرم می‌شود. ^[۶۰]
مسأله:
اگر وزن گندم و جو و خرما و کشمش موقعی که تر است به ۲۸۸ من و ۴۵ مثقال کم برسد و بعد از خشک شدن کمتر از این مقدار شود، زکات آن واجب نیست. ^[۶۱] ب: مالکیّت ؛ یعنی باید قبل از تعلّق زکات به محصول ، اصل درختها یا زراعت ملک شخص باشد و تحقّق مالکیّت هم یا به واسطه کاشتن است، مانند کشت گندم و جو یا به وسیله نقل و انتقال مثل خریدن و هدیه گرفتن و مانند آن مثل اینکه کسی درخت خرما و تاک انگور را قبل‌از رسیدن خرما و انگور، بخرد وهمچنین اگر تنها میوه را بر روی درخت، (بدون خود درخت) قبل از وقت تعلّق زکات به آن بخرد، بازهم مالکیّت تحقّق پیدا می‌کند.
۳. زمان وجوب زکات غلّه:
بنابر قول مشهور فقیهان، زمان تعلّق زکات به گندم و جو هنگام بسته شدن دانه و به خرما هنگام زرد یا قرمز شدن و به انگور هنگام غوره شدن آن است. مقابل مشهور، قول برخی است که زمان تعلّق زکات را هنگام صدق عنوان گندم، جو، خرما و انگور دانسته‌اند. ^[۶۲]
مسأله: اگر پیش از دادن زکات از انگور بعد از کشمش شدن، و خرما بعد از تمر شدن و جو و گندم بعد از صدق اسم، که زکات آنها واجب شده، خود و عیالاتش بخورند، یا مثلاً به فقیر بدهد، باید زکات مقداری را که مصرف کرده بدهد. ^[۶۳]
۴. مقدار زکات غلّه:
مقدار زکات غلات در صورتی که با آب باران ، نهر و مانند آن آبیاری شود ، یک دهم و اگر با دَلو ، ریسمان ، شتر آب‌کش، دولاب، ماشین آلات و مانند آن آبیاری گردد، یک بیستم است و اگر به هر دو روش صورت گیرد، حکم روش بیشتر جاری است و در صورت تساوی دو روش، زکات آن یک دهم از نصف محصول و یک بیستم از نصف دیگر محصول خواهد بود. ^[۶۴]
اگر شک کند که آبیاری با آب باران شده یا آبیاری به دلو، بیست یک بر او واجب می‌شود. ^[۶۵]
استفتاء نخست: شخصی زمین زراعتی انگور دارد و نحوه آبرسانی این زمین چنین است که استخر بزرگی را ساخته‌اند و آب را از چشمه هدایت می‌کنند به داخل این استخر و بعد بوسیله لوله کشی به درختان آب رسانی می‌کنند. چنین اشخاصی باید زکات را یک بیستم حساب کنند یا یک دهم؟
جواب: در فرض سوال مقدار زکات یک دهم است. ^[۶۶]
استفتاء دوّم: ر روستای ما گندم بیشتر با آب چاه آبیاری می‌شود البته تا عید با آب باران آبیاری می‌شود حکم زکات ما چگونه است؟ مثلاً در ۴۰ تن گندم چقدر باید زکات داد؟
جواب: به نسبتی که با آب چاه آبیاری شده، یک بیستم و به نسبتی که با آب باران آبیاری شده، یک دهم؛ بنابراین اگر نصف با آب باران آبیاری شده و نصف با آب چاه آبیاری شده باشد، زکات چهل تن گندم، سه تن گندم می‌شود. ^[۶۷]
۵. کسر هزینه‌های کشت:
مخارجی را که برای گندم و جو و خرما و انگور گرده است حتّی مقداری از قیمت اسباب و لباس را که به واسطه زراعت کم شده، می‌تواند از حاصل کسر کند. و چنانچه پیش از کم کردن اینها به ۲۸۸ من و ۴۵ مثقال کم برسد، باید زکات باقیمانده آن را بدهد. ^[۶۸]

انفاق

از جمله مسائلی که موجب برکت و افزایش محصولات کشاورزی می‌شود، انفاق بخشی از محصولات در راه خداست.
قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «ما آنها را آزمودیم، همان گونه که «صاحبان باغ» را آزمایش کردیم، هنگامی که سوگند یاد کردند که میوه‌های باغ را صبحگاهان (دور از چشم مستمندان) بچینند. و هیچ از آن استثنا نکنند؛ امّا عذابی فراگیر (شب هنگام) بر (تمام) باغ آنها فرود آمد در حالی که همه در خواب بودند، و آن باغ سرسبز همچون شب سیاه و ظلمانی شد! صبحگاهان یکدیگر را صدا زدند، که بسوی کشتزار و باغ خود حرکت کنید اگر قصد چیدن میوه‌ها را دارید! آنها حرکت کردند در حالی که آهسته با هم می‌گفتند: مواظب باشید امروز حتی یک فقیر وارد بر شما نشود! (آری) آنها صبحگاهان تصمیم داشتند که با قدرت از مستمندان جلوگیری کنند. هنگامی که (وارد باغ شدند و) آن را دیدند گفتند: «حقّاً» ما گمراهیم!» ^[۶۹]
خداوند در آیه فوق، بحث انفاق در کشاورزی را مطرح می‌کند و سرنوشت گروهی را بیان می‌کند که از محصولات باغ خود به فقرا انفاق نمی‌کردند در نتیجه محصولات آن‌ها ازبین می‌رود. در شرایطی که اگر انفاق می‌کردند خداوند به کشاورزی آن‌ها برکت می‌داد.

دعا

یکی از عوامل معنوی در افزایش برکات الهی در محصولات کشاورزی، دعا کردن هنگام بذر افشانی است که در باب آداب کشت و زرع ذکر شد.
در روایتی نقل شده: «دعا برای دفع کرم‌هایی که خربزه و زراعت را می‌خورد، بر روی چهار نی یا چهار تکه کاغذ دعای زیر نوشته می‌شود و در چهار گوشه مزرعه بر روی چهار نی قرار داده می‌شود. آن دعا این است: ای کرم‌ها، ای جنبنده‌ها، حشرات و حیوانات، از این زمین و از این کشتزار به خرابه‌ها روید، همان‌گونه که یونس از شکم ماهی خارج شد. اگر بیرون نروید، شعله‌هایی از آتش یا سرب گداخته به‌سوی شما می‌فرستم و یاری نمی‌شوید.
«آیا کسانی را که از بیم مرگ از سرزمین خود خارج شدند در حالی که هزاران نفر بودند، مشاهده نکردی؟ آن‌گاه خداوند به آنان گفت: بمیرید، پس مردند.»
«از آن بیرون رو که تو رانده شده‌ای.»
«پس از آنجا ترسان و منتظر بیرون رفت.»
«پاک و منزه است کسی که شبانه بنده‌اش را از مسجدالحرام به مسجدالاقصی حرکت داد.»
«روزی که قیامت را مشاهده می‌کنند، گویا جز یک بعداز ظهر و یا پیش‌ازظهری [در دنیا] درنگ نکرده‌اند.»
«آنان را از باغ‌ها و چشمه‌ها و کشتزارها و جایگاه‌های زیبا و نیکو و نعمت‌هایی که در آن شادمان و خندان بودند، بیرون کردیم.»
«آسمان و زمین بر آنان گریه نکرد و به آنان فرصت داده نشد.»
«از آنجا فرود آی، تو نمی‌توانی در آنجا تکبّر ورزی.»
«بیرون رو؛ زیرا تو از خواران و ذلیلان هستی.»
«با حالت نکوهیده و رانده شده از آنجا بیرون رو.»
«حتماً سپاهیانی بر آنان فرود می‌آوریم که توان رویارویی با آن را نداشته باشند و آنان را از آن سرزمین با خواری و زبونی بیرون می‌کنیم.» ^[۷۰]

عوامل طبیعی رشد کشاورزی

خاک

خاک خوب و مناسب در کشاورزی و زمین مناسب باعث می‌شود، محصولات خوبی برداشت شود.
خاک عنصری است که به ظاهر بی ارزش می‌نماید و بسیاری از آدمیان منزلت واقعی آن را درک نمی‌کنند، چرا که بی هیچ منتّی در اختیار آنان نهاده شد و هر گونه بخواهند، در آن تصرّف می‌کنند. امّا حقیقت چیز دیگری است. خاک مایه همه چیزهایی است که نیاز انسان را بر می‌آورند. چرا که بستر اصلی کشت و کار و مادّه همه محصولات کشاورزی خاک است. سبزه‌ها، میوه‌ها، دانه‌ها و گیاهان از این موجود سودمند حیات می‌گیرند و از دامنه آن بر می‌خیزند.
امام باقر(علیه السلام) از پدر بزرگوارشان نقل کرده که امیرالمومنین علی(علیه السلام) پیوسته می‌فرمود:
«مَنْ وَجَدَ مَاءً وَ تُرَاباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ؛ هر کس آب و خاکی داشته و با این حال نیازمند باشد، خداوند او را از رحمت خود دور می‌کند.» ^[۷۱]
این روایت افزون بر اشاره به اهمیّت آب و خاک، نشان می‌دهد که خداوند بر آب و خاک برکات و آثاری نهاده که اگر دولت‌ها مدیریتی صحیح درباره آنها اعمال و از آنها استفاده بهینه کنند، فقر و فلاکت از جامعه رخت بر خواهد بست.
در کلام امام صادق(علیه السلام) به مفضّل آمده است: « یکی از عناصر چهار گانه‌ای که خدای تعالی هر یک از آنها را به قدر و احتیاج و نیاز مردم آفریده، زمین است. فکر کن و ببین که آن را وسیع و پهناور قرار داده، تا برای مسکن و چراگاه و مزارع و تولید چوب و هیزم کافی باشد، و بشود از آن داروها و ریشه‌های گیاهی و معادن مفید استخراج کرد و از جمله حکمت‌های الهی آن است که سنگ از زمین خشک تر است، حال اگر تمام زمین سنگ بود، یا به اندازه سنگ سفت می‌بود، آیا گیاهی که حیات جانداران به آن است در آن می‌رویید؟ یا این که شخم زدن و ساخت و ساز و کارهای ضروری دیگر در روی آن امکان داشت.» ^[۷۲]

آب

در قرآن کریم و روایات ائمه معصومین(علیهم السلام) مطالب فراوانی در باره سودمندی آب و سهم مؤثر آن در زندگی بشر و کشاورزی و سر سبزی زمین و در موارد بسیار دیگری به ما رسیده است.
مایه حیات همه موجودات عالم ^[۷۳] و سیّد و آقای نوشیدنی‌های دنیا و آخر ^[۷۴] آب است. زمین به وسیله آب احیاء می‌گردد و موجودات زنده را به تحرّک ^[۷۵]درمی‌آورد. همه نباتات و گیاهان نتیجه آب‌اند، ساقه‌ها، برگ‌ها، دانه‌ها، خوشه‌ای خرما، باغ‌های انگور، زیتون و انار، همه از ثمرات آب است. ^[۷۶]
آب نه تنها برای رشد گیاهان و نباتات، که برای طهارت و پاکی انسان و دور کردن پلیدی‌ها نیز می‌باشد. از آب به عنوان معجزه خداوند برای قوّت قلب و ثبات قدم در طریق الهی یاد شده است. ^[۷۷] از ثمرات آب، روزی انسان فراهم می‌گردد.
قسمت اعظم گیاهان و بدن جانوران را آب تشکیل می‌دهد. نبات برای تشکیل یک گرم توده گیاهی از نوع شاخه و برگ، که بیرون از خاک واقع شده، به ۲۵۰ تا ۱۰۰۰ گرم آب احتیاج دارد. ^[۷۸]
امام صادق(علیه السلام) در ضمن توصیه‌های خود به مفضّل می‌فرماید: «بدان ای مفضّل، در رأس معاش و حیات انسان، نان و آب قرار دارد. بنگر چگونه در این دو تدبیر شده است. نیاز انسان به آب بیش از نیازش به نان می‌باشد. بدین دلیل که مقاومت انسان در برابر گرسنگی، بیش از قدرت او در مقابل تشنگی است. موارد نیاز انسان به آب، بیش از نان می‌باشد؛ زیرا انسان به منظور آشامیدن، وضو، غسل و شستوشوی لباس، سیراب کردن حیوانات و کشت و زرع، از آن استفاده می‌کند....» ^[۷۹]
در کشوری مانند ایران، بارندگی کافی نیست و باید از منابع آب زمینی و زیر زمینی، حداکثر استفاده را نمود و از هدر رفتن آب جلوگیری به عمل آورد؛ یعنی تا حد توان، از خروج آب شیرین به خارج از مرزهای جغرافیایی کشور، سرازیر شدن آن به آب شور دریاها یا نفوذش در کویرها قبل از استفاده، جلوگیری کرد. ترویج فرهنگ استفاده صحیح از آب در میان عموم مردم و به ویژه قشر کشاورز و جلوگیری از هدر رفتن آب رودخانه‌ها به فاضلاب‌ها، می‌تواند نقش مهمی در بهبود امر کشاورزی ایفا کند.
یکی از اصلی‌ترین عوامل کم آبی در ایران، آبیاری غرقابی ^[۸۰] است که موجب هدر رفتن آب زیادی می‌شود. نتایج تحقیقات و مطالعات مختلف بیانگر آن است که در بخش کشاورزی، آب به شکل‌های مختلف و به میزان زیادی تلف می‌شود به نحوی که بازده کل آبیاری در کشور بین ۳۵ تا ۴۰درصد تغییر می‌کند. این وضعیت پر مخاطره گوشزد و تاکیدی جدی بر ضرورت مدیریت و بهره وری بیشتر از منابع موجود است، به خصوص اینکه استفاده از روش رایج آبیاری غرقابی باعث هدر رفت ۷۰درصد آب مصرفی می‌شود.
همچنین به دلیل استفاده نکردن از سیستم‌های نوین آبیاری به ازای مصرف یک متر مکعب در بخش کشاورزی بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ گرم محصولات کشاورزی تولید می‌شود که این میزان با استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری به ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ گرم قابل افزایش است. بنابراین برای جبران کم آبی در بخش کشاورزی که بزرگترین و مهمترین مصرف کننده آب است، تغییر الگوی کشت، بهبود راندمان آبیاری و افزایش بهره‌وری امری ضروری است.
استفتاء نخست: بسیاری از کشاورزان در اثر کم‌آبی از فاضلاب برای آبیاری استفاده می‌کنند؛ آیا این کار خلاف شرع است؟ جواب: خیر؛ اگر منع قانونی نداشته باشد خلاف شرع نیست. اینکه محصولات کاشته‌شده با فاضلاب آبیاری شود یا کود نجس پای آنها ریخته شود موجب نجس‌شدن محصولات کاشته‌شده نمی‌شود؛ به‌خاطر آنکه استحاله صورت می‌گیرد و این آب تغییر وضعیت می‌دهد. بنابراین میوه یا دیگر محصولات پاک است و مشکلی ندارد. ^[۸۱]
استفتاء دوّم:
استفاده از آب‌های زیرزمینی برای مصارف صنعتی و کشاورزی چه حکمی دارد؟
جواب: هر کسی نباید فقط به مدت و محیط زندگی خودش نگاه کند. این‌گونه نباشد که مثلاً یک نفر بگوید که من فقط در این مزرعه زندگی می‌کنم و تا پنجاه شصت سال دیگر هم زنده هستم و کارهایم را جوری انجام می‌دهم که به این شصت سال و این زمین خودم لطمه‌ای وارد نشود و کاری هم به مصالح دیگران و آیندگان ندارم. ممکن است این فرد چاهی حفر کند که برای او مفید باشد، اما با این کار به منابع طبیعی لطمه می‌زند؛ سفره‌های آب زیرزمینی از بین می‌رود یا سطح آب‌ها پایین می‌رود یا به قنات‌هایی که شاید هزاران سال مزارع را آبیاری می‌کرده و جزء برکات کشور ما هست آسیب وارد می‌شود. خب با توجه به این مسائل مسئولین آمدند قانون وضع کرده‌اند. بنابراین استفاده از آب‌های زیرزمینی در جاهایی که منع قانونی وجود دارد یا در جاهایی که ملک شخصی دیگران است جایز نیست. اما اگر مجوز قانونی گرفته‌اید یا ملک شخصی خودتان هست و منع قانونی هم ندارد اشکال ندارد. ^[۸۲]
استفتاء سوم: آیا استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار و قطره‌ای واجب است؟
جواب: واجب نیست ولی در صورت امکان اولویت دارد. ^[۸۳]

خورشید

با علوم امروزه اثبات شده که تاثیر حرکت خورشید در رشد و نمو گیاهان امری واضح و غیر قابل انکار می‌باشد.
چنانکه امام صادق(علیه السلام) قرن‌ها پیش فرموده است: «در بلندی و کوتاهی حرکت خورشید تفکر کن و ببین چگونه از این تغییر و حرکت‌ها، فصل‌های چهار گانه به وجود می‌آید و تدبیر خدای حکیم ظاهر می‌گردد؛ پس در زمستان، گرما و حرارت درون درختان و گیاهان پنهان می‌ماند، تا مادّه اصلی میوه‌ها در آنها به وجود آید و در هوا غلظتی ایجاد می‌شود که بر اثر آن ابر و باران تولید می‌گردد. و در بهار موادی که در درختان ایجاد شده بود، شکوفه می‌کنند و به حرکت در می‌آیند و گل‌ها می‌رویند و در تابستان از شدّت گرمای هوا، میوها می‌رسند. حال در این نوع از گردش خورشید تفکر کن که از آن ماه‌ها و یرج‌های دوازده گانه ایجاد می‌شود و چون چرخش خورشید تمام شود، سال به پایان می‌رسد و در این مقدار از حرکت خورشید غلّات و میوه‌ها می‌رسند و کارشان تمام می‌شود و باز در سال بعد رشد، نمو و نمای خود را از سر می‌گیرند.» ^[۸۴]

باران

یکی از اساسی‌ترین عوامل رشد محصولات کشاورزی، باران است.
قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُون‏؛ خداوند با آن (آب باران) برای شما زراعت و زیتون و نخل و انگور می‌رویاند، و از همه میوه‌ها، مسلما در این نشانه روشنی است برای گروهی که تفکر می‌کنند» ^[۸۵]

رعایت الگوی کشت مناسب

هر محصول در شرایط اقلیمی خاص خود، از عملکرد بالاتری برخوردار است واگر الگوی کشت بر اساس استعداد منطقه تعیین شود به دلیل سازگاری محیطی وکاهش قیمت تمام شده محصول، می‌توان به رشد پایدار در این بخش نزدیک شد.
برای دستیابی به الگوی بهینه کشت مواردی چون دما، رطوبت، بارندگی، نوع خاک از لحاظ بافت و مواد مغذی، عمق خاک، موجودی منابع تولید مانند ذخایر آب، سطح و سرعت پیشرفت تکنولوژی و بازار و قیمت محصول موثرند.

