نمایش مبدأ برای جايگاه مفهوم قرآنی تذکر در رسانۀ دينی

<div class="head1">جايگاه مفهوم قرآنی تذکر در رسانۀ دينی</div>
==جايگاه مفهوم قرآنی تذکر در رسانۀ دينی==

نویسنده : اسلامی،امین

==چکیده ==

‫در این مقاله، مفهوم «تذکر» که به عنوان یکی از اصول تبلیغی قرآن شناخته میشود، بهمثابه یکی از اصول تبلیغی رسانۀ دینی در جامعۀ اسالمی در نظر گرفته شده و مورد‬ ‫بررسی قرار گرفته است، به همین دلیل ضرورت بحث در مورد دین و رسانه آشکار ‫میشود. هدف این مقاله بیان این مطلب است که رسانۀ دینی که بر اساس تعالیم ‫قرآنی و سیرۀ پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) در جامعۀ اسالمی فعالیت میکند، باید ‫ویژگی «مذکِّر» بودن را داشته باشد و یادآوریکننده باشد.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

 ‫در این مقاله «ذاکر» و «مذکِّر» بودن ویژگی اصلی رسانه دانسته شده، و ‫«هدایت»، هدف نهایی رسانههای جمعی دینی. به این ترتیب، هنجارهای رسانۀ ‫جمعی دینی، بر اساس مفهوم تذکر استخراج شده که در نهایت، ماهیت رسانۀ دینی با ‫رعایت چنین هنجارهایی میتواند به جای «غفلت»، «تذکر» قرار گیرد.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

 ‫این مقاله در پی آن است تا تذکر دادن بر اساس روشهای قرآن را به عنوان ‫یکی از هنجارهای رسانه دینی در جامعۀ اسالمی تعریف کند. به این ترتیب، به بحث ‫نظریۀ هنجاری رسانهها پرداخته و برای استخراج هنجارهای «رسانۀ ذِکری» از قرآن ‫کریم تالش میکند. ‬‬‬‬‬‬‬‬

سؤال اصلی این تحقیق، شناسایی بایدهای رسانه دینی، بر اساس ‫مفهوم قرآنی تذکر است؛ زیرا روش رسیدن به رسانه ذکری در این مقاله، معرفی ‫بایدهای رسانه ذکری بیان شده است. برای رسیدن به این بایدها نیز، ابتدا تذکرات ‫قرآن بررسی شده و سپس، در ده مقوله دستهبندی شدهاند، در مرحله بعد، روشی که ‫در هریک از مقوالت برای تذکر دادن استفاده شده بود، استخراج شده و نمودار ‫«بایدهای رسانۀ دینی، بر اساس مفهوم قرآنی تذکر» به دست آمده است.      ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

کلمات کلیدی :

‫قرآن، تذکر، رسانۀ دینی، نظریۀ هنجاری، دین و رسانه‬ ‫دين‌ و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347، صص99-127‌‬‬‬‌‬‬‬‬‬‬

‫ديني‌1‬ ‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ‬‬‬‬‬‬‬

‫امـين اسـالمي‪ ‬‬‬‬‬‬‬‬

‫==چـکيده‬==‬‬

‫در این مقاله، مفهوم «تذکر» که‌ به عنوان یکی از اصول تبلیغی قرآن شناخته میشود،‬ ‫به مثابه یـکی از‌ اصول تبلیغی رسانۀ دینی‌ در‌ جامعۀ اسالمی در نظر گرفته شده و مورد‬ ‫بررسی قرار گـرفته است، به همین دلیـل ضـرورت بحث در مورد دین و رسانه آشکار  ‫میشود. هدف این مقاله بیان این مطلب است که رسانۀ‌ دینی که بر اساس تعالیم ‫قرآنی و سیرۀ پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) در جامعۀ اسالمی فعالیت میکند، باید‬ ‫ویـژگی «مذکِّر» بودن را داشته باشد و یادآوریکننده باشد. ‫در این مقاله «ذاکر» و «مذکِّر» بودن‌ ویژگی‌ اصلی رسانه دانسته شده، و‬ ‫«هدایت»، هدف نهایی رسانههای جمعی دینی. به این ترتیب، هنجارهای رسانۀ‬ ‫جمعی دینی، بر اسـاس مـفهوم تذکر استخراج شده که در نهایت، ماهیت رسانۀ دینی‌ با‬‌ ‫رعایت چنین هنجارهایی میتواند به جای «غفلت»، «تذکر» قرار گیرد. ‬ ‫این مقاله در پی آن است تا تذکر دادن بر اساس روشهای قرآن را به عنوان‬ ‫یـکی از هـنجارهای‌ رسانه‌ دینی در جامعۀ اسالمی تعریف کند. به این ترتیب، به بحث‬ ‫نظریۀ هنجاری رسانهها پرداخته و برای استخراج هنجارهای «رسانۀ ذِکری» از قرآن‬ ‫کریم تالش میکند. سؤال اصلی این تحقیق‌، شـناسایی‌ بـایدهای‌ رسانه دینی، بر اساس‫مفهوم‌ قرآنی‌ تذکر‌ است؛ زیرا روش رسیدن به رسانه ذکری در این مقاله، معرفی ‫بایدهای رسانه ذکری بیان شده است. برای رسیدن به این‌ بایدها‌ نیز‌، ابـتدا تـذکرات ‫قـرآن بررسی شده و سپس، در ده‌ مـقوله‌ دسـتهبندی شـدهاند، در مرحله بعد، روشی که ‫در هریک از مقوالت برای تذکر دادن استفاده شده بود، استخراج شده‌ و نمودار ‫«بایدهای‌ رسانۀ دینی، بر اساس مفهوم قـرآنی تـذکر» بـه دست آمده‌ است.      ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫واژگان کليدي‬‬‬‬‬‬‬

‫قرآن، تذکر، رسـانۀ دیـنی، نظریۀ هنجاری، دین و رسانه‬‬‬‬‬‬‬

‫‪ ‬دانشجوی کارشناسی ارشد رشته معارف‌ اسالمی‌ و فرهنگ‌ و ارتباطات دانشگاه امام صادق(ع) ‬‬‬‬‬‬‬

‫‪amin.es123@gmail.com ‬‬‬‬‬‬‬‬

==‫مـقدمه==‬‬‬‬‬‬‬

‫قرآن کریم‌ برای‌ تبلیغ‌، اصول گوناگونی معرفی میکند که یـکی از آنها اصل «تذکر»‬‬‬‬‬‬‬

‫است‌؛ این‌ اصل‌، روشهایی دارد که در این مقاله به آنها اشاره خواهد شد. از سوی‬‬‬‬‬‬‬

‫دیگر‌، انـسان‌ وجـوه‌ مـختلف و متنوعی دارد و این چندوجهی بودن انسان باعث میشود‬‬‬‬‬‬‬

‫دائماً در معرض غفلت و فـراموشی‌ قـرار‌ گیرد. این غفلت و فراموشی در بعضی مواقع‬‬‬‬‬‬‬

‫تا جایی پیش میرود که انسان‌ ضروریترین‌ چیزهایی‌ را که در مـسیر زنـدگی و تـکامل‬ ‫خود به آنها نیازمند است، از یاد‌ میبرد‌ و در نتیجه، از رشد و تکامل باز مـیایستد. در ‬‬‬‬

‫ایـن مـیان، وظیفۀ کسی که‌ میخواهد‌ کار‌ تبلیغی انجام دهد، این است که با تذکر، او را‬‬‬‬‬‬‬

‫مـتنبه سـازد و بـه سیر او‌ در‌ جهت کمال کمک کند.‬‬‬‬‬‬‬

‫اهمیت کار تبلیغ بهحدی است که در‌ درجۀ‌ اول‌، مسئولیت آن از طـرف خـداوند بر‬‬‬‬‬‬‬

‫دوش انبیاء و اولیاء(ع) و سپس، بر دوش علماى ربّانى گذاشته‌ شده‌ است‌. «هدف تبلیغ‬‬‬‬‬‬‬

‫در مـکتب انـبیاء(ع) نـجات مردم از طاغوتها، هواهاى نفسانى، جهل‌، تفرقه‌، شرك،‬‬‬‬‬‬‬

‫دعوت به خدا و قانون آسمانى است. هـدف، نـشر قانون خدا و مبارزه با ظلم است‌،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫دعوت به عدالت و تقواست. اتمام حجت و ارشـاد و امـر بـه معروف و نهى از‌ منکر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫است» (قرائتی، 1372، ص4).‬‬‬‬‬‬‬

‫اما در عصر‌ حاضر‌ که‌ عصر ارتباطات و اطالعات است و رسانه در آنـ‌ جـایگاه‬‬‬‌‬‬‬‬

‫واالیی دارد، این مسئولیت متوجه رسانه هم میشود و رسانه، در جامعۀ اسالمی، در‬‬‬‌‬‬‬‬

‫راستای‌ تـبلیغ انـبیاء، اولیـاء و علمای ربانی‌، وظیفۀ‌ تبلیغ دین‌ را‌ بر‌ عهده دارد. اینجاست‬‬‬‬‬‬‬

‫که بحث رسانۀ‌ دینی‌ و نحوه و امکان حـضور دیـن در رسـانه مهم میشود و مورد توجه‬‬‬‬‬‬‬

‫قرار میگیرد‌. در‌ مورد نحوه و امکان حضور دین در‌ رسـانه، نـظریات و بحثهای‬‬‬‬‬‬‬

‫فراوانی‌ وجود‌ دارد که طیف «رد کامل‌» حضور‌ دین در رسانه تا «پذیرش کامل و بیقید‬‬‬‬‬‬‬

‫و شرط» امکان حـضور دیـن در‌ رسانه‌ را شامل میشود (هوور، 1372‌، ص42‌).‬‬‬‌‬‬‬‬

‫هنجارهای رسانه، بایدها‌ و نبایدهایی‌ است که بیان مـیکند‌ اگـر‌ قرار باشد‬‬‬‬‬‬‬

‫ارزشهای اجتماعی یا دینی رعـایت شـود یـا تحقق یابد، رسانهها باید چگونه‌ عمل‌ کـنند‬‬‬‬‬‬‬

‫و مـاهیت این ارزشهای اجتماعی‌ یا‌ دینی کداماند‌. نظریههایی‌ که‌ این بایدها و نبایدها‬‬‬‬‬‬‬

‫را‌ مشخص مـیکنند، بـه «نظریههای هنجاری» معروفاند. این نـظریهها از اهـمیت ویژهای‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 102) 

________________________________________

‫جـايگاه مـفهوم قـرآني تذکر‌ در‌ رسانۀ ديني 717‬‬‬‬‬‬‬

‫برخودارند؛ زیرا‌ در‌ شـکلگیری‌ نـهاد‌ رسانه‌ نقش اساسی ایفا‌ نموده‌ و تأثیر زیادی بر‬‬‬‬‬‬‬

‫انتظارات مخاطبان و تعاملکنندگان رسـانهها و سـایر سازمانهای اجتماعی میگذارد‬‬‬‬‬‬‬

‫(ترکاشوند، 1372، ص21).‬‬‬‬‬‬‬

‫با‌ تـوجه‌ به‌ اینکه وظیفه تـبلیغ دیـن از طرف خداوند‌ بر‌ عهده‌ پیـامبر‌(ص) گـذاشته‬‬‬‌‬‬‬‬

‫شده‌ و قرآن کریم نیز نازل شده است تا پیامبر(ص) بهوسیلۀ آن به امر تـبلیغ دیـن‬‬‬‬‬‬‬

‫بپردازد، روشهایی که قرآن بـرای تـبلیغ دیـن استفاده کرده اسـت، مـهم میشوند؛ زیرا‬‬‬‌‬‬‬‬

‫اصول کـلی را مـشخص میکنند و میتوانند منبعی برای استخراج هنجارهای رسانۀ دینی‬‬‬‬‬‬‬

‫در زمینه تبلیغ قرار گیرند؛ بنابراین، رسـانۀ دیـنی نیز در صدد تبلیغ دین است و هـمانطور‬‬‬‬‬‬‬

‫کـه بیان شـد‌، ایـن‌ وظـیفه در عصر حاضر بر عـهدۀ رسانه نیز قرار دارد. پس میتوان‬‬‬‬‬‬‬

‫هنجارهای حاکم بر تبلیغ دینی در رسانه را از قرآن استخراج کرد.‬‬‬‬‬‬‬

‫یکی از نـامهای قـرآن‌ «ذکر‌» است به این معنی کـه قـرآن «تـذکردهنده» و‬‬‬‬‬‬‬

‫«یـادآوریکننده» اسـت: «إِن هو إِال ذكر لِلعالَمي» (ص:33)1. عـالوه بـر این، قرآن برای‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ٌْ‌ َْ َ‬ ‫ْ َُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫تبلیغ‌ دین‌، اصول و روشهای گوناگونی دارد که یکی از آنها اصل تذکر است‬‬‬‬‬‬‬

‫(شریفی، 3372) و نـباید ایـن دو را بـا هم خلط کرد، به این معنی‌ کـه‌ قـرآن از جـهتی ذکـر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫اسـت‌ و تـذکردهنده و یادآوریکننده، و از جهت دیگر، برای تبلیغ، اصولی دارد که یکی‬‬‬‬‬‬‬

‫از آنها اصل تذکر است.‬‬‬‬‬‬‬

‫قرآن برای تبلیغ با استفاده از اصل تذکر، از روشهای گوناگونی استفاده میکند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫این روشها باید مـنبعی برای استخراج هنجارهای رسانۀ دینی باشند که رسانۀ دینی با‬‬‬‬‬‬‬

‫تبعیت از آنها بتواند به هرچه بهتر شدن حضور دین در رسانه و تبلیغ آن کمک کند‌. با‬‬‬‌‬‬‬‬

‫استخراج این‌ هنجارها و تبعیت از آنها تـوسط رسـانه، میتوان یک قدم به تحقق رسانۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫دینی نزدیکتر شد. البته توجه‌ به این نکته ضروری است که قرآن عالوه بر اصل تذکر‌،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫از‌ اصول دیگری نیز استفاده میکند و روشهای دیـگری نـیز دارد؛ بنابراین، مقالۀ حاضر‬‬‬‬‬‬‬

