احکام تالار های پذیرایی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۴:۴۶

مشخصات کتاب

نویسنده	جواد افتخاری
زبان	فارسی
ناشر	نورالسجاد
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۸۱
قطع	جیبی
شابک	۹۶۴-۷۱۶۳-۲۸-۲
دانلود	PDF

سخن ناشر

از نظر اسلام، همان گونه که دین راهنمای اندیشه، اخلاق و عبادت است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع،مصرف،مدیریت و اقتصاد نیز هست. شناخت صنایع و مشاغل حلال و حرام ضرورت زندگی اسلامی است. مشاغل مختلف، صدها حکم واجب و مستحب و شرایط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند.
آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست اندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل نیاز قطعی و برای اهل مطالعه دانش اجتماعی و دینی مفید است.
طرح پژوهشی «فقه و زندگی» که با سفارش «ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر» و نظارت علمی حجج اسلام محمدحسین فلاح زاده و محمود مهدی پور شکل گرفته، پاسخی است به نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی. مجموعه حاضر نقطه پیوند «فقه» و «زندگی» است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل نزدیک می‌سازد.
انتشارات نورالسجاد مفتخر است که با چاپ هفتمین شماره از این مجموعه، تداوم و تکمیل آن را به‌عهده دارد و امیدوار است که همچنان از حمایتهای فکری و مالی ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر بهره‌مند گردد. به امید آن که بتوانیم گامی هر چند کوچک در راستای ترویج احکام متعالی اسلام برداریم. انشاءالله.
خواهشمند است هر گونه نقد و نظر تجربی و علمی خود را جهت تکمیل این مجموعه با ما به نشانی قم ـ خ معلم ۱۶ متری عباس آباد، جنب مدرسه شهیدین، یا تلفن ۷۸۳۵۵۵۴ ـ۰۲۵۱ در میان بگذارید.
انه ولیٌ قدیر
انتشارات نورالسجاد

مقدمه

از منظر اسلام، کار و کسب امری مقدس و عبادت است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: کسی که برای خانواده‌اش زحمت می‌کشد مانند شخصی است که در راه خدا جهاد می‌کند.^[۱]
کار در تالارها و سالن‌های غذاخوری، در کنار این ارزش عمومی، دو ویژگی نیز دارد؛ یکی آماده سازی غذا برای مصرف کنندگان؛ که موجب آسایش و راحتی آنان می‌شود واز این جهت مصداق حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله قرار می‌گیرد که فرمود: کسی که نیاز مؤمن را برآورده سازد، مانند کسیاست که یک عمر خدا را عبادت کرده است.^[۲]
ویژگی دوم، تهیه جا و مکان لازم برای برگزاری مراسم شادی یا عزاداری است. چنین کارکردهایی موجب می‌شود که از طرفی آشنایی با مسائل شرعی و اخلاقی برای کارکنان این صنف ضرورت یابد تا احتمال لغزش و گناه به حداقل برسد، همان خطری که امام علی علیه‌السلام در مورد آن این گونه هشدار می‌دهد: ای تجار! ابتدا مسائل فقهی مربوط به تجارت را بیاموزید، بعد به خرید و فروش مشغول شوید. و سه مرتبه تکرار نمودند.^[۳]
از طرف دیگر، آشنایی با منکراتی که ممکن است در حین کار رخ دهد، نیز تأثیر زیادی در جلوگیری از معصیت و گناه دارد.
با درک این ضرورتهاست که نوشته حاضر تقدیم می‌شود تا راهگشای کارکنان این صنف باشد و سبب شود آنان علاوه بر کسب روزی دنیوی، از برکات معنوی کار نیز بهره‌مند گردند.

فصل اول: احکام غذا و مواد غذایی

در رستورانها و تالارهای پذیرایی، مواد غذایی عامل ارتباط کارکنان رستوارنها و مشتریان است. به همین خاطر مناسب است که بحث را با مواد غذایی و احکام آن آغاز کنیم.

بخش اول: انواع مواد غذایی

انواع خوراکی‌ها عبارتند از:
الف ـ گیاهی، شامل میوه‌ها و سبزیجات.
ب ـ حیوانی، شامل چهارپایان (اهلی ،وحشی)، پرندگان و آبزیان

الف) غذاهای گیاهی

تمام میوه‌ها و سبزیجات پاک و حلال است، مگر آن که نجس شده باشد، یا برای بدن ضرر مهم داشته باشد، یا از غیر راه حلال به دست آمده باشد.
غذاهای غیر گوشتی اعم از سبزیجات، حبوبات، میوه‌ها و فراورده‌های لبنیاتی، مانند پنیر، ماست، کره و خامه که از حیوان حلال گوشت گرفته می‌شود، تخم مرغ و سایر پرندگان حلال گوشت، نان، بیسکویت، شکلات، آدامس، شیرینی وسایر خوردنی‌هایی که از گوشت حیوان نیست، پاک و خوردن آنها حلال است، مگر آن که ثابت شود که نجس شده یا بدن کافر با رطوبت به آن رسیده است.^[۴]

ب) غذاهای گوشتی (چهارپایان)^[۵]

چهارپایان اهلی سه قسم‌اند:
۱ـ حلال گوشت:انواع گوسفندان، گاو و شتر.
۲ـ مکروه: اسب، قاطر و الاغ.
۳ـ حرام گوشت: سگ و گربه .
چهارپایان وحشی نیز دو قسم‌اند:
۱ـ حلال گوشت: آهو، گاو، بزکوهی و گورخر.^[۶] ۲ـ حرام گوشت: تمام حیوان‌های درنده مانند گرگ و پلنگ... .
مسئله:
۱ـ تمام حیوان‌های درنده حرام گوشت هستند، هر چند از نظر قدرت و درندگی ضعیف باشند، مانند روباه.
۲ـ خوردن گوشت خرگوش حرام است.^[۷]
۳ـ گوشت تمام انواع حشرات حرام می‌باشد.^[۸]