دلایل کمی محصولات کشاورزی

عوامل مختلفی موجب شده که در زمانهای مختلفی از تاریخ، کشاورزی با مشکل روبرو شود. مروری بر آیات و روایات نشانگر آن است که عوامل مختلفی در این زمینه دخالت دارند که توجه به آنها ضروری می‌باشد:

گناه

یکی از آثار اجتماعی گناه، خشکسالی و نباریدن باران، نزول بلا و آفات، و تغییر در نعمتهای الهی است؛ چنانکه قرآن کریم در آیات بسیاری پیوند روشنی میان مسائل معنوی و مادی بر قرار می‌سازد و استغفار از گناه و بازگشت به سوی خدا را مایه آبادانی، خرّمی، طراوت، سرسبزی و اضافه شدن نیرویی بر نیروها معرفی کرده است.
این حقیقت در بسیاری از آیات قرآن به چشم می‌خورد، از جمله در سوره نوح از زبان این پیامبر بزرگ می‌خوانیم: «به آنها گفتم از گناهان خود در پیشگاه پروردگارتان استغفار کنید که او آمرزنده است، تا باران آسمان را پشت سر هم بر شما فرو ریزد و شما را با اموال و فرزندان کمک بخشد و باغها و نهرها برای شما قرار دهد.» ^[۸۶]
جالب توجه اینکه در روایات اسلامی می‌خوانیم که ربیع بن صبیح می‌گوید نزد حسن ^[۸۷] بودم، مردی از در وارد شد و از خشکسالی آبادیش شکایت کرد، حسن به او گفت: استغفار کن، دیگری آمد از فقر شکایت کرد، به او نیز گفت استغفار کن، سومی آمد و به او گفت: دعا کن خداوند پسری به من بدهد به او نیز گفت استغفار کن، ربیع می‌گوید (من تعجب کردم) و به او گفتم هر کس نزد تو می‌آید و مشکلی دارد و تقاضای نعمتی به او همین دستور را می‌دهی و به همه می‌گویی استغفار کنید و از خدا طلب آمرزش نمائید.
وی در جواب من گفت: آنچه را گفتم از پیش خود نگفتم، من این مطلب را از کلام خدا که از پیامبرش نوح حکایت می‌کند، استفاده کردم و سپس آیات سوره نوح را که در بالا ذکر شد تلاوت کرد. ^[۸۸]
ابو حمزه می‌گوید از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: « هیچ سالی کم بارش تر از سال دیگر نیست، بلکه خداوند باران را هر جا که خواهد می‌باراند. [امّا] هر گاه مردمی مرتکب گناهان شوند ، خداوند عزّ و جلّ بارانی را که برای آنان مقدّر کرده بود، از ایشان باز دارد». ^[۸۹]
با توجه به این روایات در می‌یابیم که یکی از بزرگترین عوامل دور شدن از رحمت الهی و عدم نزول رحمت الهی از آسمان، گناه کردن افراد در آن منطقه است و همانگونه که در روایت امام باقر (علیه السلام) آمده است، سهمیه باران هر سال با سال‌های دیگر تفاوتی نمی‌کند و هر مقدار بارانی که سال‌های قبل از آسمان فرود می‌آمده است، همین مقدار در این سال و سال‌های بعد نازل خواهد شد اما چه می‌شود که در یک منطقه در سال‌های قبل وفور باران بوده اما چند سالی است دستخوش قحطی و خشکسالی است پاسخ آن را از روایات فوق خواهیم یافت و آن هم مسئله گناه است.
استفغار عمومی، تنها راه نزول باران:
با توجه به روایات بیان شده به این نتیجه می‌رسیم که علّت مهم قحطی و خشکسالی از نگاه اهل بیت (علیه السلام) مسئله گناه است که در هر جامعه‌ای رواج پیدا کند برکات زمین و آسمان را از آن منطقه دور خواهد کرد.
حال سوال این است: برای باز گردادن نعمتها و برکات الهی چه باید کرد؟
شایسته است در پاسخ به این سوال نیز از قرآن و روایات استفاده کنیم.
قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او بازگردید، تا (باران) آسمان را پی در پی بر شما بفرستد؛ و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید! و گنهکارانه، روی (از حق) بر نتابید!» ^[۹۰]
امیرالمومنین (علیه السلام) هم در خطبه ۱۴۳ نهج البلاغه که به خطبه استسقاء (طلب باران) شهرت دارد به طور کلی تمام بلاها و گرفتاری‌های آدمی را برگرفته از گناه دانسته و تنها عامل بازگشت برکات و رحمت‌های خداوند را استغفار و توبه از گناه می‌داند و می‌فرماید:
«خداوند بندگان خود را که گناه کارند با کمبود میوه‌ها و جلوگیری از نزول برکات و بستن در گنج‌های خیرات، آزمایش می‌کند برای آنکه توبه کننده‌ای بازگردد، و گناهکار، دل از معصیت بکند و پند گیرنده پند گیرد و بازدارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد و همانا خدا استغفار و آمرزش خواستن را وسیله دائمی فرو ریختن روزی و موجب رحمت آفریدگان قرار داد و فرمود: "از پروردگار خود آمرزش بخواهید، که آمرزنده است، برکات خود را از آسمان بر شما فرو می‌بارد و با بخشش اموال فراوان و فرزندان، شما را یاری می‌دهد و باغستانها و نهرهای پر آب در اختیار شما می‌گذارد."پس رحمت خدا بر آنکس که به استقبال توبه رود و از گناهان خود پوزش طلبد.» ^[۹۱]
بنابراین استغفار و توبه عمومی از گناه است که می‌تواند باران‌های رحمت را به آن منطقه بازگرداند و منطقه را از قحطی و خشکسالی برهاند اما اگر جرم و گناه رواج پیدا کند خداوند باران را از آنها گرفته و به جای آن بادها و طوفان‌های شدید را برای آنها می‌فرستد.
شاید این سئوال در ذهن مخاطبان ایجاد شده باشد که آیا هر جا باران فراوان ببارد نشانه این است که مردم آن منطقه دیندار و با تقوا هستند؟ در حالی که خود سراغ داریم مکانهایی که انواع ظلم و جنایت‌ها و فسق و فجورها در آن رخ می‌دهد اما در طول سال باران‌های فراوانی هم در آنجا می‌بارد. بنابرابن چگونه می‌توان بین گناه آنان و نزول باران جمع کرد؟
برای پاسخ دادن به این سوال از بیان نورانی حضرت امیر (علیه السلام) در حکمت ۲۵ نهج البلاغه استفاده می‌شود که می‌فرماید: «ای فرزند آدم، چون ببینی خداوند سبحان نعمتهایش را پی در پی به سوی تو می‌فرستد در حالی که او را نافرمانی می‌کنی از وی برحذر باش.» ^[۹۲]
و در حکمت ۱۱۶ می‌فرماید: «بسا کسی که با احسان و بخشش (خداوند) به او کم کم به عذاب و کیفر نزدیک شده باشد.» ^[۹۳]

آزمایش الهی

یکی از علل قحطی یا خشکسالی، امتحان الهی است. خداوند در سوره بقره می‌فرماید:
«قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم و بشارت ده
به استقامت کنندگان.» ^[۹۴] خداوند متعال، همه انسانها را آزمایش می‌کند؛ امّا آزمایش و امتحان همه یکسان نیست. گاهی کم شدن مال و محصولات یا پیدا شدن خوف و ترس و سایر مشکلات، به خاطر آزمایش الهی است ، و گاه پرمحصولی و وفور نعمت.

کم فروشی

یکی از گناهانی که به کبیره بودنش تصریح شده، کم فروشی است و اصل حرمتش از روی قرآن و سنت و اجماع و عقل ثابت است
از پیامبر گرامی اسلام(ص) درباره ی پیامد‌های این گناه کبیره روایت شده است:
«هرگاه پس از من زنا پدیدار شود، مرگ ناگهانی فراوان شود، و هرگاه از پیمانه و ترازو کم شود، خداوند آنان را به قحطی و کمی (خواربار و سایر وسایل زندگی) گرفتار می‌‏کند.» ^[۹۵]
امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید: «از گناهانی که مانع نزول باران است، کم فروشی است که امیرالمومنین (علیه السلام) می‌فرماید رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) فرموده است هر زمانی که فروشندگان در یک منطقه کم فروشی کنند، خداوند اهل آنجا را با خشکسالی و کمبود نعمت عذاب می‌کند. ^[۹۶]

ترک امر به معروف و نهی از منکر

یکی از عوامل کمی محصولات و قحطی، ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.
از رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: «مادامی که امّت من امر به معروف و نهی از منکر کرده و در تقوا یاور هم باشند در خیر و برکت قرار دارند اما اگر چنین نکردند برکات از آنها جدا شده و در آسمان و زمین هیچکس به یاری آنان نمی‌آید.» ^[۹۷]
با توجه به این روایات، مسئله ترک امر به معروف و نهی از منکر نیز از جمله عوامل قحطی و خشکسالی محسوب می‌شود که متاسفانه در زمان ما نه تنها امر به معروف و نهی از منکر نمی‌شود که برعکس، ارزش‌ها به ضد ارزش و ضد ارزش‌ها به ارزش تبدیل شده و خیلی از افراد جامعه مقید به امر به معروف و نهی از منکر نیست و در جامعه‌ای که این دو فریضه ترک شود، خداوند بر آن غضب می‌کند و اهل آن را به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌کند و باران خود را از آنها گرفته و به جای آن، طوفان‌ها و گرد و خاک‌های شدید برای آنها می‌فرستد.

کمی اطلاعات و مدیریت

البته نباید از نظر دور داشت که کمی اطلاعات کشاورزان از دانشهای کشاورزی و عدم مدیریت صحیح نیز عامل مهمی برای کم محصولی می‌باشد. بنابراین، در زمان حاضر که کشت و زرع نیازمند استفاده از آلات و ابزار و روشهایی تازه است؛ لازم است که کشاورزان، آنها را مورد استفاده قرار دهند و در کار با آنها مهارت پیدا کنند تا سال به سال محصول بهتر و با کیفیت‌تر به دست آورده و علاوه بر معاش خود و خانواده، دیگران را از آن بهره‌مند نمایند.

فصل چهارم: روش نگهداری محصولات کشاورزی

اهمیّت و ضرورت نگهداری محصولات

انبارکردن محصولات زراعتی یک اصل مهم وضروری برای نگهداری مواد غذای و رساندن غذای‌های متنوع با کیفیت عالی برای استفاده بشرضروری است. بنابرین برای انبارکردن محصولات به منظور استفاده در فصل‌های نامناسب سال و یا هنگام وقوع جنگ‌ها، خشکسالی‌ها، قحطی‌ها و برای مقابله با گرسنگی از زمان‌های بسیار قدیم درجوامع انسانی معمول بوده است.
اهمیت انبار در نگهداری محصولات کشاورزی حتمی و ضروری است چرا که نگهداری محصولات کشاورزی برای مدت طولانی برای انسان‌ها بدون ذخیره وانبار ناممکن است.
با توجه به اهمیت موضوع، متأسفانه در کشور ما جایگاه‌های حفظ و نگه داری مواد غذایی مانند سردخانه‌ها، سیلوهای مجهز، انبارها و... به صورت مناسب و کافی وجود ندارد. به همین سبب، بخش بزرگی از محصولات کشاورزی به وسیله عوامل گوناگونی همچون حشرات، جوندگان، میکروارگانیسم‌ها و شرایط نامناسب طبیعی مانند باد، باران و دمای زیاد ضایع می‌شوند. به یقین، با بهبود امکانات حفظ و نگه داری مواد غذایی در کشور، امکان تغذیه بهتر مردم فراهم خواهد شد.
بر پایه آمارهای موجود، به طور متوسط، ۳۵ درصد از محصولات کشاورزی در ایران در مراحل گوناگون ضایع می‌شود که غذای ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور است. ضایعات کشاورزی در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن روی می‌دهد، ولی قسمت عمده ضایعات، مربوط به مراحل برداشت و پس از آن (تا مرحله مصرف) است. ^[۹۸]

روش نگهداری محصولات در قرآن کریم

در قرآن کریم درباره چگونگی نگهدارب محصولات کشاورزی چنین آمده است: «قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تَأْکُلُون‏؛ یوسف گفت: هفت سال با جدیّت زراعت می‌کنید؛ و آنچه را درو کردید، جز کمی که می‌خورید، در خوشه‌های خود باقی بگذارید (و ذخیره نمایید)». ^[۹۹]
شیخ طوسی(رحمة الله علیه) در تفسیر آیه فوق می‌نویسد: «گفته شده یوسف(علیه السلام) از آن روی به آنان فرمان داد تا غلّات را در خوشه نگهداری کرده و از این انبارش بهره بردند؛ به خاطر این که سوسک و شپش در سنبل نمافتد و دانه‌ها فاسد نمی‌شود، گر چه مدّت‌ها بر آن بگذرد؛ امّا اگر دانه‌ها پاک شود و آنها را از خوشه‌ها در آورند، به سرعت فاسد می‌شود.» ^[۱۰۰]

انواع روش نگهداری محصولات کشاورزی

برای نگهداری محصولات کشاورزی دو نوع روش وجود دارد:

روش‌های سنّتی

این روش‌ها عبارتند از :
الف. نگهداری از طریق خشک کردن با استفاده از گرمای خورشید:
نگهداری مواد غذائی بطریق خشک کردن:
یکی از قدیمی‌ترین روش هائی که برای نگهداری سبزیجات و میوه جات بکار می‌رود روش خشک کردن می‌باشد. بشر این روش را از طبیعت کسب نموده است رایج‌ترین روش خشک کردن اغذیه بطریقه سنتی استفاده از نور آفتاب و جریان هوا می‌باشد. روشهای خشک کردن مواد غذائی با استفاده از آفتاب که به نام خشک کردن آفتابی مرسوم است از سیر زمان در نقاط مختلف جهان معمول بوده وامروز نیز مقادیر زیادی از میوه‌ها با این روش خشک می‌شوند دراین روش میوه پس از آماده سازی در سینیهای مخصوص گسترده شده و یا ممکن است مستقیماً روی قطعه زمینی که جهت این کار آماده شده است پهن شود و در آفتاب خشک شود، خشک کردن آفتابی ممکن است به صورت عملیات مقدماتی برای خشک کردن بعضی از میوه‌ها نظیر انگور انجام شود و عملیات تکمیلی با روش صنعتی انجام گیرد.
ب. نگهداری موادغذائی یه روش چال کردن درخاک: در این روش در مناطق مختلف روستائی گودال‌هایی حدوداً تا ۲ متر در زمین حفر می‌نمودند و میوه جاتی مانند انار و سیب و گلابی و نظیر آن‌ها و یا سبزیجاتی مانند پیاز و سیب زمین و چغندر و امثال آن را در حفره مذکور دفن می‌کردند و بدین ترتیب برای مدت‌های طولانی میوه جات وسبزیجات را نگهداری می‌کردند. ج. نگهداری مواد غذائی به روش قرار دادن اغذیه در داخل کاه یا کاه و شن: در این روش میوه جات و سبزیجات نظیر انار و سیب زمینی و چغندر وسیب و گلابی را در جایی تاریک و خشک و خنک در روی بستری از کاه یا کاه و شن طوری قرار می‌دهند که میوه جات و یا سبزیجات روی هم انباشته نشوند و بدین ترتیب آنها را تا ماه‌ها سالم می‌مانند.
ح. نگهداری به طریقه جوشانیدن و غلیظ کردن:
بعضی از محصولات کشاورزی را می‌توان با کمک جوشانیدن و غلیظ کردن برای مدتی نگهداری کرد. لواشک‌ها و انواع رب‌ها از این نوع می‌باشد.
خ. نگهداری مواد غذائی به روش آویزان کردن اغذیه بدیوار یا سقف: در این روش میوه جات مانند انگور یا انجیر را به نخ هائی وصل نموده و از سقف یا دیوار آویزان می‌نمایند و بدین صورت انگور و یا میوه جاتی نظیر آنرا برای ماه‌ها سالم نگهداری می‌کنند.
د. نگهداری بوسیله سرکه :
یکی از راه‌های بسیار متداول در شهر و روستا نگهداری میوه‌ها و سبزیها با استفاده از سرکه و تهیه ترشی می‌باشد.
ذ. نگهداری بوسیله نمک:
بسیاری از سبزیجات و میوه‌ها را می‌توان با استفاده از آب و نمک و سرکه برای مدت کوتاهی نگهداری کرد.
س. نگهداری با استفاده از انبارهای مناسب:
یکی دیگر از روشهای بسیار مهم و متداول نگهداری مواد غذایی در انبار می‌باشد. انبارهایی که به طریق صحیح و علمی ساخته شده و به وسایل لازم مجهز باشد .
این انبارها باید شرایط زیر را داشته باشد :
در برابر رطوبت غیر قابل نفوذ باشد.
غیر قابل نفوذ به حرارت باشند.
در و پنجره‌های آن دارای تورهای سیمی باشند تا از نفوذ حشرات جلوگیری شود.
دارای نور کافی باشند ( نور غیر مستقیم ) و در آنها تهویه به خوبی انجام گیرد.
قفسه بندی شده باشند و برای کنترل درجه حرارت و رطوبت وسایل لازم را داشته باشد.
برای جلوگیری از فساد مواد غذایی نباید آنها را روی هم انباشته کرد بلکه آنها را باید در طبقه بندیهای مناسب قرار داد.
توجه داشته باشیم که گونی‌ها و کیسه‌های مواد غذایی را با فاصله‌ای معینی روی هم یا در کنار هم قرار دهیم.
و از روی هم انباشته شدن مواد غذایی به خصوص آنهایی که تنفس می‌کنند مثل غلات ، حبوبات و سبزیجات جلوگیری شود زیرا به کیفیت آنها صدمه می‌زند.
ش. نگهداری با استفاده از شکر:
با افزودن شربت یا شکر به میوه سبزی و پختن و رساندن آن به غلظت معینی می‌توان مربا آن میوه را تهیه کرد.

