فرهنگ مصادیق:روزه: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱ تیر ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۳۷ (نمایش مبدأ) Shirzad (نظرات | مشارکت‌ها) → تفاوت قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۰۶ (نمایش مبدأ) Abbas69 (نظرات | مشارکت‌ها) تفاوت جدیدتر ←
سطر ۳۱:		سطر ۳۱:
	|-		|-
	! ردیف !! عنوان		! ردیف !! عنوان
		+	|-
		+	| ۱ || [[پرداخت کفارات روزه]]
		+	|-
		+	| ۲ || [[روزه وصال]]
		+	|-
		+	| ۳ || [[باطل کردن روزه عمداً و از روی اختیار]]
		+	|-
		+	| ۴ || [[پرداخت کفارات روزه]]
		+	|-
		+	| ۵ || [[روزه عید فطر]]
		+	|-
		+	| ۶ || [[روزه سکوت]]
		+	|-
		+	| ۷ || [[روزه عید قربان]]
	|}		|}
	<p class="relatemedia">چندرسانه‌ای مرتبط</p>		<p class="relatemedia">چندرسانه‌ای مرتبط</p>

---

نسخهٔ ‏۲۸ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۰۶

احکام روزه – اسلام پدیا

مفهوم و تعریف روزه

روزه آن است که انسان برای تذلّل و کرنش در پیشگاه خداوند عالم و انجام فرمان او از اذان صبح تا مغرب از نُه چیزی که روزه را باطل می‌کند خودداری نماید و در هر سال واجب است همه افراد مکلّف، ماه مبارک رمضان را روزه بدارند.
روزه از عبادات است و لازم است با نیّت به جا آورده شو د اما لازم نیست انسان نیت روزه را به زبان آورد یا از قلب خود بگذراند؛ مثلًا بگوید: فردا را روزه می‌گیرم، بلکه همین قدر که برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب کاری که روزه را باطل می‌کند انجام ندهد کافی است و برای آن که یقین کند تمام این مدت را روزه بوده، باید مقداری پیش از اذان صبح و مقداری هم بعد از مغرب از انجام کاری که روزه را باطل می‌کند خودداری نماید^[۱].

روزه زنی که حامله است و یا بچه شیر می‌دهد

خانمی که حامله ( باردار). است و زاییدن او نزدیک است و روزه برای او یا حملش ضرر داشته باشد، روزه گرفتن بر او واجب نیست. چنین زنی باید برای هر روز یک مد طعام؛ یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد و روزه‌هایی را که نگرفته است در سال‌های بعد قضا نماید^[۲].

همچنین زنی که بچه شیر می‌دهد اگر روزه گرفتن او باعث کم شدن شیر او یا ضرر به او یا طفل شیر خواره داشته باشد روزه گرفتن بر او واجب نیست. و باید برای هر روز یک مد طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد و نیز اگر برای خودش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست، و بنابر احتیاط واجب باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد. و در هر صورت روزه‌هایی را که نگرفته باید قضا نماید^[۳]

ضعف بدن و روزه گرفتن

ضعف در بدن و نرسیدن به انجام کارهای روزانه؛ مانند درس خواندن نمی‌تواند بهانه‌ای برای روزه نگرفتن باشد.
حضرت امام خمینی (ره). فرموده‌اند: باید روزه بگیرد و تا در حرج واقع نشده است نمی‌تواند افطار کند. بلی می‌تواند مسافرت نماید و در مسافرت افطار نماید و بعد از برگشتن در آن روز لازم نیست امساک کند^[۴].

روزه و مصرف دارو

مصرف دارو (خوردن قرص، کپسول، شربت، قطره ). روزه را باطل می‌کند^[۵] و اگر طبق دستور پزشک مصرف دارو در روز برای او لازم باشد نباید روزه بگیرد.
بر طبق فتوای مراجع تقلید و علمای اسلام، روزه گرفتن بر مریضی که روزه برای او ضرر قابل توجهی دارد واجب نیست^[۶].
قرآن در این باره می‌فرماید: “هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد).” ^[۷][۸]
اما باید توجه داشت که اگر مرض انسان چند سال طول بکشد، بعد از آن که خوب شد اگر تا رمضان آینده به مقدار قضا وقت داشته باشد باید قضای رمضان آخر را بگیرد و برای هر روز از سال‌های پیش یک مد که تقریباً ده سیر است، طعام؛ یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد^[۹].