‫قصد ندارد کارکرد رسانۀ دینی ‌‌را‌ در کارکرد تذکر خالصه کند بلکه کارکرد تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫بهعنوان یکی از اصول تبلیغی‌، بررسی‌ شده‌ است.‬‬‬‬‬‬‬

‫در جـامعۀ اسـالمی، رسانۀ دینی در امتداد خطی قـرار دارد کـه ابتدای آن‌ انبیا و اولیا‬‬‬‬‬‬‬

‫و در ادامۀ آن، علمای ربانی قرار دارند و باید کار تبلیغ‌ دین را انجام دهد‌. یکی‌ از‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 103) 

________________________________________

‫217‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫راههایی که مـیتوان بـا آن بهسوی ایجاد رسانه دیـنی حـرکت کرد، این است که هنجارها‬‬‬‬‬‬‬

‫و‌ بایدها و نبایدهای این رسانه، از منابع و متون دینی و بهویژه قرآن استخراج شده و‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانه ملزم به رعایت آنها شود و ازآنجاکه یکی از اصول تبلیغی قرآن، تذکر است،‬‬‬‬‬‬‬

‫رسـانه دیـنی نیز‌ باید‌ همانند قرآن تذکردهنده باشد. به این ترتیب، جامعۀ اسالمی باید‬‬‬‬‬‬‬

‫دارای «رسانۀ ذکری» یعنی رسانۀ تذکردهنده باشد. «رسانۀ ذکری»، نوعی «رسانۀ دینی»‬‬‬‬‬‬‬

‫است که در آن تذکر دادن و یادآوری‌ کردن‌ بهعنوان روشـی در نـظر گرفته مـیشود که با‬‬‬‬‬‬‬

‫آن میتوان به هدف «هدایت» که هدف غایی رسانۀ دینی است، رسید.‬‬‬‬‬‬‬

‫«دین رسانهای همان مـضامین و آموزههای انحصاری دینی است‌ که‌ از رسانه صرفاً‬‬‬‬‬‬‬

‫بهمنزلۀ ابزار انتقال ایـن مـعانی بـهره میگیرد؛ حال آنکه رسانه دینی بهرهگیری از رسانهها‬‬‬‬‬‬‬

‫در جهت تحقق اهداف و غایات و آرمانهای دینی است، نه لزوما آمـوزهها ‌ ‌و بـاورهای‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ً‬‬‬‬‬‬‬

‫انحصاری‌ دینی» (حسینی، 1372، ص342).‬‬‬‌‬‬‬‬

‫در‌ جمهوری‌ اسالمی ایران، بهعنوان جامعهای اسالمی، رسانهها در تحقق‬‬‬‬‬‬‬

‫ارزشهای اسـالمی نـقش اسـاسی ایفا میکنند، به این دلیل که اوالً قرار است‌ دین‌ در‬‬‬‌‬‬‬‬

‫سطح هدف با رسانه تعامل کـند؛ یعنی رسانه‌ در‌ جامعۀ اسالمی، باید رسانۀ دینی باشد و‬‬‬‬‬‬‬

‫اهداف دین را دنبال کند و ثـانیا بعضی رسانهها در جمهوری اسـالمی ایـران‌ دولتی‌ هستند‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ً‬‬‬‬‬‬‬

‫و از پوشش گستردهای برخوردارند، به همین دلیل، اثرگذاری‌ زیادی دارند. طریقۀ عمل‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانهها و الگویی که بایدها و نبایدهای رسانه را بیان میکند، راه رسیدن به اهداف‬‬‬‬‬‬‬

‫حکومت‌ اسالمی‌ را‌ هموار میکند.‬‬‬‬‬‬‬

‫از طرف دیگر، هـدف این مقاله، وارد کردن‌ مفهوم‌ «تذکر» در ادبیات ارتباطات‬‬‬‬‬‬‬

‫دینی است. بسیاری از احکام اجتماعی دین در بعد ارتباطی، بر پایۀ‌ این‌ مفهوم‌ قرار‬‬‬‬‬‬‬

‫میگیرد؛ برای مثال، یکی از احکام اجتماعی اسالم، مسئلۀ امر به‌ مـعروف‌ و نـهی‌ از منکر‬‬‬‬‬‬‬

‫است، مؤمنان وظیفه دارند یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر‌ کنند‌. یعنی‌ امر به‬‬‬‬‬‬‬

‫معروف و نهی از منکر، باید در ارتباطات دینی در جامعه اسالمی جریان‌ داشته‌ باشد.‬‬‬‬‬‬‬

‫این مقاله بیان مـیکند کـه مسئله امر به معروف و نهی از‌ منکر‌، نوعی‌ از تذکر دادن‬‬‬‬‬‬‬

‫مؤمنان به یکدیگر است.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 104) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ‌ ديني‌ 417‬‬‬‬‬‬‬

‫با توجه به توضیحات باال، این مقاله به دنبال پاسـخ ایـن‌ سؤال‌ است‌ که بایدهای‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانۀ دینی بر اساس مفهوم قرآنی تذکر چه میباشند؟ برای رسیدن به پاسخ این‌ سؤال‌،‬‬‬‬‬‬‬

‫ابتدا همۀ تذکرات قرآن بر اساس جستجوی واژۀ «ذکر» در قرآن‌ استخراج‌ شـده‌ و پس از‬‬‬‬‬‬‬

‫بـررسی، در ده مـقوله تقسیمبندی شدند. در مرحلۀ بعد، روشـی کـه هـریک از‌ تذکرات‬‬‬‌‬‬‬‬

‫قرآن‌ برای تذکر دادن استفاده کرده بود، شناسایی شده و بهعنوان یکی از روشهای‬‬‬‌‬‬‬‬

‫اصل‌ تذکر در قرآن، معرفی شد که در نهایت، مجموع ایـن روشـها، نـمودار «بایدهای‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانۀ دینی بر‌ اساس‌ مفهوم قرآنی تـذکر» را تـشکیل داد که در ادامه خواهد آمد.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫7. مباني‌ نظري دين و رسانه‬‬‬‬‬‬‬

‫دین در لغت دارای‌ معانی‌ گوناگون‌ است؛ مانند جزا، طاعت، حساب، عادت، اسـتعمال‌،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫حـکم، قـهر، قضا و داوری. اما دین در اصطالح، به تعبیر راغب استعاره از‌ شریعت‌ اسـت‬‬‬‬‬‬‬

‫(راغب اصفهانی، 1242ق، ص332‌) و «آن‌ قراردادهای الهی‌ است‌ که‌ صاحبان خرد را‬‬‬‬‬‬‬

‫به پذیرش احکامی‌ میخواند‌ که به پیامبر(ص) ابالغ شـده و نـزد پیـامبر(ص) است. این‬‬‬‬‬‬‬

‫قراردادها مجموعۀ قوانین‌ الهی‌ و آسمانی است که خردمندان را بـه‌ اراده و اخـتیار آنان به‬‬‬‌‬‬‬‬

‫انجام‌ دادن کردارهای نیک بر میانگیزد‌ و صالح‌ حال و مال آنان، یعنی سعادت این‬‬‬‬‬‬‬

‫جهانی و رسـتگاری آن جـهانی آنـان را فراهم‌ میآورد‌. احکام دینی یا قراردادهای الهی‌ از‬‬‬‌‬‬‬‬

‫طریق‌ وحی به پیامبر‌(ص) و از‌ طـریق پیـامبر(ص) بـه مردم‌ ابالغ‌ میشود. این معنای عامِ‬‬‬‬‬‬‬

‫دین است که بر تمام قوانین الهی و آسـمانی کـه بـهوسیلۀ‌ پیامبران‌ به مردم ابالغ شده،‬‬‬‬‬‬‬

‫اطالق‌ میگردد‌» (دادبه، مدخل‌ دین‌، 3372‌، ص121).‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانه نیز‌ معانی مـختلفی دارد؛ از جـمله، «وسیلۀ رساندن»، که اسم آلت از مصدر‬‬‬‬‬‬‬

‫«رسانیدن» است. «در‌ اصطالح‌ علوم ارتباطات، مقصود از رسانه وسـیلۀ‌ رسـانیدن‌ پیـام‌ از‬‬‬‌‬‬‬‬

‫پیامدهنده‌ به پیامگیرنده است‌» (دانایی‌، 3372، ص12). «رسانه وسیلهای است برای‬‬‬‬‬‬‬

‫انتقال پیام، از پیامدهنده به مـخاطب یـا مخاطبان. «‪( »media‬رسانه‌)، جمع‌ «‪»medium  ‬‬‬‬‬‬‬‬

‫است و در جامعهشناسی ارتباطجمعی با ترکیب‌ «‪( »mass media‬وسائل‌ ارتباطجمعی‌) ‬‬‬‬‬‬‬

‫به کار مـیرود و بـه مـجموعۀ وسایل غیرشخصی اطالق میشود که انتقال پیام سمعی،‬‬‬‬‬‬‬

‫بصری و یا هر دو را بهسوی مردمی بسیار و در مـناطق دوردسـت موجب میشوند‌.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 105) 

________________________________________

‫317‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫شاخص‬‬‬‬‬‬‬

‫این وسایل، ارتباط آنـان بـا جـمع است. بهاینترتیب، رسانههای همگانی، وسایل و‬‬‬‬‬‬‬

‫ابزاری هستند‌ که‌ بین جمع و جمع یا فرد و جمع ایـجاد ارتـباط مـیکنند» (ساروخانی،‬‬‬‬‬‬‬

‫1372، ص314).‬‬‬‬‬‬‬

‫برای رسانه و دین شباهتهایی بر شمرده شده است؛ دنیس مککوایل نـهاد‬‬‬‬‬‬‬

‫رسـانهای را عامل تولید‌، بازتولید‌ و توزیع معرفت از طریق مجموعهای از نمادها میداند‬‬‬‬‬‬‬

‫(15.‪ .)Mc.quail, 1987, p‬دین نیز عالوه بر منشأ قدسی کـه دارد، نـهادی اجتماعی است ‬‬‬‬‬‬‬

‫که‌ با تولید، بازتولید و توزیع معرفت‌ سروکار‌ دارد (شاهمحمدی، 1372، ص172). دین‬‬‬‬‬‬‬

‫و رسـانه در جـهانشمولی با یکدیگر اشتراك دارند و ماهیت هر دو سـاحتِ جـهانشمول،‬‬‬‬‬‬‬

‫بـر مدار ارسال پیام و ارتباط‌ با‌ مخاطبان مـیچرخد. دالیـلی چون‌ اصالت‌ انسان یا‬‬‬‬‬‬‬

‫اومانیسم، سکوالریسم، سودمحوری، تجربهگرایی، لذتگرایی، کجفهمی و... در فرایند‬‬‬‬‬‬‬

‫کار رسـانهای، سـبب شکلگیری نوعی نگاه حداقلی بـه دیـن میشود؛ بـهطوری کـه دیـن‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانهای را بهصورت کاریکاتوری از دین حقیقی‌ و مـوجود‌ در جـهان خارج نشان‬‬‬‬‬‬‬

‫میدهد (محمدی، 1372، ص232).‬‬‬‬‬‬‬

‫سه گروه از نظریهها در طیفی از رد کاملِ امکان رابطۀ بـین دیـن و رسانه تا پذیرش‬‬‬‬‬‬‬

‫کامل انتقال مـفاهیم دینی از‌ رسانههای‌ نوین قـرار‌ مـیگیرند. نظریۀ موافق با استفاده دیـن‬‬‬‬‬‬‬

‫از رسـانه برای تبلیغ دینی، به نظریات ابزارگرایانه مشهور هستند و نظریات‌ مخالف به‬‬‬‬‬‬‬

‫نظریات ذاتـگرایانه. در مـیان این دو، نظریات تعاملگرایانه مطرح‌ مـیشوند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫رویـکرد ابـزارگرا بیان میکند کـه فـناوری صرفاً اختراع انسان اسـت و بـهمثابه ابزاری‬‬‬‬‬‬‬

‫خنثی عمل میکند. در مقابلِ ‌‌دیدگاه‌ ابزارگرا، «مهمترین مخالفتها از طرف کسانی‬‬‬‬‬‬‬

‫انجام شده اسـت کـه برای رسانه جایگاه‌ و خاستگاهی‌ قائل‌ بـودند و مـیگفتند که ایـن‬‬‬‬‬‬‬

‫خـاستگاه ذاتـی رسانه است. پس رسانه بـا چنین خاستگاهی نمیتواند با‌ دین کنار بیاید»‬‬‬‬‬‬‬

‫(باهنر، 3372، ص24) و در نهایت، تعاملگرایان قائل به تعامل‌ بین دیـن و رسـانه‬‬‬‬‬‬‬

‫بهعنوان‌ دو‌ نهاد اجتماعی مهم هستند و صـرفاً نـگاه ابـزاری بـه رسـانه ندارند.‬‬‬‬‬‬‬

‫در ادامه، نـمودار 1 مـبانی نظری دین و رسانه را بیان میکند:‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 106) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 117‬‬‬‌‬‬‬‬

‫نمودار 7. مباني نظري دين و رسانه‬‬‬‬‬‬‬

‫2. تـذکر و تـبليغ اسـالمي‬‬‬‬‬‬‬

‫شاید اساسیترین سازوکار گسترش و ترویج اسالم را بـتوان در واژهـهای «دعـوت» و‬‬‬‬‬‬‬

‫«تـبلیغ» خـالصه نـمود. همچنین، باید توجه نمود که تبلیغ اسالمی اگر‌ چه‌ در اصول و‬‬‬‬‬‬‬

‫مبانیاش، که الهامگرفته از منابع اصیل دین است؛ طی سدههای متمادی ثابت بوده‬‬‬‬‬‬‬

‫است، اما روش و ابزار آن، قابلیت تـغییر و تحول دارد. در واقع، روشها و ابزار تبلیغ‌،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫در هر عصری، باید متناسب با ظرفیتهای ارتباطی آن عصر، رشد و تحول یابد. این‬‬‬‬‬‬‬