روش صنعتی

سیلوها، مخازن نگهداری برخی از محصولات کشاورزی به صورت توده و بدون بسته بندی هستند. این مخازن باید دارای شرایطی باشند تا بتوانند کیفیّت محصول را به نحو مطلوب حفظ نمایند.
سیلوها از نظر ساختمانی به سه گروه زمینی، سطحی و هوایی تقسیم می‌شوند:
الف. سیلوی زمینی:
این سیلوها در مناطقی که سطح سفره ی آب زیرزمینی در عمق بیشتر از ۶ ۷ متری سطح زمین است در داخل زمین احداث م یگردند دیواره و بدنه این سیلوها می‌تواند بتونی یا خاکی باشند. سیلوهای زمینی خاکی به دلیل آلودگی محصول با خاک کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیلوهای زمینی بتونی، رایج‌ترین نوع سیلو برای نگهداری محصولات علوفه‌ای هستند. عمق این سیلوها۲۳متر و مقطع آن ذوزنقه‌ای شکل است.
ب. سیلوی سطحی:
این سیلوها در مناطقی که سفره ی آب زیرزمینی و رطوبت محیطی بالا است به منظور نگهداری محصولات کشاورزی، به خصوص علوفه در سطح زمین ساخته می‌شوند. ابعاد این نوع سیلو مانند سیلوی زمینی است و ارتفاع و دیواره‌ها به منظور تسهیل در تردد تراکتور شیبدار می‌باشد.
ج. سیلوی هوایی:
ارتفاع این سیلوها بیشتر از ۳ متر است و جنس آن‌ها از چوب یا فلز یا بتون می‌باشد. نوع بتونی آن معمولاً پرحجم است و برای نگهداری غلات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مشکلات نگهداری محصولات کشاورزی

بیشتر فرآورده‌های کشاورزی فصلی هستند و پس از برداشت باید در انبارها و سیلوها نگهداری شوند. افزون برآن کشاورزان برای تامین نیاز خود به انبار کردن محصولات کشاورزی نیاز دارند ضمن این که انبار کردن محصولات کشاورزی جهت برقراری تعادل در عرضه و تقاضا امری ضروری است از طرفی با همه اقدامها و فعالیتهایی که در کشورهای گوناگون برای توسعه اقتصادی و افزایش رشد کشاورزی به عمل می‌آید مقدار زیادی از محصولات به علت نبود شرایط مناسب نگهداری از بین می‌روند و از این راه زیانهای فراوانی به تولیدات کشاورزی وارد می‌شود و اغلب محصولات کشاورزان در زمان برداشت یا از بین رفته و یا اینکه خوراک دام می‌شود.

فصل پنجم: وظایف حکومت اسلامی

حکومت اسلامی در قبال کشاورزی و کشاورزان وظایفی دارد که به اختصار به آنها اشاره می‌شود:

نیکی به کشاورزان

حضرت رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله) به عنوان حاکم جامعه اسلامی به حال کشاورزان توجّه داشت و به حاکمان بعد از خود هم درباره کشاورزان سفارش می‌کند. آن حضرت خطاب به امیرالمومنین علی(علیه السلام) فرمود: «یاعلی، مبادا در حکومت تو به کشاورزان ستم شود؟» ^[۱۰۱]
حضرت امیرالمومنین علی(علیه السلام) به کارگزارانش می‌نوشت:
«مسلمانان را به بیگاری نکشید و هر که بیش از حق خود خواست به او ندهید زیرا قصد تجاوز از حد خود دارد و همواره نسبت به کشاورزان توصیه به نیکی می‌نمود» ^[۱۰۲] و در فرازی دیگر از حضرت امام باقر(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: امیرالمومنین علی (علیه السلام) به فرماندهان نظامی می‌نوشت: «شما را به خدا مبادا کشاورزان از جانب شما مورد ستم قرار گیرند.» ^[۱۰۳]

تخفیفات مالیاتی

امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در ترویج و توسعه کشاورزی تلاش فراوان می‌نمود؛ و علاوه بر اینکه خود آن حضرت کشاورزی نمونه بود، در برنامه دولتش کشاورزی در اولویت قرار داشت و به استانداران و فرمانداران خود دستور داده بود که از حال کشاورزان و خراج‌گزاران همیشه باخبر باشند.
چنانچه هنگامی که مالک اشتر را به فرمانداری مصر برمی‌گزیند، نامه بسیار مفصلی برای او نوشته و اصول و فرامین مهمی را به او ابلاغ می‌نماید. یکی از بندهای این نامه درباره دادن تخفیفات مالیاتی به کشاورزان در مواقع اضطراری است: «پس اگر مردم شکایت کردند، از سنگینی مالیات، یا آفت‌زدگی، یا خشک شدن آب چشمه‌ها، یا کمی باران، یا خراب شدن زمین در سیلابها، یا خشکسالی، در گرفتن مالیات به میزانی تخفیف ده تا امورشان سامان گیرد، و هرگز تخفیف دادن در خراج تو را نگران نسازد؛ زیرا آن، اندوخته‌ای است که در آبادانی شهرهای تو، و آراستن ولایتهای تو نقش دارد، و رعیت تو را می‌ستایند، و تو از گسترش عدالت میان مردم خشنود خواهی شد، و به افزایش قوّت آنان تکیّه خواهی کرد، بدانچه در نزدشان اندوختی و به آنان بخشیدی، و با گسترش عدالت در بین مردم، و مهربانی با رعیّت، به آنان اطمینان خواهی داشت. آنگاه اگر در آینده کاری پیش آید و به عهده‌شان بگذاری، با شادمانی خواهند پذیرفت؛ زیرا عمران و آبادی، قدرت تحمّل مردم را زیاد می‌کند. همانا ویرانی زمین به جهت تنگدستی کشاورزان است، و تنگدستی کشاورزان، به جهت غارت اموال از طرف زمامدارانی است که به آینده حکومتشان اعتماد ندارند، و از تاریخ گذشتگان عبرت نمی‌گیرند.» ^[۱۰۴]

به کار گماردن افراد امین و کارشناس

از دیگر برنامه‌های حکومت اسلامی که می‌تواند در تولید محصولات کشاورزی موثر باشد، مسئولیت دادن به افراد کاردان و امین است تا امور کشاورزی را زیر نظر گرفته و نهایت تلاش و کوشش خویش را به کار گیرند.
قرآن کریم دلیل پیشنهاد حضرت یوسف(علیه السلام) برای سرپرستی امور کشاورزی را کاردانی و آگاهی او در مسائل دانسته، می‌فرماید: «قالَ اجْعَلْنی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفیظٌ عَلیمٌ؛ [یوسف] گفت: مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده، که نگهدارنده و آگاهم!» ^[۱۰۵]

آموزش کشاورزان

یکی از مهمترین وظایف دولت در قبال کشاورزان، آموزش رایگان مسائل کشاورزی به کشاورزان است.
طراحی برنامه‌های ویژه برای آموزش کشاورزان، مرحله‌ای مهم در جریان آموزش برای توسعه است. این برنامه‌های آموزشی، از جایی که کشاورزان هستند شروع می‌گردد؛ یعنی روستاها. چنین برنامه‌هایی بر مبنای علاقه‌ها و نیازهای ویژه فعلی کشاورزان استوار است. واحد درسی برای آموزش و یادگیری بزرگ سالان، در بیشتر موارد باید نوآوری یا تغییر در یکی از عملیات ویژه کشاورزی باشد. آموزش هر یک از عملیات نوین یا تغییری که در شیوه کار پیشنهاد می‌گردد، باید از لحاظ فنی استوار بوده و از لحاظ اقتصادی، سود آور به شمار آید.

خرید و قیمت گذاری مناسب

کشاورزان باید درقبال زحمتی که می‌کشند و محصولاتی که تولید می‌کنند سود منصفانه‌ای عایدشان شود تا بتوانند با انگیزه بهتر، به تولید بیشتر برسند و در این راه گامهای بلندتری بردارند. این قشر تولید کننده از آسیب پذیر‌ترین اقشار جامعه تولیدی به شمار می‌روند ومسؤلیت دولت و وزارت متولی این بخش در مقابل آنها بسیار سنگین است چرا که ازطرفی تولید کننده حیاتی‌ترین نیاز جامعه هستند واز طرف دیگر به دلایل متعدد توان فروش محصولاتشان را به موقع و به قیمت مناسب ندارند وتا به امروز سود سرشار محصولاتشان نصیب دلالان می‌شد. چون محصولات کشاورزی فساد پذیر هستند و مثل بسیاری از کالاها ومحصولات دیگر نمی‌توان آنها را در هر شرایطی نگه داشت و دپو کرد. غالب کشاورزان گرچه تولید کنندگان خوبی هستند اما بازاریاب و اقتصاد دان نیستند و در دنیای پیچیده امروز و شگردهای بازار، نیاز به حمایت همه جانبه توسط دولت دارند. حتی اگر از شیوه‌های فروش و بازاریابی مطلع باشند ممکن است بعضی از محصولات بدلیل هزینه‌های زیاد خیلی مقرون به صرفه نباشند.
اگر قیمت‌های محصولات کشاورزی را که از کشاورز خریداری می‌شود را نسبت به همین محصولات بازار داخلی ( مغازه‌ها ) مقایسه کنیم می‌بینیم که چقدر کشاورز مظلوم واقع شده و یکی از دلایل عمده آن نقش پر رنگ واسطه‌ها و واسطه گری و دلال بازی است.
اگر بتوان با راهکارهای مناسب این فاصله فاحش قیمت محصول سر مزرعه تا قیمت آن در بازار را کم کرد، بزرگترین کمک و حمایت را دولت به کشاورزها کرده است. کم کردن واسطه‌ها و دلالان سود کشاورز را افزایش می‌دهد بدون اینکه دولت متحمل هزینه‌ای شود.
در قوانین جمهوری اسلامی ایران این مساله بدین شرح است:
«مادّه واحده به منظور حمایت از تولید محصولات اساسی کشاورزی و ایجاد تعادل در نظام تولید و جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی وضرر و زیان کشاورزان، دولت موظف است همه‌ساله خرید محصولات اساسی کشاورزی (گندم، برنج، جو، ذرت، چغندر، پنبه وش، دانه‌های روغنی،چای، سیب‌زمینی، پیاز و حبوبات) را تضمین نموده و حداقل قیمت خرید تضمینی را اعلام و نسبت به خرید آنها از طریق واحدهای ذیربط اقدام نماید.
تبصره۱: وزارت کشاورزی موظف است همه‌ساله قیمت خرید تضمینی محصولات فوق‌الذکر را با رعایت هزینه‌های واقعی تولید و در یک واحدبهره‌برداری متعارف و حفظ رابطه مبادله در داخل و خارج بخش کشاورزی تعیین و حداکثر تا آخر تیر ماه به هیأت دولت تقدیم نماید.
تبصره۲: دولت موظف است قیمتهای مصوبه مزبور را قبل از آغاز هر سال زراعی (آخر شهریور ماه) از طریق رسانه‌های عمومی اعلان نماید.
تبصره۳: دولت موظف است ضرر و زیان احتمالی موضوع این قانون را از منابع مالی خود تأمین نماید.» ^[۱۰۶]

عدم واردات بی رویه محصولات کشاورزی

از جمله وظایف حکومت در قبال کشاورزی و کشاورزان، عدم واردات بی رویه محصولات کشاورزی از خارج است.
حضرت آیت الله خامنه‌ای در این زمینه می‌فرماید: « باید در سیاست‌های واردات بازنگری جدی شود و از واردات بویژه محصولات زراعی و باغی و واردات کالاهایی که در آن مزیت تولید داریم، پرهیز شود.» ^[۱۰۷]
استفتاء: آیا واردات محصولات کشاورزی در زمان برداشت که منجر به ضرر برای کشاورزی می‌شود جایز است؟
پاسخ: دولت باید کاری کند که ضرری متوجه کشاورزان نشود و کشاورزان نیز نباید در صورت عدم واردات قیمت محصول را مرتب بالا ببرند. ^[۱۰۸]

حمایت از صنایع بخش کشاورزی

یکی از وظایف دولت در بخش کشاورزی، توسعه و حمایت از صنایع بخش کشاورزی است. در قانون به این مساله تصریح شده است.
ماده۸: توسعه و حمایت از صنایع کوچک تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی و صنایع روستائی در چارچوب سیاستهای صنعتی کشور به عهده‌وزارت جهاد کشاورزی می‌باشد. مصادیق این صنایع توسط هیأت وزیران تعیین خواهد شد.
تبصره: به منظور افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی موظف است با اتخاذ سیاستهای حمایتی و تشویقی زمینه توسعه‌و ارتقاء فن‌آوری در تولیدماشین‌آلات و ادوات مورد استفاده در بخش کشاورزی را فراهم سازد. ^[۱۰۹]

اعطاء وام بدون بهره

اعطاء وام بدون بهره به کشاورزان می‌تواند در رشد و پیشرفت کشاورزی و رسیدن به خودکفایی نقش اساسی داشته باشد. به همین خاطر باید دولت به کشاورزان و کارگاه‌های تولیدی محصولات کشاورزی وام بدون بهره عطا کند تا جامعه در محصولات کشاورزی به خود کفایی برسد.

جبران خسارات

از جمله وظایف حکومت در زمینه کشاورزی، جبران خسارات سرمازدگی، آفات، سیل زدگی و... است. از آن جا که برخی از محصولات کشاورزی، سریع دجار خسارت می‌شوند و باعث زیان به کشاورزان می‌شود، دولت می‌تواند با جبران خسارات کشاورزان باعث بهبود وضعیت محصولات کشاورزی در جامعه شود.

حمایت از تعاونی‌های بخش کشاورزی

براساس مادّه ۷۲ وزارت جهاد کشاورزی موظف است ضمن پیش بینی تمهیدات مناسب برای تسهیل در دسترسی تعاونی‌ها به زمین، با برنامه ریزی جامع، حمایت لازم از تشکیل و فعالیت کلیه تعاونی‌های زیرمجموعه بخش کشاورزی و تعاونی‌های توسعه روستایی و کشت و صنعت در مقیاس بزرگ را در قالب تعاونی‌های فراگیر ملی یا متعارف به عمل آورد و جهت دسترسی تعاونی‌ها به بازارهای نهایی حذف واسطه‌های غیرضروری با وزارت تعاون،
کار و رفاه اجتماعی همکاری لازم را بنماید. ^[۱۱۰]

نقش کشاورزی در توسعه اقتصادی

کشاورزی را به عنوان نیروی محرکه رشد اقتصادی در مراحل اولیه توسعه دانسته‌اند ودر مراحل بعدی رشد هم برای بخش کشاورزی حداقل پنج نقش عمده (تامین درآمد، ایجاد اشتغال، تامین غذا، ایجاد بازار و ارز آوری) رادر تغییر ساختار اقتصاد قائل هستند. به لحاظ خصوصیات عدم وابستگی بخش کشاورزی به خارج و فراهم بودن امکانات ومنبع داخلی، حرکت اولیه رشد اقتصادی می‌تواند از بخش کشاورزی باشد. به طوری که ممکن است چنین اولویتی برای بخشهای دیگر و در مراحل اولیه فراهم نباشد.
بخش کشاورزی معمولا با هر بخش دیگری به صورت رقابتی عمل نمی‌کند، بلکه رشد آن، می‌تواند مکمل رشد بخشهای دیگر باشد. توجه دقیق تر به اکثر عواملی که مورد استفاده بخش کشاورزی است، می‌تواند رقیب نبودن رشد این بخش را با رشد سایر بخش‌ها توجیه نماید.
نمی‌توان از اقتدار و استقلال ملی یک ملت سخن به میان آورد و در عین حال به سهولت از کنار نقش منحصر به فرد و با اهمیت بخش کشاورزی گذر نمود. به راستی بخش کشاورزی در راستای اعتلای استقلال و خودکفایی کشور، پیشگام جریان توسعه بوده و بی‌جهت نیست که در نزد صاحبان خرد، به واسطه توانمندی‌های بالفعل و بالقوه بخش، به عنوان تکیه گاه اقتصاد ملی قلمداد می‌گردد.
به طور کلی، از دیدگاه توسعه اقتصادی، نقش کشاورزی به دلیل کمک آن به پیشبرد جریان رشد و توسعه، نمایان تر است. بخش کشاورزی در جریان رشد و توسعه اقتصادی، چند وظیفه مهم و اساسی بر عهده دارد که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:

تامین غذا

یکی از مشکلات اساسی بشر، در جهان امروز، تأمین نیازهای غذایی است، به گونه‌ای که امنیت غذایی، یکی از اهداف مهم دولت هاست. از وظایف اصلی کشاورزی در هر کشوری تامین نیازهای غذایی آن جامعه است. اهمیت تامین غذا به تنهایی می‌تواند مبنای استراتژی توسعه اقتصادی باشد.
قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعام‏؛ مانند آبی است که (به صورت برف و باران) از آسمان فرو ریختیم که به سبب آن گیاهان زمین از آنچه مردم و چهارپایان می‌خورند» ^[۱۱۱]
ناامنی غذایی، وجهه بین المللی یک نظام سیاسی را تخریب می‌کند و با وابسته کردن آن به خارج باعث ضربه پذیری سیاسی اش می‌شود و از طرف دیگر، معناداری ارزش‌های حیاتی ملی را نزد افرادی که مشمول آن هستند کاهش می‌دهد و در نتیجه امنیت ملی آن نظام را به مخاطره می‌اندازد. و در نتیجه باید به محور اصلی تامین امنیت غذایی که کشاورزی می‌باشد، اهمیّت داده شود.

خود کفایی

رشد کشاورزی در جامعه موجب خود کفائی جامعه اسلامی در محصولات کشاورزی خواهد بود و خود کفائی هم موجب عزّت و استقلال اقتصادی جامعه خواهد شد.
در اصل۴۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، کشاورزی و توسعه ی آن یکی از عوامل اصلی رسیدن به خودکفایی و استقلال اقتصادی است. ^[۱۱۲]
امام خمینی(رحمة الله علیه) در این زمینه می‌فرماید: «کشاورزی که یکی از امور مهم مملکت ماست و ما باید صادر کنیم محصولات خودمان را به خارج، اینطور نباشد که ما باز هم گرفتار باشیم و دستمان پیش خارجی‌ها دراز باشد برای اینکه نان به ما بدهید. این برای مملکتی، اولاً یک مملکت اسلامی عار است که دستش را دراز کند طرف آمریکا که شما نان ما را بدهید، حالا بفروشید به ما این یک عاری است برای ما، ما باید خودکفا شویم در همه چیز، من جمله در قضیه کشاورزی. ایران یک مملکتی است که کشاورزی او کشاورزی غنی ای باید باشد، ایران یکی از استان‌هایش می‌تواند مال خودش را کفاف بدهد ومابقی صادر شود.» ^[۱۱۳]
کشور عزیز ما که برخورداراز سرزمینهای بسیار وسیع کشاورزی می‌باشد در رژیم ستمشاهی پهلوی براثر نفوذ استعمارگران و سیاستهای غلط حاکمان کشاورزی از صحنه خارج گردیده بود و سرزمینهای وسیعی از بهترین زمینهای حاصل خیز با تبدیل به ساختمان ویلا تا جایی که کشور ما با توان بهره دهی نان چندین کشور خود محتاج بیگانگان گردید.

