کتابخانه:حج و عمره در آیینه عترت: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۳۴ (نمایش مبدأ) Jalal (نظرات | مشارکت‌ها) (←‏و) دشواری حج) → تفاوت قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۴۴ (نمایش مبدأ) Jalal (نظرات | مشارکت‌ها) (←‏ی) حج گزاری پیامبران) تفاوت جدیدتر ←
سطر ۳۵۱:		سطر ۳۵۱:
	لمَّا أفاضَ آدمُ مِن مِنا تَلَقَّتْهُ الملائکهُ، فقالوا: یا آدمُ، بُرَّ حّجُّکَ، أما إنَّهُ قَد حَجَجْنا هَذا الْبیتَ قبلَ أنْ تَحُجَّهُ بِألفَی عامٍ.<ref>کافی، ج ۴، ص ۱۹4.</ref><br/>		لمَّا أفاضَ آدمُ مِن مِنا تَلَقَّتْهُ الملائکهُ، فقالوا: یا آدمُ، بُرَّ حّجُّکَ، أما إنَّهُ قَد حَجَجْنا هَذا الْبیتَ قبلَ أنْ تَحُجَّهُ بِألفَی عامٍ.<ref>کافی، ج ۴، ص ۱۹4.</ref><br/>
	امام صادق (ع) فرمود: چون آدم (ع) از منا کوچ کرد، فرشتگانی به استقبال او آمدند و گفتند: ای آدم! حجّت قبول! ما دو هزار سال پیش از [[حج]] تو، این خانه را زیارت کرده‌ایم [حج گزارده‌ایم].<br/>		امام صادق (ع) فرمود: چون آدم (ع) از منا کوچ کرد، فرشتگانی به استقبال او آمدند و گفتند: ای آدم! حجّت قبول! ما دو هزار سال پیش از [[حج]] تو، این خانه را زیارت کرده‌ایم [حج گزارده‌ایم].<br/>
		+	== فصل سوم: مناسک حج و عمره ==
		+	اعمال و مناسک این سفر معنوی از دو بخش عمره و [[حج]] تشکیل شده است. به دلیل همسان بودن بعضی اعمال و مناسک در [[حج]] و عمره این موارد فقط یکبار مطرح می‌شود مانند طواف، [[نماز طواف]] و سعی بین صفا و مروه که هم در [[حج]] مطرح است و هم در عمره.<br/>
		+	=== احرام و حکمت آن ===
		+	الامام الباقر (ع) :<br/>
		+	عِندَما سُئِلَ: هَل یدخُلُ الرَّجُلُ مَکَّهَ بغیرِ إحرامٍ؟ لا، إلاّ مَریضٌ أو مَن بِهِ بَطَنٌ.<ref>من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۳۷۹.</ref><br/>
		+	امام باقر (ع) هنگامی که از ایشان پرسیده شد: آیا کسی می‌تواند بدون احرام وارد مکه شود؟ فرمود: نه، مگر بیمار یا کسی که دل درد [ناراحتی در شکمش] دارد.<br/>
		+	الامام الصادق (ع) :<br/>
		+	حَرَّمَ الله المَسجِدَ لِعِلَّهِ الکَعبهِ وحَرَّمَ الحَرَمَ لِعِلَّهِ المَسجدِ وَوَجَبَ الإحرامُ لِعِلَّهِ الحَرَمِ.<ref>[[حج]] و عمره در قرآن و حدیث، ص 66.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: خداوند مسجدالحرام را به خاطر کعبه، حرام قرار داد و حرم را به خاطر مسجدالحرام، حرام و احرام به خاطر حرم، واجب شد.<br/>
		+	الامام الکاظم (ع) :<br/>
		+	مَن کانَ مِن مَکَّهَ علی مَسیرَهِ عَشَرَهِ أمیالٍ لم یَدْخُلها إلاّ بِإحْرامٍ.<ref>وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۶۸.</ref><br/>
		+	امام کاظم (ع) فرمود: هرکس از مکه به اندازه ده میل فاصله دارد، جز با احرام، وارد آن نشود.<br/>
		+	الامام الرضا (ع) : فَإن قیلَ: فَلِمَ اُمِروا بِالإحرام؟<br/>
		+	قیلَ لأن یَخشَعوا قَبلَ دُخولِهِم حَرَمَ الله وأمنَهُ ولئِلاّ یَلهُوا وَیَشتَغِلوا بِشَیءٍ مِن اُمورِ الدُّنیا ولَذّاتِها وَیَکونوا صَابرینَ فیما هُم فیهِ قاصِدینَ نَحوَهُ مُقبلینَ عَلَیهِ بکُلِّیتهِم. <ref>[[حج]] و عمره در قرآن و حدیث، ص ۳۰4.</ref><br/>
		+	امام رضا (ع) فرمود: همانا مردم، مأمور شده‌اند که احرام ببندند، تا پیش از ورود به حرم امن خداوند خشوع پیدا کنند و به چیزی از کارهای دنیا و زینت‌ها و لذّت‌های آن، سرگرم و مشغول نباشند و در راه آنچه به سوی آن آمده‌اند، شکیبا باشند و با همه وجودشان رو به خانه خدا آورند.<br/>
		+	==== الف) محل احرام ====
		+	عَنْ ابنِ عبّاس: إنّ النّبی وَقَّتَ لأهْلِ المَدینَهِ ذَاالحُلَیفَهِ ولأهْلِ الشّامِ الجُحْفَهَ ولأهْلِ نَجْدٍ قَرنَ المَنازِلِ ولأهْلِ الیمَنِ یلَمْلَمَ. هُنَّ لَهُنَّ ولِمَن أتی عَلَیهِنَّ مِنْ غَیرِهِنَّ مِمَّنْ أرادَ الْحَجَّ والعُمرَهَ وَمَنْ کانَ دُونَ ذلکَ فَمِنْ حَیثُ أنْشَأ حتَّی أهلُ مکَّهَ مِن مَکَّهَ.<ref>صحیح بخاری، ج ۲، ص 554.</ref><br/>
		+	ابن عباس می‌گوید: پیامبر خدا (ص) برای اهل مدینه، «ذو الحُلَیفه» و برای شامیان، «جُحفه» و برای اهل نجد، «قرن المنازل» و برای اهل یمن، «یلملم» را میقات قرار داد. این میقات‌ها برای آنها و کسانی هستند که بر این مکان‌ها وارد می‌شوند و هر کس که از اینها به مکه نزدیک تر باشد، از هر جا که حرکت کند، [همان جا میقات او خواهد بود] حتی اهل مکه [میقات آنها] از مکه است.<br/>
		+	الإمام الصادق (ع) : الإحرامُ مِن مَواقیتَ خَمْسَهٍ وَقَّتَها رَسولُ اللهِ (ص) لاینبَغی لِحاجٍّ ولا لِمُعتَمِرٍ أنْ یُحرِمَ قَبْلَها ولا بَعدَها. . . ولا ینبَغی لأحَدٍ أنْ یرغَبَ عَنْ مَواقیتِ رَسولِ اللهِ (ص) .<ref>کافی، ج ۴، ص ۳۱۹.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: احرام از میقات‌های پنج گانه است که پیامبر خدا (ص) تعیین کرده است. سزاوار نیست که [[حج]] گزار و عمره گزار پیش از آنها یا پس از آنها احرام ببندد. . . و سزاوار نیست کسی از میقات‌های پیامبر خدا (ص) روی گرداند.<br/>
		+	=== ب) غسل احرام ===
		+	الامام الصّادقِ (ع) :<br/>
		+	إذَا انتَهَیتَ إلی العَقیقِ مِن قِبَلِ العِراقِ. . . وَأنتَ تُریدُ الإحرامَ إن شاءَاللهُ فَانْتَفِ إبطَیکَ. . . ثُمَّ استَکْ وَاغْتَسِلْ. . . . <ref>کافی، ج ۴، ص 326.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: وقتی از سوی عراق به «عقیق» یا به یکی از میقات‌ها رسیدی و به خواست خداوند خواستی احرام ببندی، موهای زیر بغلت را بزدای. . . سپس مسواک بزن و [[غسل]] کن.<br/>
		+	الامام الصادق (ع) :<br/>
		+	إنَّ الغُسْلَ فی أرْبَعَهَ عَشَر مَوْطِناً: غُسْلُ المَیِّتِ وغُسلُ الجُنُبِ، . . . والعِیدینِ ویَومِ عرفهَ وغُسلِ الإحرامِ وَدخولِ الکَعبهِ وَدخولِ المَدینهِ وَدخولِ الحرمِ، والزِّیارهِ و. . . . <ref>الخصال، ج ۲، ص ۲۷1.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: [[غسل]] در چهارده جا ثابت شده است: [[غسل]] میت، [[غسل]] جنب، [[غسل]] مس میت، [[غسل]] جمعه، [[غسل]] عید فطر و عید قربان، [[غسل]] روز عید عرفه، [[غسل]] احرام و [[غسل]] هنگام دخول در خانه کعبه و [[غسل]] هنگام دخول در مدینه و [[غسل]] هنگام دخول در حرم مکه و [[غسل]] زیارت و. . . .<br/>
		+	=== ج) لباس احرام ===
		+	الامام الصّادقُ (ع) : . . . وأنتَ تُریدُ الإحرامَ. . . وَاغْتَسِلْ وَألْبِسْ ثَوبَیکَ، وَلْیکُنْ فِراغُکَ مِنْ ذلکَ إن شاءَاللهُ عندَ زوالِ الشَّمسِ.<ref>من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۳۰۷.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که خواستی احرام ببندی. . . [[غسل]] کن و دو جامه احرام را بپوش و چنان کن که فارغ شدنت از اینها، هنگام ظهر باشد.<br/>
		+	عَنْ بَعضِهِم (ع) قال:<br/>
		+	أحْرمَ رَسولُ الله (ص) فی ثَوبَی کُرْسُفٍ.<ref>وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۵۹.</ref><br/>
		+	یکی از ائمه (ع) فرمود: پیغمبر اکرم (ص) در دو لباس پنبه‌ای محرم شد. [یعنی سفید].<br/>
		+	عَن الحُسَینِ بنِ المُختار قال: قُلْتُ لأبی عَبدِالله (ع) . یحرِمُ الرَّجُلُ بالثَوبِ الأسوَدِ؟ قالَ: لا یحرِمُ فی الثّوبِ الأسْوَدِ ولا یکَفَّنُ بِهِ المَیتُ.<ref>وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص 36.</ref><br/>
		+	از امام صادق (ع) پرسیده شد: آیا می‌شود در لباس سیاه احرام بست؟<br/>
		+	حضرت فرمود: با لباس سیاه احرام نبندند و میت با لباس سیاه کفن نمی‌شود.<br/>
		+	الامام الرّضا (ع) : إذا بَلَغْتَ المِیقات فَاغْتَسِلْ أو تَوَضَّأ وَألبِسْ ثیابَکَ. . . . <ref>فقه الرضا، ص 26.</ref><br/>
		+	امام رضا (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی [[غسل]] کن یا وضو بگیر و لباس احرام بپوش. . . .<br/>
		+	=== د) نیت احرام ===
		+	قالَ سیدُ السّاجدین زینُ العابدین لِشِبْلی: فَحینَ تَنَظَّفْتَ وأحْرَمْتَ وعَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَیتَ أنّکَ تَنَظَّفْتَ بِنُورَهِ التَّوبهِ الخالصهِ لِلّهِ تعالی. <ref>مستدرک الوسائل، ج ۱۰، ص 166.</ref><br/>
		+	حضرت امام سجاد (ع) به شبلی فرمود: آیا هنگامی که نظافت می‌کردی و احرام می‌بستی و عقد [[حج]] می‌بستی، نیت کردی که نظافت کردی به نور توبه خالصانه برای خداوند متعال؟ !<br/>
		+	الامام الصادق (ع) :<br/>
		+	فإذا بَلَغْتَ فَاغتسِلْ وَألبِسْ ثَوبیَ الإحرامِ. . . فأحْمَدِ اللهَ وَأثْنِ عَلیهِ وَصَلِّ عَلَی النَّبیِّ (ص) ثُمّ تَقولُ: أللّهمَّ إنّی اُریدُ ما أمَرْتَ بِهِ مِنَ التَّمتُّعِ بالعُمرهِ إلَی الْحَجِّ عَلی کتابکَ وَسنّهِ نبیِّکَ صَلواتُکَ علیه وآلِه، فإنْ عَرَضَ لی عارضٌ یَحْبِسُنی فَحِلَّنی حَیثُ حَبَسْتَنی لِقَدَرِک الّذی قَدَّرْتَ علیّ. . . . <ref>الهدایه، صص 54 - 56.</ref><br/>
		+	امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی [[غسل]] کن و دو لباس احرامت را بپوش. . . سپس [[حمد خداوند]] سبحان را به زبان آور و بر پیغمبراکرم (ص) درود فرست و ثنا بگو بر او و بعد از آن بگو: خدایا من، من اراده کردم آنچه را که تو امر کردی از [[حج]] بر اساس قرآنت و سنت پیغمبرت که درود و سلامت بر او و خاندانش باد، پس خدایا اگر عارض و مانعی برایم پیش آید، تو خودت آن را برطرف کن، همان طور که آن مانع در نامه عمل من مقدَر بود. . . .<br/>
		+	=== ه) تلبیه ===
		+	عَن خُزَیمَهَ بنِ ثابتٍ: إنّ النّبی (ص) : کَانَ إذا فَرَغَ مِن تَلبِیهٍ سَألَ اللهَ رِضوانَه ومَغفِرَتَه وَاسْتَعاذَ بِرَحمتِهِ مِنَ النّارِ. <ref>السنن الکبری، ج ۵، ص ۷2.</ref><br/>
		+	خزیمه بن ثابت می‌گوید: هرگاه پیامبر اکرم (ص) از لبیک گویی فارغ می‌شد، از خداوند عزوجل رضوان و آمرزش می‌طلبید و از آتش دوزخ به رحمتش پناه می‌برد.<br/>
		+	عَن أبانَ، عَمَّن أخْبَرَهُ، عَنِ الإمام الباقِر (ع) : قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیتِ التَّلبیهُ تَلْبیهً؟ قالَ: إجابهً، أجابَ موسی (ع) ربَّهُ.<ref>[[حج]] و عمره در قرآن و حدیث، ص 315.</ref><br/>
		+	به نقل از أبان، از کسی که برای او چنین روایت کرد: به امام باقر (ع) گفتم: چرا به لبیک گویی «تلبیه» می‌گویند؟ حضرت (ع) فرمود: به خاطر اینکه کلمه اجابت است، موسی (ع) پروردگارش را چنین جواب داد.<br/>
		+	عَن سلیمانِ بنِ جَعفرٍ: سألتُ أبا الْحسنِ (ع) عَنِ التَّلبیهِ وعِلَّتِها، فقال: إنّ النّاسَ إذا أحرَموا ناداهُم اللهُ عزَّوجلَّ، فَقالَ: عِبادی وَإمائی، لَاُحَرِّمنَّکُم عَلی النّارِ کَما أحْرَمْتُم لی، فَقولُهم: «لَبَّیکَ أللّهُمَّ لبَّیک» ، إجابهٌ لِلّهِ عزّوجلّ عَلی نِدائه لَهُم.<ref>من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۹6.</ref><br/>
		+	سلیمان بن جعفر می‌گوید: از امام رضا (ع) درباره لبیک گفتن و علت آن پرسیدم. فرمود: وقتی مردم احرام بندند، خداوند متعال ندای شان می‌دهد و می‌گوید: ای بندگان و کنیزان من! شما را بر آتش حرام خواهم کرد، آن گونه که شما به خاطر من احرام بستید. آن گاه مردم در مقابل اجابت خداوند سبحان که آنها را ندا داد، می‌گویند: «لبیک، ای خدا، لبیک» .<br/>