‫مسئله زمانی اهمیت مییابد که بدانیم عصر حاضر، عصر ارتباطات و اطالعات است.‬‬‬‬‬‬‬

‫لذا اهـمیت‌ ایـن‌ بهروزرسانی در حوزۀ تبلیغِ دین که خود از جنس ارتباط و تعامل‬‬‬‬‬‬‬

‫انسانی است، دوچندان میشود. امروزه رسانههایی چون رادیو و تلویزیون بهترین ابزار‬‬‬‬‬‬‬

‫برای تبلیغ اسالمی به شمار میروند و «تلویزیون‌ جمهوری‌ اسـالمی‌ ایـران نیز بهعنوان‬‬‬‬‬‬‬

‫بزرگترین و مؤثرترین‌ وسیلۀ‌ ارتباطجمعی‌، رسانهای دینی است و رسالت تبلیغی‬‬‬‬‬‬‬

‫خویش را بر آن استوار نموده است» (خیری، 3372، ص11).‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 107) 

________________________________________

‫117‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال‌ پانزدهم‌، شمارة‌ دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫تـبلیغ‌ یـک‌ واژۀ عربی از ریشۀ بلغ به مـعنی رسـیدن (وصل الیه) است (مصطفوی،‬‬‬‬‬‬‬

‫1172، ص777)؛ یا به معنی رسیدن‌ به‌ انتهای‌ مقصد اعم از زمان، مکان یا امری معین‬‬‬‬‬‬‬

‫است، و گاهی‌ نیز نزدیک شدن به مـقصد مـراد است، هرچند به آخـر آن نـرسد (قرشی،‬‬‬‬‬‬‬

‫2372، ج2، ص3). تبلیغ و ابالغ هر‌ دو‌ از‌ یک ریشه و به معنی رساندن است (العوینی،‬‬‬‬‬‬‬

‫2312، ص132). اما‌ از‌ نظر اصطالحی معانی زیادی برای آن بیان شده که میتوان در‬‬‬‬‬‬‬

‫یک جمله خالصۀ همۀ آنها‌ را‌ «انتشار‌ و انتقال اطالعات و عـقاید و دیـدگاههایی که بین‬‬‬‬‬‬‬

‫فرد یا افرادی به منظور نفوذ‌ و ایجاد‌ دگرگونی‌ و تأثیر در روحیات، افکار و رفتارهای‬‬‬‬‬‬‬

‫آنها انجام میشود، دانست» (خندان، 4372، ص11).‬‬‬‬‬‬‬

‫در‌ واژۀ‌ «تبلیغ‌»، میتوان اثری از «تذکر» پیدا کرد، به این صورت که مـبلغ و‬‬‬‬‬‬‬

‫فـرستنده، پیامی‌ را‌ بـهسوی گیرنده یا مخاطب میفرستد تا او را متوجه موضوع یا‬‬‬‬‬‬‬

‫مسئلهای کند‌ که‌ یا‌ پیشتر نمیدانسته، و یا میدانسته و در حـال حاضر آن را فراموش‬‬‬‬‬‬‬

‫کرده است یا نسبت‌ به‌ آن غفلت دارد. به این تـرتیب مـفهوم «تـبلیغ» با قرار گرفتن در‬‬‬‬‬‬‬

‫شبکۀ‌ مفهومی‌ مفهوم‌ «تذکر» قسمتی از معنای آن را کامل میکند. علت مطرح‬‬‬‬‬‬‬

‫شدن بحث تبلیغ در ایـن‌ ‌ ‌مـقاله‌ نیز همین مسئلۀ قرار گرفتنِ تبلیغ در شبکۀ مفهومی‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم تذکر است‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫4. شبکۀ‌ مـفهومي تـذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫مـجموع مفاهیمی که با یک مفهوم خاص، پیوندی مثبت یا منفی دارند و درعینحال‌، با‬‬‬‌‬‬‬‬

‫یکدیگر‌ نـیز روابط مختلفی برقرار میکنند، یک شبکۀ مفهومی پدید میآورند. «شبکۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهومی‌، بر‌ حـسب میزان سازگاریِ مفاهیم بـا مـفهوم مرکزیِ مورد نظر و نوع پیوندی که‬‬‬‬‬‬‬

‫با آن و با یکدیگر‌ دارند‌، ساخته میشود. در این حالت، دستکم با دو دسته مفاهیم‬‬‬‬‬‬‬

‫روبهرو میشویم‌، دستۀ‌ اول، مفاهیم سازگار، که با مفهوم اصلی‌ پیوند‌ مثبت‌ برقرار‬‬‬‬‬‬‬

‫مـیکنند. دستۀ دوم مفاهیم ناسازگار که‌ یا‌ متضاد با مفهوم اصلی هستند، یا پیوندی سلبی‬‬‬‬‬‬‬

‫و منفی با آن دارند‌» (علمالهدی‌، 3372، ص131).‬‬‬‬‬‬‬

‫با توجه‌ به‌ اینکه «تذکر‌» از‌ ریشۀ‌ «ذکر» است، برای یافتن شبکۀ مفهومیِ‌ مفهوم‬‬‬‌‬‬‬‬

‫تـذکر، بـاید مفاهیمی که در شبکۀ مفهومی ذکر قرار میگیرند نیز جستجو‌ شود‌. در شبکۀ‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 108) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر‌ در رسانۀ ديني 117‌‬‬‬‌‬‬‬‬

‫مفهومی تذکر، مهمترین مفهوم دستۀ‌ اول‌ (مفاهیم سازگار و قریبالمعنا)، مفهوم امر به‬‬‬‬‬‬‬

‫معروف و نـهی از مـنکر است، درحالیکه مهمترین‌ مفهوم‌ دستۀ دوم (مفاهیم ناسازگار و‬‬‬‌‬‬‬‬

‫متضاد‌)، مفاهیم‌ «غفلت» و «نسیان» میباشند‌. در‌ ادامه به توضیح این‌ مطلب‌ پرداخته‬‬‬‬‬‬‬

‫خواهد شد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7. مفاهيم قريبالمعنا‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7-7. امر به معروف و نهي از منکر‬‬‬‬‬‬‬

‫یکی از‌ مـهمترین‌ مـفاهیمی که با مفهوم «تذکر» قرابت‌ معنایی‌ دارد، مفهوم‌ «امر‌ به‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َ ُ ْ ِ ُ ْ َّة ْ ُ َ َ ْ ِْ َ ُ ُ َ َ ْ ُ ِ َ َ ْ َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫معروف و نهی از منکر» است: «ولْتَكن مْنكم أُم ٌ يَدعون إَِل اْلَْي ويَأْمرون بِالْمعروف ويَْنهون‬‬‬‬‬‬‬

‫عن‌ الْمْنكر‌ وأُولَئِك هم الْمفلِحون» (آلعمران:412). عالمه‌ طباطبایی‌ در‌ تفسیر‌ این‌ آیـه‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِ ُ َِ‌ َ َ ُ ُ ُْ‌ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫مـیفرماید: «تـجربه قطعى داللت مىکند بر اینکه انـسان در زنـدگیاش بـراى خود‬‬‬‬‬‬‬

‫معلوماتی تهیه مىکند‌ و معلوم‌ است‌ که از میان این معلومات، فقط آنهایی‌ را‌ که‌ برایش‬‬‬‌‬‬‬‬

‫سودمند‌ باشد‌، ذخیره میکند و مقداری از آنها را از یـاد مـیبرد. زمـانی که انسان متوجه‬‬‬‬‬‬‬

‫آن معلومات نباشد و با عمل بـه آن مـعلومات و تمرین عملى دائمى به یاد آنها‌ نباشد،‬‬‬‬‬‬‬

‫بهتدریج از یادش مىرود و به بوته فراموشى سپرده مىشود و در این هم شکى نـداریم‬‬‬‬‬‬‬

‫کـه عـمل در همۀ شئون، دائرمدار علم است. هر زمان که علم قـوى باشد‌، عمل‌ قوت‬‬‬‬‬‬‬

‫مىگیرد و هر زمان علم ضعیف باشد، عمل هم ضعیف مىگردد. شکى نداریم در اینکه‬‬‬‬‬‬‬

‫علم و عـمل، اثـرى مـتقابل در یکدیگر دارند. همۀ اینها که بیان شد، برای این‌ است‌ کـه‬‬‬‬‬‬‬

‫در اجـتماع، مردم شخص منحرفشده از طریق خیر و معروف را به حال خود واگذار‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫نکنند، و نگذارند آن فرد در پرتگاه منکر‌ سـقوط‌ نـموده، در مـهلکه شر و فساد‌ بیفتد‌ بلکه‬‬‬‬‬‬‬

‫هریک از افراد آن مجتمع به شخص منحرف برخورد نـماید، او را از انـحراف نـهى کند»‬‬‬‬‬‬‬

‫(طباطبایی، 4242ق، ج7، ص331).‬‬‬‬‬‬‬

‫نهی کردن‌ از‌ انحراف به این معنی‌ است‌ که به او تذکر دهند و مـطالبی را کـه‬‬‬‬‬‬‬

‫فـراموش کرده، به او یادآوری کنند و به این طریق او را به فالح و رستگاری متوجه و‬‬‬‬‬‬‬

‫هدایت کنند.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 109) 

________________________________________

‫317‬‬‬‬‬‬‬

‫دينـ‌ و ارتـباطات‌، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7-2. شکر‬‬‬‬‬‬‬

‫عالمه طباطبایی در تفسیر آیه «وهو الَّذي جعل اللَّْيل والنَّهار خ ْلفـةً لِمـن أَراد أَن يَذكر أَو أَراد‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‌ َ َ َ َ َ َ َ َ ْ َ َ ْ َّ َّ‌ َ ْ َ َ‬ ‫ََُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫شـكورا» (الفرقان:11)، بیان مى کنند: «کلمۀ « ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫خلفه» به معناى هرچیزى است که در‌ جاى‬ ‫ًُُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫چیزى دیـگر نـشسته باشد. اگر این خلفه بودن شب‌ و روز‌ را‌ مقید کرد به اینکه خدا آن‬‬‬‬‬‬‬

‫دو را بـراى تـنها کـسانى خلفه کرد که بخواهند متذکر شوند‌ و ‌‌یا‌ بخواهند شکرش را به‬‬‬‬‬‬‬

‫جاى آرند، براى این اسـت کـه شب و روز تنها‌ براى‌ کسانى‌ خلفه است که بهسوى خدا‬‬‬‬‬‬‬

‫توجه کنند و شـکر او را بـه جـاى آرند و از مقابلهاى‌ که بین تذکر و شکر است، به دست‬‬‬‬‬‬‬

‫مىآید که مراد از تذکر، رجوع‌ و بـه یـاد آوردن آنـ‌ حقایقى‌ است که در فطرت انسان‬‬‬‬‬‬‬

‫نهفته است و آن عبارت است از ادلهاى که هـمۀ داللت بـر توحید خداوندى و نیز بر‬‬‬‬‬‬‬

‫صفات و اسماى او مىکند که الیقمقام ربوبى است، و نتیجۀ این یادآورى‌ هم، ایـمان بـه‬‬‬‬‬‬‬

‫خداست» (طباطبایی، 4242ق، ج12، ص317).‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫همچنین، مقایسۀ تعبیر «لعلکم تذکرون» در آیه: «وهو الَّذي يُْرسل الريَاح بُشرا بـَي‬‬‬‬‬‬‬

‫ُ ِّ َ ْ ً ْ َ‬ ‫ََُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫يدي رْحـتِه حَّت‌ إِذا‌ أَقَلَّت سحابا ثِقاال سقنَاه لِبلَد مـيِّت فـَأَنْزلْنَا بـِه الْماء فَأَخرجنَا بِه ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ٍٍ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َ َ ْ َ ْ َ ِ َ َّ َ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫من كل‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ ُ ِّ‬ ‫ْ َ َ ً َ ُْ ُ َ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َْ ْ‬ ‫َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‌ ٍْ‌ ْ ُ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫الثَّمرات كذلِك ُنْ ِج الْمـوتَى لَعـلَّكم تَذكرون»7 (االعراف:31)، با تعبیر «لِقوم يَشكرون» در آیۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ ِ َ َ َ ُ ر ُ َ ْ َ ُ ْ َ َّ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫بعدی یعنی: «والْبَلَد الطَّيِّب َيُْج نَبَاتُهُ بـِإِذن ربـِّه والَّذي خبُث‌ ال‌ َيُْج إِال نَكدا كذلِك نُصرف‬‬‬‬‬‬‬

‫ِْ ِ ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ ً َ َ َ َ ِّ ُ‬ ‫َ َ َ رُ‬ ‫ُ َ رُ‬ ‫َُ  ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫ََ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ َ ٍْ ْ ُ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫اآليَات لِقوم يَشـكرون» (اعـراف:31)، نشان مـیدهد کـه شـکر خداوندِ‌ روزیدهنده‌، در‌ گرو‬ ‫4 ‬‬‬‬‬‬‬

‫توجه به نـیاز‌ مـستمر‌ انسان‌ به روزیهای اوست و ذکر خداوند حیاتبخش نیز متوقف‬‬‬‬‬‬‬

‫بر توجه و تـذکر بـه نیاز مستمر انسان به حیاتبخشی اوسـت.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7-4. نظر‬‬‬‬‬‬‬

‫خداوند‌ در‌ آیۀ‌ 111 سـوره بـقره در بیان داستان کسی که‌ از‌ کـنار آبـادی خالی از سکنه‬‬‬‬‬‬‬

‫میگذشت و از خود پرسید خدا چگونه مردم این آبادی را دوباره زنده میکند؟ پسـ‬‬‬‬‬‬‬

‫خـداوند‌ او‌ را‌ صد سال میراند و... زمانی کـه زنـده شـد، خدا به او‌ فـرمود: «... فـَانْظُْر إَِل‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫طَعامك وشرابِك َلْ يَتَسنَّه وانـْظُْر إَِل ْحـَارك ولِنَجعلَك آيَةً لِلنَّاس وانْظُْر إَِل الْعِظَام‌ كْيف‌ نُْنشزها‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ َ َ َُ‬ ‫َ َِ َ ْ َ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َِ‬ ‫َ َ َ ََ َ َ َ ْ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ُثَّ نَ ْسوها َلْما ...» (البقره:111)؛ خداوند میفرماید هـدف مـا این است که تو را آیتی‌ و‬‌ ‫ُ‌ ك ُ َ ًَ ‬‬‬‬‬‬‬