اشتغال زایی

تولید و صدور محصولات کشاورزی، جنبه اشتغال زایی دارد و توسعه فعالیت‌های مربوط به تولید و صدور این محصولات، سبب رشد و شکوفایی بیشتر در اقتصاد ملی می‌شود.

ارز آوری

تأمین ارز خارجی برای وارد کردن کالاهای سرمایه‌ای، از راه افزایش صادرات، عرضه مواد خام مورد نیاز صنعت و کمک به توسعه فعالیت‌های تولیدی از دیگر مواردی است که توسعه کشاورزی نقشی به سزا در آنها دارد.
صدور محصولات کشاورزی، برای به دست آوردن ارز خارجی، در مقایسه با صدور مواد خام معدنی و زیرزمینی، با مشکلات بیشتری همراه است، ولی با صرفه تر است؛ زیرا اولاً، محصولات کشاورزی جزو منابع تجدید شونده است، لذا یک منبع دائمی و تمام ناشدنی برای تامین ارز به شمار می‌رود. ثانیا،ً تولید و صدور محصولات کشاورزی جنبه اشتغال‌زایی بیشتری دارد و توسعه فعالیتهای مربوط به تولید و صدور این محصولات باعث رشد و شکوفایی بیشتر در اقتصاد ملی می‌گرد. ^[۱۱۴]

فصل ششم: احکام کشاورزی

رعایت نوبت آب کشاورزی

استفتاء نخست:
آب رودخانه در روستا برای آبیاری زمینها به نوبت صورت می‌گیرد. اگر کسی بدون رعایت نوبت از آن استفاده کند، آیا اشکال دارد؟
جواب: اشکال دارد، و جایز نیست. ^[۱۱۵]
استفتاء دوم:
زراعتی که با آب غیر نوبتی در مسألۀ قبل رشد یافته است چه حکمی دارد؟
جواب: حاصل آن زراعت حرام نیست. ^[۱۱۶]
استفتاء سوم:
آیا کشاورزان می‌توانند حق آب خود را بفروشند؟
جواب: حق فروش را در قسمتی که ذی حق هستند دارند. ^[۱۱۷]
استفتاء چهارم:
آب رودخانه‌ای از قدیم بین کشاورزان تقسیم می‌شده است، آیا این تقسیم حقی برای آنها ایجاد می‌کند، به طوری که دیگران حق استفاده از آب رودخانه را نداشته باشند؟
جواب: حقّ برای کشاورزان ایجاد کرده است. ولی به اندازه نیاز و احتیاج. و نسبت به مازاد حقی ندارند. ^[۱۱۸]
استفتاء پنجم: کسی که پول برق چاه را نمی‌دهد، آبیاری با آن به چه صورت است؟
جواب: هرگونه استفاده غیرقانونی از این انشعابات جایز نیست مگر اینکه با اداره مربوطه مصالحه نمایند. ^[۱۱۹]

حقّ مارّه

حقّ مارّه: حق رهگذر بر درخت میوه یا زراعت در خوردن از آن.
تصرف در مال دیگری بدون اجازه او حرام است. مواردی از این حکم استثنا شده است، از جمله: خوردن از میوه درخت، زراعت و سبزیها برای کسی که به طور اتفاقی از کنار آنها عبور می‌کند، که بنابر مشهور، بلکه اجماعِ ادعا شده با شرایط زیر جایز است:
۱. منجر به افساد نگردد؛ بدین معنا که شاخه درخت و ساقه گیاه و زراعت را نشکند، به قدر متعارف بخورد، خوردن در حدی نباشد که بر محصول باغ و مزرعه تأثیر چشمگیر بگذارد. بنابر این، چنانچه چند نفر از یک جا هرچند اندک بخورند و خوردن آنان نمود داشته باشد و افساد به شمار رود، جایز نخواهد بود.
۲. عبور اتفاقی باشد. بنابر این، اگر از ابتدا به قصد خوردن میوه درختی از آن جا بگذرد، خوردن جایز نیست. برخی این شرط را نپذیرفته و خوردن را هرچند با قصد آن از ابتدا جایز دانسته‌اند.
۳. به خوردن بسنده کند و چیزی از محصول را با خود نبرد.
۴. باغ و زراعت فاقد دیوار و در باشد.
بنابر این، بالا رفتن از دیوار و گشودن در باغ و مانند آن تصرف در ملک دیگری محسوب می‌گردد و جایز نیست، مگر آنکه شاخۀ درخت بیرون از دیوار باشد، که در این صورت خوردن از میوۀ آن جایز است.
۵. بنابر قول برخی، علم یا ظن به ناخشنودی صاحب باغ یا مزرعه نداشته باشد.
۶. به قول برخی، میوه و محصول چیده نشده باشد. ^[۱۲۰]

سد معبر

گاهی مشاهده می‌شود راه‌هایی که از قدیم الایام محل رفت آمد افراد و حیوانات آنها بوده مانند راه‌های عبور عشایر در ییلاق و قشلاق و نیز راه‌هایی که بین زمینهایی واقع شده که الان ارزش فراوانی یافته است لذا برخی افراد سود جو اقدام به سد معبر می‌کنند و باعث اذیت کشاورزان می‌شوند.
در روایات اسلامی کسانی که در مسیر مردم مانعی ایجاد می‌کنند سرزنش شده‌اند. پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «سه گروهند که در اثر کار خود، از سوی خداوند لعنت شده‌اند: ۱ کسانی که اماکن عمومی، سایه بان‌ها و محل پیاده شدن مسافران را آلوده کنند. ۲ کسانی که آب عمومی (آب نوبتی) را غصب کنند. ۳ کسانی که سد معبر کرده، مانع عبور عابران شوند.» ^[۱۲۱]

روزه

یکی از دستورات خداوند به انسان‌ها، روزه داری است تا در سایه آن، انسان بتواند از هرگونه فساد و بیماری مصون بماند و با رهانیدن خود از دام‌های شیطان، خود را در مسیر انبیا و ائمه(علیهم السلام) قرار دهد. قرآن این دستور را این گونه بیان می‌فرماید:« یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون‏؛ ای افرادی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما نوشته شده، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهیزکار شوید.» ^[۱۲۲]
بسیاری از کشاورزان عزیز، با حلول ماه رمضان، حتی در گرمای تابستان روزه می‌گیرند. امام جعفرصادق(علیه السلام) در ثواب روزه داری در روز گرم می‌فرماید: «هرکس که در روز گرم (تابستان) برای رضای خدا روزه بگیرد و دچارتشنگی شود،خداوند بزرگ هزار فرشته را می‌گمارد تا چهره او را نوازش دهند و او را (به سعادت دنیا وآخرت) بشارت دهند. ^[۱۲۳]
استفتاء نخست: من کارگرم و در روی کمباین کشاورزی کار می‌کنم گندمهای این منطقه در این فصل رسیده و درو آنها مصادف با ماه مبارک رمضان می‌باشد و کار کردن در مزرعه با کمباین که همراه با گرد و غبار می‌باشد باعث باطل شدن روزه می‌شود. و اگر گندم برای بعد از ماه رمضان گذارده شود فاسد می‌شود. تکلیف روزه کارگران کمباین چه می‌شود؟
جواب: در صورت امکان باید خود را حفظ کنند و روزه بگیرند و اگر ممکن نیست و حتما گرد و غبار غلیظ به حلق فرو می‌رود و باید کار کنند، معذورند و به همان حال روزه را بگیرند و بعد قضا کنند. ^[۱۲۴]
استفتاء دوم: در بعضی از روزهای گرم ماه مبارک رمضان، یک کشاورز نوبت آبیاری دارد در هوای گرم تابستان، آبیاری با حالت روزه تقریبا غیر ممکن است یعنی طوری است که اگر شخص روزه باشد لطمه به زراعت و یا لطمه به سلامتی می‌زند آیا این شخص می‌تواند روزه آن روز را افطار کند و قضای آن را بعدا بگیرد؟
جواب: اگر می‌تواند کار را ترک کند باید روزه بگیرد و اگر نمی‌تواند هر وقت به حرج افتاد می‌تواند افطار نماید ولی تا در حرج واقع نشده نباید روزه را باطل کند. ^[۱۲۵]
استفتاء سوم: ماه مبارک رمضان که مصادف است با فصل درو، و درو کردن با دهان روزه خیلی مشکل است و معمولا نمی‌توانند روزه بگیرند زیرا درو گندم یا جو عقب می‌ماند و در نتیجه محصول از بین می‌رود امام در این مورد چه دستور می‌فرمایند؟
جواب: در صورتی که بتوانند روزه بگیرند و لو اینکه برای درو کمک بگیرند یا در شب کار کنند باید روزه بگیرند و اگر ممکن نباشد باید روزه بگیرند و اگر در بین روز روزه برای آنها حرجی شد بعد از آن می‌توانند افطار کنند. ^[۱۲۶]

زراعت در قبرستان

استفتاء:
زراعت و کشاورزی در قبرستان بعد از آن که اکثر آن مندرس شده باشد چه حکمی دارد؟
جواب: احوط آن است که تا اثری از بعضی قبور باشد زراعت و غیر زراعت در آن نکنند. ^[۱۲۷]

تربیت سگ

نگهداری توله سگ جهت تربیت آن برای امور مباح همچون نگهبانی از گله، زراعت و باغ جایز است. ^[۱۲۸]

خمس کشاورزی

یکی از واجبات مهم مالی در اسلام «خمس» است که از فروع دین و جزء عبادات شمرده می‌شود. از این رو بایدبه قصد قربت انجام گیرد. تمام مذاهب اسلامی(شیعه و سنی) در اصل وجوب خمس اتفاق نظر دارند. تنها اختلاف میان آنان، موارد و مصارف آن است. ^[۱۲۹]
در قرآن مجید تنها در یک مورد بحث خمس به میان آمده (و البتّه تنها مسأله خمس نیست که در قرآن در ضمن یک آیه بیان شده، بلکه بسیاری از احکام قرآن هستند که در قرآن تنها یک بار به آن اشاره شده است و شک نیست که همان یک بار کافی است.)
و آن آیه ۴۱ سوره انفال است: «بدانید هر غنیمتی که به دست شما می‌رسد یک پنجم آن برای خدا و پیامبر و اهل‌بیت او و یتیمان و مستمندان و واماندگان در راه (از آنها) می‌باشد، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدائی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان): روز جنگ بدر نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی توانا است.» ^[۱۳۰]

احکام خمس کشاورزی

سال خمسی کشاورز

ابتدای سال خمسی با تعیین از جانب مکلّف مشخص نمی‌شود بلکه یک امر واقعی است که برای کسی که شغل او
کاسبی است با شروع کاسبی و برای کشاورز با رسیدن وقت برداشت محصول و برای کارگر و کارمند با دستیابی به اولین درآمد، آغاز می‌شود. حساب سر سال خمسی و محاسبه درآمد سالانه واجب مستقلی نیست بلکه راهی برای شناخت مقدار خمس است و وقتی محاسبه واجب می‌شود که بداند خمسی به او تعلق گرفته ولی مقدار آن را نمی‌داند و اگر از منفعت کسب چیزی نزد او نماند و همه آن در مؤونه زندگی مصرف شود، خمس هیچکدام از آنها بر او واجب نیست. ^[۱۳۱]
استفتاء:
چنانچه محصول کشاورزی پس از سال خمسی بدست می‌آید، تکلیف کشاورز نسبت به ادای خمس زراعت چیست؟
جواب: محصولاتی که پس از سال خمسی به دست می‌آید، جزو درآمد سال آینده محسوب است که در آن سال در زائد بر مؤونه خمس دارد. ^[۱۳۲]

خمس زمین‌های کشاورزی

به عقیده برخی از فقهاء معظم، اگر گذر زندگی منوط به زمین کشاورزی باشد، خمس تعلّق نمی‌گیرد و به عقیده برخی از فقها، در صورتی که با دادن خمس آنها بتواند زندگی خود را در حدّ شأن اداره کند، خمس دارد. ^[۱۳۳]
آیت الله فاضل لنکرانی(رحمة الله علیه) در این زمینه می‌نویسد:

اگر باغ، برای استفاده خود و خانواده از میوه آن خریداری شده و مناسب با شأن او و در حدّ نیاز او باشد خمس ندارد. و اگر برای فروش میوه آن باشد خمس دارد. ولی زمین زراعتی در حکم سرمایه است، و طبق احکام خمس سرمایه خمس دارد. ^[۱۳۴]
استفتاء نخست: حکم خمس زمین کشاورزی که بیست سال قبل با قیمت پایین خریداری شده و تاکنون که قیمت آن حدود دو هزار برابر شده و خمس آن پرداخت نشده چیست؟
جواب: اگر زمین را با منافع کسب یا حقوق خود خریده خمس مبلغ پرداختی بابت قیمت زمین را ضامن است و با فرض تفاوت چشم‌گیر نسبت به قیمت فعلی، احوط مصالحه در مقدار تفاوت قیمت است. ^[۱۳۵]
استفتاء دوّم:
فردی است زمین مواتی را برای کشاورزی و امرار معاش خود آباد می‌کند و این زمین بخاطر آباد شدن بدون اینکه پولی خرج کند دارای ارزش می‌شود، خمس این زمین واجب است یا نه؟
جواب: بله باید خمس آن را بدهد. ^[۱۳۶]
استفتاء سوم: زمینی که سند آن را پدرم در زمان حیاتش به نام من کرده بعد از فوتش به من ارث رسیده، با توجه به آن که پدرم در وصیت نامه‌اش قید نموده که خمس اموالش داده شود آیا خمس آن بر من واجب است؟
جواب: اگر پدر شما در خصوص پرداخت خمس این زمین وصیتی کرده، اول باید به وصیّت عمل شود و سپس آن زمین به ملک ورثه در می‌آید و چنانچه در زمان حیات، زمین مذکور را به شما تملیک کرده و شما هم آن را قبض کرده‌اید در حالی که زمین متعلّق خمس بوده، هبه درست است ولی خمس آن مانند سایر دیون میت باید قبل از تقسیم ماترک پرداخت شود. ^[۱۳۷]
استفتاء چهارم: باغ پدری از طریق بخشش یا ارث به پسرش منتقل شده است، آن باغ هنگام هدیه یا انتقال به او بابت ارث، قیمت زیادی نداشت، ولی در حال حاضر قیمت آن هنگام فروش با قیمت قبلی آن تفاوت زیادی کرده است، آیا به آن مقدار زیادی که بر اثر افزایش قیمت حاصل شده، خمس تعلّق می‏‌گیرد؟
جواب: ارث و هبه و پول فروش آنها خمس ندارد، هرچند قیمت آنها افزایش یافته باشد، مگر این که نگه‌داری آن به قصد تجارت و زیاد شدن قیمت باشد که در این‌صورت ارتفاع قیمت سوقیه‌اش پس از فروش بنا بر احتیاط واجب متعلّق خمس است. ^[۱۳۸]

خمس باغداری

سوال نخست: اگر باغی به ارث به کسی برسد و او در آن باغ درختهایی را غرس بنماید. آیا این درختان به محض
غرس باید تخمیس شوند یا پس از مثمر شدن؟
جواب: در مورد سؤال چنانچه به درختان غرس شده جهت استفاده از میوه آنها بر حسب متعارف خود و عائله اش حاجت داشته باشد خمس ندارد ولی اگر به منظور فروش میوه آنها غرس شده باید نهال آنها سال اول تخمیس و بعد از تخمیس در سال اوّل، می‌توانند جهت تخمیس نمو متصل آنها تا سال مثمر شدن صبر کنند. ^[۱۳۹]
سوال دوّم:
باغی را احداث کرده هم برای کسب و امرار معاش و هم استفاده شخصی از میوه‌های آن، آیا اصل درختهای میوه خمس دارد یا نه و آیا جزء رأس المال است یا نه؟
جواب: هر مقدار برای استفاده شخصی از میوه جات آن مورد نیاز باشد خمس ندارد و مابقی خمس دارد. ^[۱۴۰]
سوال سوم: اگر درخت بید و چنار و مانند اینها را بدون اینکه خمس آنها را بدهد بفروشد خمس را چه کسی باید بدهد، فروشنده یا خریدار؟
جواب: بر فروشنده و هم بر خریدار اگر مطلع باشد اداء خمس آن واجب است. ^[۱۴۱]

خمس بذر

استفتاء نخست: اینجانب هر ساله مقدار مشخصی بذر گندم کشت می کنم، آیا هر سال باید خمس آن را بپردازم؟
جواب: در زاید بر مؤونه خمس دارد و مؤونه آن مقدار است که در زندگی به کشت آن نیاز دارید. ^[۱۴۲]
استفتاء دوم: کشاورزی با بذری که خمس آن را نپرداخته زراعت کرده است؛ پس از نمو، فقط به محصول خمس تعلق می‌گیرد یا بایستی خمس بذر را نیز محاسبه نماید؟
پاسخ: خمس بذر را ضامن است و محصول در زاید بر مؤونه سال نیز خمس دارد. ^[۱۴۳]

خمس سود کشاورزی

استفتاء: سود پولی که از کشاورزی به دست آمده، آیا متعلّق خمس است؟
جواب: اگر زائد بر مؤنه سال باشد خمس دارد. ^[۱۴۴]

خمس ابزار و آلات کشاورزی

استفتاء: آیا به ابزار و آلات کشاورزی همچون تراکتور، کمپاین و... خمس تعلق می‌گیرد؟
آیت الله خامنه‌ای(دامت برکاته) در جواب می‌فرمایند: «اگر با پول درآمد خریداری شده باشند، متعلق خمس هستند.» ^[۱۴۵]
آیت الله مکارم شیرازی در جواب استفتاء فوق می‌فرماید:
سرمایه خمس دارد، مگر سرمایه‌ای که اگر خمس آن را هرچند به صورت تدریجی بدهد با بقیة آن، زندگی او در حد آبرو و شؤونش اداره نمی‌شود. بنابراین، اگر با پرداخت خمس آن، لطمه‌ای به کار او نمی‌خورد، باید خمس آن را بدهد، خواه این سرمایه سرمایة تجارت باشد یا زمین و آب و ملک برای زراعت، یا ابزار کار. ^[۱۴۶]

مزارعه

مزارعه در لغت از ریشه (زرع) مصدر باب مفاعله به معنای با همدیگر کاشتن می‌باشد. در اصطلاح عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می‌دهد که در آن زراعت نمایند و حاصل را تقسیم کنند. مالک زمین را مزارِع و کسی را که زراعت می‌کند، عامل می‌گویند.