دیدگاه شیعه و اهل سنت در مورد روزه در سفر

مسئلهٔ روزه در مسافرت یکی از موضوعات فقهی است.
آیا مسافر باید روزه را افطار کند و بعداً قضا نماید، یا مخیر است که روزه بگیرد، یا افطار کند و در صورت افطار، بعداً قضا نماید؟ به عبارت دیگر ؛ آیا افطار برای مسافر عزیمت (وجوب). است یا رخصت (جواز).؟ شیعه بر این باور است که روزهٔ شخص مسافر و مریض صحیح نیست؛ زیرا خداوند به مجرد سفر و مرض، قضای روزه را واجب کرده است^[۱۰] گذشته از این؛ قصر نماز و افطار روزه با هم پیوند ناگسستنی دارند؛ از این رو کسی که باید روزه اش را بخورد نمازش را نیز باید قصر بخواند و کسی که نمازش را باید تمام بخواند روزه اش را باید بگیرد^[۱۱].
پس اگر روزه گرفتن بر هر مسلمانی واجب است، همچنین واجب است روزه در روزهای ماه مبارک رمضان واقع شود^[۱۲]؛ یعنی اگر به سبب مانع و عذری؛ مانند مریضی و سفر، حکم وجوب روزه در ماه رمضان برداشته شد، باید به همان تعداد روزهای مریضی و سفر، در وقت دیگر قضای آن را بجا آورد^[۱۳].
امام رضا (ع). در نامه‌ای که در موضوع اسلام خالص و احکام آن برای مأمون فرستادند، می‌نویسند: “و هنگامی که مسافرت می‌کنی و نماز را شکسته می‌خوانی باید روزه‌ات را افطار کنی، و هر کس مسافرتش شرعی بود و (با این حال). روزه گرفت و افطار نکرد، روزه‌اش باطل است و باید آن را در وطن خود قضا کند؛ زیرا روزه در سفر باطل است”^[۱۴].
اما اهل سنت: برخی از آنان بر این باورند: کسی که مریض یا مسافر بود و روزه اش را خورد باید در روزهای دیگر آن را قضا نماید؛ یعنی در صورتی قضای روزه در سفر بر او واجب است که روزه اش را خورده باشد، اما اگر در سفر روزه اش را گرفته باشد قضا بر او واجب نیست^[۱۵]. برخی نیز می‌گویند: مستحب است که مسافر روزه اش را افطار نماید اعم از این که سفر با مشقت همراه باشد یا بدون مشقت^[۱۶].
تحلیل آیهٔ مورد بحث:
قرآن می‌فرماید: “فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَریضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذینَ یُطیقُونَهُ فِدْیَهٌ طَعامُ مِسْکینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُون”^[۱۷].
در این آیه کسی که مریض و یا مسافر باشد برای او روزهایی دیگر جهت گرفتن روزه تعیین شده است. فروض و صوری در بارهٔ این آیه محتمل است:
بر مسافر واجب است روزه اش را قضا نماید، چه روزه اش را در سفر گرفته باشد و یا نگرفته باشد.
اگر مسافر روزه اش را بخورد واجب است آن را قضا نماید، اما اگر روزه اش را بگیرد واجب نیست قضا نماید و مریض و مسافر بین افطار و روزه مخیر هستند^[۱۸].
۳٫بر مسافر واجب است روزه اش را در سفر بخورد و بعداً قضا نماید.
برای رسیدن به پاسخی مناسب، موارد مذکور را به ترتیبی که بیان شد، بررسی می‌نماییم.
اول. فرض اول خلاف اجماع مسلمانان است؛ چرا که از مسلّمات دین اسلام این است که بر هر مسلمان مکلّفی (به طور طبیعی). واجب است یک ماه رمضان را روزه بگیرد و اگر نگرفت قضا نماید.
دوم. فرض دوم که لازمه اش جواز گرفتن روزه در سفر است، بر خلاف ظاهر قرآن و بعضی از روایات از اهل سنت و روایات اهل بیت (ع). است. اگر بخواهیم آیه را بر این فرض حمل کنیم لازم است کلمه “فأفطر” را بعد از “عَلی سَفَرٍ” و قبل از “فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ” در تقدیر بگیریم که معنای آن چنین می‌شود: “چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!). و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد و روزه اش را “افطار نمود” تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد).”. گرچه در این صورت قضای روزه، مقید به افطار می‌شود و این جواز روزه در سفر را می‌رساند، ولی همان طور که بیان شد این خلاف ظاهر است و از آن جا که شارع مقدس در مقام بیان است، در این گونه موارد برای تفهیم خلاف ظاهر کلام، باید قرینه‌ای بیاورد تا شنونده را از معنای ظاهری به معنای دوم راهنمایی نماید؛ چون در مسئله مورد نظر قرینه‌ای دال بر انصراف از معنای ظاهری بیان نفرمود؛ از این رو همان معنای ظاهری مراد است.
علاوه بر این، بر فرض که بپذیریم کلمهٔ “فافطر” در آیه حذف شده، باز هم این کلام دلالتی بر جواز ندارد؛ زیرا کدام شنونده‌ای از عبارت” و هر کس مریض یا مسافر باشد، و افطار کرده باشد در ایامی دیگر روزه بگیرد”، می‌فهمد روزه در سفر و مرض جایز است؟ آری نهایت چیزی که از عبارت” فمن کان مریضاً او علی سفر فافطر”، در این مقام استفاده می‌شود، این است که افطارش گناه نبوده، چرا که افطار جایز بوده است، البته جواز به معنای اعم، جوازی است که با وجوب و استحباب و اباحه می‌سازد. و اما این که به معنای سوم؛ یعنی الزامی نبودن افطار (اباحه). باشد، به هیچ وجه لفظ آیه بر آن دلالت ندارد، بلکه باز هم بر خلاف آن دلالت می‌کند؛ چرا که قانون گذار حکیم در مقام تشریع خود، هرگز در بیان آنچه باید بیان کند کوتاهی نمی‌کند^[۱۹].
عده‌ای در این مسئله به ذیل آیه شریفه: “و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید”^[۲۰] استدلال کرده‌اند.
برای فهم بهتر و برداشت دقیق تر این بخش از آیه، لازم است آیه را از ابتدای آیه ۱۸۳ سوره بقره که از روزه سخن می‌گوید مورد مطالعه قرار دهیم: “ای افرادی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما نوشته شده، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد تا پرهیزکار شوید”. “چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!). و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد). و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت‌فرسا است (همچون بیماران مزمن، و پیرمردان و پیرزنان،). لازم است کفّاره بدهند: مسکینی را اطعام کنند و کسی که کارِ خیری انجام دهد، برای او بهتر است و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید!”
با توجه به صدر و ذیل آیه شریفه معلوم می‌شود که این آیه مربوط به اصل روزه است، نه روزه در سفر؛ زیرا اگر بخواهیم این بخش را مقید به سفر کنیم چاره‌ای نداریم که آن را به مرض هم مقید کنیم که در این صورت معنایش چنین می‌شود: “روزه داشتن برای مریض و مسافر بهتر است اگر بدانید” و حال آن که می‌دانیم مریضی که روزه برای او ضرر جدی داشته باشد و یا منجر به مرگ او شود، نه تنها روزه برای او بهتر نخواهد بود، بلکه حرام است.
شبیه به همین مسئله در سوره توبه در مورد جهاد نیز بیان شده است: (همگی به سوی میدان جهاد). حرکت کنید سبک بار باشید یا سنگین بار! و با اموال و جان‌های خود، در راه خدا جهاد نمایید این برای شما بهتر است اگر بدانید”^[۲۱]
معلوم است که این بهتری که در آیه شریفه وجود دارد مربوط به اصل جهاد است.
سوم: در آیه شریفه می‌فرماید: چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!). و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد).
این آیه شریفه تصریح دارد که بر شخص روزه دار مسافر، واجب است روزه را قضا نماید^[۲۲]و فاء تفریع در عبارت “فعده من أیام أخر” نیز مؤید این نظریه است؛ چون قضای روزه را بدون هیچ قید و شرطی متفرع بر مسافرت نموده است. پس شخص مسافر باید در سفر روزه‌هایش را افطار نماید و روزه روزهایی که در مسافرت بوده و افطار کرده (که باید افطار می‌کرد). را باید قضا نماید. و به تعبیر علامه طباطبایی “حرف فاء در ابتدای آیه بیانگر آن است که این آیه نتیجه و فرع آیه قبل است”^[۲۳].

امتنانی بودن افطار در سفر

از لحن و سیاق آیه استفاده می‌شود که افطار در سفر یک نوع بخشش و امتنان از جانب خداوند کریم بر بندگان نیازمند است و طبیعی است که رد احسان شخص کریم خلاف ادب و از جانب او ناپسند شمرده شود و چیزی که ناپسند مولی باشد مأموربه نیست و چیزی هم که مأموربه نباشد آوردن آن به قصد عبادت ناممکن و به قصد ورود، بدعت و حرام است.
از امام صادق (ع). نقل شده است: مردی محضر رسول خدا (ص). مشرّف شد و عرض کرد: ای رسول خدا (ص). آیا در سفر روزه ماه رمضان را بگیرم؟ حضرت فرمودند: خیر، عرضه داشت: یا رسول اللَّه، گرفتن روزه در سفر بر من آسان و سهل است؟ حضرت فرمودند: خداوند عزّ و جل بر مریض‌ها و مسافران در ماه رمضان صدقه داده و آن این است که به ایشان اجازه افطار داده است. آیا یکی از شما دوست دارد وقتی به کسی صدقه‌ای می‌دهد آن شخص صدقه را ردّ کرده و قبول ننماید؟^[۲۴]
یوسف بن حکم می‌گوید: از عمر دربارهٔ حکم روزهٔ مسافر سؤال کردم؟ او جواب داد: اگر تو به کسی صدقه‌ای بدهی و او آن را به تو برگرداند آیا تو خشمگین نمی‌شوی! افطار روزه در سفر هم صدقه‌ای است که خداوند به شما داده است^[۲۵].
بنابر این با توجه به روایات مذکور، افطار برای مسافر عزیمت (وجوب). است نه رخصت (جواز).
نقل شده است مردی که در سفر روزه گرفته بود، عمر به او دستور داد که روزه‌اش را دوباره بگیرد. از این حکم عمر، معلوم می‌شود که روزه در سفر جایز نیست؛ زیرا در صورت جواز معنا ندارد که قضا نماید.
عبد الرحمن بن عوف از پیغمبر اکرم (ص). نقل کرده است که حضرت فرمود: “کسی که در سفر روزه بگیرد از نظر گناه مانند آن است که در وطن آن را خورده باشد”. از ابن عباس نیز نقل شده است که خوردن روزه، در سفر لازم است.
عیص بن قاسم از امام صادق (ع). روایت کرده است که فرمود: چون مرد در ماه رمضان به سفر می‌رود باید روزه اش را افطار کند، و فرمود: رسول خدا (ص). در ماه رمضان از مدینه به سوی مکه روان شد، و مردم با او بودند، تا وقتی در “کراع الغمیم” (که محلّی بین مکه و مدینه بود). نازل شد و موقع ظهر بود حضرت در آن جا آبی طلبید و آشامید و دستور داد دیگران هم روزه خود را افطار کنند. جمعی از آن حضرت پیروی کردند، ولی عده‌ای گفتند اکنون ظهر است ما روزه خود را به پایان می‌رسانیم. رسول اکرم (ص). دسته دوم را گناهکار نامید و تا رسول اکرم زنده بود آنان به همین نام خوانده می‌شدند^[۲۶].

روزه مستحب در سفر

امام صادق (ع). در باره روزه مستحب در سفر فرموده است: روزه در سفر از جمله اعمال برّ و مشروع نیست^[۲۷].
حلبی از امام صادق (ع). روایت کرده است، از آن امام در باره مردی که در حال روزه داشتن از خانه‌اش به قصد سفر خارج می‌شود، سؤال کردند، امام فرمود: اگر پیش از آن که روز به نیمه رسد خارج شده است، ‏باید افطار کند، و قضای آن روز را به جا آورد، و اگر بعد از زوال خارج شده، ‏باید روزه‌اش را تمام کند^[۲۸].
نتیجه:
به عقیدهٔ شیعه، آنچه که از آیات قرآن، روایات و سیره پیامبر و اهل بیت (ع). استفاده می‌شود؛ آن است که روزهٔ شخص مسافر نه تنها صحیح نیست؛ بلکه افطار آن واجب است، و قضای آن بر ذمهٔ او است. این مسئله امتنانی است از جانب خدای متعال بر بندگان و اگر در سفر روزه بگیرد مانند کسی است که در وطن در ماه رمضان روزه خود را خورده باشد.