پرندگان

پرندگان حلال گوشت عبارتند از:
۱ـ تمام اقسام کبوترها (قمری هم نوعی کبوتر است)،
۲ـ تمام اقسام گنجشک‌ها (بلبل هم نوعی گنجشک است)،
۳ـ مرغ، خروس، اردک و مرغابی.^[۹]
پرندگان حرام گوشت عبارتند از:
خفاش، طاوس، کلاغ (زاغ هم نوعی کلاغ است) و تمام پرندگانی که چنگال دارند، مانند عقاب و... .^[۱۰]
مسئله:
۱ـ خوردن گوشت هدهد مکروه است.^[۱۱]
۲ـ تخم مرغ و سایر پرندگان حلال گوشت، حلال است و تخم پرندگان حرام گوشت، حرام.^[۱۲]
۳ـ ملخ از پرندگان است و حلال گوشت می‌باشد.^[۱۳]
سؤال: راه شناختن پرندگان حلال گوشت و حرام گوشت چیست؟
جواب: دو راه دارد:
۱ـ پرنده‌ای که هنگام پرواز بال زدنش بیشتر باشد تا نگه داشتن بال، حلال است.
۲ـ پرندگانی که سنگدان یا چینه دان یا انگشت جدایی مانند انسان شصت دارند، حلال است و پرندگان دریایی و غیر دریایی دراین حکم مساوی هستند.^[۱۴]

آبزیان

۱ـ از حیوان‌های دریایی تنها ماهی پولک‌دار و برخی از پرندگان دریایی حلال گوشت هستند.^[۱۵]
۲ـ میگو همان ملخ دریای و از پرندگان است^[۱۶] و حلال گوشت می‌باشد.^[۱۷]

بخش دوم: پاک و نجس بودن مواد غذایی

الف. احکام نجاسات

مسئله ۱. خوردن و آشامیدن چیز نجس، حرام است و نیز خورانیدن عین نجس به کودکان در صورتی که ضرر داشته باشد حرام است، بلکه اگر ضرر هم نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب باید از آن خودداری کند.^[۱۸]
مسئله ۲. اگر میزبان در بین غذا خوردن بفهمد غذا نجس است، باید به مهمان‌ها بگوید، اما اگر یکی از مهمان‌ها فهمید، لازم نیست به دیگران خبر دهد، ولی چنانچه طوری با آنان معاشرت دارد که می‌داند به واسطه نگفتن خود او هم نجس می‌شود باید بعد از غذا به آنان بگوید.^[۱۹]
بنابراین، اگر رستوران داران متوجه شدند غذایی نجس شده نمی‌توانند آن غذا را به مشتریان عرضه کنند. حتی اگر برخی از مشتریان مشغول استفاده از چنین غذایی باشند، بر میزبان (رستوران دار و عوامل دست اندرکار) واجب است به آنها اطلاع دهند و قیمت چنین غذایی را هم نباید دریافت کند.

ب. راه ثابت شدن نجاست

راه ثابت شدن نجاست آن است که :
۱ـ خود انسان یقین کند و اگر شک، گمان داشته باشد، لازم نیست دوری نماید.
۲ـ کسی که چیزی در اختیار اوست، بگوید آن چیز نجس است، مثلاً آشپز بگوید لوازم آشپزخانه نجس شده است.
۳ـ دو مرد عادل بگویند چیزی نجس است ونیز یک نفر عادل هم بگوید بنابر احتیاط واجب باید اجتناب کرد.

ج. نجاسات و مواد غذایی

هر چند قانون کلی اسلام در اشیاء پاک بودن آنهاست و همه عالم، بجز چند مورد استثنایی، همگی پاک می‌باشد، ولی از آنجا که ممکن است در تهیه مواد غذایی برخی از آنها نجس شود، آشنایی با برخی از آلودگی‌ها و نجاساتی که مورد نیاز می‌باشد لازم می‌نماید.
مسئله ۱. ادرار و مدفوع هر حیوان حرام گوشت که خون جهنده دارد، نجس است. فضله حیوانات کوچک مانند پشه و مگس که گوشت ندارند، پاک است.^[۲۰]
مسئله ۲. فضله پرندگان حرام گوشت، نجس است.^[۲۱]
مسئله ۳. گربه و موش پاک‌اند؛ ولی ادرار و مدفوع‌شان نجس است.^[۲۲]
سؤال: اگر شک داریم که شیئی سیاه رنگ که در غذا دیده شده فضله موش است یا نه، آیا غذا نجس است؟
جواب: در فرض شک، پاک است و تفحص لازم نیست. ^[۲۳]
سؤال: اگر برنج را تازه خیس کرده‌ایم و فضله موش در آن دیده شد، راه پاک شدن دارد، یا نه؟
جواب: اگر آب نجس به باطن برنج نفوذ نکرده، می‌شود آن را آب کشید.^[۲۴]
سؤال: در فرض بالا اگر شک کنیم که آب نجس به باطن رسیده یا نه، چه حکمی دارد؟
جواب: باطن برنج پاک است.^[۲۵]
سؤال: اگر بعد از پخته شدن برنج و دم کشیدن آن، فضله موش ببینم و ندانیم هنگام خیس کردن بوده یا بعد از پخته شدن افتاده است، چه حکمی دارد؟
جواب: اگر احتمال می‌دهید بعد از پخته شدن و تمام شدن آب برنج افتاده، همان جای نجس و مقداری از اطراف آن را بردارید، بقیه پاک است.^[۲۶]
سؤال: اگر فضله موش یا خون یا نجاست دیگری در آبگوشت و خورشت دیده شود، چه حکمی دارد؟
جواب: آب آبگوشت و خورشت نجس است ولی مواد دیگر اگر در آب نجس نجوشیده و آب نجس در آن نفوذ نکرده، با آب کشیدن پاک می‌شود.^[۲۷]

د. مردار

مرده حیوانی که خون جهنده دارد، نجس است... ماهی مرده چون خون جهنده ندارد، پاک است.^[۲۸]
سؤال: حکم بچه مرده حیوان که از شکم حیوان زنده بیرون آمده، چیست؟
جواب: اگر از شکم حیوان زنده بچه مرده‌ای بیرون آید یا آن را بیرون آورند، خوردن گوشت آن حرام است.^[۲۹]
سؤال: حکم بچه مرده حیوان که از شکم حیوان ذبح شده بیرون آید چیست؟
جواب: اگر حیوانی را شکار کنند یا سر ببرند و بچه مرده‌ای از شکمش بیرون آورند، چنانچه خلقت آن بچه کامل باشد و مو یا پشم در بدنش روییده، پاک و حلال است.
سؤال: حکم بچه زنده از حیوانی که شکار شده یا سر آن را بریده‌اند، چیست؟
جواب: اگر حیوانی را شکار کنند یا سر ببرند و بچه زنده‌ای از آن بیرون آید، چنانچه آن بچه را به دستوری که در شرع، معین شده سر ببرند حلال و اگر بدون سر بریدن بمیرد، حرام می‌باشد.^[۳۰]
سؤال: حکم ماهی‌های خارجی چیست؟
جواب: صید کننده ماهی لازم نیست مسلمان باشد، ولی انسان باید بداند ماهی را زنده از آب گرفته‌اند و در خارج از آب جان داده است.^[۳۱]

