کتابخانه:شیوه بیان احکام

شیوه‌ای نو در بیان احکام حج و عمره مطابق با فتاوای مراجع معظم تقلید

مشخصات کتاب

نویسنده	محمدعلی فقیهی
زبان	فارسی
ناشر	نشرمشعر
محل انتشارات	تهران
تاریخ نشر	۱۳۸۹
شابک	۹۷۸-۹۶۴-۵۴۰-۱۵۶-۴
دانلود	PDF

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم «الحمدلله الذی جعل الحج تشییداً للدین، والصلاة والسلام علی محیی الحج بسیرة ابراهیم الخلیل سیدنا محمد وآله الطیبین الطاهرین لاسیما خیر من یحجّ ویلبّی فی عصرنا بقیة الله فی الأرضین ولعنة الله علی الصادّین عن المسجد الحرام أعداء الله وأعداء الأئمة الطاهرین».
حج یکی از ارکان آیین اسلام و دارای ابعاد گوناگون مختلف فردی، اجتماعی، عبادی، سیاسی، اخلاقی وعرفانی است که از زمان حضرت آدم(ع) به تعلیم جبرئیل امین انجام گرفته است و در زمان حضرت ابراهیم(ع) کاملتر شده تا زمانی که پیامبر گرامی اسلام(ص) در حجة الوداع کاملترین حج را بیان فرموده است.
حج دارای آثار و برکات عملی فراوانی است که رسیدن به آنها با انجام صحیح مناسک آن تحقق می‌یابد.
مناسک حج از چنان اهمیتی برخوردار است که زراره گوید: «روزی خدمت امام صادق(ع) رسیدم و گفتم: مولای من! چهل سال است از حضور شما و پدر بزرگوارتان مسائل حج را می‌آموزم، آیا هنوز تمام نشده است؟ حضرت فرمود: «خانهای که دو هزار سال قبل از حضرت آدم(ع) فرشتگان پیرامون آن طواف میکردهاند انتظار داری مسائل آن در چهل سال تمام شود؟» .

پیشگفتار

ازآنجا که سهولت دستیابی به فتاوای مراجع عظام تقلید، مورد نیاز زائران است، مجموعه حاضر، جهت رفع این نیاز گردآوری گردیده است.
روشن است که پیش از این، افراد مختلفی زحمات زیادی را در تدوین کتب مورد نیاز در احکام ومناسک حج، تحمل نمودهاند که قابل تقدیر است لیکن در عین حال، نیاز به نوشته حاضر کاملًا محسوس است؛ زیرا این مجموعه دارای ویژگیهایی به شرح زیر است:
۱- انتخاب مسائل کثیر الابتلاء با توجه به تجربیات در سفرهای حج و عمره.
۲- بیان مطالبی که توضیح آن برای زائران در جلسات حج و عمره ضرورت دارد.
۳- دستیابی آسان وبدون مشقت به فتاوای مراجع عظام، با توجه به دو مطلب:
الف. در کتب مناسک مسائل مربوط به یک موضوع، در قسمتهای مختلف و پراکنده ذکر شده که دستیابی به آنها مشکل است، در این کتاب، کوشش شده این نقیصه بر طرف گردد.
ب. از آوردن عبارات مختلف مراجع عظام، که بازگشت آن به یک نظریه می‌باشد، پرهیز گردیده است.
۴- بیان بعضی از نکات تجربی، جهت آسانتر انجام گرفتن اعمال زائران.
۵- افزودن چند مسأله از مسائل غیر حج و عمره که در این سفر نورانی مورد نیاز است.
۶- یادآوری نکاتی به صورت خلاصه، بدون بیان تفصیلی نظر مراجع، جهت بیان در جلسات برای زائران، تا از ذکر اختلاف فتاوی پرهیز گردد. این مسائل به گونهای است که عمل به آن یا مطابق «احتیاط» یا مطابق «رجوع احتیاط به غیر» است، البته نظر تفصیلی مراجع در مرحله بعد به طور مستقل آمده است. علاوه بر این، در چند مورد کلیاتی جهت اطلاع اجمالی ذکر شده؛ مانند مسأله کفارات و مسأله بطلان حج در ترک وقوفین و مانند آن، که برای تفصیل باید به مناسک مراجعه شود.
در ضمن قبل از مطالعه کتاب، توجه به چند نکته ضروری است:

• - مجموعه حاضر مشتمل بر فتاوای مراجع وآیات عظام: امام خمینی، خوئی، گلپایگانی، اراکی، خامنهای، سیستانی، فاضل، بهجت، تبریزی، مکارم، صافی می‌باشد. و در موارد خاصی فتوای آیات عظام زنجانی، وحید خراسانی ونوری نیز آمده است. در جاهائی که نام این سه بزرگوار نیامده، فتوای آنان در این کتاب ذکر نشده.
  