نماز و روزه دانشجو

در حکم نماز و روزه دانشجویی که سفر او از حد مسافت شرعی تجاوز کند، در بین مراجع معظم چند نظر وجود دارد. طبق نظر آیات عظام امام خمینی، فاضل لنکرانی (ره). و خامنه‌ای نماز شکسته است و روزه صحیح نیست^[۲۹].
مقام معظم رهبری فرموده‌اند:
در سفرِ برای تحصیل علم، نماز شکسته است و روزه هم صحیح نیست. اعم از این که سفرشان هفتگی باشد یا روزانه، ولی کسی که برای کار آزاد یا اداری مسافرت می‌کند، اگر بین وطن یا محل سکونت و محل کارش هر ده روز حداقل یک مرتبه رفت و آمد نماید، باید از سفر دوم به بعد نماز خود را تمام بخواند و روزه او صحیح است و اگر بین دو سفری که برای کار کردن می‌رود ده روز در وطن یا جای دیگری بماند، در سفر اولی که بعد از اقامت ده روزه برای کار کردن می‌رود، نمازش شکسته است و نمی‌تواند روزه بگیرد.
پس نماز کسی که برای تحصیل علم به جایی مسافرت می‌کند، شکسته است و روزه او هم صحیح نیست، مگر قصد ده روز کند که در این صورت نمازش تمام و روزه اش نیز صحیح است، یا یک ماه متوالی دریک جا بماند که بعد از ۳۱ روز نمازش تمام و روزه هم صحیح است^[۳۰](مقام معظم رهبری به دانشجویانی که مقلد ایشان هستند فرموده‌اند: با توجه به اینکه مسئله سفر تحصیلی مبنی بر احتیاط است باید جمع بین نماز تمام و شکسته و جمع بین روزه گرفتن و قضا کردن آن بعد از ماه رمضان نمایند، یا اینکه در این مسئله با مراعات الأعلم فالأعلم، به مجتهد جامع الشرایط دیگری رجوع نمایند)^[۳۱]
نظر سایر مراجع معظم تقلید به شرح زیر است:
آیات عظام بهجت، صافی، اراکی، گلپایگانی: نماز تمام و روزه صحیح است.
آیات عظام مکارم^[۳۲] و صانعی^[۳۳]: محل تحصیل دانشجویان در حکم وطن است و نماز و روزه در آن جا تمام است و در بین راه شکسته است (در صورتی که مسیر رفت و برگشت به اندازه ۴۳ کیلومتر یا بیشتر باشد).
آیت الله تبریزی: اگر مسافت ۲۲ کیلومتر یا بیشتر باشد، بنابر احتیاط واجب در راه و محل تحصیل و خوابگاه، بین نماز شکسته و تمام جمع کند و روزه ماه رمضان را بگیرد و بعید نیست دیگر قضای روزه بر او واجب نباشد^[۳۴]
آیت الله سیستانی: اگر دو روز کامل در آن جا باشند و قصد ماندن دو سال یا بیشتر داشته باشند، نماز آنها در آن جا تمام و روزه صحیح و در راه شکسته است و اگر دو روز کامل نیست، اگر مجموعاً مسافرت‌های آنها در ماه ده روز یا بیشتر است کثیر السفرند و نماز آنها در همه مسافرت‌ها تمام و روزه صحیح است و اگر ۸ یا ۹ روز در ماه است، بنابر احتیاط واجب باید هم شکسته بخوانند و هم تمام و روزه را هم بگیرند و هم قضا کنند^[۳۵].
بنابراین، هر شخص با توجه به فتوای مرجع تقلید خود باید وظیفه خود را انجام دهد.

نماز و روزه سربازان

برای روشن شدن این موضوع آن را در قالب دو پرسش و پاسخ بیان می‌کنیم:
س ۱: نظر (آیه الله خامنه‌ای). در باره نماز و روزه کسانی که به مدت معینی بیش از یک سال در شهری برای کار اقامت می‌کنند و یا سربازانی که به مدت یک یا دو سال برای انجام خدمات سربازی در شهری می‌مانند، چیست؟ آیا بعد از هر سفری باید قصد اقامت ده روز کنند تا نمازشان تمام و روزه آنها صحیح باشد؟ و اگر قصد ماندن کمتر از ده روز را داشته باشند، نماز و روزه آنها چه حکمی دارد؟
ج: اگر حداقل هر ده روز یک بار به خاطر شغلشان به محل کار سفر می‌کنند، در غیر سفر اول نمازشان تمام و روزه‌شان صحیح است، ولی در سفر اول، حکم سایر مسافرین را دارند، یعنی تا قصد اقامت ده روز را نکرده‌اند، نماز آنان شکسته است و روزه‌شان صحیح نیست^[۳۶].
س۲: دانش آموزان، دانشجویان، معلمان، سربازان و کارمندانی که به جهت تحصیل، سربازی یا شغل و کار خود هفته‌ای یک روز یا بیشتر به مسافت ۴۵ کیلومتر سفر می‌کنند حکم نماز و روزه آنها چیست؟
حضرت آیه الله خامنه‌ای:
در فرض سؤال؛ دانش آموزان و دانشجویان و سربازان در دوران آموزشی حکم مسافر را دارند اما معلمان و کارمندان و سربازان در غیر دوره آموزشی که برای شغل سفر می‌کنند در غیر سفر اول، نمازشان تمام و روزه شان صحیح است.
حضرت آیه الله بهجت:
نماز تمام و روزه هم می‌گیرند با ملاحظه مسأله ۱۰۶۶ رساله.
حضرت آیه الله صافی گلپایگانی:
نمازشان را باید تمام بخوانند و روزه را بگیرند.
حضرت آیه الله تبریزی:
در فرض سؤال، نماز معلمان و کارمندان در سفر مذکور تمام و روزه شان صحیح است و دانش آموزان و دانشجویان که برای تحصیل این سفر را انجام می‌دهند در نمازشان بین قصر و تمام جمع کنند و روزه را اگر گرفتند مجزی است و قضا ندارد و سربازانی که در دوره آموزش هستند حکم دانش آموزان و دانشجویان را دارند و اگر در محل خدمت کاری به آنها واگذار شده و رفت و آمد می‌کنند در هر هفته، حکم آنها حکم معلمان و کارمندان می‌باشد.
حضرت آیه الله فاضل لنکرانی:
در فرض سؤال نماز شکسته و روزه صحیح نیست^[۳۷].
حضرت آیه الله سیستانی:
مجموعاً ده روز در ماه مسافر باشند برای مدت شش ماه متوالی از یک سال نمازشان در همه مسافرت‌ها تمام است و اگر هشت روز در ماه باشد به احتیاط واجب هم شکسته بخوانند و هم تمام.
حضرت آیه الله مکارم شیرازی:
هرگاه هفته‌ای حداقل سه روز در مسافرت باشند نماز و روزه آنها تمام است^[۳۸].
برای اطلاع بیشتر به سؤالات ۳۰۴۱ (سایت اسلام کوئست: ۳۲۹۱).، حکم نماز و روزه در وطن اول، ۴۴۴ (سایت اسلام کوئست: ۴۷۴).، وطن دوم).، ۱۰۹۶ (سایت اسلام کوئست: ۱۱۴۷).، حکم نماز کثیر السفر). و ۱۵۷۱ (سایت اسلام کوئست: ۳۱۱۸). (نماز مسافر). مراجعه کنید.