---

نسخهٔ ‏۱۴ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۴۴

مشخصات کتاب

نویسنده	تالیف محمد محمدی ری شهری؛ تلخیص و بازنویسی علی رسولی.
زبان	فارسی
ناشر	نشرمشعر ‫
محل انتشارات	تهران
تاریخ نشر	۱۳۹۱
شابک	‫۹۷۸-۹۶۴-۵۴۰-۳۷۲-۸‬
دانلود	PDF

(خلاصه و بازنویسی کتاب حج و عمره در قرآن و حدیث)

دیباچه

حج فریضه‌ای مهم است و ویژگی‌ها و ابعاد گوناگون فردی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و. . . دارد. از جمله این دست آوردها، پالایش روح و پاک شدن از آلودگی‌های روحی و اخلاقی است. ره آورد دیگر سفر حج آشنایی با اماکن و آثار اسلامی مکه و مدینه، است.
اهدافی که به آنها اشاره شد، در سایه آشنایی با معارف اهل بیت (ع) محقق می‌شود و انتقال این معارف بر عهده روحانیون کاروان‌ها است.
مجموعه حاضر برای زمینه سازی جهت دستیابی به اهداف فوق تهیه گردیده است تا درگام اول، روحانیون و معین‌های کاروان‌های حج و عمره بر آگاهی‌های خود در این زمینه بیفزایند و آن گاه آن را به زائران حج و عمره منتقل نمایند.
امیدواریم روحانیون محترم کاروان‌ها با مطالعه این مجموعه و همراه داشتن این اثر، از آغاز تا پایان سفر، در موقعیت‌های مختلف از احادیث معصومین (ع) برای آموزش مناسک، معرفی اماکن مقدس و تزکیه روحی زائران استفاده نمایند.
در پایان از محقق محترم حجت الاسلام علی رسولی که در جمع آوری احادیث قصار معصومین (ع) جهت بهره گیری روحانیون کاروان‌ها تلاش کردند، تشکر می‌کنیم و توفیق همگان را از خداوند متعال خواستاریم.
إنّه ولی التوفیق / مرکز تحقیقات حج / گروه اخلاق و اسرار.

مقدمه

اسلام ارکانی دارد که بدون آن خیمه اسلام فرو می‌ریزد. یکی از این ارکان «حج» است. امام باقر (ع) فرمود:
«بُنِی الاسلامُ علی خَمسهِ أشیاء: عَلی الصَّلاهِ والزَّکاهِ وَالصَّومِ والْحَجِّ وَالوِلایَهِ»^[۱]؛ «اسلام بر پنج پایه بنا شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت» .
بنابراین کسی که با داشتن توانایی و از روی عمد حج نرود، رکنی از ارکان دین الهی خویش را نابود کرده و در نتیجه نمی‌توان وی را مسلمان حقیقی دانست. حج مهم‌ترین تجلی گاه دو اصل کلیت و دوام اسلام است و به همین دلیل از مبانی و ارکان مهم اسلام محسوب می‌شود. حج، اولین مرکز جهانی برای عبادت است:
إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ * فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ (آل عمران: ۹۶و ۹۷)
خداوند در قرآن، شهر مکه را به دلیل قدمت تاریخی آن «بیت عتیق» ^[۲]می‌خواند.
از سوی دیگر، حج محور هدایت، و در قرآن کریم نیز محور بندگی جهانیان معرفی شده است.
در پرتو توجه به کعبه، کار مردم سامان می‌گیرد و استوار می‌شود: ( جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَهَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ (مائده:۹۷) و این استواری نیست، مگر برای قسط و عدل الهی: ( . . . لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ) (حدید:۲۵ ازاین رو، امام صادق (ع) فرمود:
«لایَزالُ الدّینُ قائِماً ما قامَتِ الکَعبَهُ»^[۳]؛ «همواره دین پروردگار، قائم و زنده است، مادامی که کعبه پابرجاست» .
به یقین، قیام دین به وسیله مؤمنان خواهد بود؛ همچنان که قیام کعبه به قیام زائران آن است. ازاین رو برای آشناکردن زائران عزیز با آثار، اماکن و مناسک مربوط به خانه دوست، به جمع آوری کلمات قصار معصومین در این باره پرداختیم تا روحانیون کاروان‌ها با بهره گیری از آن بتوانند درباره حج تمتع و عمره مفرده، معارف اهل بیت (ع) را به زائران منتقل کنند.
این اثر تلخیص کتاب «حج و عمره در قرآن و حدیث» ، تألیف حضرت آیت الله ری شهری می‌باشد که کوشیده‌ایم با دسته بندی جدیدی از کلمات قصار معصومین، اثر مختصری را برای استفاده روحانیون آماده کنیم. اگرچه متن بعضی احادیث از منابع اصلی نقل شده است، ولی بیشتر ترجمه براساس ترجمه کتاب آیت الله ری شهری است. ازاین رو، لازم می‌دانم از تلاش ایشان در تألیف این کتاب گران سنگ سپاسگزاری نمایم.
علی رسولی.

فصل اوّل: آداب پیش از سفر حج

آمادگی

الامام علی (ع) :
إذا أرَدتُمُ الْحَجَّ فَتَقَدَّمُوا فی شِرَی الْحَوائج بِبَعضِ مایقَوّیکُم علَی السَّفَر، فإنّ الله َ عزّوجلّ یقول: وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّهً. ^[۴]
امام علی (ع) فرمود: هرگاه خواستید به حج بروید، ابتدا برخی از آنچه شما را در سفر، تقویت می‌کند، خریداری کنید؛ زیرا خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «اگر تصمیم به بیرون رفتن داشتند، برای آن، امکانات فراهم می‌کردند» .
الامام الصادق (ع) لعیسی بن أبی منصورٍ:
یا عیسی إنّی أُحِبُّ أنْ یَراکَ اللهُ عزّوجلّ فیما بَینَ الْحَجِّ إلَی الحَجِّ وأنت تَتَهَیّأُ لِلْحَجِّ.^[۵]
امام صادق (ع) به عیسی بن ابی منصور فرمود: ای عیسی! دوست دارم که خداوند تو را در فاصله بین دو حج، در حال آماده شدن برای حج ببیند.
الامام الصادق (ع) :
مَن أرادَ الْحَجَّ فَتَهَیّأَ لَهُ فَحُرِمَه، فَبِذَنْبٍ حُرِمَه.^[۶]
امام صادق (ع) فرمود: کسی که تصمیم به رفتن حج دارد و برای آن آماده شده، ولی از آن محروم می‌شود، به خاطر گناهی از حج محروم شده است.

اخلاص

رسول الله (ص) :
یَاتی عَلَی النَّاسِ زمانٌ یَکونُ فیهِ حَجُّ المُلوکِ نُزهَهً و حَجُّ الأغنیاءِ تِجارهً و حَجُّ الْمَساکینِ مَسألَهً. ^[۷]
پیامبر خدا (ص) فرمود: زمانی بر مردم خواهد آمد که زمام داران برای تفریح، ثروتمندان برای تجارت و فقیران برای نیازخواهی حج به جای آورند.
عن أنَسِ ٍ: حَجَّ النّبی (ص)
عَلی رَحْلٍ رَثٍّ وقَطیفَهٍ تُساوی أربعَهَ دَراهِمَ أولا تُساوی، ثمّ قال: أللَّهمَّ حَجَّهٌ لا ریاءَ فیها ولا سُمْعَهَ. ^[۸]
انس می‌گوید: پیامبر (ص) با وسایلی کهنه و قطیفه‌ای که چهار درهم می‌ارزید یا به آن هم نمی‌ارزید، حج انجام داد. سپس فرمود: خدایا! حجی است که در آن ریا و خودنمایی نیست.
الامام الباقر (ع) : إنَّ النّبی (ص)
حَمَلَ جَهازَه عَلی راحِلَتِهِ، قالَ: هذِهِ حَجَّهٌ لاریاءَ فیها وَلا سُمْعَهَ.^[۹]
امام باقر (ع) فرمود: پیامبر اکرم (ص) ، بار و وسایل خود را بر روی مرکب نهاد و فرمود: این حجی است که در آن، ریا و خودنمایی نیست.
الامام الصادق (ع) :
اَلْحَجُّ حَجّانِ: حَجٌّ لِلّهِ وَحَجٌّ لِلنّاسِ، فمَنْ حَجَّ لِلّهِ کانَ ثَوابُه عَلَی اللهِ الجنّهَ ومَنْ حَجَّ لِلنّاسِ کان ثوابُه عَلَی النّاسِ یَومَ القِیامهِ.^[۱۰]
امام صادق (ع) فرمود: حج دو گونه است: حجی برای خدا و حجی برای مردم است. پس کسی که برای خداوند حج گزارد، خداوند پاداش او را بهشت قرار می‌دهد و کسی که برای مردم حج به جا آورد، در قیامت، پاداش او بر عهده مردم است.