• - شماره مسائل، مطابق مناسک محشی، چاپ نشرمشعردر کنار هر مسأله ذکرشده وشماره‌های مناسک جدید باعلامت(ج) مشخص گردیده است. و(س) علامت سؤالهای آخر در مناسک قبلی می‌باشد.
  
• - این نوشتار اگر چه شامل مسائل متعارف و مورد نیاز روحانیون معظم کاروانهای حج و عمره است ولی در مسائل خاص(که گاهی اتفاق می‌افتد) روحانیون بزرگوار از مراجعه به مناسک محشی بی نیاز نخواهند بود.
  

امید اینکه خداوند متعال این مجموعه را ذخیرهای برای قبر و قیامت نگارنده قرار دهد و این خدمت ناچیز مورد نظر حضرت ولی عصر(عج) واقع شود و روحانیون معظم قصور و تقصیرهایی را که مشاهده می‌فرمایند عفو نموده و نگارنده را از پیشنهاداها و انتقادات خود بهره‌مند سازند.
در پایان، از دفاتر مراجع عظام تقلید و دوستانی که در بازخوانی و تکمیل این مجموعه پیشنهادهای سازندهای ارائه کردهاند و نیز از خانم سیده حسینی‌نیا که در آماده‌سازی و حروفچینی زحماتی را متحمّل شده‌اند کمال تشکّر و امتنان را دارم.
خداوند به همه آنها جزای خیر عنایت فرماید.
سید محمد علی فقیهی قال الصادق(ع):
«إذا أردت الحج فجرّد قلبک لله من قبل عزمک من کل شاغل وحجاب کل حجاب وفوّض امورک کلّها إلی خالقک وتوکّل علیه فی جمیع ما یظهر من حرکاتک وسکناتک».
«هنگامی که خواستی به حج بروی، قبل از رفتن، قلب خود را از هر چه تو را به غیر خدا مشغول می‌کند تهی گردان و هر مانعی(در مسیر توجه به خدا) را از خود دور گردان و تمام کارهایت را به خدا واگذار کن و در تمام حرکات و سکناتت به خدا توکّل کن». وعنه(ع):
«الحج والعمرة سوقان من أسواق الآخرة والعامل بهما فی جوار الله ان أدرک ما یأمل غفر الله له وان قهر به أجله فقد وقع أجره علی الله».
«حج و عمره دوبازار آخرتی است، کسی که حج و عمره انجام دهد در جوار الهی قرار دارد اگر توفیق انجام اعمال را پیدا کرد خداوند او را می‌آمرزد و اگر قبل از انجام اعمال از دنیا رفت اجر و پاداش او بر خداوند است»الحج فی السنة ص ۷۴

بخش اول

احرام

اولین عمل درعمره وحج احرام است و جایگاه احرام میقات است.

میقات

۱- میقات عمره تمتع در حج تمتع ۲- میقات عمره مفرده ۳- میقات حج تمتع

میقات عمره تمتع

۱- منطقه ذوالحُلَیفه:(مسجد شجره) میقات‌کسانی است که از راه مدینه به مکه‌می‌روند.(در مورد این میقات، نظر مراجع بعداً ذکر می‌شود).
۲- وادی عقیق: میقات اهل عراق و نجد است سه منطقه دارد.
(قسمت اول آن مسلخ، قسمت دوم غَمَره وقسمت سوم که نزدیک مکه است ذات عرق نام دارد.)
۳- قرن المنازل: میقات اهل طائف ۴- یلملم: میقات اهل یمن ۵- جحفه: میقات اهل شام نکته: محل احرام عمره تمتع برای کسانی که از خود میقات عبور می‌کنند همان مواقیت پنجگانه است وکسیکه از میقات عبور نمی‌کند می‌تواند از محاذات میقات محرم شود.
مسجد شجره مدینه قبل مواقیت مورد نظر جحفه مدینه بعد برای محرم شدن در آن منطقه مشکلی وجودندارد چون می‌توان از کل منطقه محرم شد لذا خانمهائی که عذر دارندمسأله خاصی ندارندولازم نیست داخل مسجدمحرم شوند.