شرایط صحت مزارعه

درستی مزارعه مشروط به چند شرط زیر است:
نخست: وجود ایجاب وقبولی که رضایت دو طرف را بر بستن قرارداد مزارعه نشان دهند، زیرا رکن اساسی هر قرارداد تراضی دو طرف می‌باشد.
استفاده از هر عبارتی که رضایت دو طرف را در ایجاب وقبول مزارعه نشان دهد، کافی است، نیز معاطات یا بستن عملی قرارداد یعنی واگذاری زمین به کشاورز برای زراعت وتحویل گرفتن زمین از سوی وی نیز برای صحت مزارعه کافی است.
دوّم: اهلیت داشتن دو طرف شامل بلوغ، عقل، اختیار وهمچنین ممنوع نبودن از تصرف در اموال به دلیل سفاهت ویا ورشکستگی.
سوّم: اشتراک دو طرف در محصول؛ بنابراین اختصاص یافتن تمام محصول به یکی از دو طرف صحیح نمی‌باشد.
چهارم: اشتراک دو طرف در تمام محصول و یا در تمام گونه‌های محصول، بدین معنی که مثلًا گونه‌ای از محصول به یکی از دو طرف وگونه‌ای دیگر به طرف دوم اختصاص نیابد، ویا اینکه یکی، محصولات برداشت شده در ابتدای فصل ودیگری محصولات پایان فصل را به خود اختصاص ندهند.
پنجم: قابلیت زمین مورد مزارعه برای کشاورزی، هر چند این قابلیت پس از اصلاح آن زمین بوجود آید. پس زمینهای شوره زار غیر قابل کشت وزمینهایی که هر چند گاه زیر آب می‌روند وهمین امر آنها را غیر قابل کشت می‌کند، یا زمینهایی که نه از راه کندن چاه ونه از راه کشیدن آبراه‌ها ونه از راه امید بستن به بارانهای فصلی نتوان به آنها آب رسانید، نمی‌توانند مورد مزارعه قرارگیرند.
ششم: جزئیات قرارداد مزارعه، باید تماماً معلوم باشند، تا شائبه هیچ ابهام که منجر به نزاعی گردد در متن قرارداد باقی نماند. روشن بودن قرارداد واز میان رفتن هرگونه شائبه ابهام با رعایت موارد زیر محقق می‌شود:
الف. تعیین مدّت مزارعه به چند ماه معین ویا چند سال مشخص، یا به گونه‌ای که عرفاً غرر یا ابهامی نابخشودنی در مزارعه باقی نماند. بنابراین اگر اینگونه توافق شود که طرف اول زمین را در اختیار طرف دوم قرار می‌دهد، تا هر چه می‌تواند در هرفصل زراعی در آن کشاورزی کند ونیمی از محصول را به او بدهد بطوریکه شائبه‌های غرر وابهام از میان برداشته شوند، مزارعه درست خواهد بود.
ب. تعیین سهم دو طرف به صورت کسری «مثلًا نصف یا ثلث» ویا به صورت درصدی «بیست در صد، چهل در صد ومانند اینها»، چه، در غیر اینصورت مزارعه باطل خواهد بود.
ج. تعیین محصولی که باید در زمین کشت شود «اینکه مثلًا گندم باشد، جوباشد، سبزیجات باشد ویا حبوبات ویا چیزی دیگر» اگر خواستها، با تفاوت محصولات کشت شده، متفاوت شوند، وبا عدم تعیین محصولات ودر صورتیکه این عدم تعیین شائبه بوجود آمدن ابهام وغرر ویا زیانی بزرگ را به همراه داشته باشد، مزارعه باطل خواهد بود، در غیر اینصورت مزارعه درست است.
د. تعیین زمین ومساحت آن؛ لذا اگر زمین مورد قرارداد در میان چند قطعه مردّد باشد و یا مساحت آن به درستی تعیین نشده باشد، واین امر موجب غرر شود، قرارداد مزارعه باطل خواهد بود.
م. تعیین دقیق طرفی که باید هزینه‌های گوناگون مانند بذر، ماشین آلات ودیگر هزینه‌های مربوط به زراعت را متقبل شود؛ به عبارت دیگر باید دو طرف دقیقاً تعیین‌کنند که هزینه‌ها برگردن صاحب زمین است و یا کشاورز، و یا اینکه هزینه‌ها به نسبتی مشخص بین دو طرف تقسیم می‌شوند. ^[۱۴۷]

مساقات

مساقات در اصطلاح

حضرت امام خمینی(ره) مساقات را این گونه تعریف کرده‌اند: «اگر انسان با کسی به این قِسم معامله کند که درختهای میوه‌ای را که میوه آن مال خود او است، یا اختیار میوه‌های آن با او است تا مدّت معینی به آن کس وا گذار کند که تربیت نماید و آب دهد و(در مقابل) به مقداری که قرار می‌گذارند از میوه آن بردارد، این معامله را مساقات می‌گویند.» ^[۱۴۸]

شرایط مساقات

شرایط مساقات عبارتند از:
الف. مالک و باغدار باید بالغ و عاقل باشند؛
ب. کسی آنها را مجبور به این کار نکرده باشد؛
ج. ممنوع از تصرّف در مال خود نباشند؛
ح. مدّت مساقات باید معلوم باشد و اگر ابتدای آن را معیّن کنند و آخر آن را موقعی قرار دهند که حاصل آن سال به دست می‌آید صحیح است؛
خ. باید سهم هر کدام به صورت نصف یا ثلث حاصل و مانند آن باشد، بنا بر این اگر قرار بگذارند که مثلاً یک تُن از میوه، مال صاحب باغ و بقیّه مال کسی است که کار می‌کند معامله باطل است؛
م. باید قرار داد معامله را پیش از ظاهر شدن میوه بگذارند و اگر بعد از ظاهر شدن میوه و پیش از رسیدن آن بگذارند چنانچه کارهایی مانند آبیاری و سمپاشی که برای پرورش میوه لازم است باقی مانده باشد مساقات صحیح است وگرنه اشکال دارد و اگر فقط احتیاج به کارهایی مانند چیدن میوه و نگهداری آن باشد قرار داد آنها صحیح است، ولی مساقات نیست. ^[۱۴۹]

صیغه مساقات

در معامله مُساقات لازم نیست صیغه بخوانند بلکه اگر صاحب درخت به قصد مُساقات آن را واگذار کند و کسی که کار می‌کند به همین قصد تحویل بگیرد معامله صحیح است. ^[۱۵۰]

خرید و فروش زرع و میوه‌ها

۱. فروش میوه‌ای که گُل آن ریخته و دانه بسته به طوری که معمولاً دیگر از آفت گذشته باشد پیش از چیدن صحیح است. و نیز فروختن غوره بر درخت اشکال ندارد. ^[۱۵۱]
۲. اگر بخواهند میوه‌ای را که بر درخت است، پیش از آن که گُلش بریزد بفروشند باید چیزی که دارای مالیّت و قابل فروش جداگانه و ملک فروشنده باشد، با آن ضمیمه نمایند. ^[۱۵۲]
۳. اگر خوشه گندم و جو را بعد از آن که دانه بسته به چیز دیگری غیر گندم و جو بفروشند اشکال ندارد. ^[۱۵۳]
۴. فروش زرع بدون ریشه یعنی بصورت سبز چین چه زمان چیدن آن رسیده باشد و چه نرسیده باشد به نحوی که باقی بماند تا سبز چین شود یا پیش از سبز چین شدن، جایز است؛ بنابراین اگر کشت را بچیند و ریشه آن بار دیگر رشد کند و خوشه ببندد، خوشه مال فروشنده است. و اگر خریدار آن را نچیند مالک زمین می‌تواند او را بر چیدن ملزم کند و یا نگهدارد و اجرت بگیرد، ولی اگر نگهداشت و رشد کرد تا خوشه بست، آن خوشه‌ها مال خریدار خواهد بود و صاحب زمین فقط می‌تواند درخواست اجرت نماید، و نیز در خریدن درخت خرما حکم چنین است. ^[۱۵۴]
۵. فروختن میوه‌ها روی درختان خرما و سایر درختها قبل از بروز و نمودار شدن آنها یک سال بدون ضمیمه، جایز نیست. ^[۱۵۵]
۶. میوه‌ای را که روی درخت خریداری کرده می‌تواند آن را به بیش از قیمت خرید، یا کمتر یا مساوی بفروشد چه قبل از تحویل گرفتن باشد یا بعد از آن. ^[۱۵۶]
۷. فروختن خوشه قبل از نمودار شدنش و بسته شدن دانه‌اش، جایز نیست و بعد از بسته شدن آن جایز است، چه دانه‌اش آشکار باشد مانند جویا پوشیده باشد مانند گندم، چه تنها (خوشه فروخته شود) یا با ساقه‌اش، سر پا (بفروشد) یا درو شده (باشد). و فروختن آن به دانه‌ای که از جنس خودش است به اینکه خوشه‌های گندم به گندم و خوشه‌های جو به جو فروخته شود.
بنابر احتیاط جایز نیست. و این معامله به نام «محاقله» نامیده می‌شود و در اینکه بیع محاقله شامل فروختن خوشه گندم به جو و خوشه جو به گندم شود، اشکال است لیکن احتیاط ترک نشود خصوصا در مورد (فروش) خوشه جو به گندم. و اقوی آن است که این حکم در غیر گندم و جو مانند برنج و ذرّت و غیر اینها جاری نیست اگر چه جریان حکم (در اینها) موافق احتیاط است. ولی اقوی آن است که بیع هر کدام از آنها به مقداری که از آن حاصل می‌شود، جایز نیست. ^[۱۵۷]

غصب و تصرّف مزارع دیگران

یکی از موضوعات مهم حقوقی، اموال و حقوق متعلق به آن است، زیرا در حقوق اسلام، اهمیت اموال و حقوق مالی مردم به منزله خون آنان محسوب شده و همان‌گونه که حفظ جان شخص لازم است، حفظ حقوق مالی او نیز ضروری اعلام گردیده و شاید اشاره به این مهم باشد که در آیه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) نخورید مگر اینکه تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. و خودکشی نکنید! خداوند نسبت به شما مهربان است.» ^[۱۵۸]، حفظ مال و رعایت احترام آن، مقدم بر حفظ جان و نفس بیان شده و ابتدا دستور به حفظ مال شده است که اموال خود را به اسباب باطل، یعنی اسبابی که قانونگذار آن را سبب انتقال مال از دارایی شخصی به دارایی شخص دیگر شناسایی نکرده یا مُمَلِّک ندانسته، مبادله و تصرف نکنید و بعد اعلام گردیده که جان و نفس دیگران را نیز محترم بدانید و خود یا دیگری را نکشید که خدا به شما مهربان است. پس همان‌گونه که پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله) اعلام کرده‌اند خداوند، مال اشخاص را مانند خون آنان حرام کرده است ^[۱۵۹].
از این آیه شریفه نیز استفاده می‌شود که اهمیت حرمت مال در ردیف اهمیت حرمت نفس است و از اهمیت و حمایت حقوقی خاص برخوردار است. در نتیجه، از لحاظ حقوقی، رعایت حقوق مالی دیگران لازم است و این حقوق فقط به اسباب مُمَلِّک صحیح می‌تواند از دارایی شخصی به دارایی شخص دیگر منتقل شود.
امام خمینی (رحمة الله علیه) در باب حرمت غصب اموال و حقوق دیگران می‌نویسد:
« غصب از گناهانی است که عقل و نقل یعنی کتاب و سنت و اجماع بر حرمت آن اتفاق دارند و غصب از زشت‌ترین انواع ظلم است و ظلم چیزی است که عقل حکم به قباحت و زشتی آن می‌کند، و در حدیث نبوی آمده (اگر کسی یک وجب از زمین را غصب کند خدای متعال در قیامت آن را از هفت طبقه زمین طوق گردنش می‌کند) و در نبوی دیگر آمده: (کسی که در یک وجب زمین به همسایه خود خیانت کند خدای تعالی آن را طوق گردنش می‌کند از طبقه هفتم زمین تا در قیامت خدا را با این طوق دیدار کند مگر آن که توبه کند و برگردد)، و نیز در حدیثی دیگر آمده: (کسی که زمینی را بدون حق از دیگری بگیرد او را تکلیف می‌کنند باینکه خاکش راتا روز محشر بدوش بگیرد) و از کلام امیرالمؤمنین علیه السلام است که فرمود: (سنگی غصبی در خانه گروگان ویرانی آن است ) یعنی تا آن خانه را ویران نسازد رها نمی‌کند.» ^[۱۶۰]
بنابر این طبق آیه فوق و روایات اسلام غصب و تصّرف نا به حق اموال دیگران امری مذموم، ناپسند و حرام است.
در این جا به برخی از احکام غصب اموال در کشاورزی اشاره می‌شود:

غصب بذر و شاخه درخت

استفتاء نخست:
فردی با غصب چند هسته، یا دانه، یا بذر از دیگری آن را در ملکش کاشته، و آب داده، و پس از پرورش تبدیل به درخت کرده است. لطفاً بفرمایید که درخت‌ها و محصول آن متعلّق به کیست؟ آیا غاصب فقط قیمت دانه‌ها را بدهکار است؟
جواب: او باید قیمت بذر را به صاحبش بپردازد؛ ولی زراعت و درخت مال اوست. ^[۱۶۱]
استفتاء دوم: اگر فردی، شاخه‌ای غصبی را به درخت خود پیوند زند، مالک میوه آن درخت، که از این شاخه پیوندی غصبی به دست می‌آید چه کسی است؟
جواب: باید قیمت آن شاخه را به صاحبش برگرداند؛ و ثمره تعلّق به صاحب درخت دارد. ^[۱۶۲]
استفتاء سوم: فردی قلمه، یا شاخه، یا ریشه‌ای از درخت غیر را غصب نموده، و در ملک خود می‌کارد. در صورتی که رشد کند و تبدیل به درخت شود، چه کسی مالک آن درخت و میوه‌اش می‌باشد؟
جواب: مالک آن صاحب درخت و قلمه است؛ مگر این که صاحب قلمه رضایت داشته باشد. ^[۱۶۳]
استفتاء چهارم: سیل، یا باد، بذر متعلّق به فردی را به زمین شخص دیگری برده، و در آنجا روئیده است. گیاه روییده شده و ثمره آن متعلّق به چه کسی است؟
جواب: گیاه مذکور متعلّق به صاحب بذر است؛ ولی باید مال الاجاره زمین را به صاحب زمین بپردازد. ^[۱۶۴]

غصب زمین‌های کشاورزی

امام خمینی در باب حرمت غصب زمین کشاورزی می‌نویسد: «تصرّف در اراضی دیگران چه به طور کشت یا به طریق دیگر حرام است و توسعه‏‎ ‎‏کشت به طور غصب جایز نیست و باید از آن احتراز شود. غاصب باید فوراً زمین مغصوب را به صاحبش رد کند و صاحب زمین می‌تواند‏‎ ‎‏کشت او را حتی قبل از رسیدن موعد برداشت از زمین خود تخلیه کند.‏» ^[۱۶۵]
اگر در زمینی که غصب کرده، زراعت کند یا درخت بنشاند، زراعت و درخت و میوه آن مال خود اوست و چنانچه صاحب زمین راضی نباشد که زراعت و درخت در زمین بماند، کسی که غصب کرده باید فوراً زراعت یا درخت خود را اگر چه ضرر نماید از زمین بکند و نیز باید اجاره زمین را در مدّتی که زراعت و درخت در آن بوده به صاحب زمین بدهد و خرابیهایی را که در زمین پیدا شده، درست کند مثلاً جای درختها را پُر نماید و اگر بواسطه اینها قیمت زمین از اولش کمتر شود، باید تفاوت آن را هم بدهد و نمی‌تواند صاحب زمین را مجبور کند که زمین را به او بفروشد، یا اجاره دهد و نیز صاحب زمین نمی‌تواند او را مجبور کند که درخت یا زراعت را به او بفروشد. ^[۱۶۶]
استفتاء نخست: خرید زمینهای کشاورزی از کشاورزان بدون رضایت آنها توسط زمین‌شهری یا نهاد دیگر چه صورت دارد؟
جواب: هیچ‌کس حق ندارد ملک شرعی دیگری را بدون رضایت او از او بگیرد و در فرض معامله مبلغ با توافق طرفین تعیین می‌شود و چنانچه به زور بگیرند آن زمین غصبی است و نماز در آن اشکال دارد و هرگاه ضرورتی ایجاب کند که ملکی را برای مصلحت مسلمین از صاحبش بگیرند باید با او توافق کنند یا لااقل قیمت عادلانه روز را بپردازند و اگر در مالکیّت ملک اختلافی هست باید به محاکم صالحه مراجعه شود. ^[۱۶۷]
استفتاء دوّم: کسی که در ملک دیگری به طور غصب زراعت کرده آیا مالک حق دارد قبل از برداشت زرع از او جلوگیری کند یا باید صبر کند پس از برداشت محصول از غاصب خلع ید نماید؟
جواب: حق دارد. ^[۱۶۸]
۳. چوپان، ضامن گوسفندان تلف شده نیست، مگر آنکه کوتاهی کرده باشد، مانند آنکه گوسفندان را در غیر مرتع تعیین شده بچراند یا بیش از حدّ متعارف آنها را بزند. اگر گوسفندان به زراعت کسی خسارت وارد کنند چوپان ضامن است نه مالک. ^[۱۶۹]