شتاب

رسول الله (ص) :
مَن أرادَ الْحَجَّ فَلْیتَعَجَّلْ.^[۱۱]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس می‌خواهد به حج برود، پس بشتابد.
رسول الله (ص) : عَجِّلُوا الْخُروجَ إلی مکَّهَ، فإنَّ أحدَکُم لایدری مایعرِضُ له مِن مَرَضٍ أو حاجهٍ.^[۱۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: برای مکه رفتن شتاب کنید؛ زیرا کسی نمی‌داند چه برایش پیش می‌آید؛ بیماری یا کاری.
رسول الله (ص) :
مَن أرادَ الْحَجَّ فلیتعجَّل، فانّه قَدْ یَمْرِضُ المَریضُ وتَضِلُّ الضالَّهُ وتَعرِضُ الحَاجهُ.^[۱۳]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس می‌خواهد حج برود، پس بشتابد؛ چون شاید بیمار شود، راه گم کند یا کاری پیش آید.

آموختن مناسک حج

رسول الله (ص) :
تَعَلَّمُوا مَناسِکَکُم، فإنَّها مِنْ دینِکُم. ^[۱۴]
پیامبر خدا (ص) فرمود: مناسک خود را بیاموزید که جزو دین شماست.
عَن ابنِ عُمَرَ: کانَ رسولُ اللهِ (ص)
إذا کانَ قبلَ التَّرویهِ بِیوْمٍ خَطَبَ النّاسَ فَأخْبَرَهُم بِمَناسِکِهِم. ^[۱۵]
به نقل از ابن عمر: پیامبر خدا (ص) ، یک روز پیش از ترویه برای مردم سخن می‌گفت و آنها را از مناسکشان خبر می‌داد.
الامام الباقر أو الامام الصادق (ع) :
إنَّ الله أمَرَ إبراهیمَ بِبَناءِ الکَعبهِ و أنْ یَرفَعَ قَواعِدَها و یُرِیَ النَّاسَ مناسِکَهُم. ^[۱۶]
امام باقر یا امام صادق (ع) فرمود: خداوند عزوجل به ابراهیم (ع) فرمان داد که کعبه را بسازد و پایه‌های آن را بالا آورد و به مردم، مناسک و اعمالشان را نشان دهد.
عَن زُرارهَ: قُلتُ لأبی عَبدِالله: جَعَلَنی اللهُ فِداکَ، أسألُکَ فِی الْحَجِّ مُنذُ أربعینَ عاماً فَتُفتینی! فَقالَ: یا زُرارهَ، بَیتٌ یحَجُّ قبلَ آدمَ بألفَی عامٍ، تریدُ أن تَفنی مسائلُه فی أرْبعینَ عاماً.^[۱۷]
زراره می‌گوید: به امام صادق (ع) گفتم: فدایت شوم، چهل سال است که درباره حج از تو می‌پرسم و به من فتوا می‌دهی! فرمود: «ای زراره خانه‌ای که از دو هزار سال پیش از آدم (ع) ، حج و زیارت می‌شده می‌خواهی مسائل آن در چهل سال تمام شود.
الامام الصادق (ع) :
إنّما لَبَّی النَّبیُّ (ص) عَلَی الْبَیداءِ لِأنّ النَّاسَ لم یَکُونُوا یَعرفونَ التَّلبیهَ فأَحبَّ أنْ یُعَلِّمَهم کَیفَ التَّلبیهُ.^[۱۸]
امام صادق (ع) فرمود: پیامبر خدا در صحرای بیدا لبیک گفت؛ زیرا مردم لبیک گفتن را نمی‌دانستند. دوست داشت که چگونگی لبیک گویی را به آنها بیاموزد.
رُوی عَن أبی حَنیفهَ النُّعمانِ بنِ ثابتٍ أنّه قالَ: لَوْلا جَعفرُ بنُ محُمَّدٍ ماعَلِمَ النَّاسُ مناسِکَ حَجِّهِم. ^[۱۹]
از نعمان بن ثابت، معروف به ابوحنیفه نقل شده که گفت: اگر جعفر بن محمّد (ع) نبود، مردم مناسک حج خود را نمی‌دانستند.

تهیه مال حلال

رسول الله (ص) :
مَنْ تَجَهَّزَ فی جَهازِهِ عَلَمٌ حرامٌ لَمْ یقبَلِ اللهُ مِنهُ الْحَجَّ. ^[۲۰]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس خود را [برای سفر حج] آماده سازد و در وسایلش [حتی] پرچم حرامی باشد، خداوند حجش را نمی‌پذیرد.
رسول الله (ص) :
إذا حَجَّ الرَّجُلُ بمالٍ مِن غَیرِ حِلِّهِ فَقالَ: «لبّیک اللّهمَّ لبّیک» قال اللهُ: لا لبّیکَ ولا سَعدیکَ، هذا مَردودٌ عَلیکَ. ^[۲۱]
پیامبر (ص) فرمود: هرگاه کسی با مال غیر حلال به حج برود، چون «لبیک اللهم لبیک» بگوید، خداوند می‌فرماید: لا لبیک ولا سعدیک! این به خودت برمی گردد.
الائمه (ع) : مَنْ حَجَّ بمالٍ حَرامٍ نُودِی عِندَ التَّلْبیهِ: لا لَبّیکَ عَبدی ولاسَعْدَیکَ.^[۲۲]
هرکس با مال غیرحلال به حج برود، خداوند هنگام لبیک گفتنش می‌فرماید: چه لبیکی؟ ! و چه خوشامدی؟ !
الامام الصادق (ع) :
أربعَهٌ لایَجُزنَ فی أرْبعٍ: الخِیانهُ والغُلولُ والسَّرِقهُ والرِّبا لایَجُزنَ فی حَجٍّ ولا عُمْرَهٍ ولا جِهادٍ ولا صَدَقَهٍ.^[۲۳]
امام صادق (ع) فرمود: چهار چیز در چهار مورد جایز نیست: خیانت، اختلاس، دزدی و ربا؛ اینها در حج و عمره و جهاد و صدقه جایز نیستند.
الامام الصادق (ع) :
إذا اکتَسبَ الرَّجلُ مالاً مِن غَیرِ حِلِّه، ثُمَّ حَجَّ فَلَبَّی نُودِیَ: لا لبَّیک ولا سَعْدَیک وَإنْ کانَ مِنْ حِلِّه فَلَبَّی نُودِی: لبّیکَ وسَعْدَیکَ. ^[۲۴]
امام صادق (ع) فرمود: کسی که از راه غیرحلال مالی به دست آورد، پس حج برود و لبیک بگوید، ندا می‌رسد: «لا لبیکَ ولا سعدیکَ» و اگر از راه حلال باشد، ندا می‌رسد: «لبیک و سعدیک» .
الامام الکاظم (ع) : إنّا أهلُ بیتٍ، حَجُّ صَرورَتِنا ومُهورُ نِسائِنا وأکفانُنا مِن طُهورِ أموالِنا. ^[۲۵]
امام کاظم (ع) فرمود: حج خاندان ما و مهریه زنانمان و کفن‌های ما از دارایی پاکیزه ماست.

ره توشه پاکیزه

رسول الله (ص) :
کُلُّ نَعیمٍ مَسئولٌ عَنهُ صاحِبُه، إلاّ ما کانَ فی غَزْوٍ أوْ حجٍّ.^[۲۶]
پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: هر صاحب نعمتی از آن نعمت، سؤال خواهد شد [که چگونه خرج کرده است] مگر آنچه در جهاد یا حج، مصرف شود. رسول الله (ص) :
ما مِن نَفَقَهٍ أحَبُّ إلی اللهِ عزَّوجَلَّ مِنْ نفَقهِ قَصْدٍ ویُبغِضُ الإِسْرافَ إلاّ فی الْحَجِّ وَالعُمرهِ، فَرَحمَ اللهُ مُؤمناً کَسَبَ طَیّباً وأنفقَ مِن قَصدٍ، أوقَدَّمَ فَضْلاً.^[۲۷]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هیچ خرجی نزد خدای عزوجل، محبوب تر از میانه روی در خرج کردن نیست و خداوند از اسراف نفرت دارد؛ مگر در حج و عمره. پس رحمت خدا بر مؤمنی که مال پاکیزه به دست آورد و به میانه روی خرج کند، یا نیکی و احسان را پیش فرستد.
الامام الصادق (ع) :
کانَ عَلیُّ بنُ الْحسینِ (ع) إذا سافَرَ إلَی الحَجِّ والعُمرهِ تَزَوَّدَ مِنْ أطیَبِ الزَّادِ، مِنَ اللَّوزِ والسُّکَّرِ والسَّویقِ المُحَمَّصِ والمُحَلّی. ^[۲۸]
امام صادق (ع) فرمود: هرگاه امام زین العابدین (ع) برای حج و عمره به سفر مکه می‌رفت، از بهترین ره توشه‌ها با خود برمی داشت؛ از بادام، شکر و قاووت‌های ترش و شیرین.

خواندن دعا هنگام خروج

الامام الصادق (ع) :
إذا خَرَجْتَ مِن بَیتِکَ تُریدُ الحَجَّ وَالعُمرهَ إن شَاءالله فَادعُ دُعاءَ الفَرَجِ وهو: لا إلهَ الاَّ اللهُ الحلیمُ الکریمُ، لااله الاّالله العَلیُّ العَظیمُ، سُبحانَ اللهِ رَبِّ السَّماواتِ السَّبعِ ورَبِّ الأرَضینَ السَّبعِ وَ ربِّ الْعَرشِ العَظیمِ، وَالحَمدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمین.^[۲۹]
امام صادق (ع) فرمود: هرگاه از خانه ات به قصد سفر حج و عمره بیرون می‌روی، دعای فرج را بخوان که چنین است: هیچ خدایی جز خدای بردبار بزرگوار نیست. هیچ خدایی جز خدای والا و بزرگ نیست. منزه است خدای آسمان‌های هفتگانه و زمین‌های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ! و ستایش، مخصوص پروردگار جهانیان است.

فصل دوّم: اهمیت عمره و حج

فضیلت عمره

رسول الله (ص) :
إنَّ العُمرَهَ الحَجُّ الأصْغَرُ. ^[۳۰]
پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره، حج اصغر است.
رسول الله (ص) : الحَجَّهُ ثَوابُها الجَنَّهُ وَالعُمرَهُ کَفّارَهٌ لِکُلِّ ذَنبٍ.^[۳۱]
پیامبر خدا (ص) فرمود: پاداش حج بهشت است و عمره، کفاره هرگناهی است.
رسول الله (ص) :
العُمرَهُ إلَی العُمرَهِ کَفّارَهٌ لِما بَینَهُما. ^[۳۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره تا عمره دیگر، کفاره [گناهانِ] میان آن دو عمره است.
رسول الله (ص) :
العُمرَهُ مِنَ الحَجِّ بِمَنزِلَهِ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ وبِمَنزلَهِ الزَّکاهِ مِنَ الصِّیامِ.^[۳۳]
پیامبر خدا (ص) فرمود: عمره نسبت به حج، همچو جایگاه سر است به پیکر و همچو زکات [فطره] است به روزه.
الصادق (ع) :
السَّنَهُ اثناعَشَرَ شَهراً، یُعْتَمَرُ لِکُلِّ شَهرٍ عُمرَه ٌ.^[۳۴]
امام صادق (ع) فرمود: سال دوازده ماه است، برای هر ماه یک عمره انجام می‌شود.