مقدار مسافت شرعی با توجه به وسایل جدید حمل و نقل

مسئله نماز و روزهٔ مسافر، مسئله‌ای فقهی است و فتوای مراجع تقلید در آن همانند دیگر مسائل باید مستند به آیات قرآن، روایات معتبر معصومین (ع). و قواعد فقهی و اصولی باشد؛ یعنی فقیه و مجتهد باید شرایط و ضوابط سفری را که موجب شکسته شدن نماز و افطار کردن روزه می‌شود، از آیات و روایات به دست آورد و بر اساس آن فتوا دهد.
در این راستا بیشتر مراجع شیعه، معیار شکسته شدن نماز و افطار روزه را “پیمودن یک روز راه” می‌دانند که در روایات فراوانی بدان تصریح شده است، اما گروهی از آنان، یک روز راه را همان مسافت تعیین شده در برخی روایات (هشت فرسخ یا ۴۵ کیلومتر). اعلام کرده، بی آنکه تفاوتی بین زمان قدیم و جدید و نیز وسایل نقلیهٔ مورد استفاده در نظر بگیرند.
بنابر دیدگاه این دسته از فقیهان، هر شخصی که چهار فرسخ یا بیست و دو کیلومتر و نیم از وطن خود سفر کند، نمازش شکسته و روزه اش ساقط می‌شود.
در مقابل، گروهی از فقیهان، مسافت یاد شده در این روایات را دارای ارزش ذاتی ندانسته و با توجه به روایتی که از امام هشتم(ع). در این زمینه وجود دارد^[۳۹]و نیز دیگر روایات مشابه، آنچه در منابع اسلامی در ارتباط با هشت فرسخ اعلام شده را تنها توضیح و تبیین از مسافتی ارزیابی می‌کنند که توسط وسیلهٔ نقلیهٔ عمومی آن زمان یعنی کاروان شتر در یک روز پیموده می‌شد که بر اساس چنین برداشتی، اکنون که وسیلهٔ نقلیهٔ عمومی انسان‌ها اتوبوس است، باید متوسط مسافت پیموده شده توسط آن در یک روز را که حدوداً ۷۰۰ کیلومتر در رفت و برگشت است، معیار شکسته شدن نماز دانست بر این اساس، کسی که به اندازهٔ ۳۵۰ کیلومتر از وطن خود سفر کند، نمازش شکسته و روزه اش ساقط می‌شود.
بنابر این دیدگاه، ممکن است مسافت مورد نظر در زمان‌های آینده با توجه به تغییر وسیلهٔ نقلیهٔ عمومی تغییر یابد.
برای آگاهی از نظرات مراجع در این زمینه به نمایه‌های زیر مراجعه فرمائید: نمایه: علت قصر نماز در مسافرت، سؤال ۶۵۵۶ (سایت اسلام کوئست: ۶۸۱۷).
نمایه: مقدار مسافت شرعی، سؤال ۵۹۸۷ (سایت اسلام کوئست: ۶۴۶۴).

روزه مستحبی در سفر

مراجع عظام تقلید می‌فرمایند: مسافر نمی‌تواند روزه مستحبی بگیرد و اگر نذر کند روزه بگیرد و روز آن را معین نکند، نمی‌تواند آن را در سفر به جا آورد. ولی چنانچه نذر کند که روز معینی را در سفر روزه بگیرد باید آن را در سفر به جا آورد^[۴۰].
اما مسافر می‌تواند برای خواستن حاجت‏، سه روز در مدینه طیبه روزه مستحبی بگیرد^[۴۱] و أحوط این است که آن سه روز، روزهای چهار شنبه و پنجشنبه و جمعه باشد. هر چند عده‌ای روزه گرفتن در سفر را مکروه می‌دانند و حتی در خصوص این سه روز روزه ای که برای برآورده شدن حاجت در مدینه گرفته می‌شود بیان می‌دارند که جواز روزه در این صورت خالی از قوّت نیست لیکن احوط ترک آن است^[۴۲].
حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته).
روزه مستحبی در سفر جایز است، هر چند احتیاط ترک آن است، مگر در برخی موارد مانند سه روز روزه مستحبی در مدینه النبی (صلی الله علیه و آله). برای برآورده شدن حاجت.
برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به: نمایه: حکم روزه در مأموریت، سؤال شماره ۳۰۴۶ (سایت اسلام کوئست: ۳۲۹۶).

عدم آگاهی از مبطلات روزه

نظر حضرت امام خمینی (ره). و سایر مراجع معظم تقلید این است که:”اگر روزه دار به واسطه ندانستن مسئله، کاری انجام دهد که روزه را باطل می‌کند، چنان چه می‌توانسته مسئله را یاد بگیرد، بنابر احتیاط واجب کفاره بر او ثابت می‌شود و اگر نمی‌توانسته مسئله را یاد بگیرد، یا اصلًا ملتفت مسئله نبوده، یا یقین داشته که فلان چیز روزه را باطل نمی‌کند، کفاره بر او واجب نیست. تنها قضای روزهایی را که روزه اش باطل شده است بر او واجب است^[۴۳].
بنابراین، اگر مکلّف نمی‌توانست مسئله را یاد بگیرد، فقط باید قضای آن را به جا آورد. اما اگر مکلف می‌توانست با پرسیدن از افراد با اطلاع و یا مطالعه رساله توضیح المسائل یا … مسئله را یاد بگیرد و کوتاهی کرده و اطلاع پیدا نکرده، بنابر احتیاط واجب باید کفاره هم بپردازید، اما چون تقریباً نظر مراجع معظم تقلید در این مسئله “احتیاط واجب” و آیت ا… شبیری زنجانی در این مسئله فتوا داده‌اند که فقط قضا است و کفاره واجب نیست،^[۴۴] مکلف می‌تواند این احتیاط را به ایشان مراجعه کرده و در این صورت فقط قضا کافی است. و در صورتی که مقلد ایشان باشد که از ابتدا کفاره بر او واجب نشده است.

نسبت دروغ دادن در حال روزه

یکی از چیزهایی که موجب باطل شدن روزه می‌شود دروغ بستن به خدا و پیغمبر (صلی اللَّه علیه و آله و سلم). و جانشینان ایشان (علیهم السلام). می‌باشد و در توضیح المسائل چنین آمده است: “اگر روزه دار به گفتن یا به نوشتن یا به اشاره و مانند اینها به خدا و پیغمبر (صلی اللَّه علیه و آله و سلم). و جانشینان آن حضرت (علیهم السلام). عمداً نسبت دروغ بدهد اگر چه فوراً بگوید دروغ گفتم یا توبه کند، روزه او باطل است و احتیاط واجب آن است که حضرت زهرا (سلام اللَّه علیها). و سایر پیغمبران و جانشینان آنان هم در این حکم فرقی ندارند^[۴۵].
بنابر این اگر با قسم خوردن هم چیزی را به دروغ به خدا و پیغمبر (ص). و جانشینان آن حضرت عمداً نسبت دهد از این جهت که از مصادیق دروغ بستن به خدا و پیغمبر (ص). و جانشینان پیغمبر (ع). است موجب بطلان روزه می‌شود.

شستن دهان در حال روزه

برای روشن شدن حکم این که روزه دار دهان خود را شست و شو دهد به چند مسئله می‌پردازیم:
اگر بخواهد برای جلوگیری از بوی دهان در حال روزه، مسواک بزند، باید رطوبت مسواک در آب دهان به طوری از بین برود و یا کم باشد که رطوبت خارج از دهان به آن گفته نشود، اما اگر مسواک را از دهان بیرون آورد و دوباره به دهان ببرد و رطوبت آن را فرو برد، روزه او باطل می‌شود^[۴۶].
اما اگر برای خنک شدن، یا بی‌جهت مضمضه کند؛ (آب در دهان بگرداند). و بی‌اختیار فرو رود، قضای روزه بر او واجب است، ولی اگر فراموش کند که روزه است و آب را فرو دهد، یا برای وضو مضمضه کند و بی‌اختیار فرو رود، قضا بر او واجب نیست‏^[۴۷].
برخی از فقها می‌گویند: اگر آب شست و شوی دهان بدون اراده به حلق برسد، اشکالی ندارد، ولی اگر از اوّل بداند بی‌اختیار به حلق می‌رسد، روزه‌اش باطل است^[۴۸] و مضمضه زیاد برای روزه دار مکروه است و اگر بعد از مضمضه بخواهد آب دهان را فرو برد، بهتر است سه مرتبه آب دهان را بیرون بریزد^[۴۹].
بنابراین، با رعایت شرایط بالا، روزه دار می‌تواند دهان خود را جهت جلوگیری از بوی دهان بشوید؛ ولی بهتر است سه مرتبه آب دهان خود را بیرون بریزد.

استفاده از آمپول، سرم و اسپری در حال روزه

اکثر مراجع استعمال مواردی (همانند: آمپول و سرم). که به جای دوا استفاده می‌شوند را جایز می‌دانند، مگر در جایی که موارد مذکور به جای غذا استعمال شوند که در آن صورت خودداری از آنها لازم خواهد بود^[۵۰] همچنین استفاده از اسپری که برای تنگی نفس استعمال می‌شود، اگر دارو را فقط وارد ریه نماید روزه را باطل نمی‌کند^[۵۱].
نظر حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته).
استعمال اسپری تنگی نفس (آسم). که وارد ریه می‌شود، ضرری به صحت روزه وارد نمی‌کند و استفاده از آن در حال روزه منعی ندارد.