میقات عمره مفرده

ادنی الحل است.(حل در مقابل حرم است). ۱- جِعرانه یا جِعِرّانه افضل ادنی الحل سه نقطه است.
۲- حدیبیه(شُمَیسه) ۳- تنعیم

• این سه منطقه افضلیت دارد لذا لازم نیست حتماً احرام عمره مفرده از این سه منطقه باشد.
  
• عرفات خارج از حرم است بین عرفات و مشعر علائمی قرار دادهاند که حد حرم به وسیله آن مشخص می‌شود.
  

احرام عمره مفرده برای کسی که از خارج شهر مکه می‌آید:(م ۱۷۶ و ۲۲۲ وس ۱۵ ج ۱۹۴)
۱- اگر از میقات یا محاذی میقات عبور می‌کند به نظر تمام مراجع واجب است که در میقات یا محاذی آن محرم شود.

• اگرچنین شخصی بدون احرام ازمیقات عبورکرد:(حکم احرام از ادنی الحل)
  

(آیات عظام بهجت- فاضل- صافی- گلپایگانی- مکارم): معصیت کرده ولی احرام ازادنی‌الحل کافی است.
(آیت‌الله سیستانی): اگر از ذوالحلیفه(مسجد شجره) گذشت وبه جحفه رفت ومحرم شد کافی است.
(بقیه مراجع): لازم است به میقات برگردد.(در صورت امکان)
۲- کسانیکه از جده می‌آیند و می‌خواهند مستقیم به مکه بروند:
الف- احرام با نذر از جده:
(آیات عظام خامنه‌ای- تبریزی): نذر واحرام ازجده باطل است.
(آیات عظام بهجت- سیستانی- صافی- فاضل- مکارم): می‌تواندازجده بانذرمحرم شود.
ب- درصورتی که برای احرام نذرنکندومی خواهدازجده به مکه برود:
(آیات عظام فاضل- صافی- گلپایگانی- بهجت): احرام از ادنی الحل کافی است.
(آیت الله مکارم): می‌تواند از حدیبیه یا محاذات آن محرم شود وحدیبیه میقات عمره مفرده است برای کسانیکه از طریق جده می‌آیند.
(بقیه مراجع): لازم است به یکی از میقات‌های پنجگانه برود یادر محاذات یکی ازآنها محرم شود.

تجاوز از میقات بدون احرام(س ۶ و ۴- م ۲۴۲)

کسی که عمره انجام داده اگر درهمان ماه قمری بخواهد از میقات عبور کندو به حرم و مکه داخل شود لازم نیست محرم شود و اگر در ماه قمری دیگر بخواهد عبور کند باید محرم شود و بدون احرام از میقات تجاوز نکندولی:
(آیات عظام اراکی- امام): بنابر احتیاط واجب هیچگاه از میقات بدون احرام تجاوز نکند.
(آیت الله سیستانی): اگر عمره مفرده قبلی او به نیابت دیگران بوده احتیاط واجب آن است که محرم شود حتی اگر در همان ماه قمری باشد.
(بقیه مراجع): در همان ماه قمری که عمره انجام داده می‌تواند بدون احرام از میقات عبور کند.
محاذات میقات مرادازمحاذات آن است که کسی که به طرف مکه می رودبه جایی برسد که میقات طرف راست یا چپ او واقع شود بطوری که اگر از آن جا بگذرد میقات متمایل به پشت او شود.(م ۲۱۳)
(آیت الله سیستانی): اگر دو خط متقاطع را فرض کنیم که زاویه قائمه‌ای را تشکیل می‌دهند و یکی از آنها از مکه می‌گذرد و دیگری از میقات، نقطه تقاطع، محل محاذات با میقات است و معیار در این امر صدق عرفی است.
و با ملاحظهٔ نقشه جغرافیایی نقطه محاذی جحفه در جنوب شرقی جده است لذا با نذر می‌شود در فرودگاه جده احرام بست زیرا احرام قبل از میقات است.
(م ۲۱۱ و ۲۱۲)
توجه: گاهی محاذات میقات به نظر آیت الله سیستانی با سایر مراجع متفاوت می‌شود. جهت مثال به نمودار زیر توجه کنید.
چند مسأله:
۱- در صورتی که محاذات معلوم نباشد باید حاجی برای محرم شدن به یکی از میقاتهای پنجگانه برود یا اینکه قبل از محاذات اولین میقاتی که در مسیر او است با نذر محرم شود.
۲- احرام قبل از میقات یا محاذی آن صحیح نیست مگر اینکه نذرکندقبل ازمیقات محرم شود.
۳- به نظر همه مراجع غیر از آیت الله سیستانی محاذات جده با هیچیک از میقاتها ثابت نیست بنابراین کسانیکه با هواپیما به فرودگاه جده می‌روند باید برای احرام عمرهٔ تمتع به میقات یا محاذی آن بروند و به نظر آیت الله سیستانی می‌توانند در فرو دگاه با نذر محرم شوند چون فرودگاه جده به نظرایشان قبل از محاذات میقات واقع شده است.(حکم احرام عمرهٔ مفرده قبلًا ذکرشد)(ج ۲۵۸)