احکام کشتن و شکار حیوانات

گاه مشاهده می‌شود که هتل داران و صاحبان رستورانهای خارج از شهر، خود اقدام به ذبح حیوانات می‌کنند. از این رو مناسب است که نگاهی داشته باشیم به شیوه‌های کشتن و شکار حیوانات مختلفی که برای تهیه غذا مورد استفاده قرار می‌گیرند.

احکام ذبح

مسئله ۱. دستور سر بریدن حیوان آن است که چهار رگ بزرگ گردن را از پایین برآمدگی زیر گلو به طور کامل ببرند و اگر بشکافند، کافی نیست.^[۳۲]
مسئله ۲. سر بریدن حیوان پنج شرط دارد (که اگر مراعات نکند حیوان حرام می‌شود):
۱. کسی که سر حیوان را می‌برد باید مسلمان باشد و اظهار دشمنی با اهل بیت پیمغبر صلی الله علیه و آله نکند.
۲. سر حیوان را با چیزی ببرند که از آهن باشد، ولی اگر آهن پیدا نشود و طوری باشد که اگر سر حیوان را نبرند، می‌میرد، با چیز تیزی که چهار رگ را ببرد، مانند شیشه و سنگ تیز می‌شود سر آن را برید.
۳. جلوی بدن حیوان رو به قبله باشد، ولی در صورت فراموشی، ندانستن مسئله، اشتباه کردن قبله، ندانستن طرف قبله، یا در صورت عدم توانایی در رو به قبله کردن حیوان، اشکال ندارد.
۴. نام خدا را بردن به نیت سر بریدن، ولی در صورت فراموشی اشکال ندارد.
۵. حرکت کردن حیوان بعد از سر بریدن، مثل حرکت چشم، دم و پا، که معلوم شود زنده بوده است.^[۳۳]
سؤال: آیا با چاقوی استیل جایز است سر بریدن یا نه؟
جواب: جایز است.^[۳۴]
مسئله. چند چیز از حیوان حلال گوشت حرام است:
۱) خون ۲) مدفوع ۳) بچه دادن ۴) غدد ۵) دنبلان ۶) چیزی که در مغز کله است و به شکل نخود می‌باشد ۷) مغز حرام که در میان تیره پشت است، ۸) پیه که در دو طرف تیره پشت است، ۹) زهره دادن ۱۰) سپرز(طحال) ۱۱) بول دان (مثانه) ۱۲) حدقه چشم ۱۳) چیزی که در میان سُم است و به آن ذات الاشاجع می‌گویند و ۱۴) آلت تناسلی.^[۳۵]

شکار

اگر حیوان حلال گوشت وحشی با شرایطی که در رسآله‌های عملیه آمده است، به وسیله سگ شکاری یا اسلحه شکار شود، حلال است.^[۳۶]

دستور کشتن شتر

اگر بخواهند شتر را بکشند باید با پنج شرطی که برای سر بریدن حیوانات گفته شد، کارد یا چیز دیگری را که از آهن و برنده باشد، در گودی بین گردن و سینه‌اش فرو کنند.^[۳۷]

صید ماهی

مسئله ۱ـ اگر ماهی پولک دار را زنده از آب بگیرند و یرون آب جان دهد پاک و خوردن آن حلال است و چنانچه در آب بمیرد پاک است، ولی خوردن آن حرام می‌باشد.^[۳۸]
مسئله ۲ـ ماهی بی فلس را اگر چه زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد، حرام است.^[۳۹]
مسئله ۳ـ کسی که ماهی را صید می‌کند لازم نیست مسلمان باشد و در موقع گرفتن هم لازم نیست نام خدا را ببرد، ولی شخص مسلمان باید بداند که آن را زنده از آب گرفته‌اند و در خارج آب مرده است. بنابراین در کشورهای غیراسلامی درصورتی که انسان بداند ماهی را زنده از آب می‌گیرند و بیرون آب جان می‌دهد، پاک و حلال است.^[۴۰]
مسئله ۴ـ ماهی مرده‌ای که معلوم نیست آن را زنده از آب گرفته‌اند یا مرده، چنانچه در دست مسلمان باشد، حلال است و اگر در دست کافر باشد اگر چه بگوید زنده گرفته‌ام حرام می‌باشد.^[۴۱]
مسئله ۵ـ لازم نیست ماهی پس از بیرون آمدن از آب خودش بمیرد، بلکه اگر آن را قطعه قطعه کنند و بدین سبب بمیرد، حلال است.^[۴۲]
سؤال: خوردن تخم خاویار چه حکمی دارد؟
جواب: اگر از ماهی فلس دار باشد و یا معلوم نیست فلس دار است یا نه، خوردن آن اشکال ندارد، وگرنه حرام است.^[۴۳]
سؤال: خوردن ماهی زنده چه حکمی دارد؟
جواب: اشکال ندارد.^[۴۴]
سؤال: حکم بریان (کباب) کردن ماهی زنده چیست؟
جواب: اگر ماهی زنده را بریان کنند یا بیرون آب، قبل از جان دادن بکشند خوردن آن اشکال ندارد.^[۴۵]