احتکار

«احتکار»، آن است که کالایی که شدیداً مورد نیاز مردم است به انگیزه گرانتر شدن از دسترس خریداران دور نگه داشته شود، به طوری که مردم به واسطۀ این کار در سختی قرار گیرند. این عمل در سخنان پیشوایان دین علیهم السلام مورد توبیخ شدید قرار گرفته و کسی که مرتکب این عمل می‌شود ملعون، خطاکار، خائن و در حد آدمکش به حساب آمده است.
موارد احتکار: به قول مشهور، احتکار تنها در گندم، جو، خرما، کشمش و روغن ثابت است. ثبوت آن در روغن زیتون و نمک اختلافی است؛ هر چند بسیاری از فقیهان، احتکار را در روغن زیتون ثابت دانسته‌اند. شکّی نیست که احتکار اگر به قصد اضرار به مسلمانان و یا موجب اختلال در نظام زندگی اجتماعی آنان شود حرام است. البته نه به عنوان احتکار بلکه به عنوان ثانوی که همان حرمت اضرار به مسلمانان یا حرمت ایجاد اختلال در نظام زندگی آنان است. از این جهت فرقی در حرمت بین موارد ذکر شده و غیر آن نیست و هر نوع حبس کردن موادّ غذایی و غیر غذایی از چیزهایی که در زندگی به آن احتیاج است را می‌تواند شامل شود. ^[۱۷۰]
شرایط احتکار عبارت است از:
۱. انبار کردن مواد غذایی؛
۲. احتیاج داشتن مردم مسلمان به آن؛
۳. نبودن شخص دیگری که آن آذوقه را به اندازه کافی در اختیار مردم بگذارد؛
۴. انجام دادن این کار برای بالا رفتن قیمت کالا. ^[۱۷۱]
استفتاء نخست:
احتکار چه چیزهایی از نظر شرعی حرام است؟ آیا تعزیر مالی محتکران به نظر جناب عالی جایز است؟ جواب: حرمت احتکار بر اساس آنچه در روایات آمده و نظر مشهور هم همان است فقط در غلات چهارگانه و در روغن حیوانی و روغن نباتی است که طبقات مختلف جامعه به آن نیاز دارند، ولی حکومت اسلامی هنگامی که مصلحت عمومی اقتضا کند، حق دارد از احتکار سایر احتیاجات مردم هم جلوگیری کند و اجرای تعزیر مالی بر محتکر در صورتی که حاکم صلاح بداند، اشکال ندارد. ^[۱۷۲]
استفتاء دوم:
آیا کسی محصول(مانند گندم و جو) خود را به جهت افزایش قیمت در سیلو نگهداری کند، احتکار محسوب می‌شود؟
جواب: انبار کردن کالاهای ضروری و مورد نیاز مردم به قصد آنکه بتواند با قیمت بالاتر به فروش برساند مشروط بر اینکه به اندازه کافی آن کالا در بازار وجود نداشته باشد، احتکار محسوب می‌شود. ^[۱۷۳]

مغارسه

مغارسه، این است که کسی زمین خود را برای درختکاری به کسی دیگر بدهد و قرار بگذارد که درخت‌های کاشته شده، میان آنان تقسیم شود. ^[۱۷۴]
به عقیده برخی از فقهای امامیه مغارسه در شرع مقدّس اسلام، باطل است.
امام خمینی(رحمة الله علیه) در باب مغارسه می‌نویسد: «اگر زمینی را به دیگری واگذار کند که در آن درخت بکارد و آنچه عمل می‌آید مال هر دو باشد، معامله باطل است. پس اگر درختها مال صاحب زمین بوده، بعد از تربیت هم مال اوست و باید مزد کسی که آنها را تربیت کرده بدهد و اگر مال کسی بوده که آنها را تربیت کرده بعد از تربیت هم مال اوست و می‌تواند آنها را بکند، ولی باید گودالهایی را که به واسطه کندن درختها پیدا شده پر کند و اجاره زمین را از روزی که درختها را کاشته به صاحب زمین بدهد و مالک هم می‌تواند او را مجبور نماید که درختها را بکند و اگر بواسطه کندن درخت عیبی در آن پیدا شود باید تفاوت قیمت آن را به صاحب درخت بدهد و نمی‌تواند او را مجبور کند که با اجاره یا بدون اجاره، درخت را در زمین باقی بگذارد.» ^[۱۷۵]
شهید اوّل در لمعه، بعد از بیان بطلان این عقد چنین می‌فرماید: « مغارسه باطل است به دلیل این که در آن ضرر و زیان است و بر خلاف زرع در مزارعه، درخت ریشه دار است و برای میوه دادن نیاز به زمان طولانی دادرد. به این جهت، از نظر تعیین اجل، تقسیم و شرایط دیگر دچار مشکل می‌شود.» ^[۱۷۶]
و به عقیده برخی از فقها، مغارسه معامله‌ای صحیح است. حضرت آیت الله سیستانی در این رابطه می‌نویسد: «مسأله مُغارسه آن است که زمینی را به دیگری واگذار کند که در آن درخت بکارد و آنچه عمل می‌آید مال هر دو باشد؛ و این معامله صحیح است هر چند احتیاط در ترک آن است، ولی برای رسیدن به نتیجه آن می‌توان معامله‌ای انجام داد که بی‌اشکال صحیح است، مثلاً دو طرف به این نحو با هم صلح و سازش کنند یا اینکه در نهالها با هم شریک شوند، سپس باغبان خود را به مالک زمین برای کاشتن و تربیت و آبیاری سهم او در مدّت زمانی معین به نصف منافع زمین در آن مدّت اجاره دهد.» ^[۱۷۷]

اجاره

«اجاره» عبارت است از قراردادی که طی آن منافع مال یا کار کسی در برابر اجرت معین به دیگری واگذار می‌شود. ^[۱۷۸]
در این جا به برخی از مسائل شرعی اجاره زمین کشاورزی اشاره می‌شود:
۱ اجاره زمین برای زراعت و کشاورزی در صورتی که آبرسانی به آن ممکن نباشد صحیح نیست؛ زیرا استیفای منفعت مقصود از زمین مورد اجاره زراعت بدون آبیاری ممکن نیست. ^[۱۷۹]
۲ اگر زمینی را برای زراعت اجاره دهد و مال‌الاجاره را حاصل همان زمین، یا زمین دیگر که فعلاً موجود نیست قرار دهد، و یا اینکه کلی در ذمّه قرار دهد مشروط به آنکه از حاصل همان زمین پرداخت شود، اجاره صحیح نیست، و اگر حاصل زمین بالفعل موجود باشد مانعی ندارد. ^[۱۸۰]

احیاء موات

به زمینی که بر اثر بی‌آبی یا آب گرفتگی یا نی‌زار بودن و یا موانعی دیگر، آماده بهره‌برداری نیست، «موات» و به عملیّات برطرف کردن موانع و آماده‌سازی آن برای بهره‌برداری، «احیاء» گفته می‌شود. ^[۱۸۱]
۱.احیای زمین‌های موات: زمین یا از زمین‌هایی است که به هنگام پیروزی مسلمانان، با قهر و غلبه بر کفّار، آباد بوده است یا از زمین‌های موات بوده است. در صورت دوم، موات بودن زمین یا اصلی است؛ یعنی در گذشته نیز یا آباد نبوده و یا آباد بودنش معلوم نیست، و یا عارضی؛ یعنی پیشینه آبادی دارد.
۲. احیای نهرها و چاه‌ها: کسی که نهر (جدول و جوی آب) یا چاهی احداث کند، با حصول شرایط، مالک آن می‌شود، لیکن در این که آب موجود در آن دو را نیز مالک می‌شود یا تنها حق اولویّت استفاده از آن را پیدا می‌کند، اختلاف است. قول مشهور، حصول ملکیّت برای احیا کننده است.
احیای نهر به کندن آن در زمین مباح و وصل کردن به منبع آب، به حدّی که به آسانی آب در آن جریان یابد، و احیای چاه به حفر و آماده کردن آن برای گرد آمدن آب در آن هرچند در وضعیّت فعلی آب نداشته باشد محقّق می‌گردد. ^[۱۸۲]
شرایط احیاء عبارتند از:
۱. در تصرف مسلمانی نباشد؛
۲. حریم جای آبادی مانند باغ، خانه و راه نباشد؛
۳. جزء مشاعر و مکان‌هایی که در شرع برای عبادت قرار داده شده است مانند سرزمین‌های عرفات، منی، و مشعر نباشد؛
۴. از زمین‌های واگذار شده از سوی رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله) یا امام (علیه السّلام)به افراد، نباشد؛
۵. تحجیر شده (به سنگ‌چینی و مانند آن) توسط دیگری نباشد؛
۶. پیامبر یا امام، آن را برای خود یا دیگری قرق قرار نداده باشد؛
۷. اسلام؛
در این که اسلام، شرط تملّک احیا کننده است و کافر به احیا، مالک نمی‌شود یا این که کافر در صورت اذن امام به تملّک از طریق احیا، مالک می‌شود، اختلاف است؛
۸. نیّت تملّک.
در این که نیّت تملّک به احیا، در حصول ملکیّت شرط است یا نفس احیا موجب حصول ملکیّت می‌شود، اختلاف است.
۹. مباشرت؛
در این که شرط تملّک به احیا، اقدام خود شخص به عمل احیا است یا اگر احیاء توسّط وکیل یا اجیر و یا نایب انجام شود نیز تملّک حاصل می‌شود، اختلاف است. برخی در صورت دوّم، بین اجیر و نایب و وکیل تفصیل داده‌اند به این معنی که اگر أجیر زمینی را احیاء کند، تملّک برای مؤجر حاصل می‌گردد. ^[۱۸۳]
استفتاء: بعد از چندین سال زحمت، آبی از چاه برای زراعت بیرون آورده‌ام، آیا این آب جزء انفال است یا متعلق به خودم؟ و آیا می‌توانم وقف کنم؟
جواب: با فرض اینکه محل چاه از اراضی موات بوده و به قصد تملک حیازت کرده و حفر چاه کرده‌اید، آن چاه متعلق به شما است و وقف آن مانع ندارد. ^[۱۸۴]
طبق ماده «۱۴۳» قانون مدنی: «هر کس از اراضی موات و مباحه قسمتی را بقصد تملک احیا کند مالک آن قسمت می‌شود» ولی نباید احیاکننده در تصرفات خود موجب اضرار بحق صاحب حریم شود. در نتیجه احیاء اراضی مزبوره دو حق با یکدیگر جمع می‌شود، یکی حق مالکیت احیاءکننده و دیگری حق حریم صاحب قنات و چاه آب چنانکه گذشت کندن قنات و ایجاد حریم در اراضی موات می‌نماید نه در اراضی که قبلا تملک شده است، زیرا پس از تملک هیچ حقی بر آن برقرار نمی‌گردد، مگر آنکه بوسیله مالک آن حق بدیگری داده شود. اینست که هرگاه کسی در املاک شهری که غیر موات است چاهی برای آب خوردن یا زراعت بکند، هیچ‌گونه حق حریمی در املاک مجاور ایجاد نخواهد شد و همسایه نیز می‌تواند در ملک خود چاه آب خوردن یا زراعت بکند، اگر چه فاصله بسیار کمی با چاه دیگر داشته باشد و از منبعی که چاه اول بوسیلۀ مجاری زیر زمینی آب می‌گیرد چاه دوم نیز آب بگیرد و موجب تقلیل آب چاه اول بشود. ^[۱۸۵]

بیع مزابنه

بیع مزابنه دراصطلاح عبارت است از فروختن میوه موجود بر درخت خرما در برابر خرما.
تعریف مزابنه به آنچه در شناسه آمده مشهور میان فقها است؛ لیکن برخی آن را به فروختن خرمای موجود بر درخت در برابر خرمای همان درخت تعریف کرده‌اند. ^[۱۸۶]
امام خمینی(رحمة الله علیه) در حکم معامله مزابنه می‌فرماید: «ولی فروختن خرمای، روی درخت به خرما جایز نیست چه از خرمای همان درخت باشد یا از خرمای دیگری که بر درخت است و یا در زمین قرار گرفته است. و این معامله بنام «مزابنه» نامیده می‌شود و احتیاط آن است که میوه درختهای دیگر غیر درخت خرما به خرما ملحق شود.» ^[۱۸۷]

شراکت

استفتاء:
دو نفر زمینی را خریده‌اند و به مدّت بیست سال است که بطور مشترک در آن زراعت می‌کنند، در حال حاضر یکی از آنان اقدام به فروش سهم خود به دیگران نموده است، آیا او چنین حقّی را دارد یا آنکه فقط شریک او حقّ خریدن آن را دارد؟ و آیا در صورتی که از فروش زمین به شریکش خودداری کند، شریک او حقّ اعتراض دارد؟
جواب: شریک حقّ ندارد شریک دیگر خود را وادار به فروش سهم خود به او نماید و در صورتی که آن را به دیگری هم بفروشد حقّ اعتراض ندارد، ولی بعد از انجام معامله بیع، در صورتی که همه شرایط حقّ شفعه در آن مورد وجود داشته باشد، می‌تواند اخذ به شفعه نماید. ^[۱۸۸]

تدلیس در محصولات کشاورزی

استفتاء:
کالاهای کشاورزی برای فروش تدلیس می‌شود و حتی ریزهای آن را در پایین جاسازی می‌کنند این تذکر لازم است
بازار خواهان تدلیس کالاست و اگر تدلیس نکنیم جنس فروخته نمی‌شود فروش آنها به صورتی که ذکر شد چه حکمی دارد؟
جواب: اگر خریدار نداند خیار فسخ دارد و اگر مشتری نتواند تشخیص بدهد فروشنده کار حرامی انجام داده است. ^[۱۸۹]

ارث زمین‌های کشاورزی

استفتاء: آیا اولاد اناث از زمینهای مزروعی از قبیل قطعات و باغات و زمینهای کشاورزی ارث می‌برند یا خیر؟
جواب: دخترها از زمین خانه و باغ وملک مزروعی ارث می‌برند. ^[۱۹۰]
حکم ارث زوجه از زمین‌های کشاورزی:
زن از تمام اموال منقول شوهر ارث می‌برد، ولی از زمین و قیمت آن ارث نمی‌برد، خواه زمین خانه باشد یا باغ، یا زمین زراعتی و مانند آن و نیز از خود هوایی ساختمان ارث نمی‌برد، مثل بنا و درخت، اما باید هوایی را قیمت کنند و از قیمت آن سهم ارث او را بدهند. ^[۱۹۱]

شغل خرید و فروش گندم و جو

به عقیده فقهای اسلام، شغل خرید و فروش گندم و جو و مانند این‌ها، جزء مشاغل مکروه به حساب می‌آید. ^[۱۹۲]

فصل هفتم: درختکاری و نهال کاری

از جمله نعمت‌های الهی که در قرآن کریم بسیار بر آن تأکید شده است، درخت است. درخت از گرانبهاترین آفریده‌های خداوند دانا برای انسان است و به دلیل نقش حیاتی که در زندگی تمامی موجودات زنده به خصوص انسانها دارا می‌باشد در اسلام مورد توجه خاص قرار گرفته است. درخت نماد آبادانی و شاخص سبزی و خرّمی و مظهر زندگی و باعث تلطیف هوا و موجب آسایش و رفاه انسان، و صفا و پاکی طبیعت می‌باشد. به همین خاطر یکی از مواهب و نعمت‌های خداوند در آخرت و یکی از ویژگی‌های بهشت و رضوان حق تعالی که در آیات کریمه و روایات شریفه بارها به آن اشاره شده است، درخت می‌باشد: « به کسانی که ایمان آورده، و کارهای شایسته انجام داده‌اند، بشارت ده که باغهایی از بهشت برای آنهاست که نهرها از زیر درختانش جاریست. هر زمان که میوه‌ای از آن، به آنان داده شود، می‌گویند: این همان است که قبلا به ما روزی داده شده بود. (ولی اینها چقدر از آنها بهتر و عالیتر است.) و میوه‌هایی که برای آنها آورده می‌شود، همه (از نظر خوبی و زیبایی) یکسانند. و برای آنان همسرانی پاک و پاکیزه است، و جاودانه در آن خواهند بود.» ^[۱۹۳]
استفتاء: آیا کاشت درخت، مستحب است؟
جواب: با توجه به روایات در این زمینه، این امر مستحب می‌باشد. ^[۱۹۴]

فواید درختکاری

گیاهان و درختان، سهمی به‌سزا و نقشی بسیار مهم در زندگی بشر دارند. تلطیف هوا، تعادل دمای محیط، حفاظت از خاک و تأمین بخشی از مواد غذایی مورد نیاز انسان، اندکی از سودمندیهای فراوان آنها است. اسلام مردمان را به تماشای گیاهان سرسبز و نگاه به مناظر جذاب آنها دعوت کرده است. چنان‌که در فرموده‌های معصومین علیهم السلام از تأثیر مثبت گیاهان بر جسم و جان آدمی آثار بسیاری به ما رسیده است.
امام صادق (علیه السلام) به مفضل می‌فرماید: « نگریستن به گلهای رنگارنگ و درختان سرسبز و خرم، چنان لذتی به آدمی می‌بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر نمی‌توان کرد» ^[۱۹۵]
از مرور روایات، چنین نتیجه می‌گیریم که هرگاه آدمی، به تماشای خرمی گیاهان و درختان سرسبز می‌نشیند، غرق در سرور و لذت می‌شود؛ روان وی آرام می‌گیرد و جانش به تازگی و طراوت می‌گراید. تماشای آنها لذّت بخش و شادی‌آفرین است.
محققین درخت را از نظر سلامت فردی، اجتماعی و... دارای فواید بی شماری می‌دانند:

ایجاد سلامتی و آسایش

به گفته محققین، تأثیرات فیزیولوژیکی درختان در محیطهای شهری، بسیار حائز اهمیت می‌باشد. درختان در سلامتی و آسایش ساکنان شهرها سهم بزرگی دارند؛ زیرا با جذب گازهای سمی از جمله گازکربنیک و ساخت اکسیژن که یکی از اساسی‌ترین نیازهای حیات انسان و حیوان است باعث دوام حیات انسان و حیوان می‌شوند. ^[۱۹۶]

بهبود کیفیت آب و خاک و هوا

درختان موجب بازگشت آب به چرخه طبیعت شده و کیفیت خاک را بهبود می‌بخشند و قابلیت جذب مقادیر زیادی گرد و غبار را از اتمسفر دارا می‌باشند. درختانِ همیشه سبز، قادرند گرد و غبار و سایر آلودگیهای موجود در هوا را بر روی سطح برگ خود جذب کنند. شستشوی این مواد در اثر بارندگی، به همراه خار و خاشاک و برگ درختان در فصل پاییز موجب افزایش حاصل‌خیزی خاک در دراز مدت می‌شود. ^[۱۹۷] طبق بررسیهای دانشمندان، برخی درختان از خود موادی در هوا پخش می‌کنند که باعث از بین رفتن بسیاری از باکتریها و قارچهای تک سلولی و برخی از حشرات مضرّ می‌شود. ^[۱۹۸]

استفاده از میوه درختان

افزون بر آنچه گفته شد، میوه بسیاری از درختان مورد استفاده انسان و حیوانات است؛ به طوری که می‌تواند در سلامت تغذیه انسان و تأمین ویتامین‌های مورد نیاز آدمی تأثیر به سزایی داشته باشد.