‫عـبرتی بـرای مردم قـرار دهـیم (طـباطبایی، 4372، ج1، ص171). تا به این‌ وسـیله‌ آنها‬‬‬‌‬‬‬‬

‫‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 110) 

________________________________________

جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 917‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫متذکر شوند. این مفهوم‌ در‌ آیۀ‌ «أَوال يَذكر اإلنْسان أَنَّا خـلَقنَ ُ مـن قَبل ََلْ يَك شيئًا»‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ْ اه ْ ْ ُ وَ‌ ُ َ ْ‬‌ ‫َ ْ ُُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َُ‬‬‬‬‬‬‬

‫(مریم:31)، نیز تکرار شـده اسـت.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7-3. بـصيرت‬‬‬‬‬‬‬

‫آیـات «واألرضـ‌ مددنَاها‌ وأَلْقْينَا‌ فـِيها رواسـي وأَنْبَْتنَا فِيها من كل زوج َبِيج (*) تَْبصرةً وذكرى‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬ ‫َ ِ ْ ُ ِّ َ ْ ٍ َ ٍ‬‌ ‫ِ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َْ‬ ‫َ ْ َ َ َ ْ َ َ َ َ ََ َ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫لِكل عْبد منِيب» (ق:3-3) بهخوبی بیانگر رابطۀ میان دو‌ مفهوم‌ بصیرت‌ و تذکر است.‬ ‫ُ ِّ َ ٍ ُ ٍ ‬‬‬‬‬‬‬

‫البـته آیـات دیـگری نیز این رابطه را بیان میکنند، مثال‌: «أَوَلْ‌ يَروا أَنـَّا نـَسوق الْمـاءَ إَِل األرضـ‬‬‬‬‬‬‬

‫ُُ َ َ ِْ‬ ‫َ َ َْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ُِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ُِ‌ َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫اْلُرز فـَنُخ ِج بـِه زرعا تَأْكل مْنهُ أَنْعامهم وأَنْفسهم أَفَال يُْبصرون » (سجده:31) که با‌ آیۀ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ْ‌ ُ ِ ْ ر ُ َْ ً‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ُُ ْ َ ُ ُُ ْ‬ ‫ُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َ َ ُ ْ ِ ْ ِ ُم ً َ َّ ِ ذ َ ة َ ْ ٍ َّ َّ‌ ُ َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫«وما ذرأَ لَكم ِف األرض ُْتَلِفا أَلْوانُهُ إِن ِف َلِك آليًَ لِقوم يَذكرون» (نحل:72) مشابهت‬‬‬‌‬‬‬‬

‫معنایی‌ دارد و نشان میدهد دو مفهوم بصیرت و تذکر نیز از نظر مفهومی بـه‌ یکدیگر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫شبیه هستند.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-7-1. قرآن‬‬‬‬‬‬‬

‫در آیه «ذَلِك‌ نَْتلُوهُ‌ عليك‌ من اآليَات والذكر اَلَكِيم» (آلعمران:31) و آیۀ‌ «أَوعجْبتُم‌ أَن‬‬‬‬‬‬‬

‫ََِ ْ ْ‬ ‫ِ ِّ ْ ِ ْ ِ‬ ‫ِ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫َْ َ َ‬ ‫َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِ ِّ‌ َ َ ِ ِّ‌ ْ ُ َ َ ْ ٌ‬ ‫ِِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫جاءَكم ذكر من‌ ربِّكم‌ ...» (اعراف:11‌) و «يَا‌ أَيُّها‌ الَّذي نُزل علَْيه الذكر إِنَّك لَمجنُون‌»‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َ ُ ْ ٌْ ْ َ ُ ْ‬‬‬‬‬‬‬

‫(حجر:1) قرآن با لفظ ذکر نامیده شده است.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫4-2. مـفاهيم‌ سـازگار‬‬‬‬‬‬‬

‫عالوه بر مفاهیم نزدیک از‌ بعد معنا که در‌ باال‌ بدان اشاره شد، یک مجموعه‌ مفاهیم‬‬‬‌‬‬‬‬

‫دیگری نیز وجود دارد که در زمرۀ دستۀ اول، یعنی مفاهیم مرتبط و هممعنی‌ با‌ مفهوم‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکر قرار مـیگیرند و بـا‌ این‌ مفهوم‌ سازگارند و با مفهوم‌ تذکر‌ رابطۀ ایجابی و مثبت‬‬‬‬‬‬‬

‫برقرار‌ میکنند‌:‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 111) 

________________________________________

‫177‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‌‬‬‬‌‬‬‬‬

‫4-2-7. تقوا‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َ ِ َ ُ َ ِ ْ ِ َ اَب ْ ِ ْ َ ْ ٍ َ ك ْ ِ ْ َ َ ُ ْ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫دو آیه‌ «وما‌ علَى الَّذين‌ يَتَّقون‌ مـن‌ حـس ِِم من شيء‌ ولَ ِن ذكرى لَعلَّهم يَتَّقون» (انـعام:11) و‬‬‬‬‬‬‬

‫«وإِذ أَخـذنَا ميثَاقَكم ورفَعنَا فَوقَكم الطُّور خذوا‌ ما‌ آتَْينَاكم بِقوٍ واذْكروا ما فِيه لَعلَّكم‌ تَتَّقون‌»‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ُ‌ ْ ُ َّة‌ َ ُ ُ َ ِ َ ُ ْ ُ َ‬ ‫ْ ِْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ُ‌ ْ ََ ْ ْ ُ ُ َ ُ ُ َ‬ ‫ََ ‬‬‬‬‬‬‬

‫(بقره:71) به خوبی شباهت معنایی دو مفهوم تقوا و تذکر را بیان میکنند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫4-2-2. عبادت‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ْ ْ َ ِ ِ َّ ِ ِ ْ ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫آیـات «إِنـَِّن أَنَا اللَّهُ‌ ال‌ إِلَهَ‌ إِال‌ أَنـَا‌ فـَاعبُدِِن‌ وأَقم الصالةَ لذكري» (طه:42) و «وأَيُّوب إِذ نَادى ربَّهُ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َََْ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫أَِن مسِن ُّر وأَنْت أَرحم الراْحي * فَاستَجْبنَا لَهُ فَكشفنَا ما بِه من‌ ضر وآتَْينَاهُ أَهلَهُ ومثْلَهم‬‬‬‬‬‬‬

‫ِّ َ َّ ِ َ الضُّ َ َ ْ َ ُ َّ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َْ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ ُ ٍّ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ َ ُْ‬ ‫َْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫معهم رْحَ ً من عْندنَا وذكرى لِلعابِدين» (انبیاء:73-43)، به خوبی بیانگر‌ رابـطه‌ مـیان دو‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ْة ِ ِ ِ ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َْ َْ َ‬ ‫ََُ ْ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم عبادت و تذکر هستند و بیان میکنند عبادت نوعی تذکر است.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-4. خشيت‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّ َّ ُ َ ْ َ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫برای‌ مثال‌، آیۀ «سيَذكر من َيْشى» (اعلی:12) رابطه خشیت و تذکر را بیان میکند. کسی‬‬‬‬‬‬‬

‫که خشیت داشته باشد، تذکر مـیپذیرد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-3. نـبوت‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ُ ِِ‬‌ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫«.... فَذكر بـِالْقرآن من َيَاف وعيد‌» (ق:14‌)، در این آیه خداوند به پیامبر(ص) میفرماید‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ ْ ُ ْ َ ْ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ‬‬‬‬‬‬‬

‫با قرآن مردم را تذکر بده که این رابطه دو مـفهوم‌ نبوت‌ و تذکر را بیان میکند‌. آیه‌ «فَذك ْر‬‬‬‬‬‬‬

‫إَِّنَا أَنْت مذكر» (غاشیه:21) بـا تـأکید بـیشتری این رابطه را بیان میکند.‬‬‬‬‬‬‬

‫َّ َ ُ َ ِّ ٌ‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-1. نماز‬‬‬‬‬‬‬

‫آیۀ «إِنَِّن أَنَا اللَّ ُ ال إِلَ َ إِال أَنَا فَاعبُدِِن وأَقِم‌ الصال‌ َ لِذكري» (طه:42) مفهوم تذکر را به نـماز‬‬‬‬‬‬‬

 ‫ْ ْ َ ِ َّ ة ِ ْ ِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫هـه‬‬‬‬‬‬‬

‫پیوند میدهد و بیان میکند نماز تذکردهندۀ یاد خداست و یاد خدا را در دل انسان‬‬‬‬‬‬‬

‫زنده مـیکند.‬‬‬‌‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 112) 

________________________________________

‫جـايگاه‌ مـفهوم قرآني‌ تذکر در رسانۀ ديني 777‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-1. اولواااللباب‬‬‬‬‬‬‬

‫در این زمینه آیات زیادی وجود دارد که برای نمونه‌، به یـک مورد اشاره میشود: «... إَِّنَا‬‬‬‬‬‬‬

‫َّ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّ ُ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫يَتَذكر‌ أُولُو‌ األلْبَاب» (زمر:1). در آیاتی با مفهوم اولو االلباب، تنها کـسانی پندگیرنده و‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکرپذیر معرفی شـدهاند کـه‌ «‌‌أُولُو‌ األلْبَاب» باشند.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-1. توبه‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫از مقایسه آیۀ «... إَِّنَا يَتَذكر أُولُو األلْبَاب» (زمر‌:1) که‌ بیان‌ شد و آیه « هو الَّذي يُريكم آيَاتِه‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َّ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ ُْ‬ ‫َ َّ ُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َُ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ويُنَزل لَكم من السماء رزقًا وما يَتَذكر إِال من يُنِيب» (غافر:72‌) میتوان شباهتی میان سه‬‌ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ ُ ُ ْ َ َّ َ ْ َ َ َ َّ ُ َ ْ ُ‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم تذکر، اولواااللبـاب و توبه پیدا کرد. به این معنی که اولواااللباب کسانی هستند که‬‬‬‬‬‬‬

‫پند میپذیرند و چون پند میپذیرند، توبهکارند و توبهکاران نیز پندپذیرند. پس میتوان‬‬‬‬‬‬‬

‫به‌ این نتیجه رسید که یکی دیگر از صفات اولواااللباب تـوبهکار بـودن آنهاست.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-3. عبرت‬‬‬‬‬‬‬

‫«يُقلِّب اللَّهُ اللَّْيل والنَّهار إِن ِِف ذلِك لَعِْبة ألوِل األبْصار» (نور:44)، «لَقد كان ِِف قَصصهم عْبٌ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َ ِ ِ ْ ِ ْ َة‬ ‫َِ‬ ‫َ َ َ َّ َ َ ْ ًَ ِ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫َْ َ َ‬ ‫َُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ألوِل األلْبَاب...» (یوسف:222). آیاتی که بدانها اشاره شد، عبرتپذیر بودنِ «اولوا‬‬‬‬‬‬‬

‫االلباب» و «اولوا االبصار» را بیان میکند‌. با‌ توجه به اینکه یکی از خـصوصیات‬‬‬‬‬‬‬

‫اولواااللبـاب پندپذیر بودن آنهاست، میتوان شباهتی میان مفهوم عبرت و تذکر پیدا‬‬‬‬‬‬‬

‫کرد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-9. تفکر‬‬‬‬‬‬‬

‫«... وأَنْزلْنَا إِلَْيك الذكر لِتُبَي لِلنَّاس ما نُزل إِلَْيهم ولَعلَّهم‌ يَتَفكرون‌» (نحل:44). طبق این آیه،‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ ْ َ ِّ َ ِ َ ِّ َ ِ ْ َ َ ُ ْ َ َّ ُ َ‬ ‫ََ ‬‬‬‬‬‬‬

‫اندیشیدن در طبیعت و قرآن از این جـهت اهـمیت دارد که اسباب توجه ما را فراهم‬‬‬‬‬‬‬

‫میکند‌ (علمالهدی‌، 3372‌، ص131).‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 113) 

________________________________________

‫277‬‬‬‬‬‬‬

‫دين‌ و ارتباطات‌، سال‌ پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-17. خشوع قلب‬‬‬‬‬‬‬

‫«أََلْ يَأْن لِلَّذين آمنُوا أَن َتْشع قُلُوبُهم لِذكر اللَّه‌...» (حدید‌:12‌). طبق این آیه، ذکر خدا باعث‬‬‬‬‬‬‬

‫ِْ ِ ِ‬‌ ‫َِِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ ْ َ ََ ُْ‬‬‬‬‬‬‬

‫خشوع قلب مـیشود و هـمانطور کـه بیان شد، کسی که خـشیت داشـته بـاشد، تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫میپذیرد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-2-77‌. اطمينان‌ قلب‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ِْ ِ ِ‬ ‫ِْ ِ ِ‬ ‫ِ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫«الَّذين آمنُوا وتَطْمئِن قُلُوبُهم بِذكر‌ اللَّه أَال بِذكر اللَّه تَطْمئِن الْقلُوب» (رعد:31) بر اساس این‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ُّ ُ ُ‬ ‫َ َ َ َ ُّ ُ ْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫آیه‌، یاد‌ خدا‌ و ذکر الهی و مـتذکر خـدا بـودن، موجب اطمینان قلب میگردد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-4. مفاهيم‌ متضاد‬‬‬‌‬‬‬‬

‫مشکل اسـاسی و مـانع واقعی در مسیر بندگی و تقوا و دستیابی به حیات طیبه، بهشت‬‬‬‬‬‬‬

‫و آسایش جاویدان‌، «نسیان‌» و «غفلت‌» است. مفهوم غفلت در شبکه مفهومی تـذکر،‬‬‬‬‬‬‬