ه. خون

مسئله ۱ـ خونِ هر حیوانی که جهنده باشد، نجس است. پس خون حیوانی که مثل ماهی و پشه جهنده نیست، پاک است.^[۴۶]
مسئله ۲ـ اگر حیوان حلال گوشت را به دستوری که قبلاً گفته شد بکشند...اگر به علت نفس کشیدن یا به واسطه این که سر حیوان در جای بلندی بوده، خون به بدن حیوان برگردد آن خون نجس است.^[۴۷]
مسئله ۳ـ گوشت خریده شده از بازار اگر به خون آلوده باشد و یقین نداشته باشد که از خونهای پاک است یا نجس، حکم به طهارت می‌شود.^[۴۸]
مسئله ۴ـ خونی که در تخم مرغ است، نجس نیست ولی خوردن آن حرام است.^[۴۹]
سؤال: اگر در برنج خیس خورده قطره خونی بیفتد، چه حکمی دارد؟
جواب: اگر تازه افتاده و آب نجس به باطن آن نرسیده، می‌شود آن را آب کشید، ولی اگر به باطن آن رسیده، قابل پاک شدن نیست و اگر شک داریم آب نجس به باطن رسیده یا نه، باطن پاک است.^[۵۰]
سؤال: اگر خون در برنج پخته شده که آب ندارد، افتاد چه حکمی دارد؟
جواب: همان جای نجس و مقداری از اطراف آن را بردارد، بقیه پاک است.^[۵۱]
تذکر: خون گردن گوسفند بعد از سر بریدن نجس است و باید آب بکشند.^[۵۲]

ز. سگ و خوک

سگ و خوک که در خشکی زندگی می‌کنند، حتی مو، استخوان، پنجه، ناخن و رطوبت آنها نجس است. بنابراین در صورت برخورد هر یک از این قسمت‌ها به مواد غذایی اگر در یکی رطوبت باشد، نجس خواهند شد بنابراین لازم است. رستورانهای بین راه و حتی شهری که سگ‌ها در اطراف آنها هستند، در تماس با محیط آشپزخانه و رستوران و مواد غذایی نباشند و ظروف و لوازم رستوران را از دسترس آنها دور نگهدارند.
سؤال: خوراکی که امروزه در آمریکا برای رشد سریع به مرغها داده می‌شود ۸۰٪ پروتئینی است که از گوشت خوک و گاو درست شده است. خوردن چنین مرغهایی که از اینگونه غذاها استفاده می‌کنند چه حکمی دارد؟
جواب: اشکالی ندارد.^[۵۳]

ح. کافر

مسئله ۱ـ کافر کسی است که: منکر خدا است؛ یا برای خدا شریک قرار می‌دهد؛ یا پیغمبری خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله را قبول ندارد یا نسبت به یکی از اینها شک داشته باشد؛ یا یکی از ضروریات دین را که می‌داند ضروری است انکار کند به طوری که انکار آن به انکار خدا یا توحید و نبوت برگردد. مسئله ۲ـ تمام بدن کافر نجس است. بنابراین در صورت برخورد با مواد غذایی (اگر یکی از آن دو تر باشد) موجب نجس شدن مواد غذایی خواهد شد.^[۵۴] سؤال: همان طور که اطلاع دارید، برادران اهل سنت مرغهایی که کشتار کشورهای غیرمسلمان است مصرف می‌کنند، به دلیل این که چنانچه ذابح اهل کتاب باشد، کافی می‌دانند و روی پاکت این مرغها جمله «ذبح علی حسب الشریعه الاسلامیه»، کشته شده به دستور اسلام، نیز نوشته شده، آیا استفاده کردن یک فرد شیعه از این مرغها جایز است یا خیر؟
جواب: تا احراز تذکیه ^[۵۵] نشود، و لو این که احتمال داده شود که وارد کننده مسلمان رعایت تذکیه شرعی را نموده و در اختیار مردم مسلمان برای استفاده گذاشته، حرام است.^[۵۶]
سؤال: در یکی از شهرهای آمریکا برادران ایرانی از عربهای مسلمان گوشت، به اصطلاح ذبح اسلامی، می‌خریدند، ولی بعداً معلوم شده که خود عربها از گوشت ذبح شده یهودی‌ها استفاده می‌کنند و با استناد به آیه‌ای از قرآن (سوره مائده) می‌گویند که ما می‌توانیم از ذبح اهل کتاب استفاده کنیم، لطفاً در مورد این آیه توضیح بفرمایید و در این صورت رابطه ما با کسانی که از این گوشت‌ها استفاده می‌کنند از نظر پاکی و نجسی چگونه است؟
جواب: ذابح باید مسلمان باشد و منظور از طعام در آیه شریفه حبوب بخصوص گندم است و گوشتی که ذابح آن غیر مسلمان است در حکم میته است و نجس و نجس کننده است.^[۵۷]
سؤال: توسط اتحادیه چلوکبابیهای ایران گوشت یخ زده در کارتن‌هایی که معلوم نیست صادره از کدام کشور می‌باشد به چلوکبابیها جهت مصرف برای مشتریان داده می‌شود خواهشمند است بفرمایید مصرف این گوشتها از نظر شرع اسلام بلامانع است یا خیر؟ جواب: در فرض مذکور محکوم به حلّیت است.^[۵۸] سؤال: آیا مصرف کنسروهای ماهی که در بازار مسلمین به فروش می‌رسد جایز است یا خیر؟
جواب: اگر ندانند از کجا وارد شده یا بدانند که از بلاد مسلمین است، مانع ندارد و اگر بدانند از بلاد کفر وارد می‌شود در صورتی محکوم به حلیت است که احتمال بدهند وارد کننده مسلمان احراز تذکیه آن را کرده و در دسترس مسلمین قرار داده است.^[۵۹]
سؤال: روغنهای خارجی چه حکمی دارد؟ جواب: تا یقین ندارد که از حیوان حرام گوشت گرفته شده و یقین ندارد که با رطوبت با بدن کافر تماس گرفته، پاک و حلال است.^[۶۰]
سؤال: استفاده از لبنیات خارجی مانند پنیر، کره، شیر و ماست چه حکمی دارد؟
جواب: تا یقین به ملاقات (برخورد) چیزی با رطوبت با بدن کافر پیدا نکنید، پاک است.^[۶۱]
سؤال: استفاده از نان، لوبیا، رب گوجه فرنگی، سبزی و امثال آن که در خارج هست یا از خارج وارد می‌شود چه حکمی دارد؟
جواب: در موارد غیرگوشتی تا یقین به نجاست آن ولو از طریق تماس آنها با بدن کافر با رطوبت ندارند، پاک است.^[۶۲]