الف) عمره در ماه رجب

رسول الله (ص) :
أفضَلُ العُمرَهِ عُمرَهُ رَجَبٍ. ^[۳۵]
پیامبر خدا (ص) فرمود: برترین عمره، عمره رجب است.
عنهم (ع) : إنَّ العُمرَهَ فی رَجَبٍ تَلِی الحَجَّ فی الفَضلِ.^[۳۶]
از امامان معصوم (ع) روایت شده: عمره ماه رجب، در فضیلت، پس از حج است.
الامام الصادق (ع) : المُعتمِرُ یَعتَمِرُ فی أیِّ شُهورِ السَّنَهِ شاءَ وأفضلُ العُمرهِ عمرهُ رجبٍ.^[۳۷]
امام صادق (ع) فرمود: عمره گزار، در هر یک از ماه‌های سال می‌تواند عمره انجام دهد و برترین عمره، عمره ماه رجب است.
الامام الصادق (ع) - انّه سُئِلَ: أی العُمرَهِ أفضَلُ، عُمرهٌ فی رَجَبٍ، أو عُمرهٌ فی شهرِ رمضانَ؟ -: لا بَل عُمرهٌ فی شهرِ رجبٍ أفضلُ.^[۳۸]
امام صادق (ع) - هنگامی که پرسیده شد: کدام عمره، برتر است؟ عمره در ماه رجب یا عمره در ماه رمضان؟ - فرمود: نه، بلکه عمره در ماه رجب بافضیلت تر است.
الامام الصادق (ع) : إذا أحرَمتَ وعلیکَ مِن رَجَبٍ یَومٌ ولَیلهٌ فَعُمرتُکَ رَجَبیَّهٌ.^[۳۹]
امام صادق (ع) فرمود: اگر احرام بستی و از ماه رجب هنوز یک شبانه روز باقی است، عمره تو رجبیه است.

ب) عمره گزاردن در ماه مبارک رمضان.

عَن حمّادِ بنِ عثُمانَ: کان أبو عَبدِالله (ع) إذا أرادَ العُمرَهَ إنتَظَرَ إلی صَبیحَهِ ثَلاثٍ وعشرینَ مِنْ شَهرِ رَمضانَ ثُمَّ یخرُجُ مُهِّلاً فی ذلکَ الیومِ.^[۴۰]
حماد بن عثمان می‌گوید: هرگاه امام صادق (ع) می‌خواست به عمره برود، منتظر صبح روز بیست وسوم ماه رمضان می‌شد، آن گاه همان روز، احرام بسته، بیرون می‌رفت.
عن وَلید بنِ صبیحٍ: قُلتُ لأبی عَبدِالله (ع) : بَلَغَنا أنَّ عُمرهً فی شَهرِ رمضانَ تَعْدِلُ حَجَّهً، فقالَ: إنَّما کان ذلکَ فی إمرأهٍ وَعَدَها رسولُ اللهِ (ص) فقال لها: إعْتَمِری فی شهرِ رمضانَ فَهِی لکِ حَجَّهٌ.^[۴۱]
ولید بن صبیح می‌گوید: به امام صادق (ع) گفتم: به ما چنین رسیده که عمره در ماه رمضان با حج برابر است، فرمود: «این، در مورد زنی است که پیامبر خدا به او وعده داد و فرمود: در ماه رمضان، عمره بگزار، که برای تو یک حج است.
عن علی بنِ حدیدٍ: کَتبتُ إلی أبی جعفرٍ (ع) : أسأَلُهُ عَنِ الخُروجِ فی عُمرَهِ شهرِ رمضانَ أفضَلُ أو اُقیمُ حَتَّی ینقَضِی الشَّهرُ واُتِمَّ صَومی؟ کَتبَ إلی عُمرَهُ شهرِ رمضانَ أفضَلُ یرحَمُکَ الله.^[۴۲]
علی بن حدید می‌گوید: به امام جواد (ع) نوشتم: برای عمره ماه رمضان بیرون شوم برتر است یا آنکه صبر کنم تا ماه تمام شود و همه روزه‌هایم را بگیرم؟ حضرت نوشتند: عمره ماه رمضان برتر است. خدای رحمتت کند.

وجوب حج و شرایط آن

الإمام علی (ع) : فَرَضَ عَلیکُم حَجَّ بَیتِهِ الحرامِ الَّذی جَعلَه قِبلَهً لِلأنامِ. . . فَرَضَ حقَّهُ وأوجَبَ حَجَّهُ وکَتَبَ علیکم وِفادَتَهُ، فقال سبحانه: وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ.^[۴۳]
امام علی (ع) فرمود: خداوند حج خانه خویش را بر شما واجب کرده است؛ خانه‌ای که آن را قبله مردم قرار داده. . . حق آن را فریضه و حج آن را واجب کرده و زیارتش را بر شما نوشته [لازم دانسته] است. خداوند سبحان در قرآن می‌فرماید: «برای خداست، به عهده مردم، حج خانه خدا؛ هرکس که بتواند راهی بدان بیابد و هر که کفر ورزد، همانا خداوند از جهانیان بی نیاز است» .
الإمام الباقر (ع) :
بُنِی الإسلامُ عَلی خَمسهِ أشیاءَ: عَلَی الصَّلاه والزَّکاهِ والحَجِّ والصَّومِ والوِلایهِ.^[۴۴]
امام باقر (ع) فرمود: اسلام بر پنج چیز استوار شده است: بر نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.
عن عُمَرَ بنِ اُذَینَه قال: سَألتُه عن قولِ الله عزّوجلّ: وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ لِلَّهِ، قال: یعنی بِتمامِهما أداءَهما واتِّقاءَ مایتَّقی المُحرِمُ فیهما.^[۴۵]
عمر بن اذینه می‌گوید: از امام صادق (ع) درباره این سخن خداوند پرسیدم: حج و عمره را برای خدا تمام کنید، فرمود: مقصود از تمامیت این دو، انجام آنها و پرهیز از هر چیزی است که محرم در این دو، از آن پرهیز می‌کند.

الف) حکمت و فلسفه حج

الامام علی (ع) : وفَرضَ عَلیکُم حَجَّ بَیتهِ الْحرامِ عَلامَهً لِتَواضُعِهم لِعَظمَتِه وَإذعانِهم لِعزَّتِه وَاخْتارَ مِنْ خَلقِه سُمَّاعاً أجابُوا إلیه دَعوَته و صَدَّقوا کَلِمَتَهُ وَ وَقَفوا مَواقِفَ أنبیائه و تشَبَّهوا بمَلائِکَتِهِ المُطیفین بِعَرشِهِ. ^[۴۶]
امام علی (ع) فرمود: خدای سبحان، حج را نشانه تواضع مردم در پیشگاه عظمتش و [نشانه] پذیرش آنها نسبت به شکوهش قرار داده است و از بندگان خویش، شنوایانی را برگزیده که دعوت او را لبیک گفته و سخن او را پذیرفته‌اند و در جایگاه‌های پیام آوران او ایستاده‌اند و شبیه فرشتگانی شده‌اند که برگرد عرش خدا در طواف اند.
فاطمه (س) :
فَرضَ اللهُ الایمانَ تَطهیراً مِنَ الشِّرکِ. . . والْحَجَّ تَسنِیهً لِلدّینِ.^[۴۷]
حضرت فاطمه (س) فرمود: خداوند، ایمان را برای پاک شدن از شرک. . . و حج را به خاطر جلوه بخشی دین واجب کرده است.
عن أبانِ بنِ عثمانَ: عمَّن أخبَرَه عن الإمامِ الباقِر (ع) قالَ: قُلتُ لَه: لِمَ سُمِّی الحَجُّ حَجّاً؟ قالَ: حجَّ فلانٌ: أی أفلحَ فلانٌ.^[۴۸]
ابان بن عثمان می‌گوید: با یک واسطه، از امام باقر (ع) پرسیدم: چرا به حج، حج گفته می‌شود؟ فرمود: فلانی حج کرد، یعنی رستگار شد.
الإمام الباقر (ع) : فی قولِ الله عزّوجلّ: لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ قال: الْعفوَ. ^[۴۹]
امام باقر (ع) فرمود: منظور از منافع در آیه «تا شاهد منافعی برای خودشان باشند» ، عفو است.
الامام الصادق (ع) : . . .
وهذا بیتٌ اِستَعبدَ اللهُ بِهِ خَلقَه لِیَختَبِرَ طاعَتَهُم فی اتیانِهِ، فَحَثَّهُم علی تَعظیمِهِ و زیارَتِهِ وجَعَلَهُ مَحَلَّ أنبیائِهِ وقبلَهً لِلمُصَلّینَ إلیه. . . . ^[۵۰]
امام صادق (ع) فرمود: این خانه‌ای است که خداوند به وسیله آن، بندگانش را به پرستش خود فراخوانده است تا در انجام آن، میزان طاعتش را بیازماید. ازاین رو، بندگان را به بزرگ داشت و زیارت آن تشویق کرده و آن را جایگاه پیامبران و قبله گاه نمازگزاران قرار داده است.
الإمام الصادق (ع) :
لایَزالُ الدّینُ قائماً ماقامتِ الْکَعبهُ.^[۵۱]
امام صادق (ع) فرمود: «تا وقتی کعبه برپاست دین هم برپاست» .

ب) فضیلت حج

رسول الله (ص) : الحَجُّ جِهادُ الضَّعیفِ.^[۵۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج، جهاد هر ناتوان است.
رسول الله (ص) : لَحَجَّهٌ مَقبولَهٌ خیرٌ من عِشرینَ صلاهً نافِلَهً وَمَن طافَ بهذا البیتِ طَوافاً أحْصَی فیهِ اُسبوعَهُ وأحسَنَ رَکعَتَیهِ غَفَرَ اللهُ لَهُ.^[۵۳]
پیامبر خدا (ص) فرمود: به حقیقت، یک حج پذیرفته بهتر از بیست نماز مستحب است و هرکس این خانه را طواف کند و هفت شوطش را بشمارد و دو رکعت آن را نیکو بجا آورد، خداوند او را می‌آمرزد.
رسول الله (ص) :
النَّفَقَهُ فی الحَجِّ کالنَّفَقَهِ فی سَبیل اللهِ بِسَبعمِائَهِ ضِعفٍ.^[۵۴]
پیامبر خدا (ص) فرمود: انفاق در حج، هفتصد برابرِ انفاق در راه خدا پاداش دارد.
الامام الصادق (ع) :
ما سَبیلٌ مِن سُبُلِ اللهِ أفضَلَ مِنَ الحَجِّ إلا رَجُلٌ یَخرُجُ بِسَیفِهِ فیُجاهِدُ فی سَبیلِ اللهِ حَتَّی یُستَشهَدَ. ^[۵۵]
امام صادق (ع) فرمود: هیچ راهی از راه‌های خدا، برتر از حج نیست، مگر آنکه کسی با شمشیر قیام کند و در راه خدا بجنگد تا به شهادت برسد.