میقات حج تمتع

میقات شهر مکه است.
۱- مکه قدیم:(اطراف مسجد الحرام تا نزدیک‌قبرستان ابوطالب حدود مسجد جن): بنا بر احتیاط واجب(آیات عظام بهجت- تبری زی- صافی- خوئی)
۲- مکه: تمام شهر به جز جائی که ازحرم خارج است، (مسجد تنعیم و بعد از آن خارج حرم است).
(آیت الله سیستانی): فتوا (آیت الله مکارم): احتیاط واجب ۳-(آیات عظام امام- خامنه‌ای- فاضل): کلیه مناطق شهر مکه میقات است حتی جائیکه خارج از حرم باشد.

• معمولا خانه‌های ما ایرانیان در حج تمتع، خارج از مکه قدیم است بنابراین در روز هشتم ذی‌الحجه گروهی برای عمل به احتیاط به مسجد الحرام می‌روند تا آنجا محرم شوند. ولی در این مسئله می‌توان رجوع به غیر نمود و در هر جایی از شهر مکه محرم شد به جز مقلدین آیت الله سیستانی که اگر خارج از محدوده حرم باشند باید در شهر مکه به محدوده حرم بروند و محرم شوند.
  

میقات مسجد شجره

اختلاف فتوی است که آیا خود مسجد میقات است یا کل منطقه ذوالحلیفه(م ۲۰۲- ۲۲۰- ۲۰۵)
(آیات عظام امام- سیستانی- نوری- فاضل- اراکی): بنا بر احتیاط واجب میقات خود مسجد شجره است حتی قسمتهای توسعه یافته.
(آیات عظام فاضل- سیستانی): برای حائض احرام از بیرون مسجدکافی است.
(آیت الله خامنه‌ای): واجب است داخل مسجد محرم شوند.
(آیت الله بهجت): واجب است داخل مسجد محرم شوند و بنا بر احتیاط واجب احرام در قسمت قدیم مسجد باشد(یعنی نزدیک محراب داخل قسمت مردانه در شبستان مسجد شجره)
(آیت الله تبریزی): کنار مسجد هم می‌شود محرم شد ولی بنابر احتیاط واجب قبل از محاذات مسجد قدیم نباشد.
(آیات عظام مکارم- صافی- گلپایگانی): مکلف می‌توانددر حال اختیارداخل مسجدیا محاذی آن محرم شود.
(آیات عظام خوئی- وحید): منطقه ذوالحلیفه میقات است.

نکاتی در مورد مسجد شجره

۱- در مسجد شجره با توجه به اینکه غالباً کاروان‌ها عصر به مسجد شجره می‌روند و زوار قبل از نماز مغرب و عشا محرم می‌شوند، توصیه می‌شود ابتدا دو رکعت نماز تحیّت مسجد خوانده شود. بعداً دو یا شش رکعت نماز احرام خوانده شود، پس از آنبرای آنها نیت و تلبیه گفته شود. ضمناً تصریح می‌کنیم که هیچکدام از این نمازها واجب نیست، همچنین هنگام گفتن تلبیه با وضوبودن لازم نیست.
۲- در هنگام نماز مغرب با توجه به اینکه جماعت اهل سنت برگزار می‌شود، در نماز جماعت آنها شرکت کنند و اتصال صفوف را رعایت نمایند، چون در زمان عمره مفرده کسانیکه درحیاط مسجد هستند متصل به صفوف نیستند، لذا اگر به خاطر اتصال صفوف بر روی فرش‌های مسجد سجده کردند برای نماز اشکالی پیدا نمی‌شود .
۳- اگر جمعیت زیاد بود و صف‌ها تا حیاط مسجد ادامه پیدا کرد، افرادی که در حیاط به نماز می‌ایستند، پائین بودن سطح حیاط نسبت به جایگاه ایستادن امام جماعت اشکال ندارد چون در نماز جماعت بلند تر بودن جای امام به مقدار کمتر از یک وجب مانعی ندارد.
۴- برای خواندن نماز عشا با توجه به اینکه می‌توانیم نماز عشا را در حیاط مسجد بخوانیم و بر سنگ سجده کنیم دقت شود که سجده بر فرش جایز نیست و نماز باطل است.
۵- در قسمت خانمها در مسجد شجره اتصال صفوف نیست لذا در موقع نماز مغرب تنها افرادی که مقلد آیات عظام خامنه‌ای و مکارم هستند می‌توانند اقتدا کنند ولی دیگران باید نماز خود را فرادی بخوانند.