درخت دارای محصول

گرچه درخت سبز به خودی خود دارای فواید بسیار می‌باشد اما بزرگان دین بر کاشت درخت دارای محصول تاکید بیشتری نموده‌اند. در اکثر آیات و روایات نیز از درختانی سخن به میان آمده است که دارای میوه می‌باشند. چنانکه در قرآن از درختان انار، خرما ^[۱۹۹]، انگور، ^[۲۰۰]و... سخن بمیان آمده است.
رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) می‌فرماید: «هر کس درختی بنشاند و به ثمر بنشیند، خدا به اندازه‌ای که میوه از آن فراهم آید به او پاداش می‌دهد.» ^[۲۰۱]
نقل است که روزی انوشیروان از روستایی عبور می‌کرد. پیرمردی را دید که نهال گردو می‌نشاند. انوشیروان گفت: ای پیر زمانه! درخت نشاندن تو گذشته؛ زیرا تو پیرمرد ناتوانی و درخت گردو دیر بار می‌دهد. پیرمرد گفت:
کسانی که پیش از ما بودند، درخت نشاندند، ما خوردیم، ما هم می‌نشانیم، بعد از ما می‌خورند
بیک عمر در کِشتزار جهان نخوردیم جز کِشته دیگران
کنونم مکافات را کار بند بکاریم تا دیگران برخورند
انوشیروان، او را آفرین گفت و کیسه‌ای زر به او داد. پیرمرد گفت: دیگران درخت می‌نشانند و چند سالی زحمت می‌کشند تا درختشان به بار بنشیند و حاصل بدهد، درخت من چه زود به بار نشست و حاصل داد. انوشیروان که از این جمله خوشش آمده بود کیسه زر دیگری به او داد و از آنجا گذر کرد. پیرمرد گفت: برای هر درخت در هر سال یک مرتبه میوه است و من از درخت خود در یک ساعت، دو مرتبه بهره بردم و میوه چیدم. ^[۲۰۲]

شیوه نهال کاری

پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) فرمود: «برادرم عیسی از شهری می‌گذشت؛ در حالی که میوه‌های باغ آنها آفت زده شده بود. مردم آن نزد او شکوه بردند. او فرمود: آفت زدایی این‌ها به دست خودتان انجام می‌گیرد که نمی‌دانید؛ شما هنگام درخت کاری نخست پای نهال خاک می‌ریزید؛ درحالی که باید ابتدا آب بر ریشه‌های نهال بریزید سپس خاک بریزید تا کِرم زده نشوند. پس آنان نهال کاری را به این سبک آغاز کردند و آفت زدایی شد.» ^[۲۰۳]

احکام قطع درختان

در منابع روایی اسلام، از قطع درختان به شدت منع شده است. اهمیت این مسئله به حدّی است که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) همواره به رزمندگان اسلام سفارش می‌نمود، تا در صورت پیروزی بر دشمن نکاتی را مد نظر قرار دهند که یکی از آنها پرهیز از قطع درختان یود. امام علی(علیه السلام) نقل می‌فرماید: «هنگامی که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)گروهی را به جهاد می‌فرستاد، به آنان چنین رهنمود می‌داد: با نام خدا حرکت کنید ... مبادا به کشتن زنان، پیران و کودکان مبادرت نمایید و از قطع درختان بپرهیزید ؛ مگر درختی مانع جنگ یا مانع بین شما و مشرکین باشد.» ^[۲۰۴]
اینکه آن بزرگوار پس از سفارش بر رعایت کودکان، زنان، و پیران، بر حفظ درختان و عدم قطع آنها در حین جنگ تاکید می‌فرماید، حکایت از اهمیت وجود درخت از دیدگاه اسلام است.
امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:«درختان مثمر[که قابلیت میوه دادن دارند] را قطع نکنید چرا که خداوند عذاب را بر شما فرو خواهد فرستاد.» ^[۲۰۵]
استفتاء نخست: آیا درختی که دارای جان و حیات است، سوزاندن و قطع آن موجب ضمان و گناه است؟
جواب: در صورتی که متعلق به دیگران باشد ضمان دارد در غیر این صورت نوعی انحراف و کار حرامی است. ^[۲۰۶]
استفتاء دوّم:
آیا کاشتن درخت و گیاه در منزل یا مکان‌های عمومی دارای ثواب خاصی است؟
جواب: به‌طورکلی درخت کاشتن از نظر اسلام ثواب دارد. کاشتن گیاه هم به این معنا که یا فضا را سبز می‌کند یا هوا
را تصفیه می‌کند یا گیاهانی است که ثمر می‌دهد، آن هم خوب است.
اما احکام ثانویه‌ای هم هست که باید مراعات شود. آیا در هر جایی خوب است درخت بکاریم؟ اگر مکان عمومی بود، یا منزل خودمان بود چگونه است؟ بنابراین درست است که اصل درختکاری و کاشتن گیاه خوب است اما حکم ثانویه هم در اینجا مطرح است. اولاً باید در ملک خودمان باشد. در جاهای عمومی بدون اجازه نمی‌شود درخت کاشت. در ملک دیگران هم مجاز نیستیم که درخت بکاریم. حتی ممکن است نوعی از درخت کاشتن در ملک شخصی هم اشکال داشته باشد؛ مثلاً فردی باغچه‌ای درست کرده، امّا چون درست نساخته، این باغچه به ساختمان همسایه نم می‌دهد. این کار آزار به همسایه است. او نمی‌تواند به بهانه‌ی اینکه گفته‌اند درختکاری کنید تا هوا تصفیه شود، فضا سبز شود، شهر سرسبز باشد، به همسایه‌اش آزار برساند. ^[۲۰۷]
استفتاء سوّم: ما در شمال کشور باغی داریم که در آن درختانی را می‌کاریم و پس از مدتی آنها را قطع کرده و چوب آنها را می‌فروشیم؛ آیا این کار جایز است؟
جواب: اولاً: در روایات داریم که اگر درختی را قطع کردید، به‌جای آن درخت دیگری بکارید. از منظر دین بنا بر این است که فضا و طبیعت باید با طراوت و سرسبز باشد.
ثانیاً: قطع‌کردن درختانی که صرفاً از چوب آنها استفاده می‌شود اگر درختان ملک شخصی خودمان باشد یا اگر متعلق به دیگران است، با اجازه‌ی مالک باشد و همچنین منع قانونی هم برای این کار نباشد اشکال ندارد.
اما یک‌وقتی ممکن است باغی متعلق به یک شخص هم باشد، اما قانون به‌طورکلی قطع درختان را ممنوع بکند؛ چرا که وجود آن درختان باعث سلامت هوای شهر می‌شود. بنابراین اگر قانونی هست که بریدن درختان باغ‌ها قرارگرفته در داخل شهر را ممنوع کرده باشد، حتی اگر درختان این باغ درختان میوه هم نباشند، باید قانون مراعات شود و نباید تخلف کرد. ^[۲۰۸]
استفتاء چهارم: شکستن شاخه‌ی درختان چه حکمی دارد؟
بی‌جهت نباید شاخه‌ی درختان را شکست. اگر این درخت متعلق به مردم یا مثلاً اموال بیت‌المال است، این کار حرام است. اگر هم باغ شخصی ما است، گاهی اوقات شکستن یک شاخه‌ی درخت، اسراف یا از بین‌بردن بی‌جهت اموال است. اما یک‌وقت است که شما درخت را هرس می‌کنید که آن هم کار اهل فن است برای اینکه درخت میوه‌ی بیشتری دهد، این اشکال ندارد. ^[۲۰۹]

کراهت فروش باغ

فروش ملک ، مانند زمین و خانه و باغ و آب، مکروه است مگر این که ملک دیگری با آن پول بخرد. ^[۲۱۰]
در این زمینه روایات متعددی وجود دارد که به چند مورد اشاره می‌شود:
۱. امام موسی کاظم(علیه السلام) فرمود: «پولی که از فروش باغ و زمین کشاورزی بدست می‌آید از بین می‌رود مگر آنکه با پول آن باغ و زمین کشاورزی دیگری خریداری شود.» ^[۲۱۱]
۲. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «شخصیکه باغ و زمین کشاورزی می‌خرد سود می‌برد و شخصیکه آن را می‌فروشد زیان و مالش بی برکت می‌شود.» ^[۲۱۲]
۳. امام باقر(علیه السلام) فرمود: «در تورات نوشته شده است: شخصی که زمین و یا آبی را می‌فروشد امّا بجای آن زمین و آب دیگری نمی‌خرد پولی را که بدست آورده از دست می‌دهد.» ^[۲۱۳]

فصل هشتم: موانع و مشکلات کشاورزی

خشکسالی

یکی از بزرگترین مشکلات کشاورزی، خشکسالی ^[۲۱۴]است.
در فصل سوم کتاب در این زمینه به طور تفصیل مطالب مربوطه تشریح شد.

کوچک بودن اراضی زراعی

یکی از چالش‌های بزرگ کشاورزی در ایران که مانع تغییر روش کشاورزی و مدیریت صحیح آن برای رسیدن به استانداردهای کمی و کیفی جهانی می‌باشد، پراکندگی و کوچک شدن اراضی کشاورزی است.
۸۶ درصد تولیدکنندگان بخش کشاورزی را در ایران خرده مالکان تشکیل می‌دهند و در مدت چهل سال گذشته تعداد واحدهای تولیدی کشاورزی به بیش از دو برابر و اندازه زمین‌های آنها به یک سوم کاهش یافته است.
کوچک شدن اراضی کشاورزی پیامد منفی اقتصادی و سیاسی زیادی به دنبال دارد که از جمله آنها نبود امکان مدیریت و برنامه ریزی درست برای کاهش مصرف آب و انرژی و استفاده بهینه ازخاک، نیروی انسانی و ماشین آلات است که نهایتا منجر به افزایش هزینه تولید و جلوگیری از تولید محصول با کیفیت مطلوب و استاندارد می‌گردد.
امام خمینی(رحمة الله علیه) در این زمینه می‌فرمایند:« کشاورزی ما که تولیدش حتی تا ۲۳ سال پیش، اضافه بر احتیاجات داخلی مان بود و ما صادر کننده این مازاد بودیم، فعلا از میان رفته است . مطابق ارقامی که نخست وزیر شاه در دو سال پیش به دست داده است، ایران ۹۳ درصد از مواد غذایی مصرفی خود را وارد می‌کند . و این است نتیجه به اصطلاح: اصلاحات ارضی شاه!» ^[۲۱۵]
اگر اراضی به همین صورت و پشت سر هم بر اساس قانون ارث تقسیم شود اراضی عملا به عنوان یک واحد اقتصادی توجیه اقتصادی نخواهد داشت و زمینه را برای کاهش تولید فراهم می‌کند که علاوه بر آن امنیت غذایی کشور نیز تهدید خواهد شد.

بالا بودن هزینه تولید

از جمله مشکلات اساسی در کشاورزی، بالا بودن هزینه تولید است. برای رفع این مشکل باید با دادن تسهیلات و
ایجاد مشوق‌هایی کشاورزان زحمتکش را به سمت تولید مکانیزه محصولات سوق داد. برای مثال با دادن وام کم بهره
کشاورزان را جهت تغییر سیستم آبیاری از سنتی به آبیاری قطره‌ای و بارانی هدایت نمود تا ضمن کاهش هزینه و
افزایش محصول در مصرف آب نیز صرفه جویی لازم صورت پذیرد. همچنین لازم است لوازم مورد نیاز کشاورزان
بدون واسطه در اختیار آنها قرار گرفته تا مقداری از هزینه آنها کاهش یابد.

پایین بودن قیمت محصولات کشاورزی

یکی از بزرگترین مشکلات کشاورزی و کشارزان، پایین بودن قیمت محصولات هنگام برداشت است.
در طی چند سال اخیر بارها دیده یا شنیده‌ایم که چند محصول خاص کشاورزی به دلیل پایین بودن قیمت پیشنهادی خریداران و یا هجمه عرضه کشاورزان و یا دلایل دیگر، حتی صرفه برداشت هم ندارند و کشاورز برای جلوگیری از زیان بیشتر حاضر به استحصال محصول خود نیز نیست و حجم عظیمی از چند محصول کشاورزی در زمین‌ها فاسد می‌شود و از بین می‌رود. امّا همان محصول در چند ماه بعد به شدت اسیر تورّم فزاینده شده و قیمت‌های چند برابری به خود می‌بیند. امّا چالش اصلی این موضوع کجاست که تاکنون اقتصاد ما بارها از این سوراخ گزیده شده و دولت و بخش خصوصی نتوانسته راه حلی برای آن پیدا کند. البته این قضیه محدود به ایران نیست و حتی در متون اقتصادی نیز به آن پرداخته شده و در علم اقتصاد به این قضیه، قضیه تقاضای تار عنکبوتی اتلاق می‌شود. مدل تقاضای تار عنکبوتی بیشتر در آن نوع محصولات کشاورزی دیده می‌شود که شرایط کشت مشابه دارند و به نوعی در کشت، جایگزین یک دیگر هستند.
به نظر می‌رسد سیب زمینی و پیاز بهترین مثال ممکن در این حالت باشند. این مدل به گونه‌ای است که به دلیل پایین بودن اطلاع کشاورزان از بازار، قیمت فعلی محصول در سال جاری، میزان کشت در سال بعد را تعیین می‌کند، مثلا در سالی که قیمت پیاز به دلیل بالا بودن عرضه رو به افول گذاشته، محصول جایگزین یعنی سیب زمینی کشت می‌شود و به این دلیل که اغلب کشاورزان در این سال سیب زمینی کشت کردند، قیمت سیب زمینی در سال بعد کاهش می‌یابد و این دور و تسلسل‌ها، سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. مثلا پیاز در سال ۱۳۹۴ هجری شمسی به همین سرنوشت دچار شد و در موقع برداشت قیمت سر مزرعه به ۷۰ تومان هم رسید که در نتیجه آن، اغلب کشاورزان محصول خود را برداشت نکردند و تنها پس از گذشت چند ماه به دلیل کاهش عرضه، قیمت پیاز به بالای ۱۰۰۰ تومان نیز رسیده است. اما کارشناسان اقتصادی عقیده دارند این قضیه نیز راهکارهای زیادی برای حل خواهد داشت که در ادامه به بررسی چند راهکار مهم جلوگیری از آن می‌پردازیم.

راهکارها و پیشنهادات

۱. اطلاع رسانی شفاف در بازار:
اولین اقدامی که دولت می‌تواند برای کاهش اثر عنکبوتی در اقتصاد کشاورزی انجام دهد، آموزش کشاورزان و ارائه اطلاعات شفاف به آنان است. به طور مثال در مراکز جهاد کشاورزی امکاناتی را مهیا سازد تا کشاورزان بتوانند با مراجعه به آن از اطلاعات بازار محصولات کشاورزی آگاهی کسب کنند تا در دوره‌های بعدی به کشت محصولاتی بپردازند که تقاضای بیشتر و یا عرضه کمتر دارد و هم‌چنین دولت با ارائه پیشنهاد، میزان تولید محصولات خاص کشاورزی را در کشور تعدیل کند.
۲. استفاده از صنایع تبدیلی:
ایجاد صنایع تبدیلی محصولات کشاورزی به مواد قابل نگهداری نیز می‌تواند عامل بازدارنده نوسانات شدید قیمتی در بازار این محصولات باشد. این صنایع باید در کنار قطب‌های کشاورزی هر محصول احداث شود تا با کمترین هزینه حمل و هم‌چنین کوتاه کردن حلقه‌های توزیع، بیشترین سود را عاید کشاورز کند و از طرفی با ایجاد گردش مالی در منطقه باعث ایجاد اشتغال نیز بگردد. البته قبل از احداث این صنایع دولت می‌بایست برای هر محصول با توجه به شرایط مناطق، قطب کشاورزی ایجاد کند و به نوعی هر منطقه را تک محصولی کند تا با ایجاد صرفه به مقیاس، قیمت تمام شده هر محصول کاهش پیدا کند. ^[۲۱۶]

آفات محصولات کشاورزی

مشکلی که بسیاری از کشاورزان با آن مواجه هستند، وجود آفت‌هایی است که باعث از بین رفتن محصول کشاورزی می‌شوند، در واقع آفت کشاورزی حشرات و حیواناتی هستند که با حمله دسته جمعی و افزایش تعداد آن‌ها در زمین کشاورزی باعث افت کیفیت و یا کمیت محصول کشاورزی می‌شوند.

استفاده از سموم و کودهای شیمیایی

یکی از یزرگترین موانع رشد، در کیفیت محصولات کشاورزی، استفاده از سموم و کودهای شیمیایی است.
کودهای شیمیایی نهاده‌هایی هستند که برای جبران ضعف حاصلخیزی خاک و افزایش کمی و کیفی محصولات کشاورزی بکار می‌روند. تاریخچه مصرف کودهای شیمیایی در کشور برای نخستین بار به سال ۱۳۲۶هجری شمسی برمی‌گردد که با اعتبارات سازمان برنامه، مقدار ۱۷۶ تن کود شیمیایی برای اولین بار به کشور وارد شده و مورد استفاده قرار گرفت. از آن تاریخ به بعد واردات مصرف کودهای شیمیایی فراز و نشیب‌های زیادی را طی کرد. در یک دهه گذشته میزان مصرف کل کودهای شیمیایی در ایران از ۴/۲ میلیون تن در سال ۱۳۷۸ به ۳/۳ میلیون تن در سال ۱۳۸۷ افزایش یافته که حاکی از سیر تحول در تدارک و توزیع کودها است. ^[۲۱۷]
مصرف بی رویه کودهای شیمیایی در بخش کشاوری موجب شیوع سرطان معده می‌شود. مصرف غیر منطقی و بی رویه کودهای شیمیایی در مزرعه‌ها و باغ‌ها مهمترین عامل شیوع سرطان معده در کشور محسوب می‌شود.
کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات، دو عامل اصلی شناخته‌شده در تخریب محیط زیست، آلوده کردن آب‌های آشامیدنی، رودخانه‌ها، سواحل دریاها و تولیدات کشاورزی و تهدید کننده حیات برخی از گیاهان و گل‌های وحشی و پرندگان و آبزیان و مضرّ سلامتی انسان است. از آثار منفی مصرف کودهای شیمیایی در کشاورزی، می‌توان به تغییر یافتن مزه و طعم، و درشت و بی‌قواره شدن میوه‌ها و سایر تولیدات کشاورزی و سیفی‌کاری‌ها اشاره کرد. بر اساس گزارش‌های سازمان بهداشت جهانی، سالانه صدها هزار سمپاش در سراسر جهان، بر اثر سمپاشی جان خود را از دست می‌دهند و یا آسیب جدی می‌بینند ^[۲۱۸]؛ در حالی که امکان استفاده از کودهای طبیعی و حیوانی، که این پیامدهای منفی را نیز ندارند، وجود دارد.