آروغ زدن در هنگام روزه

اگر روزه دار آروغ بزند و چیزی در دهانش بیاید، چنانچه عمداً آن را فرو ببرد، روزه‌اش باطل است. و باید قضای آن را بگیرد و کفاره هم بر او واجب می‌شود و اگر خوردن آن چیز حرام باشد؛ مثلًا موقع آروغ زدن، خون یا غذایی که از صورت غذا بودن خارج شده، به دهان او بیاید و عمداً آن را فرو برد ، باید قضای آن روزه را بگیرد و بنا بر احتیاط، کفاره جمع هم بر او واجب می‌شود^[۵۲].

روزه و کشیدن سیگار

همه مراجع تقلید می‌گویند: احتیاط واجب آن است که روزه دار دود سیگار و تنباکو و مانند اینها را هم به حلق نرساند^[۵۳] و چون هیچ یک از مراجع تقلید فتوای به جواز استعمال سیگار برای شخص روزه دار نداده‌اند، بنابراین، لازم است که شخص روزه دار از اذان صبح تا اذان مغرب از استعمال هر نوع دخانیات خودداری نماید. بدیهی است با استعمال سیگار روزه اش باطل و علاوه بر قضای روزه، کفاره^[۵۴]نیز بر او واجب می‌شود^[۵۵].

ملاعبه با همسر در حال روزه

تا وقتی که منی از انسان خارج نشود، جنب نمی‌شود و غسل واجب نیست. فتوای مراجع تقلید در این زمینه چنین است: « اگر منی از جای خود حرکت کند و بیرون نیاید، یا انسان شک کند که منی از او بیرون آمده یا نه، غسل بر او واجب نیست»^[۵۶]بنا براین چون جنب نشده است، روزه او نیز صحیح است.
اما در صورتی که با بازی و ملاعبه، منی از انسان خارج شود گرچه جنب می‌شود، اما باطل شدن روزه او دو حالت دارد:
اگر عادت مرد یا زن این باشد که معمولاً در هنگام ملاعبه و بازی و بغل کردن همسر، منی از آنها خارج می‌شود، در صورت بیرون آمدن منی، روزه باطل است و باید قضاء آن را به جا آورند.
اگر عادت مرد یا زن این نباشد که در هنگام ملاعبه و بازی و بغل کردن همسر، منی از آنها خارج شود، ولی به طور اتفاقی، منی از آنان خارج شود، روزه باطل نیست و باید برای نماز غسل جنابت کنند^[۵۷].

احتلام در حال روزه

مبطلات روزه عبارتند از: ۱٫ خوردن و آشامیدن، ۲٫ جماع، ۳٫ استمناء، (انسان با خود کاری کند که منی از او بیرون آید).، ۴٫ دروغ بستن به خدا و پیغمبر (ص). و جانشینان پیغمبر (ع).، ۵٫ رساندن غبار غلیظ به حلق، ۶٫ فرو بردن تمام سر در آب، ۷٫ باقی ماندن بر جنابت و حیض و نفاس تا اذان صبح، ۸٫ اماله کردن با چیزهای روان، ۹٫ قی کردن^[۵۸] همه اینها و از جمله استمنا و جنابت در صورتی روزه را باطل می‌کند که از روی عمد و با اختیار صورت گیرد، اما اگر انسان خوابی ببیند و در اثر آن قوه جنسی او تحریک شود، ولی بعد از بیداری بی اختیار منی از او خارج شود، این جنابت اختیاری نبوده و موجب بطلان روزه او نخواهد شد،^[۵۹] و مرتکب عمل حرامی نشده است، ولی اگر کاری کند که بی اختیار منی از او بیرون آید، روزه اش باطل می‌شود^[۶۰][۶۱] همچنین اگر روزه دار در حال بیرون آمدن منی از خواب بیدار شود، واجب نیست از بیرون آمدن آن جلوگیری کند^[۶۲].

روزه و خروج مذی

رطوبت‌هایی که از انسان خارج می‌شود غیر از بول و منی بر چند قسم است: اول: آبی که گاه بعد از بول بیرون می‌آید و کمی سفید و چسبنده است و به آن «ودی» می‌گویند. دوم: آبی که هنگام ملاعبه و بازی کردن با همسر بیرون می‌آید و به آن «مذی» می‌گویند. سوم: آبی که گاه بعد از بیرون آمدن منی بیرون می‌آید و به آن «وذی» می‌گویند، همه این آب‌ها در صورتی که مجری آلوده به بول و منی نباشد پاک است و در هر صورت وضو و غسل را هم باطل نمی‌کند^[۶۳].
علایم و نشانه‌های تشخیص منی طبق دیدگاه‌های فقها چنین است:
همراه با شهوت باشد. ۲٫ با جستن بیرون آید. ۳٫ بدن سست شود. اگر هیچ یک از نشانه‌های سه گانه و یا یکی از آنها را نداشت، حکم به منی نمی‌شود؛ مگر آن که از راه دیگری یقین کند که منی است^[۶۴].
در نتیجه باید گفت مایعی که از انسان خارج می‌شود اگر مشخصات منی را ندارد، ، مذی است ^[۶۵] که موجب جنابت نشده و روزه را باطل نمی‌کند.
برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به:
نمایه: نشانه‌های منی و جنابت، سؤال ۳۱۱۵ (سایت اسلام کوئست: ۳۳۸۳).

غسل جنابت در حال روزه

شخصی که در ماه رمضان جنب می‌شود، دو حالت دارد: یا قبل از اذان صبح جنب شده و یا بعد از اذان صبح و در طول روز به طور غیر عمد جنب می‌شود؛ مثلاً در خواب، منی از او خارج شده باشد.
غسل جنابت قبل از اذان صبح:
حضرت امام خمینی (ره).:اگر جنب عمداً تا اذان صبح غسل نکند، می‌تواند در آخرین لحظات باقی مانده تا اذان صبح تیمم بدل از غسل کرده و روزه بگیرد و روزه اش نیز صحیح است، اگر چه به خاطر این که عمداً غسل را ترک کرده مرتکب گناه شده است. اما اگر عمداً، غسل نکند و تیمم هم نکند، روزه اش باطل و علاوه بر قضا، کفاره هم بر او واجب است^[۶۶] و اگر در روزه واجبی که وقتش معیّن است (مانند روزه نذر). تا اذان صبح غسل نکند و تیمم هم ننماید، روزه‌اش صحیح است^[۶۷].
پس، اگر در ماه رمضان قبل از اذان صبح جنابت حاصل شود، باید غسل جنابت نماید.
غسل جنابت بعد از اذان صبح و در طول روز:
حضرت امام خمینی (ره).: اگر روزه دار در روز محتلم شود؛ یعنی، در خواب از او منی خارج شود، واجب نیست فوراً غسل کند؛^[۶۸] اما برای خواندن نماز‌های واجب، واجب است غسل جنابت نماید. و هر گاه در ماه رمضان بعد از اذان صبح بیدار شود و ببیند محتلم شده، اگر چه بداند پیش از اذان محتلم شده، روزه او صحیح است‏^[۶۹].
پس، در هنگام روزه در طول روز می‌توان غسل جنابت کرد.

روزه و استمناء

مرد نمی‌تواند به هیچ قسمت از بدن زنان نامحرم نگاه کند، و فقط به دست‌ها تا مچ و گردی صورت، در صورتی که با شهوت نباشد می‌تواند نگاه کند^[۷۰].
بر اساس فتوای مراجع، دیدن فیلم و عکس‌های مستهجن چه به قصد لذت و چه بدون آن، چه به جهت آموزش مسائل زناشویی و چه بدون آن، به دلیل آن که دیدن این گونه فیلم‌ها همیشه با نگاه شهوت انگیز همراه است، جایز نیست^[۷۱].
چنانچه فرد به قصد بیرون آمدن منی با خودش کاری کند که منی از او خارج گردد (و این امر در اثر دیدن این گونه فیلم‌ها یا تصاویر یا دیدن بدن زنان، محقق شود، یا به غیر از آن). ضمن آن که روزه خود را باطل نموده است^[۷۲]، علاوه بر آن مرتکب گناه کبیره استمنا^[۷۳] نیز شده است و می‌بایست قضای آن روز را گرفته و نیز کفاره بپردازد.
برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به:
نمایه: مبطلات روزه، سؤال شماره ۵۸۵۹ (سایت اسلام کوئست: ۶۰۸۳).
نمایه: مبطلات روزه، سؤال شماره ۶۰۴۷ (سایت اسلام کوئست: ۶۲۱۷).
نمایه: افزایش میل جنسی با دیدن فیلم‌های مبتذل، سؤال شماره ۳۰۸۶ (سایت: ۳۳۳۹).
نمایه: راه درمان نگاه به فیلمهای مستهجن، سؤال شماره ۲۶۰۲ (سایت اسلام کوئست: ۲۷۳۶).
نمایه: آموزش زناشویی با فیلم شهوت انگیز، سؤال شماره ۳۷۴۳ (سایت اسلام کوئست: ۳۹۵۹).
نمایه: حکم استمناء و انواع آن، سؤال شماره ۴۶۸ (سایت اسلام کوئست: ۵۰۷).
نمایه: احکام نگاه کردن، سؤال شماره ۲۸۴۹ (سایت اسلام کوئست: ۳۱۱۱).