احکام بانوان در میقات

وظیفه زنی که در حال حیض است و نمی‌تواند برای محرم شدن داخل مسجد شود: مقلدین غیر از آیت الله خامنه‌ای می‌توانند کنار مسجد شجره محرم شوند. منتهی برای احتیاط مقلدین آیت الله بهجت وتبریزی محاذی مسجد قدیم محرم شوند. مقلدین امام(ره) هم می‌توانند رجوع به غیر کنند و مقلدین آیت الله بهجت علاوه بر آن، احتیاط واجب آن است که در محاذات جحفه دوباره تجدید نیت کنند و لبیک بگویند(حدود ده کیلومتر بیدار باشد برای تجدید نیت- از کیلومتر ۲۰۵ تا ۱۹۵) بهتر است این احتیاط در مورد تجدید نیت رجوع به غیر شود تا مشکلی پیش نیاید. با توجه به اینکه احرام در حال عبور از مسجد در شرایط فعلی برای بانوان غالباً امکان پذیر نیست این مسئله مطرح نشود. همچنین بخاطر اینکه آیت الله بهجت فرموده‌اند: احرام از مسجد قدیم باشد و قسمت بانوان خارج از مسجد قدیم است و آیت الله تبریزی فرموده‌اند احرام قبل از مسجد قدیم نباشد بانوانی که مقلد این دو مرجع هستندبرای رعایت احتیاط علاوه بر نیت در داخل مسجد در محاذات مسجد قدیم هم نیت کنند و لبیک بگویند و بخاطر اینکه نیاز نباشد زائرین را تفکیک کنیم می‌توانیم برای کلیه بانوان نیت و تلبیه را محاذی مسجد قدیم تکرار نمائیم.
ضمناً سمت راست مسجد به لحاظ وسعت مکان و کمی ازدحام، برای احرام بانوان در محاذات مناسبتر است.
مقلدین آیت الله خامنه‌ای می‌توانند در مدینه با نذر محرم شوند، مقلدین امام نیز اگر بخواهند به احتیاط عمل کنند با نذر محرم شوند لذا روحانیون باید مرجع تقلید زائر را بدانند.
نذر زن (م ۲۳۲- ۲۴۶)
(آیات عظام امام- اراکی- صافی): باید با اذن شوهر باشد (آیات عظام بهجت- خوئی- سیستانی- مکارم- تبریزی): اگر نذر منافی حق شوهر نباشد اذن شوهر لازم نیست.
(آیت الله خامنه‌ای): اگر شوهر حضور دارد بنابر احتیاط واجب نذر زن باید بااجازه او باشد.
به عربی: لله عَلَیَّ ان احِرمَ مِن المَدینَة.
به فارسی: برای خداست برعهده من که ازمدینه منوره محرم شوم.

• در حج تمتع کسانیکه در هنگام محرم شدن در میقات مبتلا به عادت ماهانه هستند چند حالت دارند:(م ۲۲۱)
  

۱- اگر می‌داند قبل از عرفات پاک می‌شود و می‌تواند عمره تمتع انجام دهد واجب است نیت احرام عمره تمتع نماید.
۲- در صورتی که می‌داند تا زمانی که می‌خواهد به عرفات برود پاک نمی‌شود باید نیت حج افراد نماید.
۳- اگرنمی داند که پاک می‌شود یا نه، وظیفه این است که نیت کند که من احرام ما فی الذمه انجام می‌دهم و خدایا اگر می‌توانم اعمال عمره انجام دهم احرام عمره تمتع و اگر نمی‌توانم احرام حج افراد حساب شود.

• اگر خانمی در میقات نیت حج افراد کرد وبعداً کشف خلاف شد در صورتی که برای حجة الاسلام محرم شده است.(م ۲۲۱)
  

(آیات عظام صافی- سیستانی- گلپایگانی- تبریزی): عدول به عمره تمتع کند.
(بقیه مراجع): احرام او باطل است و باید برای عمره تمتع مجدداً محرم شود (با رفتن به میقات یا رفتن به ادنی الحل در صورت عدم امکان رفتن به میقات).