‫بـنیاد مـفاهیمی را تشکیل‌ میدهد‌ که‌ با مفهوم تذکر رابطۀ منفی یا سـلبی برقرار میکنند.‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم نسیان نیز از‌ نظر‌ معنایی‌ شباهت زیادی به غفلت دارد.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-4-7. نسيان‬‬‬‬‬‬‬

‫این مفهوم را میتوان در جایگاه کامالً‌ مـتضاد‌ بـا مـفهوم تذکر تلقی کرد. در آیه «فَلَما نَسوا‬‬‬‬‬‬‬

‫َّ ُ‬‬‬‬‬‬‬

‫ٍ‬ ‫ِّ‌ ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ما‌ ذُكروا بِه فَتَحنَا علَْيهم أَبـْواب كل شـيء حَّت إِذا فَرحوا ِِبَا أُوتُوا أَخذنَاهم بَغتَةً‌ فَِإذا‌ هم‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ َ ْ َ َ ُ ِّ َ ْ َ َّ َ ِ ُ‬‬‬‬‬‬‬

‫َْ ُْ ْ َ ُْ‬ ‫َُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫مْبلِسون» (انعام:44‌)، بر‌ مفهوم‌ نسیان بهعنوان مفهوم مـتعارض بـا مـفهوم تذکر تأکید‬ ‫ُ َُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫شده است.‬‬‬‬‬‬‬

‫4-4-2. غفلت‬‬‬‬‬‬‬

‫غفلت‌ از‌ نظر معنایی شبیه نسیان است و تـضاد مـفهوم غـفلت با مفهوم تذکر در‌ آیه‌ «...‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ِِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫وال تُطع من أَغفلْنَا قَلبَهُ عن ذكرنَا واتَّبَع هو ُ َكان أَمرُ فـُرطًا» (کـهف‌:31‌) آشـکار‌ است.‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ْ َ ْ ْ َ ْ َ ْ ْ َ َ َ َاه وَ َ ْ ُه ُ‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 114) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در‌ رسانۀ‌ ديني 477‬‬‬‬‬‬‬

‫4-4-4. اعراض‬‬‬‬‬‬‬

‫از جمله مفاهیمی که با مفهوم تـذکر، رابـطۀ منفی برقرار میکنند، مفهوم‌ اعراض‌ است.‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ََ ْ ِْ ْ َ ْ ْ ِ َ ِ ْ ك ََ ًََ‬‬‬‬‬‬‬

‫این مفهوم در آیههای «... ومن‌ يُعرض‌ عن ذكر ربـِّه يَسـلُ ْهـُ عذابًا صعدا‌» (جن‌:32‌)، «... فَهم‬‬‬‬‬‬‬

‫ُْ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫َ ْ ِ ْ ِِ ْ ُ ْ ِ ُ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫عن‌ ذكرهم‌ معرضون» (مؤمنون:23) و «ومن أَعرض عن ذكري فَإِن لَهُ مـعِيشةً ضـْنكا وَنشرهُ يَوم‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َ‌ َ ْ ْ َ َ َ ْ ْ ِ َّ َ َ َ ً َ َْ ُ ُ ْ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬ ‫ِِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫الْقيَامة‌ أَعمى» (طه‌:412‌) مطرح‌ میشود. در آیه «... قُل هاتُوا بُْرهانَكم‌ هذا‌ ذكر مـن مـعِي‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ُ ْ َ َ ُْ َ ْ َ َ‬ ‫َ َْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َْ‬‬‬‬‬‬‬

‫وذكر مـن قَبلِي‌ بَل‌ أَكثَرهم ال يَعلَمون اَلَق فَهم معرضون‌» (انبیاء:41) نیز اعراض‌ نتیجه‌ نادانی‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِ ْ ُ َ ْ ْ ْ ْ ُ ُ ْ ْ ُ َ ْ َّ ُ ْ ُ ْ ِ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫و‌ جهل‌ نسبت به حـق دانـسته شده و توجه و یادآوری به «برهان» نسبت داده شده است‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫4-4-3. تَجَنُّب (دوري)‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّ‌ َّ‌ ُ َ ْ َ َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫در آیات «سيَذكر‌ مـن‌ َيْشـى * ويَتـَجنَّبُها األشقى» (اعلی‌:12‌-22)، نهتنها تعارض مفهوم‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َ َْ‬‬‬‬‬‬‬

‫شقاوت با مفهوم خشیت و مفهوم تذکر آشکار میشود‌، بلکه‌ تـجنُّب و بـیگانگی نـیز در‬‬‬‬‬‬‬

‫تقابل با‌ توجه‌ قرار میگیرد‌؛ یعنی‌ بیتوجهی‌ و دوری از آیات الهی‌ اسباب یا مـضمون‬‬‬‬‬‬‬

‫شـقاوت است؛ زیرا ضمیر «ها» در این آیات به تذکر بازمیگردد (طباطبایی‌، 4372‌،‬‬‬‬‬‬‬

‫ج11، ص771).‬‬‬‬‬‬‬

‫4-4-1. اَکِنَّه‌ و وَقراً‬‬‬‌‬‬‬‬

‫«اکنَّه‌» از‌ ریشه‌ «کنّ» بـه مـعنی‌ «محافظت‌ از شیء و نگهداری و پوشاندن چیزی است»‬‬‬‬‬‬‬

‫(ابنمنظور، 4242ق، ج72، ص117). «اکنه نیز به معنی مـصون‌ و مـستور‌ و پوشیده‬‬‬‌‬‬‬‬

‫است» (طریحی، 1372، ج1، ص717).‬‬‬‬‬‬‬

‫«وقر» نیز‌ به‌ مـعنی‌ «سـنگینی‌ در‌ گـوش‌» (ابنمنظور، 4242ق، ج1، ص111)، یا‬‬‬‬‬‬‬

‫«بهطور کلی کَر شدن» (طـریحی، 1372، ج7، ص121) آمـده است.‬‬‬‬‬‬‬

‫در آیۀ «... إِنَّا جعلْنَا علَى قُلُ ِِم أ ِنَّةً أَن يَفقه ُ وِف آذ ِِم‌ وقْ را ...» (کهف:31) دو‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ َ وَب ْ َك ْ ْ َ ُ وه َ َاِن ْ َ ً‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم اکـنه و وقـرا به دلیل اینکه مانع تـوجه و تـذکر انسان مـیشوند، بـهعنوان مـتضاد‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم تذکر و ذکر قرار میگیرند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 115) 

________________________________________

‫377‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتـباطات، سـال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3. مفاهيم ناسازگار‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم تذکر با مفاهیم زیر ناسازگار اسـت:‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-7. قـساوت قلب‬‬‬‬‬‬‬

‫«... فَويْل لِلْقاسيَة قُلُوبُهم‌ من‌ ذكر اللَّه أُولَئِك ِف ضـالل مبِي» (زمر:11) «پس واى بر‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ ِِْ ِ‬ ‫َِِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َِ ٍٍَُ‬ ‫ُْ ْ‬ ‫ٌَ  ‬‬‬‬‬‬‬

‫آنـان کـه از‌ سختدلى‌ یاد خدا نمىکنند، ایـناناند کـه‌ در‌ گمراهى آشکارند» (فوالدوند،‬‬‬‬‬‬‬

‫1242ق، ص214).‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-2. پوشيدگي چشم، گوش و قلب‬‬‬‬‬‬‬

‫ٍ َ ْ ِِْ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫«الَّذين كانَت أَعيُنُهم ِِف غِطَاء عن ذكري ...» (کهف:212) و «... وخـتَم‌ عـلَى‌ َْعِه وقَلْبِه وجعل‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‌ َ َ َ َس َ َ َ َ َ‬ ‫َ َ ْ ْ ُْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِِ ِ ِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫علَى بـَصرِ غـشاوة فـَمن يَهديه من بـَعد اللَّه أَفـَال تَذكرون» (جاثیه:71).‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ ِه َ َ ً َ ْ ْ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّ ُ َ‬ ‫ْْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-4. بازي‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ ِ ِ ْ ٍ ِ ِّ‌ ُْ‌ َ ٍ‬‬‬‬‬‬‬

‫«مـا يَأْتـِيهم من ذكر من رَبِم ُمدث إِال استَم ُ ُ وهم يَلْعبُون» (انبیاء:1).‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ َ عوه َ ُ ْ َ َ‬ ‫َْ ْ‬ ‫ْْ‬ ‫َ  ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-3. اسراف‬‬‬‬‬‬‬

‫«أَفَنَضرب عْنكم الذكر صفحا أَن كْنـتُم قـَوما مسرفِي‌» (زخرف‌:1).‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ‌ ِ ُ َ ُ ُ ِّ ْ َ َ ْ ً ْ ُ ْ ْ ً ُ ْ ِ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-1. فساد‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬ ‫ِ ‬‬‬‬‬‬‬

‫ْْ ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫«... فَاذْكروا آالءَ اللَّه وال تَعثَوا ِف األرض مـفسدين» (اعـراف:43‌).‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ ِ ُْ َ‬ ‫ُُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫4-3-1. محبت غـيرخدا‬‬‬‬‬‬‬

‫ِِ‬‬‬‬‬‬‬

‫«فـَقال إِِنـ‌ أَحبَْبت‌ حب‌ اْلَْي عن ذكر رِّب حـَّت تَوارت بِاَلِجاب» (ص:17) «[سلیمان] گفت:‬‬‬‬‬‬‬

‫ِْْ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َ ِّ ْ ُ ُ َّ ْ ْ َ ْ ْ ِ َ ِّ َ َّ‌ َ ‌‌َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫«واقعاً من دوستىِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا [هنگام‌ نـماز‌ گـذشت‌ و‬‬‬‬‬‬‬

‫خورشید] در پس حجابِ ظلمت شد» (فوالدوند، 1242ق، ص114).‬‬‬‬‬‬‬

‫مـفهوم «نـسیان» از جـایگاه‌ مـرکزی در جـبهۀ تعارض با مـفهوم تـذکر برخوردار است.‬‬‬‬‬‬‬

‫بهطوری که میتوان‌ آن را در مفهومشناسیِ‌ تذکر‌ بهعنوان مفهوم کامالً متضاد تلقی کرد.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 116) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قـرآني تـذکر در رسـانۀ ديني 177‬‬‬‬‬‬‬

‫نمودار 1 به بیان شبکۀ مفهومی تـذکر مـیپردازد.‬‬‬‬‬‬‬

‫نـمودار 2. شـبکه مـفهومي تـذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫3. مفهوم تذکر در‌ قرآن‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکُّر روش تبلیغی است که قرآن کریم بهوسیلۀ آن، انسانها را هدایت میکند. بر این‬‬‬‬‬‬‬

‫اساس، «تذکر عبارت است از گفتار و یا رفتاری که از مبلغ سر میزند تـا مخاطب‌ را‬‬‬‌‬‬‬‬

‫نسبت به آنچه که از یاد برده و یا از آن غفلت کرده است، و یا از آن بیخبر است و‬‬‬‬‬‬‬

‫اطالع از آن برای او الزم است، آگاه سازد و احساسات او‌ را‌ در قبال آنها برانگیزد»‬‬‬‬‬‬‬

‫(قائمیمقدم، 3372، ص11)، میتوان اینگونه بیان کرد که انـسان وجـوه مختلف و‬‬‬‬‬‬‬

‫متنوعی دارد و این چندوجهی بودن انسان باعث میشود، دائماً در معرض غفلت‌ و‬‬‬‌‬‬‬‬

‫فراموشی قرار گیرد. این غفلت و فراموشی در بعضی مواقع تا جایی میرود که انسان‬‬‬‬‬‬‬

‫ضروریترین چیزهایی را که در مسیر زنـدگی و تـکامل خود به آنها نیازمند است، از‬‬‬‬‬‬‬

‫یاد‌ میبرد‌ و در‌ نتیجه، از رشد و تکامل باز‌ میایستد‌. در‌ این میان، وظیفۀ کسی که‬‬‬‬‬‬‬

‫میخواهد کار تبلیغی انجام دهد، ایـن اسـت که با تذکر، او را متنبه سـازد و بـه سیر‌ او‌ در‬‬‬‌‬‬‬‬

‫جهت کمال کمک کند.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 117) 

________________________________________

‫177‬‬‬‬‬‬‬

‫دين‌ و ارتباطات‌، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫قرآن که برای تذکُّر و هدایت انسانها، از سوی خداوند‌ بر‌ پیامبر‌(ص) نازل شده‬‬‬‬‬‬‬

‫اسـت، خـود را «تَذکِره» به معنی تـذکُّردهنده یـا‌ وسیلهای برای تذکُّر نامیده است: «وإِنَّهُ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫لَتَ ْكِرٌ لِلمتَّقي» (الحاقه:34) و این بدان معناست که قرآن به‌ دلیل‌ در‌ برداشتن حقایق دنیا‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ذ َة ْ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫و آخرت، انسان را‌ از‌ این حقایق آگاه کرده، مسائل مورد نیاز را به او تـذکُّر مـیدهد.‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ‬‬‬‬‬‬‬

‫آیاتی‌ از‌ قرآن‌ با صراحت پیامبر(ص) را به تذکُّر دادن امر میکند؛ مانند «فَذك ْر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫َُ‌ ِ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫بِالْق ْرآن من َيَاف وعِيد» (ق:14) و این تذکُّر را برای مخاطبان خود مفید میداند‌: «وذَكر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ ْ‬ ‫ُ َْ ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫فَإن الذكرى تَْنفع الْمؤمنِي» (ذاریات:11) و حتی گاهی‌ اوقات‌ و در بعضی مـوارد وظـیفۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ َّ ِّ ْ َ َ ُ ُ ْ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫پیامبر(ص) را فـقط تذکُّر‌ دادن‌ میداند‌ و بس، و برخورد قهری را از ایشان نفی میکند؛ «‬‬‬‬‬‬‬