ط. شراب و فقاع

مسئله. شراب و هر چیزی که انسان را مست می‌کند، چنانچه به خودی خود روان باشد نجس و خوردن آن حرام است و اگر مثل بنگ و حشیش روان نباشد، اگر چه چیزی در آن بریزند که روان شود پاک است، ولی مصرف آن حرام است.^[۶۳]
مسئله. خرما و موز و کشمش و آب آنها اگر جوش بیایند پاک و خوردن آن حلال است.
مسئله. فقاع که از جو گرفته می‌شود و به آن آبجو می‌گویند، نجس و خوردن آن حرام است، ولی آبی که به دستور پزشک از جو می‌گیرند و به آن ماءالشعیر می‌گویند، پاک و خوردن آن حلال می‌باشد.^[۶۴]

روش پاک کردن مواد نجس شده

مطابق احکام اسلامی مواد غذایی غیرگوشتی، پاک است، مگر آن که یقین به نجاست آن داشته باشیم، پس :
ـ اگر انسان می‌داند چیزی نجس نشده، پاک و حلال است.
ـ اگر شک دارد، نجس است یا نه، پاک است؛
ـ اگر احتمال می‌دهد نجس شده، ولی یقین ندارد، پاک است.^[۶۵]

ظروف نجس شده

روشن است که در صورت آلوده شدن ظرف به نجاست باید آن را پاک کرد، تا خود آن ظرف و غذایی که در آن ریخته می‌شود به نجاست آلوده نشود، زیرا پذیرایی از میهمان و مشتری در ظرف آلوده به نجاست حرام است.^[۶۶]
سؤال: ظروف نجس را چگونه با آب پاک کنیم؟ جواب: اگر با آب کر یا جاری مثل آب رودخانه و چشمه‌ها یا با آب شیر که متصل به منبع کر است، آب بکشیم، بعد از برطرف شدن نجاست، یک مرتبه کافی است؛ گرچه بهتر سه مرتبه است، ولی اگر با آب قلیل (یعنی کمتر از کر) آب بکشیم بعد از برطرف شدن نجاست، سه مرتبه باید آب کشید.^[۶۷]
سؤال: ظرفی که به شراب نجس شده چگونه پاک می‌شود؟
جواب: با قلیل و کر سه مرتبه و بهتر است هفت مرتبه شسته شود.^[۶۸]
سؤال: اگر غیر مسلمان وارد چلوکبابی و تالار پذیرایی شد، از نظر غذا و طهارت و نجاست چه حکمی دارد؟ جواب: بدنش نجس است. اگر با رطوبت، دست به جایی زد یا غذا و آب خورد، باید ظرف را آب کشید.^[۶۹]

طهارت کارکنان غذاخوری

اگر هنگام کار، یکی از کارکنان غذاخوری به نجاستی مثل خون آلوده شد، اولین کار و وظیفه این است که از سرایت و انتقال آن به جاهای دیگر و ظروف و احیاناً غذاها جلوگیری کند و گرنه هر چیزی که به نجس برخورد کند، آلوده خواهد شد. بنابراین باید نجاست را برطرف و آن را آب بکشد، یا به گونه‌ای ببندد که مانع از سرایت آن شود.
سؤال: آیا خون اگر خشک شد و از بین رفت، محل خون پاک می‌شود؟
جواب: خیر، تا آن را آب نکشند پاک نمی‌شود.^[۷۰]
سؤال: دست یا عضو نجس شده خود را چگونه پاک کنیم؟
جواب: بدن، با یک مرتبه آب کشیدن در آب کر پاک می‌شود و در قلیل دو مرتبه، در لباس و فرش و مانند آن احتیاطاً دو مرتبه با آب کر و قلیل، آب بکشند و در هر مرتبه لباس و مانند آن را فشار دهند تا آب داخل آن خارج شود.^[۷۱]

طهارت محل غذاخوری

اگر زمین و صندلی و میز و اشیای دیگر نجس شد، باید مواظب بود تا نجاست به جاهای دیگر نرسد و بهتر است آن محل را فوری آب بکشند.
ـ روش آب کشیدن زمین
اگر با آب کر باشد، بعد از برطرف شدن نجاستی مانند خون، با یک مرتبه پاک می‌شود و با آب قلیل دو مرتبه و آبهایی که جمع می‌شود، اگر در جایی فرو می‌رود همه زمین پاک می‌شود واگر چاه ندارد، یا زمین سفت است، آبهای جمع شده را باید با دستمال یا ابری جمع کرد و بیرون ریخت چون آبها نجس هستند.^[۷۲]
زمین نجس با نور آفتاب نیز پاک می‌شود، ولی شرایطی دارد که برخی از آنها عبارت است از:
۱ـ زمین خیس باشد؛
۲ـ اول عین نجاست را برطرف کنند؛
۳ـ چیزی مانند پرده یا ابر از تابش آفتاب جلوگیری نکند، مگر آنکه ابر رقیق یا پرده نازک باشد.
۴ـ به کمک باد خشک نشود.^[۷۳]
سؤال: روش آب کشیدن میز و صندلی چگونه است؟
جواب: مثل آب کشیدن زمین است، ولی با آفتاب پاک نمی‌شود، مگر در زمین به گونه‌ای کار گذاشته باشند که قابل حمل و نقل نباشد.^[۷۴]
سؤال: آیا زمین و میز و صندلی نجس را اگر دستمال بکشیم یا با «تی» پاک کنیم، بدون آب پاک می‌شود؟ جواب: نه، بلکه نجاست به جاهای دیگر هم سرایت می‌کند.^[۷۵]