• اگر خانمی در میقات پاک است ولی بعد از محرم شدن وقبل از اعمال حائض شد در صورتی که وقت عمره تمتع تنگ باشد:(مسأله ۹۲۲ ج ۲۲۵)
  

(آیات عظام تبریزی- خوئی- سیستانی- خامنه‌ای): مخیر است که عدول به افراد کند یا اینکه سعی و تقصیر را انجام دهد وبعد از عرفات ومنی، طواف ونماز طواف را قبل از اعمال حج انجام دهد.
(بقیه مراجع): عدول به افراد می‌کند.

• ما می‌توانیم بطور کلی به چنین شخصی بگوئیم عدول به حج افراد کند.
  

سؤال: خانمی حائض بوده ولی نمی‌دانسته حائض است، دراین حالت اعمال عمره تمتع را انجام داده است بعد از انجام عمره متوجه شد در حال طواف مبتلا به حدث اکبر بوده است چه وظیفهای دارد؟(م ۹۱۴- ج ۲۲۸- ۲۳۱)
اگر وقت وسعت دارد:
(آیات عظام امام- خامنه‌ای- مکارم): باید بماند وقتی پاک شد طواف و نماز را اعاده کند و نیازی به احرام مجدد نیست.
(بقیه مراجع): پس از پاک شدن، اعمال را انجام می‌دهد، باید ترتیب را رعایت کند یعنی پس از نماز طواف، سعی و تقصیر را هم اعاده می‌کند . اگر وقت ندارد:
(امام): اشکال است در مبدل شدن وظیفه و باید احتیاط کند. یعنی نیت حج ما فی الذمه کند و قربانی انجام دهد و بعد از اعمال حج طواف و نمازطواف عمره تمتع را انجام دهد و بعداً عمره مفرده هم انجام دهد(قبل از رفتن به عرفات لبیک احتیاطی هم به نیت ما فی الذمه بگوید)
(آیات عظام سیستانی- خامنه‌ای): اگر درحال محرم شدن مبتلا به عادت بوده وظیفه او تبدیل به حج افرادمی شود ولی اگردرحال محرم شدن پاک بوده عمرهٔ تمتع صحیح است وبعداً طواف ونمازآن را انجام می‌دهد.
(آیات عظام خوئی- تبریزی): درصورتیکه در حال محرم شدن پاک بوده مخیّر است ودرغیر این صورت وظیفهٔ او تبدیل به حج افراد می‌شود.
(بقیه مراجع): وظیفهٔ او تبدیل به حج افراد می‌شود.

واجبات احرام

پوشیدن لباس احرام

پوشیدن حوله احرام برای بانوان لازم نیست و می‌توانند در لباسهای معمولی خود محرم شوند البته مستحب است لباس سفید باشد.

پوشیدن دو حوله احرامی برای بانوان

(آیت الله گلپایگانی): احتیاط واجب کرده‌اند که زنان هم مثل مردان دوحوله احرامی داشته باشندوروی لباس خودبیندازند، این احتیاط رجوع به غیر شود.
(آیت الله فاضل): مدتی این احتیاط را واجب می دانستندکه زنان هم مثل مردان دو حوله احرامی داشته باشند اما درحال حاضر احتیاط مستحب دارند، پس مقلدین آیت الله فاضل مثل بقیه عمل می‌کنند.

• (آیت الله زنجانی): قبلًا احرام بعد از غسل احرام را لازم می‌دانستند یعنی غسل احرام را واجب می‌دانستند و همچنین می فرمودندواجب است بعد از نماز، احرام بسته شود، اما هم اکنون احتیاط مستحب کرده‌اند بنابراین به نظر ایشان انجام غسل ونماز لازم نیست.
  

لباس احرام باید شرایط لباس نماز گزار را داشته باشد:
۱. پاک باشد ۲. غصبی نباشد ۳. نازک و بدن نما نباشد ۴. از پوست حیوانی که ذبح شرعی نشده است، نباشد. ۵. از حیوان غیر ماکول نباشد

شرائط دیگرِ لباس احرام

۱. لباس احرام حتی برای بانوان از حریر خالص نباشد ۲. لباس احرام مردان دوخته نباشد. ۳. احتیاط آن است که جامه احرام از پوست نباشد.(مسأله ۲۸۰)

نکات مورد نظر

۱- ضخامت لباس رعایت شود.(در این مورد به خانمها تذکر دهیم.)
۲- لباس احرام در کل زمان محرم بودن پاک باشد مگر در حالت اضطرار که پس از برطرف شدن اضطرار بایدآن را تطهیرکند.
اگر کسی با بدن و احرام نجس محرم شود احرام او باطل نیست.