‫ْ َ َ ِْ ْ َ ِ ٍ‬‬‬‬‬‬‬

‫فَذكر إَِّنَا‌ أَنْت‌ مذكر * لَست علَيهم ِِبُصْيطر» (غـاشیه: 21-11).‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ِّ ْ َّ َ ُ َ ِّ ٌ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫همانطور‌ که‌ بیان شد، قرآن «تذکره» است: «وإِن ُ لَتَ ْكِرٌ لِلمتَّقي» (الحاقه:34)، و‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّهـ‌ ذ َة‌ ْ ُ َ‬‬‬‬‬‬‬

‫خـداوند بـه پیامبرش(ص) دستور داده که با این قرآن به مردم‌ تذکر‌ دهد‌: «فذَکِّر‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫بِالقُرءَانِ...» (ق:14)؛ زیرا این کتاب هم از خـالق ‌ ‌هـستی و اهداف خلقت سخن میگوید‬‬‬‌‬‬‬‬

‫و‌ هم‌ کرامت انسان و ارزشهای واالی انسانی و راههای رسیدن به آن را بـیان مـیکند‌ و‬‬‬‌‬‬‬‬

‫بـدین منظور، گاه از سرگذشت انسانهای خوب و اولیای الهی و علل توفیق آنها و گاه‬‬‬‬‬‬‬

‫از سرنوشت اشقیاء‌ و دشمنان‌ خـداوند و علل شکست و شقاوت آنها سخن میگوید و‬‬‬‬‬‬‬

‫ما را از پاداش‌ و عقوبت‌ آنها در روز قیامت با خـبر میسازد‌؛ ازاینرو‌، این‌ کـتاب‬‬‬‬‬‬‬

‫بـهترین وسیله برای تذکر و هدایت انسان‌ است‌ (طباطبایی، 4242ق، ج32، ص112).‬‬‬‬‬‬‬

‫عالوه بر این، در بسیاری از آیاتِ قرآن‌، متذکر‌ شدن و به خود آمدنِ انسان‌،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫بهعنوان هدف‌ مطرح‌ گردیده‌ و بر آن تصریح شده است: «... ويُبَي‌ آيَاتِه‌ لِلنَّاس لَعـلَّهم‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ َ ُْ‬ ‫َ ِّ ُ ‬‬‬‬‬‬‬

‫يَتَذكرون» (بقره:211) و نیز‌: «... ويَضرب‌ اللَّ ُ األمثَال لِلنَّاس لَعلَّهم يَتَذكرون» (ابراهیم‌:11) و‬‬‬‬‬‬‬

‫َ ْ ِ ُ ه ْ َ ِ َ ُ ْ َ َّ‌ ُ َ‬‌ ‫َ َّ ُ َ ‬‬‬‬‬‬‬

‫این خود‌ حکایت‌ از اهمیت و جایگاه تذکر در نظام تبلیغی و تربیتی قرآن دارد. عالوه‬‬‬‬‬‬‬

‫بر این‌، برخی‌ آیات قرآن، کسانی را که‌ حقایق‌ را‌ میبینند و درك میکنند‌، ولیـ‌ پنـد‬‬‬‬‬‬‬

‫َ َّ ُ َ‬‬‬‌‬‬‬‬

‫نمیگیرند‌ و به خود نمیآیند، توبیخ میکند: «... أَفَال تَذكرون» (جاثیه:71).‬‬‬‬‬‬‬

‫1. نظريۀ هنجاري‬‬‬‬‬‬‬

‫در یک‌ تقسیمبندی‌ میتوان چهار نوع نظریه را در‌ ارتباطاتجمعی‌ تشخیص داد‌:‬‬‬‌‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 118) 

________________________________________

‫جايگاه‌ مفهوم قرآني تذکر در‌ رسانۀ ديني 177‬‬‬‬‬‬‬

‫نخست، «نظریۀ علماالجتماعی» است؛ یـعنی احـکام کلی مربوط به ماهیت، عملکرد‬‬‬‌‬‬‬‬

‫و‌ آثار رسانههای جمعی که از مشاهده‌ منظم‌ و عینی‌ رسانهها‌ به‌ دست آمده و مبتنی‌ بر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫دستاوردهای علماالجتماعی دیگر است.‬‬‬‬‬‬‬

‫دوم، «نظریههای هنجاری»1 میباشند که شاخهای از فلسفۀ اجـتماعی مـحسوب شده‬‬‬‌‬‬‬‬

‫و‌ اغلب‌ به این موضوع میپردازند که اگر قرار‌ باشد‌ ارزشهای‌ اجتماعی‌ رعایت‌ شود‌ یا‬‬‬‬‬‬‬

‫تحقق یابد، رسانهها باید چگونه عمل کنند و ماهیت این ارزشهای اجتماعی کدام‬‬‬‬‬‬‬

‫است. ایـن نـوع از نـظریه که به بایدها و نبایدهای رسـانههای جـمعی مـیپردازد، اهمیت‬‬‬‬‬‬‬

‫ویژهای‌ دارد؛ زیرا در شکلگیری نهاد رسانه نقش اساسی ایفا نموده و تأثیر زیادی بر‬‬‬‬‬‬‬

‫انتظارات مخاطبان و تعاملکنندگان رسانهها و سایر سازمانهای اجتماعی مـیگذارد.‬‬‬‬‬‬‬

‫دسـتۀ سـوم، «نظریۀ کاربردی» است که از آگاهیهای‌ ساخته‌ و پرداخته و بـاورهای‬‬‬‬‬‬‬

‫مـتولیان و عالمان حرفهای وسایل ارتباطجمعی تشکیل شده است. نوع چهارم، «نظریۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫فهم متعارف» نام گرفته است که مراد از آن، معرفتی اسـت کـه عـموم مردم دارند و از‬‬‬‌‬‬‬‬

‫تجربۀ‌ مستقیم مخاطبان به دست آمده است و البـته شایستگی دو دسته اخیر برای تلقی‬‬‬‬‬‬‬

‫آنها بهعنوان یک نظریه کمتر از دیگران است» (مککوئیل، 1372‌، ص112‌).‬‬‬‬‬‬‬

‫نظریههای هنجاری که در‌ دستۀ‌ دوم نـظریهها جـا مـیگیرد، مشخصکننده بایدها و‬‬‬‬‬‬‬

‫نبایدها در عملکرد رسانههاست. این بایدها و نبایدها برخاسته از نظام اجـتماعی و‬‬‬‬‬‬‬

‫فـرهنگی یک جامعه است که‌ از‌ جملۀ آنها میتوان به‌ قوانین‌ مکتوب مربوط به‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانهها، پارههای ایدئولوژی و پیـشفرضهای ضـمنی مـوجود در جامعه اشاره نمود.‬‬‬‬‬‬‬

‫دیدگاههای هنجاریِ رسانه، برآیند مجموعهای از بایدها نبایدها در حوزههای مـختلف‬‬‬‬‬‬‬

‫اسـت. حـوزههای مختلف همان نهادهای‌ متنوع‌ و متفاوتی هستند که در تعامل و تأثیر و‬‬‬‬‬‬‬

‫تأثر متقابل با رسانه قـرار دارنـد. رابـطۀ رسانه با هریک از این نهادها، شرایط و موقعیت‬‬‬‬‬‬‬

‫عمل رسانه، مبانی فلسفی و فکری پایهگذاران رسـانه و در‌ نـهایت‌، اصول طراحیشده‬‬‬‌‬‬‬‬

‫برای رسانه، بسترهای شکلگیری نظریههای هنجاری در ارتباطات جمعی به شمار‬‬‬‬‬‬‬

‫مـیآیند.‬‬‬‬‬‬‬

‫نـظریۀ هـنجاری به این‌ موضوع میپردازد که رسانه باید چگونه باشد. درعینحال‬‬‬‬‬‬‬

‫که هر جامعۀ‌ مـلی‌ بـاید‌ روایتی مشخص و تفصیلی از نظریۀ هنجاری داشته باشد،‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 119) 

________________________________________

‫377‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم‌ (‌‌پياپي‌34)، پاييز و زمـستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫مـجموعههایی از اصـول کلیتر نیز وجود دارد که‌ میتواند‌ برای‌ طبقهبندی موارد ملی‬‬‬‬‬‬‬

‫گوناگون به کار رود (مککوئیل، 1372، صص112-212).‬‬‬‬‬‬‬

‫1. تـقسيمبندي تـذکُّرات‌ قرآن‬‬‬‬‬‬‬

‫پس از بررسی واژۀ ذکر و مفهوم تذکر در آیات قرآن پژوهشگر به‌ این نتیجه رسـید کـه‬‬‬‌‬‬‬‬

‫مـجموعاً‌ 711 آیه از آیات قرآن کریم بهطور خاص به مفهوم تذکر اشاره میکنند. این‬‬‬‬‬‬‬

‫آیات در ده موضوع زیـر تـقسیمبندی شـدهاند: «تالش برای متذکر ساختن انسانها با بیان‬‬‬‬‬‬‬

‫آیات و احکام، 11‌ آیه، 11/41%»، «اشاره بـه قـرآن و کتب انبیاء سلف، 21 آیه، 13/11%»،‬‬‬‬‬‬‬

‫«ذکر الهی و یاد خدا، 17 آیه، 14/72%»، «توصیه به دوری از فراموشی و اعراض از یاد‬‬‬‬‬‬‬

‫خدا‌، 71‌ آیـه، 27/12%»، «یـادآوری نعمتهای الهی، 32 آیه، 11/3%»، «بیان صفات و‬‬‬‬‬‬‬

‫حاالت اولو االلباب، 72 آیه، 13/1%»، «اشاره به داستان پیـامبران، 12 آیـه، 37/1%»، «نماز،‬‬‬‬‬‬‬

‫12 آیه، 34‌/4%»، «توصیه‌ به متذکر شدن انـسانها، 3 آیـه، 72/7%» و «نـهادن وظیفه تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫بر دوش پیامبر(ص)، 1 آیه، 41/1%» (رك. نمودار 4).‬‬‬‬‬‬‬

‫نـمودار 4. تـقسيمبندي تذکرات قرآن‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 120) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 977‌‬‬‬‌‬‬‬‬

‫1. بايدهاي رسانۀ ديني بر اسـاس مـفهوم قرآني تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫با توجه بـه ایـنکه وظیفۀ تـبلیغِ دیـن از طـرف خداوند بر عهدۀ پیامبر(ص) گذاشته شـده و‬‬‬‬‬‬‬

‫قـرآن کریم نیز نازل شده‌ است‌ تا‌ پیامبر(ص) بهوسیلۀ آن به امر‌ تبلیغ‌ دیـن‌ بـپردازد،‬‬‬‬‬‬‬

‫روشهایی که قرآن برای تبلیغ دیـن استفاده کرده، مهم مـیشوند؛ زیـرا اصول کلی را‬‬‬‬‬‬‬

‫مشخص میکنند و مـیتوانند مـنبعی برای‌ استخراج‌ هنجارهای‌ رسانۀ دینی در جامعۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫اسالمی قرار گیرند؛ زیرا‌ رسانۀ‌ دینی نـیز درصـدد تبلیغ دین است و همانطور کـه بـیان‬‬‬‬‬‬‬

‫شـد، این وظیفه در عـصر حـاضر بر عهدۀ رسانه نـیز‌ قـرار‌ دارد‌. پس میتوان هنجارهای‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانۀ دینی را از قرآن استخراج کرد‌.‬‬‬‬‬‬‬

‫پیش از این بیان شد که یکی از اصـول تـبلیغی قرآن، اصل تذکر است. قرآن بـرای‬‬‬‬‬‬‬

‫ایـن‌ کار‌ از‌ روشـهای گـوناگونی اسـتفاده میکند. این روشها بـاید منبعی برای استخراج‬‬‬‬‬‬‬

‫هنجارهای‌ رسانه‌ دینی باشند که رسانۀ دینی با تبعیت از آنها بتواند بـه هـرچه بهتر شدن‬‬‬‬‬‬‬

‫حضور دین‌ در‌ رسانه‌ و تـبلیغ آن کـمک کـند. بـا اسـتخراج این هنجارها و تـبعیت از آنـها‬‬‬‬‬‬‬

‫توسط‌ رسانه‌، میتوان‌ یک قدم به تحقق رسانۀ دینی نزدیکتر شد. در این مقاله، این‬‬‬‬‬‬‬

‫روشها از‌ قـرآن‌ اسـتخراج‌ شـده و در نموداری که در ادامه خواهد آمد (نمودار 1)، بـیان‬‬‬‬‬‬‬

‫خـواهند شـد. ایـن روشـها‌ مـیتوانند‌ بهعنوان بایدهای رسانۀ دینی استفاده گردند. اگر‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانهای که داعیۀ دینی بودن را‌ دارد‌، این‌ هنجارها را رعایت نکرده و بر طبق این اصول‬‬‬‬‬‬‬

‫عمل ننماید، به ورطۀ عرفی شدن‌ و روزمـرگی‌ میافتد و در نهایت، به رسانه غفلت‬‬‬‬‬‬‬

‫تبدیل میشود. نمونهای از رسانههای غفلت در‌ ادامه‌ بیان‌ خواهد شد، اما به نظر‬‬‬‬‬‬‬

‫نویسنده، یکی از اصلیترین دالیلی که باعث میشود رسانههای نوین‌ بهعنوان‌ ابزارهای‬‬‬‬‬‬‬

‫غفلت شـناخته شـوند نیز همین است که از چنین هنجارهایی پیروی‌ نمیکنند‌ و اگر‌ این‬‬‬‬‬‬‬

‫هنجارها در رسانههای نوین مهم تلقی شوند و از آنها تبعیت شود، دیگر رسانهها ابزار‬‬‬‌‬‬‬‬

‫غفلت‌ نخواهند‌ بود بلکه میتوان از آنها در جـهت تـذکر و یادآوری و حرکت در مسیر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫فطرت‌ استفاده کرد و به «رسانه ذکری» دست یافت. در ادامه، بایدهای رسانۀ دینی بر‬‬‬‬‬‬‬

‫اساس مفهوم تذکر‌ توضیح‌ داده میشود:‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 121) 

________________________________________

‫127‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سـال پانـزدهم، شمارة دوم (پياپي‌34‌)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫1-7. يادآوري نعمتها‬‬‬‬‬‬‬

