نمایش مبدأ برای بررسی مناقشات استدلال به روایت عبدالله بن سنان

<div class="head1">بررسی مناقشات استدلال به روایت عبدالله بن سنان</div>

== خلاصه مباحث گذشته ==
در مرتبه یدی، وجوب صنف اول (ضرب غیر بالغ الی ما یوجب الدیة أو القصاص) ثابت نشد. گفتیم: اگر این صنف واجب می‌بود، آیا نسبت به والدین باید تفصیل می‌دادیم؟ روایات عناوین منهی‌عنه و روایات عناوین مأموربه را مرورکردیم. از این روایات، دو جواب دادیم: اولاً ضربِ به خاطر بازداشتن از گناه، عرفاً بی‌احترامی نیست، و ثانیاً صحیحه‌ی عبدالله بن سنان وقتی امر به حبس و بستن مادر می‌کند برای بازداشتن از گناه، پس زدن والدین هم برای بازداشتن از گناه جایز است. بحث امروز، بررسی مناقشات استدلال به روایت عبد الله بن سنان است. 

== مناقشات صدوری ==
به این جواب دوم (روایت عبد الله بن سنان) مناقشاتی ممکن است وارد بشود؛ به صدور این روایت، از سه جهت ممکن است مناقشه بشود:  
=== جهت اول: ضعف سند ===
شیخ صدوق مرسلاً از حسن‌بن‌محبوب نقل کرده، و در مشیخه در طریق خودش به روایات حسن‌بن‌محبوب، محمد بن موسی بن متوکل قرار دارد<ref> و ما كان فيه عن الحسن بن محبوب، فقد رويته عن محمّد بن موسى بن المتوكّل رضي اللّه عنه، عن عبد اللّه بن جعفر الحميريّ و سعد بن عبد اللّه، عن أحمد بن محمّد ابن عيسى، عن الحسن بن محبوب. من لايحضره الفقيه؛ ج‌4، ص: 453</ref> که توثیق و جرحی در کتب رجالی متقدم ندارد. برای تصحیح این سند، سه راه داریم: 

==== جواب از مناقشه ====
راه اول برای جواب از این مناقشه: توثیق 

برای اثبات وثاقت محمد بن موسی بن متوکل شش طریق داریم: 

===== طریق اول: شهادت ابن طاوس =====
اوثق طرق، شهادت ابن طاووس در «فلاح السائل» است که درباره‌ی سندی که هم محمد بن موسی بن متوکل در آن هست و هم ابراهیم بن هاشم، فرموده: «رواةُ الحديث ثقاتٌ بالاتفاق<ref> و ادعى ابن طاوس في فلاح السائل: الفصل (19) في فضل صلاة الظهر و صفتها عند ذكر الرواية الواردة عن الصادق ع، أنه ما أحب الله من عصاه: الاتفاق على وثاقته.معجم‏رجال‏الحديث:ج17،ص284و285 </ref>»، و شهادت ابن‌طاوس، یا کشف از توثیق قدما می‌کند، یا از باب اجماع منقول حجت است، یا چون ابن‌طاوس خودش نزدیک به قدماست این شهادتش محتمل الحس و الحدس بوده و لذا حجت است. 

البته این نسخه‌ای که از «فلاح السائل» به دست ما رسیده، «موسی بن المتوکل» است نه «محمد بن موسی بن المتوکل<ref> قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ الْمُتَوَكِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ ع‏ يَقُولُ مَا أَحَبَّ اللَّهَ مَنْ عَصَاهُ ... و رواة الحديث ثقات بالاتفاق و مراسيل محمد بن أبي عمير كالمسانيد عند أهل الوفاق. فلاح السائل و نجاح المسائل، ص: 158</ref>»، ولی این نسخه غلط است و نسخه‌ی درست همان «محمد بن موسی بن المتوکل» است؛ چون اولاً این روایت را ابن‌طاوس از امالی شیخ صدوق نقل کرده و این روایت در مجلس 74 «امالی» از «محمد بن موسی بن المتوکل» است<ref> حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى‏ بْنِ‏ الْمُتَوَكِّلِ‏ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ ع يَقُولُ‏ مَا أَحَبَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَصَاهُ الأمالي( للصدوق)، النص، ص: 489</ref>، و ثانیاً در امالی شیخ صدوق «موسی بن المتوکل» اصلاً نیست، و ثالثاً موسی بن المتوکل، نه فقط در این کتاب، بلکه اصلاً هیچ روایتی از علی بن ابراهیم نقل نکرده‌است<ref> و رابعاً در کتب رجالی اصلاً «موسی بن المتوکل» نداریم، و لذا این اشکال که «شاید ابن‌طاوس اشتباهاً فکرکرده در آن سند موسی‌بن‌المتوکل واقع شده و شهادت به اجماع بر وثاقت او داده‌است نه محمدبن‌موسی.»، جایی ندارد. مقرر </ref><ref> این پاراگراف را استاد در جلسه‌ی بعد فرمودند. </ref> 

===== طریق دوم: اعتماد شیخ صدوق =====
48 طریق از طرق شیخ صدوق در مشیخه به کتب اصحاب، از طریق محمد بن موسی بن متوکل است. و شیخ صدوق مشیخه را به این خاطر نوشته که پشتوانه‌ی این کتاب باشد، پس صدوق بر این راوی اعتماد دارد، این یک شهادت عملی است<ref> أقول: قد أكثر الصدوق الرواية عنه، و ذكره في المشيخة في طرقه إلى الكتب في ثمانية و أربعين موردا ... و الظاهر أنه كان يعتمد عليه. معجم‏رجال‏الحديث: ج:17، ص:284 </ref>. 