ترک نماز و بطلان روزه

همهٔ احکام و دستورات اسلام در جهت رشد و تعالی انسان تشریع شده و در صورت عمل به آنها نفع و فایده اش نصیب خود انسان خواهد شد. گرچه همه این احکام یک مجموعه است و در صورتی به نتیجه کامل می‌رسد که به تمام دستورات عمل شود. در نتیجه نماز بدون روزه، یا روزه بدون نماز هیچ کدام به تنهایی نتیجه مطلوب خود را نخواهند داشت. اما از آن جا که هر کدام از این اعمال عبادت مسقل هستند که به تنهایی نیز آثار و نتایجی دارند (البته نه در حد کمال). بنابراین نخواندن نماز موجب بطلان روزه نخواهد شد، بلکه از ارزش واقعی آن می‌کاهد.

حکم نماز و روزه در مناطق شمالی اروپا

به علت استنباطی و غیر متعارف بودن این مسأله، برای روشن شدن این مطلب به نظر برخی از مراجع عظام می‌پردازیم.
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی).:
در کتب مختلف فقهی در مواردی که موضوعاتی خارج از متعارف پیدا می‌شود می گویند باید طبق متعارف عمل گردد مثلا صورت‌های غیر متعارف را در وضو به اندازه متعارف می‌شویند و همچنین در ابواب دیگر، بنابراین در مناطقی که روز و شب از حد متعارف خارج می‌شود باید طبق مناطق متعارف (مانند مناطق معتدله). رفتار کرد، اخیراً از بعضی مناطق فنلاند از ما سؤال شده بود که روزها به قدری طولانی است که توان روزه آن را نداریم، ما برای این که آنها گرفتار شک و شبهه نشوند افق تهران را انتخاب کردیم، گفتیم در این جا ساعت پنج بعد از نیمه شب امساک می‌کنند و ساعت هشت بعد از ظهر افطار، شما هم به وقت محلی ساعت پنج امساک کنید و ساعت هشت افطار.
لذا چنین افرادی عبادات خود را مطابق اوقات شرعی مناطق معتدله‌ای که تقریباً در یک خط نصف النهار با آنها قرار دارند، به جا آورند.
دفتر حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مدظله العالی).:
مکلف باید در مورد اوقات نمازهای یومیه و روزه، همان افق محل سکونت خود را رعایت کند. ولی اگر روزه گرفتن بر اثر طولانی بودن روز، غیر مقدور یا حرجی باشد، ادای آن ساقط و قضای آن واجب است.
دفتر حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مدظله العالی).:
به حسب روزهای کوتاه (یک یا دو ساعتی). یا بلند (بیست و دو ساعتی). به وظیفه نماز و روزه عمل نمایید. بلی، در مناطقی که شب و روز مثلاً هر یک شش ماه است ظاهراً عمل طبق اوقات نزدیک‌ترین بلاد کفایت می‌کند و چنان چه مقدورتان باشد لازم است به بلادی که معمول است مهاجرت نمایید.
پاسخ حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته). به این شرح است:
در مناطقی که دارای شب و روز متعارف هستند، یعنی در طول بیست و چهار ساعت غروب و طلوع خورشید در آنها وجود دارد، باید بر طبق همان روز و شب به وظایف شرعی خود عمل کنند و اگر طول روز آنها را در روزه گرفتار حرج می‌کند، وجوب روزه از آنها ساقط می‌شود و باید آن را قضا کنند و می‌توانند قضای آن را در روزهای کوتاه زمستان انجام دهند.

روزه قضا

اگر یقین ندارد که روزه ای قضا شده یا نه، چیزی بر عهده اش نیست. اما اگر نمی‌تواند مقدار قضا شده را حدس بزند، فتوای مراجع عظام تقلید به شرح ذیل است: خامنه‌ای، فاضل (ره).، مکارم شیرازی، بهجت: اگر در تعداد روزه‌هایی که نگرفته و باید قضا کند شک دارد، باید به مقداری که یقین دارد روزه نگرفته قضا کند؛ مثلًا اگر شک کند که پنج روزهٔ قضا بر عهده او است یا هفت روزهٔ قضا؟ باید پنج روز را قضا کند.
زنجانی: بنابر احتیاط واجب باید مقدار بیشتری را که احتمال می‌دهد روزه نگرفته قضا نماید^[۷۴].
اگر روزه رمضان را عمداً (بدون عذر شرعی مانند مریضی و..). نگیرد، باید قضای آن را به جا آورد و برای هر روز دو ماه روزه بگیرد یا به شصت فقیر طعام بدهد، یا یک بنده آزاد کند و چنانچه تا رمضان آینده قضای آن روزه را بجا نیاورد برای هر روز نیز دادن یک مد طعام لازم است^[۷۵].‏
نمایه‌های مرتبط:
قضای روزه ماه مبارک رمضان، ۹۱۵۰ (سایت اسلام کوئست: ۹۱۳۲).

حکم نماز و روزه در حال جنابت

اعمالی که انسان در حال جنابت انجام داده است اگر عالم بوده؛ یعنی می‌دانسته جنابت چیست و چگونه محقق می‌شود و نیز می‌دانسته که نماز و روزه در حال جنابت باطل است شکی نیست که باید تمام نمازها و روزه‌ها را قضا کند، ولی اگر انسانی جاهل به حکم باشد و نداند که برای صحت این اعمال نیاز به طهارت از جنابت دارد، آیا باید اعمال عبادی خود را قضا کند یا نه؟ فقهای معاصر نسبت به این سؤال پاسخ‌هایی داده‌اند که در زیر تعدادی از آن‌ها را مرور می‌کنیم و البته هر کسی وظیفه دارد بر طبق نظر مرجع تقلید خود رفتار کند.
حضرت امام خمینی (ره).، خامنه‌ای، بهجت و نوری: همهٔ نمازهایی را که در حال جنابت خوانده است، باید قضا کند، ولی روزه‌ای را که در حال جنابت بدون علم به اصل جنابت گرفته‏، صحیح و مجزی است و قضا ندارد^[۷۶].
سیستانی، صافی و فاضل: اگر در یاد گرفتن مسائل کوتاهی نکرده، روزه‌ها صحیح است و قضا ندارد، ولی نمازهایی را که در حال جنابت خوانده، در هر حال باید قضا کنید^[۷۷].
حضرت آیت الله مکارم در مورد زنان فرموده‌اند: از زمانی که زن غسل حیض انجام داده کفایت از غسل جنابت می‌کند و نماز و روزه‌هایی را که بعد از غسل حیض به جا آورده صحیح است. مقداری را که یقین دارد قبل از غسل و با حالت جنابت نماز خوانده قضا کند”^[۷۸].
مسئله‌ای دیگر در باب جنابت دختران و شک در وجوب روزه:
دختر در صورتی که جنب شده باشد^[۷۹] ولی غسل نکرده باشد، و اگر احتمال دهد که در همان زمان به سنگ کلیه نیز مبتلا بوده است، این احتمال نمی‌تواند مانع وجوب روزه شود؛ زیرا یقین دارد که در نه سالگی روزه بر او واجب می‌شود و شک دارد که آیا مبتلا به سنگ کلیه بوده آن هم آیا بیماری در حدی بوده که باعث شود وجوب روزه از بین برود یا نه؟ در چنین صورتی باید قضای روزه‌ها را بگیرد.!
ولی اگر ظن (یقین لازم نیست). داشته باشد که در زمان به تکلیف رسیدن به سنگ کلیه مبتلا بوده و روزه برای او ضرر دارد در این صورت چون وظیفه اش روزه گرفتن نبوده قضا هم بر او واجب نیست. اما در جایی که چنین ظن و یقینی نباشد همه روز‌هایی را که یقین دارد به علت ترک غسل جنابت روزه اش باطل بوده است را باید در سال‌های بعد قضا کند.
نمایه‌های مرتبط: نمایه: حکم نماز و روزه در حال جنابت، سؤال ۲۵۶۵ (سایت اسلام کوئست: ۲۷۰۸).
نمایه: قضای روزه و نماز درصورت انجام ندادن غسل جنابت، سؤال ۳۳۰۲ (سایت اسلام کوئست: ۳۶۸۷).
۳٫نمایه: حکم نمازهای خوانده شده با جهل به غسل جنابت، شماره ۵۸۵ (سایت اسلام کوئست: ۶۳۸).
نمایه: قضای نماز و روزه با جهل به حکم جنابت، شماره ۲۱۰۷ (سایت اسلام کوئست: ۲۱۷۹).