• طهارت ازخبث برای محرم لازم است ولی طهارت ازحدث برای محرم شدن و در حال احرام لازم نیست.
  

۳- مستحب است با همان لباسی که در آن لبیک گفته طواف را با همان لباس انجام دهد حتی اگر کثیف شده است.
۴- پوشیدن لباس احرام به قصد قربت باشد.

نیت(مسأله ۲۹۱ ج ۳۱۳)

دو نیت داریم ۱- نیت احرام ۲- نیت اصل عمل یعنی عمره تمتع یا مفرده یا حج تمتع.
آیا با نیت اصل عمل، نیت احرام محقق می‌شود؟
(آیات عظام اراکی- بهجت- مکارم- گلپایگانی):
لازم است نیت احرام‌کند یعنی محرم می‌شوم به احرامِ (بقیه مراجع): با نیت اصل عمل، نیت احرام محقق می‌شود.
۱- نیت احرام: محرم می‌شوم به احرام عمره تمتع یا ... قربة الی الله ۲- نیت اصل عمل: عمره تمتع یا ... انجام می‌دهم قربة الی الله (آیات عظام اراکی- گلپایگانی- بهجت- صافی- مکارم):
قصد ترک محرمات احرام در نیت لازم است.
(بقیه مراجع): باید قصد ترک محرماتی که باعث بطلان حج و عمره یا بطلان احرام می‌شود را داشته باشد.
این قصد طبیعتاً در زوار موجود است لذا گفتن آن لازم نیست.

• در هنگام نیت، تعیین نوع حج یا عمره لازم است مثلًا معین کند که عمره تمتع است یاعمرهٔ مفرده، ولی تعیین وجوب واستحباب لازم نیست لذا قصد اجمالی کفایت می‌کند بنا براین اگر در نیت زائر باشد که احرام عمره تمتع انجام می‌دهم برای حجی که بر عهده من است، اگر آن حج واجب باشد، واجب حساب می‌شود و اگر مستحب باشد، مستحب حساب می‌شود.
  
• نیت گفتنی نیست بلکه دانستنی است منتهی گفتن نیت در حج و عمره استحباب دارد و خاصیت دیگر گفتن این است که اشخاص توّجه داشته باشند که چه کاری می‌خواهند انجام دهند.
  
• باید نیت را به شکلی ساده بگوئیم. تا همه متوجه شوند.
  

تلبیه(م ۲۵۹)

(به اتفاق تمام مراجع): چهار لبیک اول(لبیک، اللهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک) واجب است.
(آیات عظام بهجت- اراکی- مکارم): احتیاط واجب آن است که به جمله فوق ا ضافه کند «ان الحمد و النعمه لک و الملک لا شریک لک» (بقیه مراجع): احتیاط مستحب درگفتن لبیک پنجم است.
(آیات عظام بهجت و اراکی): احتیاط واجب می‌کنند، یعنی پس از جمله مذکور به خاطر احتیاط لبیک دیگری بگوید.
(آیات عظام مکارم سیستانی): لبیک پنجم داخل در احتیاط مستحب نیست بلکه جایز است.
راه حل: لبیک را بطور کامل برای زائرین بگوئیم. تا رعایت احتیاط شود.

• آیت الله مکارم سابقاً می‌فرمودند: لبیک پنجم را نگوید ولی در حال حاضر می‌فرمایند گفتن آن اشکال نداردولی به قصد جزئیت نباشد.
  

کیفیت گفتن لبیک برای زوار

اول: چهار لبیک اول را می گوئیم و در مورد جمله «ان الحمد و النعمه لک والملک» چون وقف به حرکت طبق نظربعضی از مراجع اشکال دارد، احتیاطاً به دو صورت می گوئیم، و زوار همراه ما کلمه به کلمه تکرار می‌کنند.
«انَّ الحَمدَ و النعمةَ»(بصورت وصل ولی کلمه به کلمه)
«انَّ الحَمدْ و النعمهْ»(به صورت وقف)

• نظر مراجع در وقف به حرکت و وصل به سکون‌

(آیات عظام فاضل- امام- تبریزی- سیستانی): وقف به حرکت و وصل به سکون اشکال ندارد.
(آیت الله مکارم): وقف به حرکت بنابر احتیاط جایز نیست ولی وصل به‌سکون جایز است.
(آیت الله بهجت): وصل به سکون جایز ووقف به حرکت وضعاً صحیح است وتکلیفاً احتیاط در ترک است.
(بقیه مراجع): احتیاط واجب آن است که وقف به حرکت و وصل به سکون ننماید

• اینجا مورد رجوع به غیر است، بنابراین اگرلبیک به صورتی که متعارف است به زائرین گفته شود اشکالی ندارد.
  