کشاورزی طبیعی

بهترین روش برای رشد در کیفیت محصولات کشاورزی، کشاورزی طبیعی می‌باشد.
«کشاورزی طبیعی»(کشاورزی ارگانیک، زیستی یا آلی)، نوعی کشاورزی است که در تولید و فرآوری محصولات آن از کودهای شیمیایی، سموم، هورمون‌ها و دگرگونیها و دستکاری‌های ژنتیکی استفاده نشود و همه مراحل تقویت زمین، کاشت و برداشت با استفاده از نهاده‌های طبیعی (همچون کود زیستی، کمپوستها، حشرات سودمند) باشد.
در سیستمهای تولید ارگانیک از مصرف مواد شیمیایی مصنوعی (مانند کودهای شیمیایی معدنی، آفت‌کشها شیمیایی، هورمونها، داروها و مواد افزدونی) در روند تولید جلوگیری شده و به جای آنها از جایگزینهایی مانند کودهای دامی، کمپوستها و دیگر کودهای آلی، آفت‌کشهای غیر شیمیایی مانند عصاره گیاهان، دشمنان طبیعی، و استراتژیهای کنترل بیولوژیکی و نیز از روشهای مدیریتی زراعی، فیزیکی و مکانیکی برای کنترل آفات، امراض و علفهای هرز استفاده می‌شود. البته باید به این نکته توجه نمود که کشاورزی ارگانیک تنها به معنی عدم استفاده از کودها و آفت‌کشهای شیمیایی در نظام‌های تولیدی نیست بلکه در آنها رعایت استانداردهای بین‌المللی و ملی خاص تولیدات ارگانیک نیز ضروری می‌باشد. کشاورزی ارگانیک که از سالهای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ بعنوان یک کشاورزی کاملا خاص مطرح بوده و دارای روشهای ویژه‌ای می‌باشد در سالهای اخیر تقریبا در تمام کشاورهای جهان به طور گسترده و روزافزونی مورد توجه قرار گرفته است. آنچه در کشاورزی ارگانیک مطرح است نگاهی جامع به مجموعه‌ای از کارکردها است که هدف از آن تنها کسب محصول صرفاً اقتصادی نیست و عملکرد مفهومی فراتر از مفهوم رایج آن، به عنوان تنها بخشی از کارکرد یک بوم نظام کشاورزی، را در برمی‌گیرد.
کشاورزی ارگانیک در ایران با مشکلات و موانعی نیز روبه‌رو است. یکی از این موانع عدم حمایت از طرف دولت است. از جمله حمایت‌هایی که از طرف دولت می‌تواند صورت گیرد، پرداخت یارانه، تخصیص وام‌های بلندمدت، احداث مراکز تحقیقاتی به منظور پیشبرد کشاورزی ارگانیک و بازاریابی می‌باشد. مشکل دیگری که با آن مواجه‌ایم این است که در ایران مراکزی جهت صدور گواهی برای محصولات ارگانیک تولیدشده وجود ندارد. برای آنکه این محصولات جای خود را در خانه‌های ایرانی پیدا کنند لازم است تا مصرف‌کننده از ارگانیک بودن محصول و رعایت استانداردهای لازم در آن، اطمینان کامل داشته باشد، بنابراین صدور گواهی برای محصولات ارگانیک به¬ منزله مهر تاییدی است برای اطمینان خاطر مصرف‌کننده. مسئله دیگر این است که هنوز در این زمینه تبلیغات کافی و فرهنگ سازی صورت نگرفته است. باید این فرهنگ در میان مردم نهادینه شود که هزینه بیشتری که آنها بابت خرید محصولات سالم‌تر می‌پردازند به‌نوعی صرفه‌جویی در هزینه‌های بهداشت و درمان محسوب می‌شود. امروزه همه مردم به خطرات کودها و سموم کشاورزی و تاثیرات منفی آنها بر سلامتشان آگاه‌اند. بنابراین باید به جمله طلایی پیشگیری بهتر از درمان است توجه بیشتری کنیم و این مسئله را جدی بگیریم.

فصل نهم: قوانین مدنی کشاورزی

قوانین آب در کشاورزی

یکی از مباحات که بیشتر مورد ابتلاء قرار می‌گیرد آب است و بدین جهت قانون مدنی باب مزبور را اختصاص به آن داده است.
مادّه«۱۵۵» قانون مدنی: «هر کس حقّ دارد از نهرهای مباحه، اراضی خود را آبیاری کند یا برای زمین و آسیاب و سائر حوائج خود از آن نهری جدا کند» ماده مزبور نهرهای مباح را که بیشتر برای امور کشاورزی استفاده می‌شود موضوع قرار داده است و الّا از تمامی آبهای مباح، دریا باشد یا باران یا چشمه، هرکس می‌تواند تملک یا استفاده بنماید. آب مادام که در رودخانه یا در دریا است مباح می‌باشد و پس از آنکه در نهر یا حوض یا ظرف ملکی کسی داخل گردید ملک صاحب آن می‌شود این است که مادّه «۱۴۹» قانون مدنی می‌گوید: «هرگاه کسی بقصد حیازت میاه مباحه، نهر یا مجرائی احداث کند آب مباحی که در نهر یا مجرای مزبور وارد شود ملک صاحب مجری است و بدون اذن مالک نمی‌توان از آن نهری جدا کرد یا زمینی مشروب نمود».
در صورتی که در کندن نهر یا چاه و همچنین در احیاء اراضی موات چند نفر بشرکت یکدیگر عمل نمایند، در نتیجه عمل مزبور آنان در نهر یا چاه شریک خواهند بود و سهم هر یک بنسبت عمل و مخارجی است که در آن بکار برده است.
مادّه «۱۵۰»قانون مدنی می‌گوید: «هرگاه چند نفر در کندن مجری یا چاه شریک شوند بنسبت عمل و مخارجی که موجب تفاوت عمل باشد مالک آب آن می‌شوند و بهمان نسبت بین آنها تقسیم می‌شود». مثلا هرگاه در کندن نهری دو نفر شرکت نمایند و یکی ده روز کار کند و دیگری دو روز، شخص اخیر یک ششم از آن نهر را مالک می‌شود و دیگری پنج ششم بقیه را. همچنین است هرگاه چند نفر بوسیله کارگرانی که مزد آنان را داده‌اند نهری را حفر نمایند، هر یک بنسبت هزینه که پرداخته در نهر مزبور مشاعا سهیم می‌باشد و بهمان نسبت مالک آب جاری در آن نهر خواهد بود، نه بنسبت اراضی که مالک است و از آن نهر می‌تواند مشروب شود، بنابراین هرگاه کسی که یک ششم نهر را مالک است بیش از شریک دیگر که پنج ششم آن را مالک است دارای زمین باشد، بیش از یک ششم حق آب از نهر ندارد و می‌تواند از دیگری مقدار لازم را اجاره بنماید.
تقسیم نهر مشترک مانند تقسیم اموال مشترک دیگر است. در صورتی که تقسیم آن ممکن باشد بدرخواست یکی از شرکاء تقسیم بعمل خواهد آمد. اما تقسیم مهایات: چنانکه هرگاه سه نفر بطور تساوی در نهری شریک باشند و بین خود قرار دهند که در گردش شش هر یک، دو روز و دو شب آب ببرد، در صورتی که تقسیم حقیقی نهر ممکن نباشد برای جلوگیری از اختلاف، تقسیم مزبور الزامی بنظر می‌رسد و چنانچه با امکان تقسیم حقیقی نهر، شرکاء تقسیم مهایات نمایند، آن تقسیم الزام‌آور نبوده و هر زمان می‌توانند بر هم زنند. ^[۲۱۹]

اراضی قابل واگذاری برای کشاورزی

مادّه۷: وزارت کشاورزی و عمران روستایی مجاز است به منظور احیاء و بهره‌برداری از اراضی و بر اساس شرایط مقرر در این قانون و با رعایت‌ضوابطی که به وسیله آن وزارت تهیه می‌گردد اراضی مشروحه ذیل را به اشخاص حقیقی یا حقوقی واگذار نماید:
الف. اراضی بایر واقع در دهاتی که با اجرای مقررات اصلاحات ارضی به دولت منتقل شده است و همچنین اراضی بایر خالصه و مجهول‌المالک.
ب. اراضی متعلق به دولت که در اختیار اشخاص حقیقی یا حقوقی یا مؤسسات دولتی قرار داشته و به علت عدم استفاده یا عدم اجراء قراردادهابه دولت مسترد می‌شود.
ج. اراضی موات (اعم از آن که به نام دولت به ثبت رسیده یا سابقه ثبتی نداشته باشد.
د. مراتع (با توجه به مستثنیات مقرر در ماده ششم).
ه. اراضی جنگلی جلگه‌ای پراکنده و محاط در مزارع و باغات.
و. اراضی دایر یا بایری که بنا به مقتضیات انقلاب اسلامی یا بر اساس قوانین و احکام مصادره شده یا به تملک عمومی درآید و در اختیار وزارت‌کشاورزی و عمران روستایی قرار گیرد. ^[۲۲۰]
مادّه۱۰: در واگذاری اراضی برای امور کشاورزی و فعالیتهای وابسته با رعایت کلیه شرایط و ضوابط مقرر حقّ تقدم به ترتیب با اشخاص زیرمی‌باشد:
۱. ساکنین محلی که حداقل سه سال در محل سکونت داشته‌اند.
۲. داوطلبانی که متعهد به سکونت در محل شوند.
۳. تحصیلکرده‌های کشاورزی دامپزشکی و دامپروری به شرط عدم اشتغال دولتی.
۴. کارمندان دولت به شرط ترک اشتغال یا بازنشستگی یا باز خرید خدمت. ^[۲۲۱]

قوانین حفظ کاربری اراضی زراعی وباغ‌ها

ماده۱: به منظور حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها و تداوم و بهره وری آنها از تاریخ تصویب این قانون تغییر کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها در خارج از محدوده قانونی شهرها و شهرک‌ها جز در موارد ضروری ممنوع می‌باشد.
تبصره۱: تشخیص موارد ضروری تغییر کاربری اراضی زراعی و باغها در هر استان به عهده کمیسیونی مرکب از رئیس سازمان جهاد کشاورزی ، مدیر امور اراضی ، رئیس سازمان مسکن و شهرسازی ، مدیر کل حفاظت محیط زیست آن استان و یک نفر نماینده استاندار می‌باشد که به ریاست سازمان جهاد کشاورزی تشکیل می‌گردد.
تبصره۲: مرجع تشخیص اراضی زراعی و باغها، وزارت جهاد کشاورزی است و مراجع قضایی و اداری زیر نظر سازمان جهاد کشاورزی ذی ربط در این زمینه استعلام می‌نمایند و مراجع اداری موظف به رعایت نظر سازمان مورد اشاره خواهند بود.
تبصره۳: احداث گلخانه‌ها ، دامداریها ، مرغداریها ، پرورش ماهی و سایر تولیدات کشاورزی و کارگاه‌های صنایع تکمیلی و غذایی درروستاها بهینه کردن تولیدات بخش کشاورزی بوده و تغییر کاربری محسوب نمی‌شود. موارد مذکور از شمول این ماده مستثنی بوده و با رعایت ضوابط زیست محیطی با موافقت سازمان‌های جهاد کشاورزی استانها بلامانع می‌باشد. ^[۲۲۲]

کتابشناسی

۱. جعفر شیخ الاسلامی، کشاورزی و دامداری در اسلام، نشر اسلامی، تهران، ۱۳۷۷ ه ش.
۲. محمد حسین ابراهیمی، کشاورزی در اسلام، الهادی، قم، ۱۳۷۸ ه ش.
۳. عبدالکریم پاک نیا، لقمه پاک و تاثیر آن در زندگی با نوشتاری در اهمیت کشاورزی در اسلام، فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام)، قم، ۱۳۹۰ ه ش.
۴. ندرو، ام واتسون، نوآوریهای کشاورزی در قرون اولیه اسلام، مترجمان فرشته ناصری ، عوض کوچکی، آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۴ ه ش.
۵. مرکز مطالعات و تحقیقات حوزه نمایندگی ولی فقیه در جهاد کشاورزی، طبیعت و کشاورزی از دیدگاه اسلام، تهران، ۱۳۸۲ ه ش.

مقاله شناسی

۱. علی رمضانی، بررسی تطبیقی اخلاق کشاورزی در اسلام و غرب، مجله معرفت اخلاقی، زمستان ۱۳۸۸، شماره1.
۲. عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، زراعت و کشاورزی کار پیامبران، مجله درسهایی از مکتب اسلام، فروردین ۱۳۵۵، سال هفدهم، شماره 4.
۳. محممد مهدی فجری، کشاورزی در اسلام ، مجله مبلغان، اسفند ۱۳۸۸ و فروردین ۱۳۸۹، شماره 126.
۴. داود الهامی، اهمیت کشاورزی در اسلام، مجله درسهایی از مکتب اسلام، مهر ۱۳۷۵، سال ۳۶ ، شماره7.
۵. هوشنگ نظامی، کشاورزی در توسعه و توسعه در کشاورزی، مجله اقتصاد کشاورزی و توسعه، تابستان ۱۳۷۷، شماره 22.

فهرست منابع

• قرآن کریم
  
• نهج البلاغه
  

۱. ابن ابی جمهور ، عوالی اللئالی، دار سید الشهداء للنشر، قم، چاپ اول، ۱۴۰۵ ه ق.
۲. ابن‌خلدون، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، چاپ هشتم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران ۱۳۷۵ش.
۳. احمد صدر حاج سید جوادی، دائرة المعارف تشیع، نشر حکمت، تهران، چاپ اول، ۱۳۹۰ ه ش.
۴. امام خمینی(رحمة الله علیه)، توضیح المسائل (محشی - امام خمینی) ، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم ، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق.
۵. امام خمینی(رحمة الله علیه)، صحیفه نور، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۷۸ ه ش.
۶. امام خمینی(رحمة الله علیه)، تحریر الوسیله، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۸۲ ه ش.
۷. امامی، سید حسن، حقوق مدنی (امامی)، انتشارات اسلامیة، تهران، ۱۳۹۰ ه ش.
۸. آیت الله شیخ حسین مظاهری، استفتائات، موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا (ع)، اصفهان، ۱۳۹۱ ه ش.
۹. آیت الله فاضل لنکرانی، جامع المسائل، انتشارات امیر قلم، قم ، یازدهم، ۱۳۸۵ ه ش.
۱۰. آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، موسسه انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، ۱۴۱۸ق.
۱۱. آیت الله ناصر مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم ، چاپ اول، ۱۴۲۷ ه‍ ق.
۱۲. آیت الله ناصر مکارم شیرازی، رساله توضیح المسائل، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، پنجاه ودوم، ۱۴۲۹ ه‍ ق.
۱۳. آیت الله ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه ، تهران، چاپ دهم ، ۱۳۷۱ ه ش.
۱۴. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دار الکتب الاسلامیه، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ه ش.
۱۵. بروجردی، آقا حسین عده‌ای از فضلاء، منابع فقه شیعه (ترجمه جامع أحادیث الشیعة)، انتشارات فرهنگ سبز، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ ق.
۱۶. حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق.
۱۷. دبیرسیاقی، منوچهر، در غرب چه می‌گذرد؟، انتشارات بحرالعلوم، قزوین، ۱۳۷۵ه ش.
۱۸. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۴ ه ق.
۱۹. سید محمد تقی مدرسی، احکام معاملات، انتشارات محبان الحسین( ع)، قم، چاپ اول، ۱۳۹۰ ه ش.
۲۰. سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۸۰ ه ش.
۲۱. سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، عروه الوثقی، مؤسسه نشر اسلامی، قم، ۱۴۱۷ ه ق.
۲۲. سید محمود هاشمی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۲۶ ه‍ ق.
۲۳. شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، مطبعة حیدریه، نجف، چاپ اول، بی تا.
۲۴. شهید اوّل، محمد بن مکّی، اللمة الدمشقیة فی فقه الامامیه، دار الاسلامیة، بیروت، ۱۴۱۴ ه ق.
۲۵. شیخ حرّ عاملی، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، اعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۵ ه ق.
۲۶. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۰، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق.
۲۷. شیخ طوسی، تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، دار الکتب الإسلامیه ، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق.
۲۸. شیخ کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، کافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق.
۲۹. شیخ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۸۱ م.
۳۰. صادق سید نژاد، تولید ملی، کار و سرمایه از منظر آموزه‌های دینی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مرکز پژوهشهای اسلامی، ‫ ۱۳۹۱ ه ش.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۳۱. عبد علی بن جمعه حویزی، تفسیر نور الثقلین، نشر اسماعیلیان، قم، چاپ چهارم، ۱۴۰۵ ه ق.
۳۲. عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الاسناد، موسسه آل البیت (علیهم السلام) قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه ق.
۳۳. علامه سید محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۸۵ ه ش.
۳۴. علامه مجلسی، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
۳۵. فضل بن حسن طبرسی، ترجمه مجمع البیان، نشر فراهانی، تهران، بی تا.
۳۶. کابلی، محمد اسحاق فیاض، رساله توضیح المسائل، انتشارات مجلسی، قم، ۱۴۲۶ ه ق.
۳۷. کردوانی، پرویز، منابع و مسائل آب در ایران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۴ه ش.
۳۸. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق
۳۹. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام، کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، قم، ۱۳۸۶ ه ش.
۴۰. محدث نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسه آل البیت(علیهم السلام) قم، ۱۴۰۸ ه ق.
۴۱. محمد بن محمود قزوینی، آثارالبلاد و اخبار العباد، جهان گیر میرزا، تهران، ۱۳۷۳ ه ش.
۴۲. محمد خسروشاهی و شهاب الدین قوامی، هشدار، انتشارات راه سبحان، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
۴۳. مرتضی راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، انتشارات نگاه، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۲ ه ش.
۴۴. معاونت آموزش و پژوهش، گزیده مناسک حج، نشر مشعر، تهران، ۱۳۸۵ ه ش.
۴۵. مفضل بن عمر، توحید مفضل، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۷۹ ه ش.
۴۶. مهتاب پور آتشی، ورود کودها و سموم شیمیایی به درون آب، علل عمده آلودگی آب‌ها در قرن حاضر، همایش ملی مباحث نوین در کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی ساوه، آبان، ۱۳۹۰ ه ش.
۴۷. نعمت الله یوسفیان، احکام اقتصادی، زمزم هدایت، قم، ۱۳۹۱ ه ش.

منابع اینترنتی

1. http://farsi.khamenei.ir
2. http://makarem.ir
3. http://rc.majlis.ir
4. http://parliran.ir

پانویس