‫انسان‌ بـهدلیل‌ غـرق‌ شدن در وضعیت موجود و کنونیِ خود از‌ وضعیت‌ گذشته خویش‬‬‬‬‬‬‬

‫غافل میشود و طبیعی است که به مقتضای وضعیت حال، رفتاری را‌ از‌ خود بروز‬‬‬‬‬‬‬

‫میدهد که با‌ گـذشته‌ او تـناسبی‌ ندارد‌. او‌ تجارب زندگی فـردی و اجـتماعی خود در‬‬‬‌‬‬‬‬

‫گذشته‌ را از یاد میبرد و موقعیت مطلوب کنونی را از آن خود میداند‌ و گمان‌ میکند‬‬‬‬‬‬‬

‫تا ابد باقی خواهد بود‌. در چنین وضعیتی ارجاع‌ مخاطب‌ به گذشته خود و دیگران‬‬‬‬‬‬‬

‫میتواند‌ یکی‌ از شیوههای تذکر باشد.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-2. عـبرتآموزي‬‬‬‬‬‬‬

‫ایـن روش، ارجاع افراد به گذشته دیگران‌ است‌ و در صددِ هوشیار کردن افراد‌ با‌ عنایت‬‬‬‌‬‬‬‬

‫به تجربهها و راههای‌ رفتهشده‌ توسط دیگران است. معموالً‌ در‌ قالب داستانهای‬‬‬‬‬‬‬

‫اقوام و اشخاص بیان میشود. آیات زیادی در قرآن وجـود دارد کـه مخاطبان‌ قـرآن‌ را به‬‬‬‬‬‬‬

‫تاریخ و سرگذشت دیگران ارجاع‌ میدهد‌ و از این‌ طریق‌ آنان‌ را به عبرتگیری و‬‬‬‌‬‬‬‬

‫هوشیاری فرامیخواند.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-4. موعظه‬‬‬‬‬‬‬

‫وعظ یعنی تـذکر دادن به کارهای خیر و مانند آن از اموری‌ که‌ قلب مخاطب نسبت به‬‬‬‬‬‬‬

‫آن رقـیق‌ و خـاشع‌ مـیشود‌ (ابنمنظور‌، 4242‌ق، ج3، ص114). در کارکرد‌ موعظه‬‬‬‌‬‬‬‬

‫میتوان گفت که این عمل، سختی و قساوت را از دل میزداید، خشم و شهوت را‬‬‬‬‬‬‬

‫فرومینشاند و خواهشهای‌ نفس‌ را‌ تـعدیل ‌ ‌مـیکند و بهاینترتیب، زمینه را برای‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکر‌ و تنبه‌ انسان‌ آماده‌ میکند‌، به‌ همین جهت میتواند بـهعنوان یـکی از شـیوههای تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫به حساب آید.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-3. تمثيل‬‬‬‬‬‬‬

‫«مَثَل بخشی از حکمت است که در جای مناسب و مقتضای حال از آن اسـتفاده‌ میشود‬‬‬‬‬‬‬

‫و در بین مردم بهطور گسترده، متداول و شایع است که مردم از آن در اموری که مـشابه‬‬‬‬‬‬‬

‫یکدیگر است، برای ایـنکه تـصویر دقیقی از آن امر ارائه دهند، آن‌ را‌ به کار میگیرند»‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 122) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 727‬‬‬‬‬‬‬

‫(سبحانی، 2142ق، ص12). تمثیل، زمینه را برای فهم بهتر مطلب فراهم میکند و فهم‬‬‬‬‬‬‬

‫مطلب، زمینهای برای‌ تعقل‌ و اندیشه میشود و تذکر و بـه خود آمدن، از میوههای‬‬‬‬‬‬‬

‫اندیشه است.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1. معرفي الگو‬‬‬‬‬‬‬

‫مهمترین نوع یادگیری انسان، یادگیری مشاهدهای است. بر همین اساس‌، یکی‌ از‬‬‬‬‬‬‬

‫روشهای تربیت، تربیت بهوسیلۀ‌ الگوست‌ که میتوان آن را «روش الگویی» نامید. از‬‬‬‬‬‬‬

‫شیوههای اجرایی این روش، مـیتوان بـه موارد زیر اشاره کرد:‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1-7. الگودهي‬‬‬‬‬‬‬

‫مقصود از الگودهی، ارائه‌ و معرفی‌ الگوهای مثبت و حقیقی است‌؛ یعنی‌ الگوهایی که‬‬‬‬‬‬‬

‫در خارج تحقق یافته و قابل مشاهده است.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1-2. الگوپردازي‬‬‬‬‬‬‬

‫در این شیوه یک الگوی مطلوب در نظر گـرفته مـیشود، سپس ویژگیهای آن توصیف‬‬‬‬‬‬‬

‫میشود و زمینه طوری فراهم میشود‌ که‌ مخاطب را به تخیّل و تجسّم یک الگو، یا‬‬‬‬‬‬‬

‫صحنه و واقعهای بکشاند.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1-4. الگوزدايي‬‬‬‬‬‬‬

‫به این معنا که الگوها و شخصیتهای منفی چنان تـرسیم مـیشوند که نوعی دلزدگی و‬‬‬‬‬‬‬

‫نگرشی منفی در‌ مخاطب‌، نسبت به‌ آن الگوها پدید میآید.‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1. طرح سؤال‬‬‬‬‬‬‬

‫یکی از شیوههای متذکِّر ساختن انسان، درگیر کردن فرد با‌ وجدان خویش است. در این‬‬‬‬‬‬‬

‫روش یک استدالل سـادۀ عـقلی کـه‌ مخاطب‌ جوابش‌ را میداند، مطرح مـیشود و عـقاید‬‬‬‬‬‬‬

‫مـخاطب را به چالش کشیده و او را به وجدانش ارجاع میدهد تا ‌‌شاید‌ به خود آید و‬‬‬‬‬‬‬

‫متذکر شود.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 123) 

________________________________________

‫227‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم‌، شمارة‌ دوم‌ (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫1-1. انـذار‬‬‬‬‬‬‬

‫یـکی دیـگر از شیوههای متنبه ساختن انسان، انذار‌، ترساندن و بر حـذر داشـتن او از پیامد‬‬‬‬‬‬‬

‫ِ‬‬‬‬‬‬‬

‫رفتارهاست. «انذار به معنی خبر‌ دادن توأم با ترساندن‌ است‌» (راغب اصفهانی، 1242ق،‬‬‬‬‬‬‬

‫ج2، ص313).‬‬‬‬‬‬‬

‫1-3. تکرار‬‬‬‬‬‬‬

‫در این شیوه، محتوای تبلیغ برای تـثبیت در ذهـنِ مـخاطب مکرر آورده میشود. این‬‬‬‬‬‬‬

‫روش گاه ضروری است و دارای آثار و فوائد زیادی اسـت‌؛ از جمله اینکه تذکری است‬‬‬‬‬‬‬

‫برای کسانی که حقیقت را فراموش کردهاند و هم، آگاهی است برای کسانی که به‬‬‬‬‬‬‬

‫حـقیقت تـوجه نـداشتهاند. قرآن کریم از این شیوه بسیار استفاده کرده است‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫بهاینترتیب، در ادامه، نـمودار 1، «بـایدهای رسانۀ دینی بر اساس مفهوم قرآنی‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکر» ارائه میشود که با توجه به توضیحات بیانشده، بهعنوان هـنجارهای رسـانۀ تـذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫مورد استفاده قرار خواهند گرفت.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫نمودار‌ 3. بايدهاي رسانۀ ديني بر اساس مـفهوم قـرآني تـذکر‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 124) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 427‬‬‬‬‬‬‬

‫3. يک مثال از رسانههاي غفلت‬‬‬‬‬‬‬

‫با توجه به رشد ارتـباطات در جـهان‌ امـروز‌، یکی از مهمترین مطالبی که میتواند بررسی‬‬‬‬‬‬‬

‫شود و نتایج آن در سازمان رسانه و مؤسساتی که نقش انـتقال پیـام را بر عهده دارند،‬‬‬‬‬‬‬

‫مورد استفاده قرار گیرد، بررسی حکم‌ و موضوع‌ انتقال‌ پیام اسـت (قـانع، 4372، ص2)؛‬‬‬‌‬‬‬‬

‫ازایـنرو‌، بحث‌ کتب ضالل و کتب ضاله بهعنوان رسانههایی که پیام گمراهگر را در‬‬‬‬‬‬‬

‫جامعه رواج میدهند، بررسی مـیشود؛ زیـرا رواجِ پیامِ گمراهی در‌ جامعه‌، یکی‌ از‬‬‬‬‬‬‬

‫مصادیق غفلت است که اگر رسانهای این‌ کـار‌ را انـجام دهـد، بهعنوان رسانه غفلت‬‬‬‬‬‬‬

‫شناخته میشود و «رسانۀ غفلتزا» درست در مقابل «رسانه ذکری» قرار دارد.‬‬‬‬‬‬‬

‫بحث‌ کتب‌ ضـالل‌ یـکی از مصادیق رسانههای غفلتزاست که در مقابل رسانههای‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکر‌ قرار میگیرند. اما ذکر ایـن نـکته ضـروری است که در بحثی که با عنوان کتب‬‬‬‬‬‬‬

‫ضالل در میان‌ فقها‌ مطرح‌ شده، واژه کتاب موضوعیت نـداشته بـلکه بـهعنوان یکی از‬‬‬‬‬‬‬

‫وسائل شایع‌ انتقال‌ پیام مطرح بوده است که امروزه میتوان دیـگر روشـهای انتقال پیام‬‬‬‬‬‬‬

‫و بهطور اخص انتقال پیام‌ از‌ طریق‌ رسانههای جمعی را نیز به آن نسبت داد و حکم‬‬‬‬‬‬‬

‫کتب ضالل را‌ بـه‌ رسـانههای‌ جمعی نیز سرایت داد.‬‬‬‬‬‬‬

‫میتوان غفلت را بهعنوان یکی از مترادفهای واژه ضاللت‌ در‌ نظر‌ گرفت. پسـ‬‬‬‬‬‬‬

‫زمـانی که در مورد کتب ضالل یا در معنایی عـامتر، رسـانههای ضـالل‌ و گمراهکننده‌ بحث‬‬‬‬‬‬‬

‫میشود، این بحث شامل رسـانههای غـفلتزا و غافلکننده نیز میشود و در حقیقت،‬‬‬‌‬‬‬‬

‫این‌ دو‌، یکی هستند و در نهایت، میتوان گفت هر مطلب و پیـامی کـه با وحی الهی و‬‬‬‌‬‬‬‬

‫فطرت‌ خـدادادی انـسان که بـهصورت تـعالیم آسـمانی توسط سفیران الهی به بشر‬‬‬‬‬‬‬

‫ارسـالشده هـماهنگ‌ باشد‌، هدایت‌ و حق و هرچه جز آن باشد، ضاللت و باطل است و‬‬‬‬‬‬‬

‫باید از بین بـرود.‬‬‬‬‬‬‬

‫جـمعبندي‬‬‬‌‬‬‬‬

‫آنچه‌ در این مقاله بدان اشاره شـد، در مرحلۀ اول، معرفی مفهوم «تـذکر‌» و وارد‌ کـردن‌ آن‬‬‬‬‬‬‬

‫به ادبیات ارتباطات دیـنی و اسـالمی بود. در این مقاله بیان شد که تذکر میتواند‌ یکی‌ از‬‬‬‌‬‬‬‬

‫اصلیترین اصول رسانۀ دیـنی پنـداشته شود که اگر مفهوم تـذکر حـداکثری مـعنا‌ شود‌،‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 125) 

________________________________________

‫327‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سـال پانـزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫بسیاری‌ از‌ مـفاهیمی کـه بیانگر رابطۀ پیامبر(ص) با مخاطبانشان بوده است، در محدودۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫این‌ مفهوم‌ قرار میگیرد. یکی از اصـلیترین مـفاهیمی که‌ بیانگر‌ رابطۀ‌ پیامبر(ص) با مـردم‬‬‬‬‬‬‬

‫اسـت، مفهوم «تـبلیغ» اسـت‌ کـه‌ در این مقاله، اصل تـذکر بهعنوان یکی از اصول تبلیغی‬‬‬‬‬‬‬

‫معرفی شده است‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫عالوه بر این، با محور‌ قرار‌ دادن مفهوم‌ تـذکر‌، بـعضی‌ از احکام اجتماعی اسالم نیز‬‬‬‬‬‬‬

‫در‌ حوزۀ‌ ایـن مـفهوم قـرار خـواهند گـرفت؛ بهعنوان مثال، امـر بـه معروف و نهی از‌ منکر‬‬‬‌‬‬‬‬

‫یکی از احکام اسالمی است که‌ بر پایه تذکر متقابل‌ مؤمنین‌ در جامعه اسالمی رواج پیـدا‬‬‬‌‬‬‬‬

‫مـیکند‌. مـؤمنین امر شدهاند که یکدیگر را امر به مـعروف و نـهی از مـنکر کـنند‌ و ایـن‌ یـعنی‬‬‬‬‬‬‬

‫اینکه به یکدیگر تذکر‌ دهند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫هدف دوم مقاله‌، معرفی‌ «رسانه ذکری» بود. با‌ توجه‌ به توضیحات بیانشده، رسانۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫ذکری رسانهای است که در جامعۀ اسالمی، خودش را ادامهدهندۀ‌ راه‌ انـبیاء و اولیاء‬‬‬‬‬‬‬

‫میپندارد و به امر تبلیغ‌ دین‌ میپردازد، در‌ این‌ راه‌، از هنجارهای مورد نظر‌ تبعیت‬‬‬‬‬‬‬

‫میکند و روح تذکر در همۀ اجزای آن گسترده است. قرآن به پیامبر(ص) میفرماید:‬‬‬‌‬‬‬‬

‫«فَذَکِّر‌ إِنَّما أَنتَ مُذکِّر» (غاشیه:33) به‌ ایـن‌ مـعنی‌ که‌ «تو‌ اى پیامبر، ایشان‌ را‌ تذکر بده که‬‬‬‬‬‬‬