این فرمایش مرحوم آقای خوئی، منافات دارد با مبنای ایشان در مقدمه‌ی «معجم رجال الحدیث» که فرموده: «نقل اجلاء، دلالت بر وثاقت نمی‌کند<ref> و قد أفرط المحدث النوري في المقام فجعل رواية مطلق الثقة عن أحد كاشفا عن وثاقته و اعتباره ... . و هذا غريب جدا؛ فإن غاية ما يمكن أن يتوهم، أن تكون رواية ثقة عن رجل دليلا على اعتماده عليه، و أين هذا من التوثيق أو الشهادة على حسنه و مدحه. ... مع أن الرواية عن أحد لاتدل على اعتماد الراوي على المروي عنه‏.معجم ‏رجال ‏الحديث: ج1، ص73 </ref>.»؛ نقل کثیر اجلاء، برای اعتماد نیست، برای تعاضد یا تواتر است<ref> در عبارت مرحوم آقای خوئی که فرموده‌اند: «و أن هذا من التوثیق» اگر «هذا» به مطلق «اعتماد» برگردد، این مناقشه‌ی استاد شب‌زنده‌دار به ایشان وارد است که این فرمایش‌شان در مقدمه منافات دارد با توثیقی که در مانحن‌فیه برای محمد بن موسی بن متوکل از طریق کثرت نقل شیخ صدوق از وی اثبات کرده‌اند. ولی اگر «هذا» در عبارت ایشان به «اعتمادی که کاشفش نقل یک روایت است» برگردد یا به «اعتماد در همان یک روایت» برگردد، دلالت ندارد بر این که «اعتمادی که کاشفش کثرت نقل است، دلالت بر توثیق ندارد.»، و لذا در این صورت مناقشه‌ی استاد به ایشان وارد نیست. مقرر </ref>.

===== طریق سوم: شهادت علامه =====
محمد بن موسی بن متوکل را علامه در قسم اول ذکرفرموده<ref> و قد وثّقه العلامة في: (58) من الباب 1، من حرف الميم من القسم الأول. معجم‏رجال‏الحديث: ج:17، ص:284 

محمد بن موسى بن المتوكل ثقة. الخلاصةللحلي:ص149 </ref>، و فرمایش ایشان محتمل الحس و الحدس است. 

===== طریق چهارم: شهادت ابن داود =====
فرمایش ایشان<ref> و قد وثّقه ... ابن داود في: (1482) من القسم الأول صريحا. معجم‏رجال‏الحديث: ج:17، ص:284. محمد بن موسى المتوكل ثقة. رجال‏ابن‏داود:ص337</ref> هم محتمل الحس و الحدس است. 

===== طریق پنجم: ترضیه صدوق =====
شیخ صدوق مکرراً وقتی نام این راوی را برده از جمله در این روایت، «رضی الله عنه» درباره‌ی او به کار برده. 

مرحوم آقای خوئی دلالت «ترضیه» بر «وثاقت» را قبول ندارد<ref> الترحم هو طلب الرحمة من الله تعالى، فهو دعاء مطلوب و مستحب في حق كل مؤمن، و قد أمرنا بطلب المغفرة لجميع المؤمنين و للوالدين بخصوصهما، و قد ترحم الصادق ع لكل من زار الحسين ع، بل إنه سلام الله عليه، قد ترحم لأشخاص خاصة معروفين بالفسق لما فيهم ما يقتضي ذلك، كالسيد إسماعيل الحميري و غيره، فكيف يكون ترحم الشيخ الصدوق أو محمد بن يعقوب و أمثالهم كاشفا عن حسن المترحم عليه؟! معجم‏رجال‏الحديث:ج1،ص78</ref> و لذا این را مؤید قرارمی‌دهد. اما خیلی از بزرگان می‌فرمایند: وزان ترضیه، وزان «اعلی الله مقامه» است که غیر از «رفعه الله» و «غفر الله له» است. 

مؤید اصلی ما، نقل ابن‌طاوس است و توثیق علامه و ابن‌داود است. 

===== طریق ششم: معروف سالم از قدح =====
محمد بن موسی بن متوکل، در اسناد کثیری واقع شده، پس از معاریف است. و قدحی هم درباره‌ی او نرسیده. و کسی که از معاریف باشد و قدحی درباره‌اش نباشد (علی‌رغم این که رجالیون مقید هستند که قدح روات را بیان کنند)، یا اطمینان پیدامی‌کنیم ثقه بوده‌است یا مشمول صحیحه عبد الله بن ابی یعفور می‌شود که همین حسن ظاهر را اماره بر اثبات عدالت گرفته‌است. 

=== راه دوم: اسناد جزمی صدوق ===
شیخ صدوق فرموده: «وَ رَوَى الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بن سنان<ref> من لايحضره الفقيه؛ ج4، ص:72؛ باب نوادر الحدود (ج‌4، ص:71)، و تهذيب الأحكام؛ ج‌10، ص:59 باب الحد في السحق (ج10، ص:57). </ref>»، پس به روایت حسن بن محبوب از عبد الله بن سنان اسناد جزمی داده‌است. 

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[دروس خارج]] </div>
</div>