ج) پاداش حج

رسول الله (ص) : لیس لِلحَجَّهِ المَبرورَهِ ثوابٌ الاّ الجَنَّهَ^[۵۶].
پیامبر خدا (ص) فرمود: پاداش حج نیکو، جز بهشت نیست.
رسول الله (ص) :
ما سَبَّحَ الحاجُّ مِن تَسبیحَهٍ ولا هَلَّلَ مِن تَهلیلهٍ ولا کبَّرَ مِنْ تَکبیرهٍ إلاّ بُشِّرَ بها تَبشیرهً. ^[۵۷]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار، هیچ تسبیح و تکبیری نمی‌گوید، مگر آنکه به سبب آن بشارتی به او داده می‌شود.
رسول الله (ص) :
الحاجُّ ثَلاثهٌ: فَأفضَلُهم نَصیباً رَجلٌ غُفِرَ لَهُ ذنبُه ماتَقدَّمَ مِنْه وما تأخَّرَ ووَقاهُ اللهُ عَذابَ الْقبرِ وَأمّا الَّذی یَلیهِ فرجلٌ غُفِرَ لَه ذَنبُه ماتَقَدَّمَ مِنه ویَستأنِفُ الْعَملَ فیما بَقِیَ مِن عُمرِه وأمَّا الَّذی یَلیهِ فرَجُلٌ حُفِظَ فی أهلِه ومالِه.^[۵۸]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حاجیان سه گونه‌اند و بیشترین بهره، از آنِ کسی است که گناهان گذشته و آینده اش بخشوده شود و خداوند، از عذاب قبر نگاهش دارد. پس از او، کسی است که گناهان گذشته اش آمرزیده شود و باید برای باقی مانده عمرش، عمل از سرگیرد. پس از او کسی است که تنها خانواده و مالش حفظ می‌شوند.
رسول الله (ص) :
عندَما نَظَرَ إلی قِطارِ جمالِ الحَجیجِ: لاتَرفَعُ خُفّاً الاّ کُتِبَتْ لَهُم حَسَنَهٌ، ولا تَضَعُ الاّ مُحِیَتْ عَنهم سَیّئهٌ وإذا قَضَوا مناسِکَهم قیلَ لهم: بَنَیتُم بِناءً فَلا تَهدِموهُ، کُفِیتُم مامضی فأحسِنوا فیما تَستقْبِلونَ.^[۵۹]
پیامبر خدا (ص) هنگامی که به کاروان شترهای حاجیان نگاه کرد، فرمود: هیچ گامی برنمی دارند، مگر آنکه برایشان حسنه نوشته شود و هیچ گامی نمی‌گذارند، مگر آنکه گناهی از آنها محو می‌شود و هرگاه اعمال حج خود را به پایان برند، به آنها گفته می‌شود: بنایی ساختید، پس ویرانش نکنید. گناهان گذشته شما بخشوده شد، برای آینده کار نیک انجام دهید.
الامام الصادق (ع) : إنَّ العَبدَ المؤمِنَ حینَ یَخرُجُ مِن بیتِهِ حاجّاً لایَخطُو خُطوَهً ولا تَخْطُو بِهِ راحِلَتُهُ إلاّ کَتَبَ اللهُ لَهُ بها حَسَنَهً ومَحا عنه سَیئَهً وَرَفَعَ لَهُ بِها دَرَجَهً.^[۶۰]
امام صادق (ع) فرمود: بنده مؤمن وقتی به قصد حج از خانه اش بیرون می‌آید، خود و مرکبش گامی برنمی دارند، مگر اینکه خداوند حسنه‌ای برای او می‌نویسد و گناهی را از او محو می‌کند و درجه‌ای برایش می‌افزاید.
الامام الصادق (ع) :
الحُجّاجُ یَصدُرونَ علی ثلاثَهِ أصنافٍ: صِنفٌ یُعتَقُ مِنَ النّار وصنِفٌ یَخرُجُ مِنْ ذنوبِهِ کَهَیئهِ یومٍ وَلَدتهُ اُمُّهُ وصِنفٌ یُحفَظُ فی أهلِهِ ومالِهِ، فذاکَ أدنی مایرجِعُ بِهِ الحاجُّ.^[۶۱]
امام صادق (ع) فرمود: حاجیان سه گونه از حج بازمی گردند: یک گروه از آتش نجات می‌یابند؛ گروهی از گناهانشان پاک می‌شوند، مانند روزی که از مادر زاده شده‌اند و گروهی هم تنها خانواده و مالشان حفظ می‌شود. این کمترین چیزی است که حج گزار، آن را با خود می‌آورد.

د) هزینه در راه حج

رسول الله (ص) :
النَّفَقَهُ فِی الحَجِّ کَالنَّفَقَهِ فی سَبیلِ اللهِ سَبعمِائَهِ ضِعفٍ.^[۶۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: انفاق در حج، هفتصد برابر انفاق در راه خدا پاداش دارد.
الإمام علی (ع) : - فی حَدیثِ الأربَعمِائَه: . . . دِرهَمٌ ینفِقُه الرَّجُلُ فی الحَجِّ یعدِلُ ألفَ دِرهَمٍ.^[۶۳]
امام علی (ع) - در حدیث چهارصد موعظه - فرمود: یک درهم که کسی در راه حج خرج کند، برابر با هزار درهم است.
الإمام الصادق (ع) :
دِرهَمٌ فی الحَجِّ أفضَلُ مِن ألفَی ألفٍ فیما سِوی ذلِکَ مِن سَبیلِ اللهِ.^[۶۴]
امام صادق (ع) فرمود: یک درهم در حج، برتر از دو میلیون درهم در غیر آن است که در راه خدا داده شود.
الإمام الصادق (ع) :
دِرهمٌ تُنفِقُهُ فی الحجِّ أفضلُ مِن عشرینَ ألفَ درهمٍ تُنفِقُها فی حقٍّ.^[۶۵]
امام صادق (ع) فرمود: یک درهم که در راه حج خرج می‌کنی، برتر از بیست هزار درهم است که در راه حق انفاق می‌کنی.
الإمام الصادق (ع) :
مَن أنفَقَ درهماً فی الحجِّ کان خیراً له من مائهِ ألفِ درهمٍ یُنفِقُها فی حقٍّ.^[۶۶]
امام صادق (ع) فرمود: کسی که در راه حج یک درهم خرج کند، برای او بهتر از صد هزار درهم است که در راه حق انفاق کند.

ه) قرض برای حج

جاءَنی سدیرُ الصَّیرَفی فَقالَ: إنَّ أبا عبداللهِ یقرَأُ عَلَیکَ السَّلامَ ویقولُ لَکَ: مالَکَ لاتَحُجُّ؟ ! اِستَقرِض و حُجَّ.^[۶۷]
[عقبه می‌گوید]: سدیر صیرفی، نزد من آمد و گفت: امام صادق (ع) به تو سلام می‌رساند و به تو می‌فرماید: چرا حج نمی‌روی؟ ! قرض کن و به حج برو.
عن معاویهَ بنِ وَهَبٍ عَن غیرِ واحدٍ: قُلتُ لأبی عبدالله (ع) : إنّی رجلٌ ذو دَینٍ، أفَأتدینُ وأحُجُّ؟ فقال: نَعَم، هُو أقْضَی لِلدِّین.^[۶۸]
از معاویه بن وهب با سندهای متعدد: به امام صادق (ع) گفتم: من مردی بدهکارم. آیا وام بگیرم و به حج بروم؟ ! فرمود: آری! حج، بهتر قرض را ادا می‌کند.

و) دشواری حج

عن عبدالله بن یحیی الکاهلِی: سَمِعتُ أبا عبداللهِ یقولُ ویذکُرُ الحَجَّ، فَقالَ: قالَ رَسولُ اللهِ: هُوَ أحدُ الجِهادَینِ وَما مِنْ مَلِک ولا سُوقَهٍ یصِلُ إلَی الحَجِّ إلاَّ بِمَشَقَّهٍ؛ فی تَغییرِ مَطعَمٍ أو مَشرَبٍ أو ریحٍ أو شَمسٍ لایستَطیعُ رَدَّها وذلِکَ قَولُهُ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ. ^[۶۹]
عبدالله بن یحیی کاهلی می‌گوید: از امام صادق (ع) شنیدم که از حج یاد می‌کرد و فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمود: حج، یکی از دو جهاد است. نه شاه و نه رعیت، جز با رنج و زحمت به حج نمی‌توانند رسید؛ جایگاه غذا و آبخوری و نیز آب و هوا تغییر می‌کند و کسی را یارای جلوگیری از آن نیست و این است سخن خداوند که: «بارهایتان را به شهری می‌برند که جز با رنجوری جان‌ها، توان رسیدن به آن را ندارید. به قطع پروردگارتان، دلسوز و مهربان است» .

ز) پاداش کسی که در احرام بمیرد

عن ابن عباس: انّ رجلاً أوْقَصَتْهُ راحِلَتُه وهو مُحرِمٌ، فماتَ، فقالَ رَسولُ الله (ص) : إغْسِلوهُ بماءٍ وسِدرٍ وکَفِّنوهُ فی ثوبَیهِ ولا تُخَمِّروا رأسَه ولاوَجْهَهُ، فإنّه یبعَثُ یومَ القیامهِ مُلَبّیاً. ^[۷۰]
ابن عباس می‌گوید: مرکب مرد مُحرمی او را به زمین زد و [در اثر شکستن گردن،] مُرد. پیامبر خدا (ص) فرمود: او را با آب و سدر غسل دهید و در همان لباس احرامش کفن کنید و سر و صورتش را نپوشانید. همانا او روز قیامت لبیک گویان برانگیخته می‌شود.
رسول الله (ص) : مَن ماتَ مُحرِماً حُشِرَ مُلَبِّیاً.^[۷۱]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس در حال احرام بمیرد، لبیک گو برانگیخته می‌شود.
رسول الله (ص) : مَن ماتَ فی هذا الوَجهِ مِن حاجٍّ أو مُعتَمِرٍ لم یعرَض و لم یحاسَب وقیلَ لَهُ: اُدخُلِ الجَنَّهَ.^[۷۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که در این مسیر [راه کعبه] بمیرد، به حج آمده باشد یا به عمره، او را برای حساب به محشر نمی‌آورند و به او گفته می‌شود: وارد بهشت شو.
الإمام الصادق (ع) : مَن ماتَ فی طریقِ مکّهَ، ذاهِباً أو جائیاً، أمِنَ مِنَ الفَزَعِ الأکبرِ یومَ القیامَهِ.حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۲۷2.
حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۲۷2.
امام صادق (ع) فرمود: کسی که در مسیر مکه بمیرد، چه در رفتن و چه در بازگشت، از هول عظیم روز قیامت ایمن خواهد بود.
الإمام الصادق (ع) :
الحجُّ والعُمرَهُ سُوقانِ مِن أسواقِ الآخِرَهِ والعامِلُ بِهما فی جِوارِ الله، إنْ أدْرکَ مایأمُلُ غَفَرَ اللهُ لَهُ وانْ قَصُرَ بهِ أجلُهُ وَقَعَ أجرُهُ عَلَی اللهِ.^[۷۳]
امام صادق (ع) فرمود: حج و عمره، دو بازار از بازارهای آخرتند و گذارنده آنها در پناه خداست. اگر به آنچه می‌خواهد برسد، خدا او را می‌آمرزد و اگر پیش از آن اجلش در رسد، پاداشش برعهده خداست.

ح) آثار حج

یک - خیر دنیا و آخرت

رسول الله (ص) :
مَن أرادَ الدُّنیا والآخِرَهَ فَلیَؤمَّ هذَا البَیتَ، فَما أتاهُ عَبدٌ یَسأَلُ اللهَ دُنیا إلاّ أعطاهُ اللهُ مِنها ولایَسألُهُ آخِرَهً إلاَّ ادَّخَرَ لَهُ مِنها.^[۷۴]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس دنیا و آخرت می‌خواهد، آهنگ این خانه کند که بنده‌ای بدان روی نیاورده و از خدا دنیا را نخواسته مگر آنکه خداوند از آن، به او داده است و آخرت را از او نخواسته، جز آنکه از آن برایش اندوخته است.