‫َ‬‬‬‬‬‬‬

‫وظیفۀ تو تنها همین تذکر است». رسانۀ ذکری نیز همین هدف را‌ پیگیری‌ میکند‌ و‬‬‬‬‬‬‬

‫اصلیترین وظیفهاش را تذکر دادن میداند‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫برای‌ رسیدن‌ به‌ «رسانۀ‌ ذکـری» از روش مـعرفی هنجار استفاده شد. هنجارهای یک‬‬‬‬‬‬‬

‫رسانه، بایدها و نبایدهایی است که بر اساس ارزشها و اصول مورد قبول سازمان رسانه‬‬‬‬‬‬‬

‫نوشته شده، و روش عمل رسانه‌ را مـشخص مـیکند. تبعیت از هنجارها، حرکت رسانه‬‬‬‬‬‬‬

‫در مـسیر مـشخصشده را تضمین میکند. اگر رسانهای داعیۀ دینی بودن در جامعۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫اسالمی داشته باشد، باید همانند قرآن عمل و تبلیغ کند‌. به‌ این ترتیب، روشها و اصول‬‬‬‬‬‬‬

‫تبلیغی قـرآن مـیتوانند منبع مهمی برای اسـتخراج هـنجارهای رسانۀ دینی در جامعۀ‬‬‬‬‬‬‬

‫اسالمی باشند.‬‬‬‬‬‬‬

‫برای رسیدن به این هنجارها، ابتدا تذکرات قرآن بررسی شد‌. روش‌ بررسی‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکرات قرآن، جستجو بر اساس واژۀ «ذکر» و سپس، بررسی تکتک آیاتی که شامل‬‬‬‬‬‬‬

‫ایـن واژه بـودند و انتخاب مواردی که در آن، قرآن‌ تذکری‌ داده است، بود. سپس، این‬‬‬‌‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 126) 

________________________________________

‫جايگاه‌ مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ ديني 127‬‬‬‬‬‬‬

‫تذکرات در ده مقوله دستهبندی شدند. در مرحلۀ بعد، روشی که در هریک از مقوالت‬‬‬‬‬‬‬

‫برای‌ تذکر‌ دادن استفاده شد و اسـتخراج‌ گـردید‌ و بهعنوان یـکی از روشهای اصل تذکر‬‬‬‬‬‬‬

‫در قرآن، معرفی شد و نمودار 4 «بایدهای رسانۀ دینی، بر اساس مفهوم قرآنی تذکر» را‬‬‬‬‬‬‬

‫به وجـود آورد.‬‬‬‬‬‬‬

‫هنجارها شامل بایدها و نبایدهای عمل رسانه‌ میشود‌ و باید از هر دو حوزۀ سـلبی‬‬‬‬‬‬‬

‫و ایـجابی (بـاید و نباید) نگریسته شود تا به رسانه بگوید در این راه چه کارهایی انجام‬‬‬‬‬‬‬

‫دهد و از چه کارهایی سرباز زند. امـا ‌ ‌در‌ ایـن‌ مقاله، فقط‌ «بایدهای رسانه دینی بر اساس‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم قرآنی تذکر» معرفی شده و ایـن مـقاله ورودی بـه بحث نبایدها نداشته‌ است؛‬‬‬‬‬‬‬

‫نخست، به این دلیل که معرفی نبایدهای رسانه بر‌ اساس‌ یـک‌ مفهوم، خود بحثی جدا و‬‬‬‬‬‬‬

‫در حد همین مقاله طلب میکند که از حوصلۀ این بـحث خارج ‌‌بود‌ و دوم، معرفی‬‬‬‬‬‬‬

‫بـایدها، تـا حدود زیادی محدودۀ نبایدها را نیز مشخص میکند.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫همانطور‌ که‌ بیان شد، در این مقاله منبع استخراج هنجارهای رسانه دینی بر اساس‬‬‬‬‬‬‬

‫مفهوم قرآنی تذکر‌، قرآن کریم بود، اما این همۀ کار نـیست، اگر سازمان رسانه بخواهد‬‬‬‬‬‬‬

‫به‌ رسانۀ ذکری دست پیدا‌ کند‌، اولین قدم استخراج هنجارهایش بر اساس قرآن کریم‬‬‬‬‬‬‬

‫است، در مراحل بعد باید سراغ منابع دیگر برود؛ برای مثال، سیره و روایات مـیتوانند‬‬‬‬‬‬‬

‫مـنابع مهم و خوبی برای استخراج این هنجارها باشند. این‌ تحقیق روشی برای استخراج‬‬‬‬‬‬‬

‫این هنجارها از قرآن معرفی کرده که میتواند برای استخراج هنجارها از منابع دیگر نیز‬‬‬‬‬‬‬

‫استفاده گردد.‬‬‬‬‬‬‬

‫يادداشتها‬‬‬‬‬‬‬

‫2 این مـقاله مـستخرج از پایاننامه کارشناسی ارشد نویسنده‌، با‌ راهنمایی جناب آقای دکتر حسن‬‬‬‬‬‬‬

‫بشیر است.‬‬‬‬‬‬‬

‫1. همچنین یوسف:412، قلم:11، و تکویر:31.‬‬‬‬‬‬‬

‫7. «و اوست که بادها را پیشاپیش [باران] رحمتش مژدهرسان مىفرستد، تا آنگاه که ابرهاى‬‬‬‬‬‬‬

‫گـرانبار‌ را‌ بـردارند، آن را بهسوى سرزمینى مرده برانیم، و از آن، باران فرود آوریم و از‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 127) 

________________________________________

‫127‬‬‬‬‬‬‬

‫دين و ارتباطات، سال پانزدهم، شمارة دوم (پياپي34)، پاييز و زمستان 1347‬‬‬‬‬‬‬

‫هرگونه میوهاى‌ [از‌ خاك] برآوریم. بدینسان مردگان را [نیز از قبرها] خارج مىسازیم،‬‬‬‬‬‬‬

‫باشد که شما متذکر شوید» (فوالدوند، 1242ق، ص312).‬‬‬‬‬‬‬

‫4. «و زمـین پاك [و آمـاده]، گـیاهش به اذن پروردگارش برمىآید‌ و آن‌ [زمـینى]‌ کـه نـاپاك [و‬‬‬‬‬‬‬

‫نامناسب] است‌ [گیاهش]‌ جز‌ اندك و بىفایده برنمىآید. این گونه، آیات [خود] را براى‬‬‬‬‬‬‬

‫گروهى که شکر مىگزارند، گونهگون بیان مىکنیم» (فوالدوند، 1242ق، ص312).‬‬‬‬‬‬‬

‫‪5. normative theories ‬‬‬‬‬‬‬‬

‫کـتابنامه‬‬‬‬‬‬‬

‫قـرآن کـریم (1242ق)، ترجمه محمدمهدی فوالدوند‌، تهران‌: دارالقرآن الکریم، دفتر مـطالعات‬‬‬‬‬‬‬

‫تـاریخ و معارف اسالمی.‬‬‬‬‬‬‬

‫ابن منظور، محمد بن مکرم (4242ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫باهنر‌، ناصر و ترکاشوند، علیاصغر، (3372)، «نظریه هنجاری رسانهها از دیـدگاه رهـبران‬‬‬‌‬‬‬‬

‫انـقالب اسالمی؛ از 3172 تا سی امین سال انقالب»، فصلنامه پژوهشهای ارتباطی، ش 31.‬‬‬‬‬‬‬

‫تـرکاشوند، علیاصغر (1372)، الگوی‌ هنجاری‌ رسانه‌ ملی از دیدگاه رهبران جهوری اسالمی‬‬‬‬‬‬‬

‫ایران، تهران: دانشگاه امام صادق‌(ع).‬‬‬‌‬‬‬‬

‫حسینی، سید حسن (1372)، «دیـن و رسـانه؛ رسـانه دینی یا دین رسانهای؛ مطالعات نظری»، در‬‬‬‬‬‬‬

‫مجموعه مقاالت‌ دین‌ و رسانه‌، تـهران: دفـتر پژوهشهای رادیو.‬‬‬‬‬‬‬

‫خندان (الویری)، محسن (4372)، تبلیغ اسالمی و دانش‌ ارتباطات‌ اجتماعی‌، تهران: سازمان‬‬‬‬‬‬‬

‫تبلیغات اسالمی.‬‬‬‬‬‬‬

‫خیری، حـسین (3372)، «کـاستیهای تـلویزیون در تبلیغ دین»، نشریه‌ معرفت‌، شماره‌ 372.‬‬‬‬‬‬‬

‫دادبه، اصغر (3372)، دایرۀ المعارف تشیع؛ مدخل دیـن، تـهران: نـشر شهید سعید‌ محبی‌.‬‬‬‬‬‬‬

‫دانایی، نسرین (3372)، رسانهشناسی، تهران: مبنای خرد.‬‬‬‬‬‬‬

‫راغب اصفهانی، حسین بن‌ مـحمد‌، (1242‌ق)، المـفردات فـی غریب القرآن، دمشق، بیروت: دار‬‬‬‬‬‬‬

‫العلم الدار الشامیه، بازیابی از نرمافزار جامع‌ التفاسیر‌ نور.‬‬‬‬‬‬‬

‫ساروخانی، باقر (1372)، دائرۀ المـعارف عـلوم اجتماعی، تهران: کیهان.‬‬‬‬‬‬‬

‫سبحانی‌، جعفر‌ (2142‌ق)، مفاهیم القرآن، قم: موسسه االمام الصادق(ع).‬‬‬‬‬‬‬

‫شاهمحمدی، عـبدالرضا (1372)، «عـصر ارتـباطات و اطالعات و جهانی شدن‌ دین‌»، فصلنامه‬‬‬‬‬‬‬

‫پژوهش و سنجش، شماره 17.‬‬‬‬‬‬‬

دین و ارتباطات » شماره 34 (صفحه 128) 

________________________________________

‫جايگاه مفهوم قرآني تذکر در رسانۀ‌ دينـي‌ 127‌‬‬‬‬‬‬‬

‫شـریفی، عنایتاهلل، (3372)، «اصول و روشهای تبلیغی در قرآن»، پایگاه اینترنتی حوزهنت،‬‬‬‬‬‬‬

‫تاریخ آخرین‌ بازدید‌، 7/4/21‌ ‪.http://www.hawzah.net/fa/articleview.html ‬‬‬‬‬‬‬‬

‫طباطبایی، سـید مـحمدحسین (4372‌)، تـفسیر‌ المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی،‬‬‬‬‬‬‬

‫قم: دفتر انتشارات اسالمی جامعه مدرسین حوزه علمیه قـم‌ (بـازیابی‌ از نرمافزار جامع‬‬‬‬‬‬‬

‫التفاسیر نور).‬‬‬‬‬‬‬

‫طریحی، فخرالدین (1372) مجمع البحرین، تهران‌: مرتضوی‌ (بازیابی از نـرمافزار جـامع التـفاسیر‬‬‬‬‬‬‬

‫نور).‬‬‬‌‬‬‬‬

‫علمالهدی‌، جمیله‌ (3372)، نظریۀ اسالمی تعلیم و تربیت، تهران: انتشارات‌ دانشگاه‌ امام‬‬‬‬‬‬‬

‫صادق(ع) و سازمان پژوهش و بـرنامهریزی وزارت آمـوزش و پرورش.‬‬‬‬‬‬‬

‫العـوینی، محمدعلی (2312م)، االعالم‌ الدولی‌ بین النظریۀ و التطبیق، القاهره: مکتبۀ‌ االنجلو‬‬‬‌‬‬‬‬

‫المصریۀ.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫قانع‌، احـمدعلی‌ (4372)، فـقه و پیام گمراهی، تهران: انتشارات‌ دانشگاه‌ امام صادق(ع).‬‬‬‬‬‬‬

‫قائمی مقدم، محمدرضا (3372)، «روش تربیتی تذکر در قرآن‌ کریم‌»، دوفصلنامه تـربیت‬‬‬‬‬‬‬

‫اسـالمی، سال سوم، شماره‌ 1.‬‬‬‬‬‬‬

‫قرائتی، محسن (1372‌)، قرآن‌ و تبلیغ، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد‌ اسالمی‌.‬‬‬‬‬‬‬

‫قـرشی، سـید علیاکبر (2372)، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب االسالمیه، بـازیابی از‌ نـرمافزار‬‬‬‌‬‬‬‬

‫جـامع التفاسیر نور.‬‬‬‬‬‬‬

‫کرمی‌، رضاعلی‌ (3372‌)، روشهای تبلیغ، قـم‌: انـتشارات‌ دار الثقلین.‬‬‬‬‬‬‬

‫محمدی‌، مجید‌ (1372)، دین و ارتباطات، تهران: کویر.‬‬‬‬‬‬‬

‫مصطفوی، حسن (1172)، التحقیق فی کلمات القـرآن الکـریم‌، تهران‌: بنگاه ترجمه و نشر کـتاب،‬‬‬‬‬‬‬

‫بـازیابی‌ از‌ نرمافزار جـامع‌ التـفاسیر‌ نـور‌.‬‬‬‬‬‬‬

‫مک کوئیل، دنیس‌ (1372)، در آمدی بر نـظریه ارتـباطجمعی، ترجمه پرویز اجاللی، تهران:‬‬‬‬‬‬‬

‫مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها‌.‬‬‬‌‬‬‬‬

‫موالنا، سید حمید (3172)، «اهـداف و مـقاصد‌ تبلیغ‌ از‌ نقطهنظر‌ (دیدگاه‌) اسالمی در جهت‌ یـک‬‬‬‌‬‬‬‬

‫تئوری (فرضیه) در مورد ارتـباطات و اخـالق»، تهران: هفتمین کنفرانس اندیشه اسـالمی.‬‬‬‬‬‬‬

‫هـوور، استوارت، ام. الندیای‌، نات‌ (1372‌)، بازاندیشی درباره رسانه، دینن و فرهننگ، ترجمنه‬‬‬‬‬‬‬

‫مسعود‌ آریایینیا‌، تهران‌: سـروش‌.‬‬‬‬‬‬‬

پایان مقاله


== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>