بخش چهارم: خرید و فروش مواد غذایی

صنف چلوکبابی‌ها و تالارها مانند هر صنف خدماتی دیگر برای ارائه خدمت به مشتری از طریق فروش غذا و خدمات اقدام می‌کنند. از این نظر فرآیند خرید و فروش همانند اصناف دیگر است. اما ویژگی‌هایی دارد که به خاطر آن بخشی از مسایل و جلوه‌های خرید و فروش در آن بیشتر معمول است، مثلاً در این صنف کم پیش می‌آید که غذا به صورت نسیه فروخته شود و... از این روی در این بخش تنها به برخی از مسایل مورد ابتلا اشاره می‌کنیم.
مسئله: خرید و فروش نجاسات، مانند مشروبات الکلی، گوشت خوک و گوشت حیوانی که ذبح شرعی نشده و نجس است، حرام و معامله آن باطل است.^[۷۶]
سؤال: کم خوردن شراب، مثل یک قاشق آن، که برای بدن ضرر ندارد و عقل را ضایع نمی‌کند، لطفاً بفرمایید که چرا اسلام حتی یک ذّره آن را حرام می‌داند؟ جواب: ملاک دراین حکمِ اسلامی، تنها ضرر نیست.^[۷۷] تذکر:
در باره شدّت حرمت شراب، در روایات می‌خوانیم که شراب ریشه همه بدی‌ها و سرچشمه گناهان است. کسی که شراب می‌خورد عقل خود را از دست می‌دهد و در آن موقع خدا را نمی‌شناسد؛ از هیچ گناهی پروا ندارد؛ احترام هیچ کس را نگاه نمی‌دارد؛ حق خویشان نزدیک را مراعات نمی‌کند و...؛ خداوند، فرشتگان، پیامبران و مؤمنین او را لعنت می‌کنند، روز قیامت روی او سیاه است و زبان از دهانش بیرون می‌آید و فریاد تشنگی او بلند است و نمازش تا چهل روز قبول نیست،^[۷۸] مگر این که توبه کند.^[۷۹]
کارفرمایان، کارگران و میهمانان باید به طور جدی از این گناه بزرگ دوری کنند؛ گناهی که از جمله گناهان کبیره است.^[۸۰]
مسئله: نشستن سر سفره‌ای که در آن شراب می‌خورند، اگر انسان یکی از آنان حساب شود، حرام و چیز خوردن از آن سفره (اگر چه غیر شراب باشد) حرام است.^[۸۱]
مسئله: اگر چیز پاکی مانند روغن که آب کشیدن آن ممکن نیست، نجس شود، چنانچه مثلاً روغن نجس را برای خوردن به خریدار بدهند، معامله باطل و عمل حرام است و اگر برای کاری بخواهند که شرط آن پاک بودن نیست، مانند درست کردن صابون از روغن نجس، فروش آن اشکال ندارد.^[۸۲]
مسئله: فروختن چیز پاکی که نجس شده و آب کشیدن آن ممکن است، اشکال ندارد، ولی اگر مشتری بخواهد آن چیز را بخورد فروشنده باید نجس بودن آن را به او بگوید.^[۸۳]

فروش غذای فاسد شده

مسئله: استفاده و فروش غذای مانده و فاسد که موجب ضرر جانی و مسمومیت شود، شرعاً حرام ^[۸۴] و از لحاظ اخلاقی خلاف و از حیث قانونی هم جرم است.
سؤال: خوردن چیزی که ضرر دارد چه حکمی دارد؟
جواب: اگر ضرر مهم و قابل توجه باشد، حرام است.^[۸۵]
سؤال: خوردن چیزهایی که طبیعت انسان از آنها بدش می‌آید، چه حکمی دارد؟
جواب: حرام است؛ مثل غذاهای بو گرفته فاسد.^[۸۶]
سؤال: خوردن بعضی از غذاها مثل کالباس و سوسیس، که اگر تحقیق شود اکثر پزشکان آنها را برای سلامتی معده مضر می‌دانند، از لحاظ شرعی چگونه است؟
جواب: اگر یقین به بودن چیز حرامی در آن ندارند، اشکال ندارد، مگر معلوم شود که ضرر مهم و قابل توجه دارد.^[۸۷]
سؤال: شخصی گوسفند مریض خود را مخفیانه به قیمت ارزانتری به قصاب می‌فروشد، قصاب هم گوسفند را ذبح کرده و به قیمت گوشت سالم به مشتری‌ها می‌دهد. ممکن است مضر و مسموم باشد، آیا معامله قصاب با صاحب گوسفند و مشتری او حرام است یا علاوه بر حرمت باطل است؟ و در مورد پول و عوضی که می‌دهد چطور؟ جواب: معامله باطل نیست، اگر چه تدلیس حرام است.^[۸۸]
سؤال: تعدادی از روغنهای نباتی مایع خارجی که به صورت استریل در قوطی‌های یک لیتری می‌باشد بر اثر خرابی لوله آب در انبار زنگ زده و در نتیجه سوراخ شده و روغنها... . با در نظر گرفتن این که مزه و طعم این روغنهابا طعم و مزه روغنهایی که در قوطی‌های سالم است، فرقی ندارد. آیا می‌توان فروخت؟
جواب: اگر فاسد نشده و ضرر هم نداشته باشد، اشکال ندارد.^[۸۹]

غش در فروش

مسئله: غش در معامله، یعنی فروختن جنسی که با چیز دیگر مخلوط است، در صورتی که آن چیز معلوم نباشد و فروشنده هم به خریدار نگوید، مثل فروختن برنج نامرغوب که با برنج مرغوب مخلوط شده باشد، به نام برنج مرغوب.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: «از ما نیست کسی که در معامله با مسلمانان غش کند یا به آنان ضرر بزند یا تقلب و حیله نماید و هر که با برادر مسلمان خود در خرید و فروش غش کند، خداوند برکت روزی او را از بین می‌برد و راه معاش او را می‌بندد و او را به خودش واگذار می‌کند.»^[۹۰]
تقلّب در فروش کاری خلاف اخلاق و در برخی موارد حرام و سبب باطل بودن معامله نیز خواهد بود. اکنون نمونه‌هایی از آن را یادآور می‌شویم:
ـ صاحب غذاخوری به جای گوشت گوسفند از گوشت گاو استفاده کند؛
ـ برنج درجه دو یا... را به عنوان برنج درجه یک و مرغوب حساب کند؛
ـ در پخت غذا از مرغ مریض استفاده کند؛
ـ به جای زعفران، گل رنگ مصرف کند؛
ـ به جای گوشت، سویا بریزد؛
ـ به جای روغن خوب، روغن نامرغوب یا دنبه مصرف کند؛
ـ به اسم سرویس‌های غذاخوری بهداشتی و سالم مواد غذایی حفاظت نشده و تاریخ مصرف گذشته را در اختیار مشتریان بگذارد.^[۹۱]
مسئله: از مواردی که انسان می‌تواند معامله را فسخ کند عبارتست از:
۱ـ فروشنده یا خریدار مال خود را بهتر از آنچه هست نشان دهد و طوری کند که قیمت مال در نظر مردم زیاد شود.
۲ـ فروشنده خصوصیات جنس معینی را که مشتری ندیده به او بگوید، بعد معلوم شود طوری که گفته، نبوده است.^[۹۲]
مسئله: اگر غذای اعلا را با غذای پست مخلوط کند و به اسم چای اعلا به مشتری بدهد، مشتری می‌تواند معامله را به هم بزند.^[۹۳]
سؤال: این جانب در کارخانه‌ای کار می‌کنم که کارش آب میوه‌گیری است. تقاضا دارم بفرمایید من چه وظیفه‌ای در مقابل کارهای نامشروع این کارخانه دارم. برای این کار به ما دستور می‌دهند در آب پرتقال آب مخلوط نماییم. آیا به کار خود ادامه دهیم یا نه؟
جواب: اگر می‌دانید که در وقت فروش به عنوان آب پرتقال خالص فروخته می‌شود، باید دست از این کار بردارید و در غیراین صورت برای شما اشکالی ندارد.^[۹۴] در رستوران‌ها هم اگر این گونه اقدامات انجام شود کارگران و مسئولان هر دو مسؤول می‌باشند.