دو - طهارت

رسول الله (ص) :
حُجُّوا، فانَّ الْحَجَّ یَغْسِلُ الذُّنوبَ کما یَغْسِلُ الماءَ الدَّرَنَ. ^[۷۵]
پیامبر خدا (ص) فرمود: به حج خانه خدا بروید؛ زیرا حج گناهان را می‌شوید؛ همچنان که آب، چرک را.
رسول الله (ص) :
تابِعُوا بَینَ الحَجِّ والعُمرهِ، فإنَّهما یَنفیانِ الْفَقرَ والذُّنوبَ کَما یَنفی الکِیرُ خَبَثَ الحَدیدِ. ^[۷۶]
پیامبر خدا (ص) فرمود: پیوسته حج و عمره گزارید؛ چراکه این دو، فقر و گناهان را از بین می‌برد؛ آن گونه که کوره آهنگری، زنگارِ آهن را می بَرَد.
رسول الله (ص) :
مَن حَجَّ للهِ، فَلَمْ یَرفَثْ و لَمْ یَفْسُقْ، رَجَعَ کیومٍ وَلَدتهُ أمُّهُ.^[۷۷]
پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که حج گزارد و [در حال احرام]، آمیزش و گناه نکند، گناهان گذشته اش بخشوده می‌شود.
رسول الله (ص) :
مَن خَرَجَ حاجّاً یُریدُ وجهَ اللهِ فقد غَفَرَ الله لَهُ ماتَقَدَّمَ مِن ذَنْبِه وما تأخَّرَ وشُفِّعَ فیمَن دَعا لَهُ.^[۷۸]
پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که به قصد حج به راه افتد و جز خدا نیتی نداشته باشد، به یقین خداوند عزوجل گناهان گذشته و آینده اش را می‌بخشاید و شفاعت او را درباره کسی که دعایش کند، می‌پذیرد.
رسول الله (ص) :
اللّهمَّ اغفِر لِلْحاجِّ ولِمَنِ اسْتَغفَرَ لَهُ الحاجُّ. ^[۷۹]
پیامبر خدا (ص) فرمود: خدایا! حج گزار و کسی را که حج گزار برای او آمرزش می‌طلبد، بیامرز.

سه - ثروت و سلامتی

رسول الله (ص) : حُجُّوا لَن تَفتَقِروا^[۸۰].
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج کنید که هرگز نیازمند نمی‌شوید.
رسول الله (ص) : الحَجُّ والعُمرَهُ یَنفیانِ الفَقرَ، کما یَنفِی الکِیرُ خَبَثَ الحَدید.^[۸۱]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج و عمره فقر را می‌زداید؛ همان گونه که کوره آهنگری، زنگار آهن را می‌زداید.
رسول الله (ص) :
حُجُّوا تَستَغنَوا.^[۸۲]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج کنید که بی نیاز می‌شوید.
الامام زین العابدین (ع) :
حُجُّوا وَاعتَمِروا تَصِحَّ أبدانُکُم وتَتَّسِعَ أرزاقُکُم وتُکفَونَ مَؤوناتِ عِیالِکُم.^[۸۳]
امام زین العابدین (ع) فرمود: حج و عمره بروید تا تندرست شوید و روزی‌های تان وسعت یابد و مخارج خانواده شما تأمین شود.
عن إسحاق بن عمّار: قُلتُ لأبی عبداللهِ: إنّی قدوَطَّنتُ نفسی علی لُزومِ الحَجِّ کُلَّ عامٍ بِنَفسی، أو برَجُلٍ مِن أهلِ بَیتی بِمالی. فقالَ:
و قَد عَزَمتَ عَلی ذلکَ؟ قُلتُ نعم، قالَ:
إن فَعَلتَ ذلکَ فَأبشر بِکَثرهِ الْمالِ.^[۸۴]
اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق (ع) گفتم: من خود را آماده کرده‌ام که هر سال، خود یا کسی از خانواده‌ام با مال من به حج برود. فرمود: آیا بر این کار مصمم هستی؟ گفتم: آری! فرمود: اگر چنین کنی، مژده باد که مالت زیاد خواهد شد.

چهار - نور

الامام الصادق (ع) : الحاجُّ لایَزالُ عَلیه نورُ الحَجِّ ما لَم یُلِمَّ بِذَنبٍ. ^[۸۵]
امام صادق (ع) فرمود: حج گزار تا خود را به گناهی نیالوده، نورانیت حج با اوست.
الإمام الصادق (ع) :
ضَمانُ الحاجِّ المؤمِنِ عَلَی اللهِ، إن ماتَ فی سَفَرِهِ أدخَلَهُ الجَنَّهَ وإن رَدَّهُ إلی أهلِهِ لَم یُکتَب عَلَیهِ ذَنبٌ بَعدَ وُصولِهِ إلی أهلِهِ إلی مُنتَهی سَبعینَ لَیلَهً.^[۸۶]
امام صادق (ع) فرمود: ضمانت حج گزار با ایمان، بر خداست. اگر در سفرش بمیرد، او را وارد بهشت می‌کند و اگر او را به خانواده اش بازگرداند، پس از رسیدن به خانواده تا سپری شدن هفتاد شب، گناهی برای او نوشته نمی‌شود.

پنج - میهمان خدا

الإمام الصادق (ع) :
إنَّ ضَیفَ اللهِ عزَّوجلَّ رَجُلٌ حَجَّ واعتَمَرَ، فَهُوَ ضَیفُ اللهِ حَتّی یَرجِعَ إلی مَنزِلِهِ.^[۸۷]
امام صادق (ع) فرمود: میهمان خداوند کسی است که به حج و عمره برود؛ تا او به خانه اش برگردد میهمان خداست.
الإمام الصادق (ع) - بِعَرَفَهَ -: اللّهُمَّ. . . أنا ضَیفُک فَاجعَل قِرای اللَّیلَهَ، الجَنَّهَ. ^[۸۸]
امام صادق (ع) - در عرفات - فرمود: خدایا! من میهمان توام، پس بهره‌ام را در این شب، بهشت قرار بده.
الإمام الصادق (ع) : - عِندَما سَألَهُ سائلٌ: لِمَ کُرِهَ الصِّیامُ فی أیامِ التَّشریقِ؟ - لأنّ القومَ زُوّارُ اللهِ وَهُم أضْیافُه وفی ضِیافَتِهِ ولا ینبَغی لِلضَّیفِ أنْ یصُومَ عِندَ مَن زارَهُ وأضافَهُ.^[۸۹]
امام صادق (ع) در پاسخ کسی که از ایشان پرسید: چرا روزه در ایام تشریق مکروه است؟ فرمود: زیرا این گروه، زائران خدا و در میهمانی اویند و سزاوار نیست که میهمان نزد کسی که به زیارتش رفته و او را میهمان کرده است، روزه بگیرد.

شش - حاجی در پناه خداوند

رسول الله (ص) : الحاجُّ فی ضَمانِ اللهِ عزّوجلّ مُقبلاً ومُدبراً، فإنْ أصابَهُ فی سَفرِهِ تَعَبٌ أوْ نَصَبٌ غُفِرَ له بذلک سیِّئاتُه وکانَ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ یَرفَعُه ألفُ درجهٍ فی الجنّهِ وبکلِّ قَطرَهٍ تُصیبُهُ مِن مَطَرٍ أجرُ شهیدٍ^[۹۰]
پیامبر خدا (ص) فرمود: حج گزار چه در رفتن و چه در بازگشتن، در ضمانت خداست. پس اگر در سفرش به او رنج یا خستگی برسد به خاطر آن، گناهانش آمرزیده می‌شود و در برابر هر گامی که برمی دارد، هزار درجه در بهشت بالا می‌رود و مقابل هر قطره بارانی که به او ببارد، پاداش یک شهید دارد.
الإمام الصادق (ع) :
الحَجُّ والعُمرَهُ سوقان مِن أسواقِ الآخرَهِ، اللاّزِمُ لَهُما فی ضَمانِ اللهِ إن أبقاهُ أدّاهُ إلی عِیالِهِ وإن أماتَهُ أدخَلَهُ الجَنَّهَ. ^[۹۱]
امام صادق (ع) فرمود: حج و عمره، دو بازار از بازارهای آخرتند؛ کسی که پیوسته به حج و عمره می‌رود، در ضمانت خداست. اگر او را باقی بدارد، به خانواده اش می‌رساند و اگر او را بمیراند، وارد بهشتش می‌کند.
الامام الصادق (ع) : الحاجُّ والمُعتَمِرُ فی ضَمانِ اللهِ، فإنْ ماتَ متوَّجِّهاً غَفَرَ اللهُ لَهُ ذنوبَه وإنْ ماتَ مُحرِماً بَعَثَهُ اللهُ مُلبّیاً وإنْ ماتَ بأحَدِ الحرمَیْنِ بَعثه اللهُ مِنَ الآمِنینَ وإنْ ماتَ مُنصَرِفاً غَفَرَ اللهُ لَهُ جَمیعَ ذُنوبِهِ. ^[۹۲]
امام صادق (ع) فرمود: حج گزار و عمره گزار، در ضمانت خدایند. اگر در راه رفتن به حج بمیرد، خداوند گناهانش را می‌آمرزد و اگر در حال احرام بمیرد، خداوند او را لبیک گوی برمی انگیزاند و اگر در یکی از دو حرم [خانه خدا و حرم پیامبر (ص)] بمیرد، خداوند او را در زمره ایمن شدگان [از عذاب] محشور می‌کند و اگر در بازگشت بمیرد، خداوند همه گناهانش را می‌آمرزد.

ط) پیآمد ترک حج

یک - هلاکت

قال رسول الله (ص) : لَوتَرکَ النّاسُ الحَجَّ عاماً واحِداً مانوظِروا.^[۹۳]
پیامبر خدا (ص) فرمود: اگر یک سال همه مردم، حج رفتن را ترک کنند، به آنها مهلت داده نخواهد شد [و کیفر می‌شوند].
قال رسول الله (ص) : إذا تَرکَتْ اُمَّتی هذَا البَیتَ أن تَؤُمَّهُ لَم تُناظَر. ^[۹۴]
هرگاه امتم، قصد آمدن به زیارت خانه خدا را ترک کنند، به آنان مهلت داده نخواهد شد.
الإمام الباقر (ع) :
کانَ فی وَصیَّهِ أمیرِالْمؤمنینَ لاتَترُکوا حَجَّ بَیتِ رَبِّکُم فَتَهلِکوا.^[۹۵]
امام باقر (ع) فرمود: در وصیت امیرمؤمنان (ع) چنین آمده بود: حج خانه پروردگارتان را ترک نکنید که هلاک خواهید شد.
الإمام الصادق (ع) :
لیس فی تَرکِ الحَجِّ خَیرَهٌ.^[۹۶]
امام صادق (ع) فرمود: در ترک حج، هیچ خیری نیست.
الإمام الصادق (ع) :
إنَّ اللهَ لَیدفَعُ بِمَن یَحُجُّ مِن شیعَتِنا عَمَّن لایحُجُّ ولَو أجمَعوا عَلی تَرکِ الحَجِّ لَهَلَکوا.^[۹۷]
امام صادق (ع) فرمود: همانا خداوند به سبب شیعیانی از ما که حج می‌گزارند، [عذاب را] از آنها که حج نمی‌کنند، دفع می‌کند. اگر همه بر ترک حج همدستی کنند، هلاک می‌شوند.

دو - کفر

رسول الله (ص) فی وَصیَّتِهِ لِعَلیٍ ّ: یا عَلِیُّ، کَفَرَ بِاللهِ العَظیمِ مِن هذِهِ الامَّهِ عَشَرَهٌ: . . . و مَن وَجَدَ سَعَهً فَماتَ و لم یَحُجَّ.^[۹۸]
پیامبر خدا (ص) در وصیتش به علی (ع) فرمود: ای علی! از این امت ده گروه به خداوند، کافر شده‌اند: . . . و کسانی که توانگرند و بی آنکه به حج رفته باشند، از دنیا می‌روند.
رسول الله (ص) :
مَن مَلَکَ زاداً وراحلَهً تُبَلِّغُهُ إلی بَیتِ اللهِ ولَم یَحُجَّ فَلا علیه أن یَموتَ یَهودیّاً أو نَصرانیّاً وذلکَ أنَّ اللهَ یَقولُ فی کِتابِهِ: (وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً.^[۹۹]
پیامبر خدا (ص) فرمود: هرکس ره توشه و مرکبی داشته باشد که او را به خانه خدا برساند، ولی حج نرود، فرقی نیست که یهودی بمیرد یا نصرانی (مسلمان نمی‌میرد) . این، بدان جهت است که خداوند در قرآن می‌فرماید: «برای خدا برعهده مردم است که هرکس می‌تواند، حج خانه خدا کند» .
رسول الله (ص) :
مَن لم یمنَعهُ عَنِ الحَجِّ حاجَهٌ ظاهرهٌ أو سُلطانٌ جائرٌ أو مَرَضٌ حابسٌ، فَماتَ ولَم یَحُجَّ فَلیَمُتْ إن شاءَ یَهودیّاً وإن شاءَ نَصرانِیاً.^[۱۰۰]
پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که حاجتی آشکار یا حاکمی ستمگر یا بیماری بازدارنده‌ای او را از حج باز ندارد، ولی بی آنکه حج انجام دهد از دنیا برود، می‌خواهد یهودی بمیرد یا نصرانی!