قضا و کفاره روزه برای بالغِ تارک روزه

برای روشن شدن این مسئله، کسی که بعد از رسیدن به سن بلوغ، چند سال از ماه مبارک رمضان را روزه نگرفته است و بعد از چند سال با واجبات و احکام آشنا شده است و تصمیم بر گرفتن قضا آن کرده است، آیا کفاره از او ساقط می‌شود؟ در این باره به نظر چند تن از مراجع عظام می‌پردازیم:
دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مد ظله العالی).
اگر با اطمینان به عدم وجوب روزه باشد قضا کافی است
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مد ظله العالی).
نماز‌ها و روزه‌ها را تدریجاً قضا کند و نسبت به کفاره روزه‌ها مطابق مسأله ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ توضیح المسائل ما عمل کند و هر چه توانایی ندارد از او ساقط است.
دفتر حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مد ظله العالی).
چنانچه می‌دانسته‌اید که روزه ماه رمضان پس از بلوغ بر شما واجب شده است و آغاز بلوغ را هم می‌دانسته‌اید کفاره واجب است.
پاسخ حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته). به این شرح است:
بله،کفاره افطار عمدی، شصت روز روزه یا اطعام شصت فقیر برای هر روز است. و البته از این شصت روز روزه، باید سی و یک روز آن پی در پی باشد.

کفارهٔ روزه

برای روشن شدن مسئلهٔ مقدار کفارهٔ کسی که ماه مبارک رمضان روزه نگرفته باشد به نظر مراجع عظام می‌پردازیم:
مراجع عظام تقلید می‌فرمایند: کسی که کفّاره روزه رمضان بر او واجب است، باید یک بنده آزاد کند^[۸۰] یا دو ماه روزه بگیرد (سی و یک روز آن باید پی در پی باشد). یا شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مُد که تقریباً ده سیر (۷۵۰ گرم). است طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها بدهد و چنانچه اینها برایش ممکن نباشد هر چند مد که می‌تواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد باید استغفار کند، اگر چه مثلاً یک مرتبه بگوید «استغفر اللَّه» و احتیاط واجب در فرض اخیر آن است که هر وقت بتواند، کفاره را بدهد. و در طعام نیز احتیاط مستحب آن است که تنها گندم یا آرد گندم یا نان گندم داده شود، هر چند ظاهراً هر طعامی که بدهد، کافی است^[۸۱].
نتیجه این که مکلف در انتخاب یک نوع از کفاره مخیر هست و معنای تخییر آن است که مکلف در انتخاب هر مورد آزاد است، بنابر این مکلف می‌تواند هر یک از موارد زیر را که خواست انجام دهد.
الف. دو ماه روزه بگیرد.
ب. شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مُد که تقریباً ده سیر (۷۵۰ گرم). است طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها بدهد.
ج. اگر طعام هم نتوانست بدهد، باید استغفار کند.
البته مستحب است که در صورت امکان ترتیب مراعات شود^[۸۲].
اگر شخصی به واسطه مرضی روزه رمضان را نگیرد و مرض او تا رمضان سال بعد طول بکشد، قضای روزه‌هایی را که نگرفته بر او واجب نیست و باید برای هر روز یک مد که تقریباً ده سیر(۷۵۰ گرم). است، طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد…، اما اگر به واسطه سفر روزه را نگیرد پس باید هر روزی را که نگرفته قضا کند و برای هر روز یک مد که تقریباً ده سیر(۷۵۰ گرم). است، طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد…، ولی اگر عمداً روزه را نگیرد، باید هم قضا کند و هم کفاره بدهد و هم برای هر روز یک مد که تقریباً ده سیر(۷۵۰ گرم). است طعام یعنی گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد^[۸۳].
نمایه مرتبط:
ادای کفاره روزه تا رمضان سال بعد، ۵۸۴۷ (سایت اسلام کوئست: ۶۰۶۵).
کفارهٔ روزه، ۱۹۶۵ (سایت اسلام کوئست: ۱۹۹۰).

کفارهٔ روزه به تومان

کفارهٔ روزهٔ ماه مبارک رمضان بر اساس موارد با هم مختلف هستند و ما در این جا به تفکیک آن را بیان نموده سپس قیمت معادل آن به تومان را ارائه می‌نماییم.
أ. اگر اگر مکلّف با چیز حلالی روزه اش را باطل کند، باید یک بنده آزاد کند یا دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مُد که تقریباً ده سیر است طعام؛ یعنی گندم یا جو و مانند اینها بدهد و چنان چه اینها برایش ممکن نباشد هر چند مدّ که می‌تواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد باید استغفار کند، اگر چه مثلًا یک مرتبه بگوید «استغفر اللَّه» و احتیاط واجب در فرض اخیر آن است که هر وقت بتواند، کفاره را بدهد^[۸۴].
ب. اما اگر با چیز حرامی روزه خود را باطل کند، چه آن چیز اصلًا حرام باشد؛ مثل شراب و زنا، یا به جهتی حرام شده باشد؛ مثل نزدیکی کردن با عیال خود در حال حیض، بنابر احتیاط، کفارهٔ جمع بر او واجب می‌شود^[۸۵]؛ یعنی باید یک بنده آزاد کند و دو ماه روزه بگیرد^[۸۶]و شصت فقیر را سیر کند، یا به هر کدام آنها یک مد که تقریباً ده سیر است گندم یا جو یا نان و مانند اینها بدهد. و چنان چه هر سه برایش ممکن نباشد، هر کدام آنها که ممکن است باید انجام دهد^[۸۷].
ج. امّا کسی که روزهٔ قضای ماه مبارک رمضان را در بعد از ظهر باطل کند، کفاره اش این است که ده فقیر را سیر کند و اگر نمی‌تواند بنابر احتیاط سه روز روزهٔ پی در پی بگیرد^[۸۸].
اگر مکلف از میان این کفارات (در فرض اول).، سیر کردن فقیر را انتخاب نماید بابت هر نفر، یک مدّ طعام باید بپردازد، اما پول جزو اقسام کفارات نیست، ولی می‌تواند پول را به فقیر بدهد تا از جانب او خوراک بخرد بعد خودش به عنوان کفاره نیّت کند، امّا تعیین قیمت خوراک کفاره، بستگی به نوع انتخاب خوراک دارد که گندم باشد یا برنج یا سایر خوراک‌ها.
با توجه به این که یک مدّ تقریباً معادل سه چهارم کیلو است بنابر این اگر مکلف خواست برنج بدهد پس برای شصت فقیر ۴۵ کیلو باید برنج بپردازد که اگر قیمت برنج مثلاً ۲۰۰۰ تومان باشد مجموعاً ۹۰۰۰۰ تومان بابت کفارهٔ یک روز باید بپردازد، امّا اگر بخواهد گندم بدهد پس برای شصت فقیر باید ۴۵ کیلو گندم بپردازد که اگر قیمت گندم مثلاً ۵۰۰ تومان باشد مجموعاً ۲۲۵۰۰ تومان بابت کفارهٔ یک روز باید بپردازد.
همین طور هر جنسی را که انتخاب می‌کند بر اساس همان قیمت محاسبه می‌نماید.
محاسبه کفاره افطار عمدی، توسط دفتر آیت الله مهدی هادوی تهرانی:
برای اطعام هر فقیر باید یک «مدّ» طعام به او داد. هر مد تقریباً برابر ۷۵۰ گرم می‌باشد. پس حداقل مبلغ کفاره برای یک روز روزه معادل می‌شود با: قیمت طعام × ۷۵/۰ ×۶۰
در ایران که اکنون قیمت هر کیلو گرم گندم حداقل ۵۰۰ تومان است باید این مبلغ را در نظر گرفت. پس کفاره افطار یک ماه رمضان سی روزه برابر است با : ۳۰×۵۰۰×۷۵/۰×۶۰
و در نتیجه کفاره مثلاً ۸ سال افطار عمدی برابر است با (تومان). ۰۰۰/۴۰۰/۵ = ۸×۳۰×۵۰۰×۷۵/۰ ×۶۰