کم فروشی و گران فروشی

کم فروشی از جمله گناهانی است که آیات زیادی در مذمت آن نازل شده است؛ مانند:
«اوفوا الکیل و لا تکونوا من المخسرین و وزنوا بالقسطاس المستقیم و لا تبخسوا الناس اشیائهم و لا تعثوا فی الارض مفسدین و اتقوا الذی خلقکم و الجبله الاولین»؛^[۹۵]
پیمانه را در فروش پر کنید و از کم کنندگان نباشید و با ترازوی درست وزن کنید و از وزن و پیمانه کم نگذارید و در زمین فساد نکنید و از آن که شما و مردمان گذشته را آفریده است بترسید و تقوا پیشه کنید.
بر این اساس، لازم است مقدار مواد غذایی آن طبق مقررات و دستورات صنف مذکور باشد واز هر نوع خلاف، مانند کم گذاشتن برنج، گوشت، سالاد، ماست، نان و یا هر خدمت دیگر پرهیز شود.
سؤال: اصولاً کسی که کاسبی می‌کند، چه مبلغی از جنس را باید سود ببرد که مالش حرام نشود؟
جواب: اگر مقرراتی از طرف دولت اسلامی هست، باید مراعات شود و در هر صورت اجحاف و گرانفروشی موجب حرام شدن مال نیست.^[۹۶]

احتکار

یکی از کارهای خلاف، پنهان کردن جنس و عرضه نکردن آن است؛ با این هدف که به افراد مورد نظر با قیمت بالاتر بفروشد.

فروش اجباری

یکی از راه‌های نامشروع برای افزایش درآمد که گاه مورد استفاده صاحبان غذاخوری‌ها نیز قرار می‌گیرد، فروش اجباری اجناس است. زمانی به بهانه نداشتن پول خرد، آدامس، شکلات و... به مشتری می‌دهند. این کار چون نقض یکی از شرایط لازم برای فروشنده و خریدار است، اشکال دارد. مگر آن که مشتری نیز رضایت داشته باشد.
مسئله: در مورد فروشنده و خریدار شش چیز شرط است...؛ از جمله این که، کسی آنها را مجبور نکرده باشد^[۹۷].
به این ترتیب اگر خود آنها هم یکدیگر را مجبور کنند، معامله اشکال خواهد داشت.

تعیین نکردن نرخ غذا و خدمات

مسئله: جنسی که می‌فروشند و چیزی که در عوض آن می‌گیرند شرایطی دارد، از جمله:
۱ـ مقدار آن با وزن یا پیمانه یا شماره و مانند اینها معلوم باشد.
۲ـ بتوانند آن را تحویل دهند.
۳ـ خصوصیاتی را که در جنس و عوض هست و به واسطه آنها میل مردم به معامله فرق می‌کند معین نماید^[۹۸].
مسئله: اگر یکی از شرط‌هایی که گفته شد در معامله نباشد معامله باطل است، ولی اگر خریدار و فروشنده راضی باشند که در مال یکدیگر تصرف کنند تصرف آنها اشکال ندارد^[۹۹].
شایسته است فروشندگان مواد غذایی در سالن‌ها و تالارهای پذیرایی قیمت را به اطلاع مشتری برسانند. این کار می‌تواند با نصب تابلوهای قیمت در محل‌های کاملاً قابل مشاهده صورت بگیرد تا مشتری با اطلاع از قیمت‌ها نسبت به خرید غذا تصمیم بگیرد.
در این باره از امام رضا داستانی نقل شده که مضمون و خلاصه آن این است که: آن حضرت باغی داشتند، روزی به آن جا رفتند و دیدند عده‌ای کارگر مشغول به کار هستند. حضرت پرسیدند. دربارهٔ مزد با این‌ها صحبت کرده‌اید؟ مسئول کار گفت: نه! هر چه بدهیم راضی می‌شوند.امام علیه‌السلامناراحت شدند و فرمودند: اگر از اول مشخص کنید که مزدش چقدر است و بعد اضافه دهید می‌فهمد احسان کرده‌اید و اگر به اندازه‌اش بدهید می‌داند که حقش را گرفته است، اما اگر از اول صحبت نکنید، بعداً اگر زیاد هم مزد بدهید فکر می‌کند حقش است یا حتی کمتر از حقش را گرفته است^[۱۰۰].