سه - ترک دستور اسلام

الإمام الصادق (ع) :
إذا قَدَرَ الرَّجُلُ عَلی ما یحُجُّ بِهِ ثُمَّ دَفَعَ ذلکَ عَنهُ ولیسَ لَهُ شُغلٌ یَعذِرُهُ بِهِ، فَقد تَرَک شریعَهً مِن شرائِعِ الإسلامِ.^[۱۰۱]
امام صادق (ع) فرمود: هرکس توان حج رفتن داشته باشد، ولی نرود، بی آنکه کاری داشته باشد که عذر او به حساب آید، به یقین دستوری از دستورهای اسلام را ترک کرده است.
الامام الصادق (ع) :
أنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یُسَوِّفُ الحَجَّ لایمنَعُهُ مِنهُ إلا تجارَهٌ تشغَلُهُ أو دَینٌ لَهُ، فقال: لاعُذرَ لَهُ، لَیسَ یَنبَغی لَهُ أن یُسَوِّفَ الحَجَّ، فَإن مات فقد تَرَکَ شریعَهً مِن شَرائعِ الإسلامِ.^[۱۰۲]
امام صادق (ع) - آن گاه که از ایشان درباره مردی پرسیدند که حج رفتن را به تأخیر می‌اندازد و جز تجارتی که او را مشغول ساخته، یا قرضی که دارد، چیزی مانع رفتن او نیست - فرمود: بهانه اش را نمی‌پذیرم؛ سزاوار نیست که حج را تأخیر بیندازد [و امروز و فردا کند]. پس اگر بمیرد، قطعاً یکی از دستورهای اسلام را ترک کرده است.
الإمام الکاظم (ع) : فی قولِهِ تعالی: هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَ-رِینَ أَعْمالاً إنَّهُمُ الّذینَ یتمادَونَ بِحَجِّ الإسلامِ ویسَوِّفونَهُ.^[۱۰۳]
امام کاظم (ع) در تفسیر آیه «آیا به شما خبر دهیم که زیان کارترین افراد، چه کسانی هستند؟» فرمود: آنها کسانی اند که حج واجب را به تأخیر می‌اندازند و امروز و فردا می‌کنند [تا از دست برود].

ی) حج گزاری پیامبران

. . . سُئِلَ أبو جَعفرٍ عن البَیتِ: أکانَ یحَجُّ إلیهِ قَبلَ أن یبعَثَ النَّبِی؟ قالَ: نَعَم، لایعلَمون أنَّ النّاسَ قدکانوا یحُجّونَ ونُخبِرُکُم أنَّ آدَمَ ونوحاً وسلیمانَ قدحَجُّوا البَیتَ بالجِنِّ والإنسِ والطَّیرِ وَلَقَد حَجَّهُ موسی عَلی جَمَلٍ أحمَرَ. ^[۱۰۴]
از امام باقر (ع) سؤال شد: آیا پیش از بعثت پیامبر (ص) ، خانه خدا زیارت می‌شد؟ فرمود: آری! نمی‌دانند که مردم، پیش تر هم حج می‌گزاردند و ما به شما خبر می‌دهیم که آدم، نوح و سلیمان، با جن و انس و پرندگان، حج خانه خدا کرده‌اند. موسی سوار بر شتری سرخ مو حج گزارد، [در حالی که می‌گفت: لبیک، لبیک!].
الامام الباقر (ع) : إنَّ سلیمانَ بنَ داوودَ (ع) حَجَّ البَیتَ فی الجنِّ والإنسِ والطَّیرِ والرّیاحِ وَکَسَا البَیتَ القُباطِی.^[۱۰۵]
امام باقر (ع) فرمود: سلیمان بن داوود (ع) همراه جن و انس و پرندگان و بادها، خانه خدا را حج کرد و بر کعبه، قباطی^[۱۰۶]پوشاند.
الإمام الصادق (ع) :
لمَّا أفاضَ آدمُ مِن مِنا تَلَقَّتْهُ الملائکهُ، فقالوا: یا آدمُ، بُرَّ حّجُّکَ، أما إنَّهُ قَد حَجَجْنا هَذا الْبیتَ قبلَ أنْ تَحُجَّهُ بِألفَی عامٍ.^[۱۰۷]
امام صادق (ع) فرمود: چون آدم (ع) از منا کوچ کرد، فرشتگانی به استقبال او آمدند و گفتند: ای آدم! حجّت قبول! ما دو هزار سال پیش از حج تو، این خانه را زیارت کرده‌ایم [حج گزارده‌ایم].

فصل سوم: مناسک حج و عمره

اعمال و مناسک این سفر معنوی از دو بخش عمره و حج تشکیل شده است. به دلیل همسان بودن بعضی اعمال و مناسک در حج و عمره این موارد فقط یکبار مطرح می‌شود مانند طواف، نماز طواف و سعی بین صفا و مروه که هم در حج مطرح است و هم در عمره.

احرام و حکمت آن

الامام الباقر (ع) :
عِندَما سُئِلَ: هَل یدخُلُ الرَّجُلُ مَکَّهَ بغیرِ إحرامٍ؟ لا، إلاّ مَریضٌ أو مَن بِهِ بَطَنٌ.^[۱۰۸]
امام باقر (ع) هنگامی که از ایشان پرسیده شد: آیا کسی می‌تواند بدون احرام وارد مکه شود؟ فرمود: نه، مگر بیمار یا کسی که دل درد [ناراحتی در شکمش] دارد.
الامام الصادق (ع) :
حَرَّمَ الله المَسجِدَ لِعِلَّهِ الکَعبهِ وحَرَّمَ الحَرَمَ لِعِلَّهِ المَسجدِ وَوَجَبَ الإحرامُ لِعِلَّهِ الحَرَمِ.^[۱۰۹]
امام صادق (ع) فرمود: خداوند مسجدالحرام را به خاطر کعبه، حرام قرار داد و حرم را به خاطر مسجدالحرام، حرام و احرام به خاطر حرم، واجب شد.
الامام الکاظم (ع) :
مَن کانَ مِن مَکَّهَ علی مَسیرَهِ عَشَرَهِ أمیالٍ لم یَدْخُلها إلاّ بِإحْرامٍ.^[۱۱۰]
امام کاظم (ع) فرمود: هرکس از مکه به اندازه ده میل فاصله دارد، جز با احرام، وارد آن نشود.
الامام الرضا (ع) : فَإن قیلَ: فَلِمَ اُمِروا بِالإحرام؟
قیلَ لأن یَخشَعوا قَبلَ دُخولِهِم حَرَمَ الله وأمنَهُ ولئِلاّ یَلهُوا وَیَشتَغِلوا بِشَیءٍ مِن اُمورِ الدُّنیا ولَذّاتِها وَیَکونوا صَابرینَ فیما هُم فیهِ قاصِدینَ نَحوَهُ مُقبلینَ عَلَیهِ بکُلِّیتهِم. ^[۱۱۱]
امام رضا (ع) فرمود: همانا مردم، مأمور شده‌اند که احرام ببندند، تا پیش از ورود به حرم امن خداوند خشوع پیدا کنند و به چیزی از کارهای دنیا و زینت‌ها و لذّت‌های آن، سرگرم و مشغول نباشند و در راه آنچه به سوی آن آمده‌اند، شکیبا باشند و با همه وجودشان رو به خانه خدا آورند.

الف) محل احرام

عَنْ ابنِ عبّاس: إنّ النّبی وَقَّتَ لأهْلِ المَدینَهِ ذَاالحُلَیفَهِ ولأهْلِ الشّامِ الجُحْفَهَ ولأهْلِ نَجْدٍ قَرنَ المَنازِلِ ولأهْلِ الیمَنِ یلَمْلَمَ. هُنَّ لَهُنَّ ولِمَن أتی عَلَیهِنَّ مِنْ غَیرِهِنَّ مِمَّنْ أرادَ الْحَجَّ والعُمرَهَ وَمَنْ کانَ دُونَ ذلکَ فَمِنْ حَیثُ أنْشَأ حتَّی أهلُ مکَّهَ مِن مَکَّهَ.^[۱۱۲]
ابن عباس می‌گوید: پیامبر خدا (ص) برای اهل مدینه، «ذو الحُلَیفه» و برای شامیان، «جُحفه» و برای اهل نجد، «قرن المنازل» و برای اهل یمن، «یلملم» را میقات قرار داد. این میقات‌ها برای آنها و کسانی هستند که بر این مکان‌ها وارد می‌شوند و هر کس که از اینها به مکه نزدیک تر باشد، از هر جا که حرکت کند، [همان جا میقات او خواهد بود] حتی اهل مکه [میقات آنها] از مکه است.
الإمام الصادق (ع) : الإحرامُ مِن مَواقیتَ خَمْسَهٍ وَقَّتَها رَسولُ اللهِ (ص) لاینبَغی لِحاجٍّ ولا لِمُعتَمِرٍ أنْ یُحرِمَ قَبْلَها ولا بَعدَها. . . ولا ینبَغی لأحَدٍ أنْ یرغَبَ عَنْ مَواقیتِ رَسولِ اللهِ (ص) .^[۱۱۳]
امام صادق (ع) فرمود: احرام از میقات‌های پنج گانه است که پیامبر خدا (ص) تعیین کرده است. سزاوار نیست که حج گزار و عمره گزار پیش از آنها یا پس از آنها احرام ببندد. . . و سزاوار نیست کسی از میقات‌های پیامبر خدا (ص) روی گرداند.

ب) غسل احرام

الامام الصّادقِ (ع) :
إذَا انتَهَیتَ إلی العَقیقِ مِن قِبَلِ العِراقِ. . . وَأنتَ تُریدُ الإحرامَ إن شاءَاللهُ فَانْتَفِ إبطَیکَ. . . ثُمَّ استَکْ وَاغْتَسِلْ. . . . ^[۱۱۴]
امام صادق (ع) فرمود: وقتی از سوی عراق به «عقیق» یا به یکی از میقات‌ها رسیدی و به خواست خداوند خواستی احرام ببندی، موهای زیر بغلت را بزدای. . . سپس مسواک بزن و غسل کن.
الامام الصادق (ع) :
إنَّ الغُسْلَ فی أرْبَعَهَ عَشَر مَوْطِناً: غُسْلُ المَیِّتِ وغُسلُ الجُنُبِ، . . . والعِیدینِ ویَومِ عرفهَ وغُسلِ الإحرامِ وَدخولِ الکَعبهِ وَدخولِ المَدینهِ وَدخولِ الحرمِ، والزِّیارهِ و. . . . ^[۱۱۵]
امام صادق (ع) فرمود: غسل در چهارده جا ثابت شده است: غسل میت، غسل جنب، غسل مس میت، غسل جمعه، غسل عید فطر و عید قربان، غسل روز عید عرفه، غسل احرام و غسل هنگام دخول در خانه کعبه و غسل هنگام دخول در مدینه و غسل هنگام دخول در حرم مکه و غسل زیارت و. . . .