روزه‌های حرام از نگاه شیعه

روزه‌های حرام از نگاه شیعه عبارت اند از:
«اول» روزه عید فطر و عید قربان
«دوم» روزه ایّام تشریق و آن یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است برای کسی که در مِنا باشد چه برای اعمال حج چه غیر آن بنا بر اقوی.
«سوم» روزه یوم الشک به قصد رمضان و (اما). به نیّت آخر شعبان مانعی ندارد^[۸۹].
«چهارم» روزه وفاء نذر معصیت؛ مثل آن که نذر کرده باشد که اگر متمکن شود از فلان حرام یا ترک فلان واجب، روزه بگیرد. یا به قصد شکر برای آن که فلان معصیت را مرتکب شده روزه بگیرد که حرام است به خلاف آن که روزه بگیرد به شکرانه آن که ممنوع از فلان معصیت شود که مانعی ندارد^[۹۰].
«پنجم» روزه صمت که نیّت کند امساک از تکلّم را در تمام روز یا آن که نیّت کند امساک از مفطرات و امساک از تکلّم را با هم به خلاف آن که امساک کند از کلام بدون آن که جزء نیّت نماید هر چند بنا گذارد بر سکوت در روزه بدون آن که امساک از آن را در نیّت داخل کند.
«ششم» روزه وصال و آن امساک از مفطرات یک روز و یک شب تا سحر یا امساک دو روز و یک شب متّصل با قصد آن که امساک شب هم، جزء روزه باشد. بلی، اگر بدون قصد امساک، شب افطار را تأخیر بیندازد تا سحر مانعی ندارد هر چند خلاف احتیاط است.
«هفتم» روزه غیر واجب برای زن اگر مزاحم حق زوج باشد و احوط ترک آن است بدون اذن زوج هر چند مزاحم حق او نباشد، بلکه با نهی او احتیاط به ترک، ترک نشود.
«هشتم» روزه غیر واجب برای مملوک اگر مزاحم حق مولی باشد و احوط ترک آن است بدون اذن مولی هر چند مزاحم حق او نباشد بلکه با نهی او احتیاط ترک نشود.
«نهم» روزه غیر واجب برای فرزند در صورتی که موجب اذیت والدین باشد.
«دهم» روزه مریض و روزه کسی که مضرّ به او باشد.
«یازدهم» روزه مسافر مگر در صوری که استثناء شده و گذشت.
«دوازدهم» روزه تمام عمر حتی عیدین بنا بر آن چه در خبر وارد است و الّا محتمل است که حرمت آن به سبب اشتمال بر روزه عیدین باشد و بنا بر این گزینهٔ مستقلی نیست.

روزه‌های حرام از نگاه اهل سنت

روزه‌های حرام از نظر مذاهب فقهی حنفی، شافعی و مالکی، به شرح ذیل است:
الف. روزه‌های حرام از نظر حنفی عبارت اند از:
روزه در روز قربانی: اگر کسی در روز قربانی نذر کند که روزه بگیرد، چنین نذری به خاطر این که روزه در این روز حرام و معصیت بوده، صحیح نیست^[۹۱].
روز گرفتن در روز عید فطر، عید اضحی (قربان). و سه روز بعد از عید اضحی مکروه تحریمی است، مگر در حج^[۹۲]
روزه در ایام تشریق، (روزه‌های یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ماه ذی حجه). مکروه تحریمی است^[۹۳]
البته حنفی‌ها در بیشتر موارد تعبیر به “مکروه تحریمی” می‌نمایند نه تعبیر به حرمت. و مکروه تحریمی به معنای نزدیک به حرام است^[۹۴]
ب. روزه‌های حرام از نظر شافعی عبارت اند از: اگر از ماه شعبان سی روز هم گذشته باشد، تا رؤیت هلال ماه رمضان نشود، روزه گرفتن حرام است^[۹۵]
روزه در روز عید فطر و عید اضحی (عید قربان). و سه روز بعد از عید اضحی هم در حج و هم در غیر حج حرام است^[۹۶]
یک یا دو روز قبل از ماه رمضان روزه گرفتن حرام است^[۹۷]
روزه گرفتن در نیمه دوم از ماه شعبان اگر به قبل از این نیمه متصل نکند و سببی مثل نذر یا عادت، که روزه را در پی داشته باشد، نباشد، حرام است^[۹۸]
در صورتی که افراد مریض و پیر و مسافر در اثر گرفتن روزه بترسند که به هلاکت نفس یا تلف عضوی از بدن بیفتند، روزه بر آنها حرام است^[۹۹]
روزه مستحبی زن بدون اذن شوهر اگر منافات با حقی از حقوق او داشته باشد، به خاطر فرمانبرداری از شوهر، حرام است^[۱۰۰].
ج. روزه‌های حرام از نظر مالکی عبارت اند از: اگر از ماه شعبان سی روز هم گذشته باشد، تا رؤیت هلال ماه رمضان نشود، روزه گرفتن حرام است^[۱۰۱]
روزه مستحبی زن بدون اذن شوهر اگر منافات با حقی از حقوق او داشته باشد، به خاطر فرمانبرداری از شوهر، حرام است^[۱۰۲].
روزه در روز عید فطر و عید اضحی حرام است^[۱۰۳].
روزه گرفتن در روزهای یازدهم و دوازدهم از ماه ذی حجه که بعد از عید أضحی ( عید قربان). می‌باشد، حرام است، مگر در حج تمتع^[۱۰۴]
روزی که شک می‌شود آیا آن روز از ماه رمضان است یا خیر، (یعنی بعد از ماه شعبان). روزه گرفتن در این روز حرام است^[۱۰۵].

جانشینی روزه‌های مستحبی از روزه‌های واجب

در مورد جایگزین شدن روزه‌های مستحبی از روزه‌های قضای ماه رمضان، بدیهی است که این روزه هنگامی جایگزین روزه قضای رمضان می‌شود که نیت شخص روزه دار، نیت قضای رمضان باشد و الاّ اگر روزه مستحبی نیت کند، نه تنها جایگزین قضای رمضان نمی‌شود، بلکه اساساً تا زمانی که انسان قضای روزه واجب بر ذمه اش باشد، نمی‌تواند روزه مستحبی بگیرد، بر خلاف نماز که با داشتن نماز قضا، می‌تواند نماز مستحبی بخواند^[۱۰۶].

روزه‌های مکروه‏

روزه‌های مکروه به این شرح اند:
«اول» روزه روز عاشورا. «دوم» روزه روز عرفه برای کسی که بترسد که روزه، باعث ضعف او شود از دعایی که افضل از روزه است و هم چنین مکروه است^[۱۰۷] روزه آن اگر شک در هلال ذی حجه داشته باشد که مبادا در واقع آن روز عید قربان باشد. «سوم» روزه میهمان بدون اذن میزبان، بلکه با نهی او احوط ترک است بلکه بدون اذن نیز احوط ترک است. «چهارم» روزه فرزند بدون اذن پدر بلکه احوط ترک آن است خصوصاً با نهی او بلکه اگر روزه باعث اذیت پدر باشد حرام است و ظاهر آن است که روزه پسرِ پسر نیز به حکم روزه پسر است. و بهتر مراعات اذن مادر است و اگر باعث اذیت او باشد حرام است.

استحباب روزه در روز دوشنبه و پنج شنبه

در روایات بسیاری آمده است که آخرِ روز دوشنبه و پنج شنبه، اعمال انسان بر پیامبر اکرم (ص). و امامان (ع). عرضه می‌گردد؛ لذا مناسب است که لحظه‌های آخر این دو روز، به حساب رسی کارها سپری گردد و توأم با استغفار باشد. سیره پیامبر (ص). این بود که روزهای دوشنبه و پنج شنبه روزه می‌گرفت. به آن حضرت گفته شد این کار برای چیست؟ فرمود: زیرا اعمال در روز دوشنبه و پنجشنبه به آسمان بالا می‌رود و دوست دارم که عمل من در حالی که روزه‌دار باشم بالا رود^[۱۰۸].

پا نویس