فروش مواد سهمیه‌ای

اگر سهمیه‌ای در اختیار غذاخوری‌ها قرار می‌گیرد، به خاطر استفاده مشتری‌هاست. بنابراین، باید در همان مورد به مصرف برسد و اگر آن را به مشتریان عرضه نکند و به طور آزاد به فروش رساند نوعی تجاوز به حقوق دیگران است و فروش به قیمت گران‌تر یا مصرف در غیر مورد تعیین شده از نظر حکومت اسلامی، گناه است^[۱۰۱].
سؤال: سهم قند و شکر که به قنادی‌ها و... می‌دهند اگر بفروشند سود او حلال است یا نه؟
جواب: باید مقررات دولت اسلامی را رعایت کنند^[۱۰۲].
سؤال: با توجه به اینکه بیشتر اجناسی که در بازار هست از طریق تعاونی‌ها توزیع می‌شود و باید به دست مردم برسد، چند سؤال مطرح است: سؤال اول : برخی اجناس هست که به طور مستقیم زیر نظر تعاون نیست، مثلاً به فلان کاسب به نرخ معین داده می‌شود و به او گفته می‌شود که به این قیمت به طور خرده فروشی به دست مصرف کننده و خریدار بدهد. حال در صورت تخلف... آیا حرام است؟
سؤال دوم: همان اجناسی که هر کسی می‌داند و آگاهی کامل دارد که مال تعاونی است، ولی ما می‌بینیم در بازار تهران و یا...به فروش می‌رسانند من و امثال من که می‌رویم و این اجناس را می‌خریم و به بازار می‌آوریم و با قیمت گران‌تر به دست مصرف کننده می‌رسانیم لطفاً در این زمینه نظر خود را بفرمایید.
جواب: مخالفت با مقررات دولت اسلامی جایز نیست، ولی اگر نمی‌داند جنسی که در بازار به فروش می‌رسد از چه طریقی تهیه شده خرید و فروش آن اشکال ندارد.^[۱۰۳]

جلب مشتری

از جمله کارهای ناشایست برخی غذاخوری‌ها این است که با علم به این که اختیار مسافران دست راننده است، با پیشنهاد مبلغی به وی و یا در اختیار گذاشتن غذا و امکانات ویژه که مسافران در آن حقی ندارند، او را تشویق می‌کنند مسافرانش را در آن جا پیاده کند. چنین عملی، از آن جهت که مشتری را در واقع به نوعی مجبور به صرف غذا می‌کند، خلاف است و از نظر اخلاقی هم عمل زشتی را مرتکب شده‌اند، زیرا حق مردم را نادیده گرفته و رابطه دوستی را بر قانون و حق مردم، بی جهت مقدم کرده‌اند.
اسراف در غذا اسراف در لغت به معنای تجاوز از حد و میانه روی است.^[۱۰۴] در خصوص مواد غذایی می‌توان به آیه شریفه «کُلُوا وَ اشْرِبُوا وَ لا تُسْرِفوُا» ^[۱۰۵] استناد کرد. در روایات نیز ائمه به شدت از این عمل ناپسند نهی کرده‌اند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:
«اَدْنَی اَلْاِسْرافِ هِراقَهٌ فَضْلِ الْاِناءِ وَ ابْتِذالُ ثَوْبِ الصَّونِ وَ اِلْقاءُ النَّوی»^[۱۰۶].
یعنی، پایین‌ترین مرتبه اسراف عبارت است از دور ریختن آبی که از آشامیدن اضافه آمده است، یکی بودن لباس کار و منزل و دور انداختن هسته خرما پس از خوردن آن.
بنابراین اسراف در مواد غذایی که مورد عنایت ویژه قرآن کریم نیز هست، از گناهان مسلم است.^[۱۰۷] برخی از اسراف‌های مورد ابتلای صنف غذاخوری‌ها عبارت است از:
ـ اسراف در آب
به دلیل مراجعان زیاد، شیرهای آب خیلی زود خراب می‌شوند و این امر چنان عادی می‌شود که بعضی مسؤلان غذاخوری‌ها تعمیر آن را کاری جزئی و وقت گیر می‌دانند.
بعضی مشتریان نیز به دلیل بی توجهی در بستن صحیح شیرهای آب سبب اسراف می‌شوند.
نکته: نقل است که امام خمینی (ره) اگر مقداری از آب لیوان را می‌نوشید، روی لیوان سرپوش می‌گذاشت تا دفعهبعد بقیه آب را بنوشد.
ـ اسراف در برق
گاهی برای جذب مشتری، لامپ‌های پرمصرف به تعداد زیاد و خارج از حد متعارف استفاده می‌شود و یا برخی لامپ‌ها در جاهایی که اصلاً مراجعه کننده‌ای ندارد روشن می‌مانند وگاه صورت فریب هم به خود می‌گیرد، زیرا فروشنده تلاش می‌کند برخلاف واقعیت، مشتری را وادار به خرید کند که این خود خلافی دیگر است.
ـ اسراف در غذا
معمولاً برای تمام مسافران و مشتری‌ها غذا به یک اندازه داده می‌شود و حال آن که میل و اشتهای افراد متفاوت است. خستگی، اضطراب‌ها، خواب آلودگی، کمبود فرصت و ده‌ها عامل دیگر باعث می‌شود که برخی کمتر غذا بخورند. به همین خاطر بقیه غذای آنان باقی می‌ماند. چنانچه مسئولان غذاخوری‌ها، برای مصرف شدن این غذا فکری نکنند و آن را دور بریزند دچار اسراف شده‌اند. شایسته آن است که بخش‌های دست نخورده غذا را جمع‌آوری و برای فقرا بفرستند، یا لااقل برای خوراک دام و طیور از آن استفاده کنند. از طرفی هم شایسته است که مسافران در صورتی که نیاز به غذای کمتری دارند، آن را به اطلاع میهمان دار برسانند تا از زیاد آمدن و اسراف غذا جلوگیری شود. گاهی به علت سفارش بیش از نیاز مشتری، در مراسم‌های شادی یا عزا مقداری غذا در چلوکبابی باقی می‌ماند، در این گونه موارد بهتر است مسئولان تالارها با هماهنگی صاحبان غذا، آن را به عنوان دیون مالی آنان به فقرا برسانند و یا در اختیار مؤسسات خیریه قرار دهند.
سؤال: زیاده روی در مصرف آب و برق در صورتی که موجب کمبودهایی در سطح عمومی شود، چه حکمی دارد؟
جواب: زیاده‌روی به نحو غیرشفاف حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد، موجب ضمان است.^[۱۰۸]
سؤال: اگر مشتری و میهمان مقداری غذا یا نوشابه بخورد و بقیه بماند، می‌توان از آن استفاده کرد؟
جواب: اگر صرف نظر کرده باشد، اشکال ندارد،^[۱۰۹] البته بهتر است برای نوشیدنی‌های این چنینی لیوان در نظر گرفته شود تا باقی مانده نوشابه از جهت بهداشتی مشکل نداشته باشد.

فصل دوم: منکرات اجتماعی

پانویس