ج) لباس احرام

الامام الصّادقُ (ع) : . . . وأنتَ تُریدُ الإحرامَ. . . وَاغْتَسِلْ وَألْبِسْ ثَوبَیکَ، وَلْیکُنْ فِراغُکَ مِنْ ذلکَ إن شاءَاللهُ عندَ زوالِ الشَّمسِ.^[۱۱۶]
امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که خواستی احرام ببندی. . . غسل کن و دو جامه احرام را بپوش و چنان کن که فارغ شدنت از اینها، هنگام ظهر باشد.
عَنْ بَعضِهِم (ع) قال:
أحْرمَ رَسولُ الله (ص) فی ثَوبَی کُرْسُفٍ.^[۱۱۷]
یکی از ائمه (ع) فرمود: پیغمبر اکرم (ص) در دو لباس پنبه‌ای محرم شد. [یعنی سفید].
عَن الحُسَینِ بنِ المُختار قال: قُلْتُ لأبی عَبدِالله (ع) . یحرِمُ الرَّجُلُ بالثَوبِ الأسوَدِ؟ قالَ: لا یحرِمُ فی الثّوبِ الأسْوَدِ ولا یکَفَّنُ بِهِ المَیتُ.^[۱۱۸]
از امام صادق (ع) پرسیده شد: آیا می‌شود در لباس سیاه احرام بست؟
حضرت فرمود: با لباس سیاه احرام نبندند و میت با لباس سیاه کفن نمی‌شود.
الامام الرّضا (ع) : إذا بَلَغْتَ المِیقات فَاغْتَسِلْ أو تَوَضَّأ وَألبِسْ ثیابَکَ. . . . ^[۱۱۹]
امام رضا (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی غسل کن یا وضو بگیر و لباس احرام بپوش. . . .

د) نیت احرام

قالَ سیدُ السّاجدین زینُ العابدین لِشِبْلی: فَحینَ تَنَظَّفْتَ وأحْرَمْتَ وعَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَیتَ أنّکَ تَنَظَّفْتَ بِنُورَهِ التَّوبهِ الخالصهِ لِلّهِ تعالی. ^[۱۲۰]
حضرت امام سجاد (ع) به شبلی فرمود: آیا هنگامی که نظافت می‌کردی و احرام می‌بستی و عقد حج می‌بستی، نیت کردی که نظافت کردی به نور توبه خالصانه برای خداوند متعال؟ !
الامام الصادق (ع) :
فإذا بَلَغْتَ فَاغتسِلْ وَألبِسْ ثَوبیَ الإحرامِ. . . فأحْمَدِ اللهَ وَأثْنِ عَلیهِ وَصَلِّ عَلَی النَّبیِّ (ص) ثُمّ تَقولُ: أللّهمَّ إنّی اُریدُ ما أمَرْتَ بِهِ مِنَ التَّمتُّعِ بالعُمرهِ إلَی الْحَجِّ عَلی کتابکَ وَسنّهِ نبیِّکَ صَلواتُکَ علیه وآلِه، فإنْ عَرَضَ لی عارضٌ یَحْبِسُنی فَحِلَّنی حَیثُ حَبَسْتَنی لِقَدَرِک الّذی قَدَّرْتَ علیّ. . . . ^[۱۲۱]
امام صادق (ع) فرمود: هنگامی که به میقات رسیدی غسل کن و دو لباس احرامت را بپوش. . . سپس حمد خداوند سبحان را به زبان آور و بر پیغمبراکرم (ص) درود فرست و ثنا بگو بر او و بعد از آن بگو: خدایا من، من اراده کردم آنچه را که تو امر کردی از حج بر اساس قرآنت و سنت پیغمبرت که درود و سلامت بر او و خاندانش باد، پس خدایا اگر عارض و مانعی برایم پیش آید، تو خودت آن را برطرف کن، همان طور که آن مانع در نامه عمل من مقدَر بود. . . .

ه) تلبیه

عَن خُزَیمَهَ بنِ ثابتٍ: إنّ النّبی (ص) : کَانَ إذا فَرَغَ مِن تَلبِیهٍ سَألَ اللهَ رِضوانَه ومَغفِرَتَه وَاسْتَعاذَ بِرَحمتِهِ مِنَ النّارِ. ^[۱۲۲]
خزیمه بن ثابت می‌گوید: هرگاه پیامبر اکرم (ص) از لبیک گویی فارغ می‌شد، از خداوند عزوجل رضوان و آمرزش می‌طلبید و از آتش دوزخ به رحمتش پناه می‌برد.
عَن أبانَ، عَمَّن أخْبَرَهُ، عَنِ الإمام الباقِر (ع) : قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیتِ التَّلبیهُ تَلْبیهً؟ قالَ: إجابهً، أجابَ موسی (ع) ربَّهُ.^[۱۲۳]
به نقل از أبان، از کسی که برای او چنین روایت کرد: به امام باقر (ع) گفتم: چرا به لبیک گویی «تلبیه» می‌گویند؟ حضرت (ع) فرمود: به خاطر اینکه کلمه اجابت است، موسی (ع) پروردگارش را چنین جواب داد.
عَن سلیمانِ بنِ جَعفرٍ: سألتُ أبا الْحسنِ (ع) عَنِ التَّلبیهِ وعِلَّتِها، فقال: إنّ النّاسَ إذا أحرَموا ناداهُم اللهُ عزَّوجلَّ، فَقالَ: عِبادی وَإمائی، لَاُحَرِّمنَّکُم عَلی النّارِ کَما أحْرَمْتُم لی، فَقولُهم: «لَبَّیکَ أللّهُمَّ لبَّیک» ، إجابهٌ لِلّهِ عزّوجلّ عَلی نِدائه لَهُم.^[۱۲۴]

سلیمان بن جعفر می‌گوید: از امام رضا (ع) درباره لبیک گفتن و علت آن پرسیدم. فرمود: وقتی مردم احرام بندند، خداوند متعال ندای شان می‌دهد و می‌گوید: ای بندگان و کنیزان من! شما را بر آتش حرام خواهم کرد، آن گونه که شما به خاطر من احرام بستید. آن گاه مردم در مقابل اجابت خداوند سبحان که آنها را ندا داد، می‌گویند: «لبیک، ای خدا، لبیک» .

1. ↑ اصول کافی، کلینی، ج ۲، ص ۱۸.
2. ↑ ر. ک: حج: ۲۹.
3. ↑ وسائل الشیعه، ج ۸، ص 14.
4. ↑ بحارالانوار، علامه مجلسی، ج ۱، ص ۸6.
5. ↑ وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۱۰6.
6. ↑ المحاسن، ج ۱، ص ۱۴۸.
7. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 452.
8. ↑ سنن ابن ماجه، ج۲۰، ص ۹65.
9. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص ۱۲۰.
10. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص24.
11. ↑ سنن ابی داوود، ج۲، ص 141.
12. ↑ الفردوس، ج۲، ص 56.
13. ↑ عوالی اللئالی، ج۱، ص ۸6.
14. ↑ کنزالعمال، ج۵، ص ۲۰3.
15. ↑ السنن الکبری، ج۵، ص ۱۸۰.
16. ↑ کافی، ج ۴، ص ۲۰5.
17. ↑ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۵۱۹.
18. ↑ کافی، ج۴، ص 334.
19. ↑ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۵۱۹.
20. ↑ المحاسن، ج ۱، ص ۱۷۰.
21. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص24.
22. ↑ وسائل الشیعه، ج۸، ص ۱۰2.
23. ↑ کافی، ج ۵، ص 124.
24. ↑ وسائل الشیعه. ، ج ۱۲، ص ۶۰.
25. ↑ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص ۱۸۹.
26. ↑ بحارالانوار، ج۹۹، ص 15.
27. ↑ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۶۰.
28. ↑ کافی، ج۸، ص ۳۰3.
29. ↑ کافی، ج۴، ص ۲۸4.
30. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص ۸۴۸.
31. ↑ کافی، ج ۴، ص 253.
32. ↑ دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۲۹4.
33. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص114.
34. ↑ وسائل الشیعه، ج۱۰، ص245.
35. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 331.
36. ↑ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص 241.
37. ↑ کافی، ج۴، ص 536.
38. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص 453.
39. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص 454.
40. ↑ کافی، ج ۴، ص536.
41. ↑ کافی، ج۴، ص ۵۴۸.
42. ↑ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص242.
43. ↑ نهج البلاغه، خطبه 1.
44. ↑ کافی، ج ۴، ص 62.
45. ↑ کافی، ج ۴، ص 264.
46. ↑ نهج البلاغه، خطبه 1.
47. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 224.
48. ↑ علل الشرایع، ص 411.
49. ↑ تفسیر طبری، ج ۱۰، ص ۱۴۷.
50. ↑ کافی، ج ۴، ص ۱۹۷.
51. ↑ کافی، ج۴، ص ۲۷1.
52. ↑ کافی، ج۴، ص ۲۵۹.
53. ↑ بحارالانوار، ج ۶۸، ص 333.
54. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص ۱۰.
55. ↑ دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۲۹3.
56. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص 113.
57. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص 114.
58. ↑ کافی، ج ۴، ص 262.
59. ↑ جعفریات، ص 66.
60. ↑ بحارالانوار، ج ۹۶، ص 315.
61. ↑ کافی، ج ۴، ص 253.
62. ↑ الجامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۸1.
63. ↑ تحف العقول، ص ۱۱۷.
64. ↑ تهذیب الاحکام، ج ۵، ص 22.
65. ↑ کافی، ج ۴، ص 255.
66. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 15.
67. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 15.
68. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 236.
69. ↑ کافی، ج ۴، ص 253.
70. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۲۷2.
71. ↑ تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۳۳۸.
72. ↑ سنن الدار قطنی، ج ۲، ص ۲۹۸.
73. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۲۷2.
74. ↑ کافی، ج ۴، ص 252.
75. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص ۱۰.
76. ↑ کافی، ج ۴، ص 255.
77. ↑ حلیه الاولیاء، ج ۷، ص 143.
78. ↑ حلیه الاولیاء، ج ۷، ص235.
79. ↑ حلیه الاولیاء، ج ۷، ص 235.
80. ↑ الجعفریات، ص 65.
81. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۲۸2.
82. ↑ المحاسن، ج ۲، ص ۷۹.
83. ↑ کافی، ج ۴، ص 252.
84. ↑ کافی، ج ۴، ص 252.
85. ↑ کافی، ج ۴، ص 252.
86. ↑ دعائم الإسلام، ج ۱، ص ۲۹4.
87. ↑ الخصال، ج ۱، ص ۱۲۷.
88. ↑ اقبال الاعمال، ج ۲، ص 155.
89. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 34.
90. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص 14.
91. ↑ کافی، ج ۴، ص 255.
92. ↑ کافی، ج ۴، ص 256.
93. ↑ جامع الأحادیث قمی، ص 113.
94. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 22.
95. ↑ ثواب الاعمال، ص ۲۸1.
96. ↑ کافی، ج ۴، ص ۲۷۰.
97. ↑ کافی، ج ۲، ص 451.
98. ↑ بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۶۰.
99. ↑ کنزالعمال، ج ۵، ص 22.
100. ↑ کافی، ج ۴، ص ۲۶۸.
101. ↑ تهذیب الاحکام، ج ۵، ص ۱۸.
102. ↑ دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۲۸۸.
103. ↑ عوالی اللئالی، ج۲، ص ۸6.
104. ↑ بحارالانوار، ج ۹۹، ص 44.
105. ↑ بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۷5.
106. ↑ نوعی پارچه سفید و نازک مصری.
107. ↑ کافی، ج ۴، ص ۱۹4.
108. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۳۷۹.
109. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 66.
110. ↑ وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۶۸.
111. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص ۳۰4.
112. ↑ صحیح بخاری، ج ۲، ص 554.
113. ↑ کافی، ج ۴، ص ۳۱۹.
114. ↑ کافی، ج ۴، ص 326.
115. ↑ الخصال، ج ۲، ص ۲۷1.
116. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۳۰۷.
117. ↑ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۵۹.
118. ↑ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص 36.
119. ↑ فقه الرضا، ص 26.
120. ↑ مستدرک الوسائل، ج ۱۰، ص 166.
121. ↑ الهدایه، صص 54 - 56.
122. ↑ السنن الکبری، ج ۵، ص ۷2.
123. ↑ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص 315.
124. ↑ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۹6.