(در گفتن تلبیه کسانی هستند که نمی‌توانند لبیک را در جمع بطور صحیح بگویند آنها را قبلًا مشخص کنیم ولبیک را بصورت تک نفری به آنها تلقین نمائیم.)

• توجه: درمناسک جدید آمده؛ در تلبیه وقف به حرکت ووصل به سکون به نظرآیات عظام صافی ومکارم اشکال ندارد وآیت الله خامنهای فرمودهاند: اگرنزد اهل لسان صحیح باشد اشکال ندارد.
  

مستحبات احرام

۱- تکرارتلبیه در حج: تا ظهر روز عرفه در عمره تمتع: تا دیدن دیوارهای شهر مکه درعمره مفرده: اگراز ادنی الحل محرم شده تادیدن کعبه اگر از میقات مسجد شجره و مانند آن محرم شد تا رسیدن به حرم از نظر تعداد، مستحب است تلبیه ۷۰ بار تکرار شود.
۲- غسل احرام اگرغسل‌درمیقات برای اومشکل است باتوّجه به‌مدت بقاء غسل‌احرام اگر زائر مدینه اول است می‌تواند در مدینه غسل کندو اگر زائرمدینه بعد است می‌تواند در ایران غسل را انجام دهد ودر میقات محرم شود.
۳- نماز قبل از احرام دو رکعت یا شش رکعت(سه دو رکعتی) وبهتر است بعد از خواندن نماز واجب محرم شود دراین صورت نیازی به خواندن نماز احرام نیست.
۴- قبل از محرم شدن موهای زائد بدن را زائل کند و ناخنها را بگیردومردها شارب خود را کوتاه کنند.
۵- مستحب است برای کسیکه می‌خواهد حج انجام دهد از اول ذیقعده و برای کسیکه عمره مفرده انجام می‌دهد یک ماه قبل از انجام آن موهای سر وصورت را کوتاه نکند.

مراتب ثواب در غسل احرام

درجهٔ اعلای آن غسلی است که در میقات انجام شود و تا زمانی که مبطلات وضو را انجام نداده است لبیک بگوید و محرم شود، درجهٔ دوم غسل این است که اگر کسی امروز صبح غسل کرد تا آخر شب یعنی تا اذان صبح امشب و اگر شب غسل کرد تا غروب روز فردا غسل اوباقی است.
اگر کسی غسل احرام کند وقبل از گذشت مدت مذکور کاری که وضو را باطل می‌کند انجام دهد یا مرد لباس دوخته بپوشددرحالیکه هنوز محرم نشده است، مستحب است غسل را اعاده کند و اگر اعاده نکرد ثواب غسل او کم شده است.

محرمات احرام

معروف ومشهور این است که محرمات احرام ۲۴ تا است.
۴ مورد مخصوص آقایان و ۲ مورد مخصوص بانوان و بقیه مشترک است.
دراین رابطه مطالبی که نیاز است به زائرین گفته شود در این نوشتارمطرح می‌کنیم.

محرمات مخصوص آقایان

۱- پوشیدن لباس دوخته ۲- پوشاندن تمام روی پا برای مردان(جوراب نپوشند- دمپایی رو باز باشد یا کفشی باشد که روی پا باز باشد)
۳- پوشاندن سر برای مردان(گوشها را نپوشاند- سر زیر آب نکند ولی دوش گرفتن اشکال ندارد- با حوله سر را نخشکاند) (۱)
۴- سایه برسر قراردادن(استظلال)
الف- در روز:(به اتفاق همه مراجع) استظلال درطی مسیر از منزلی به منزل دیگرمثل مسجد شجره تا مکه، حرام است.(استظلال در خود منزل مثل زیر سقف رفتن در داخل هتل در شهر مکه- زیر چادر رفتن در منی و عرفات اشکال ندارد)
ب- در شب(م ۴۴۴)
(آیات عظام اراکی- گلپایگانی- فاضل- صافی- بهجت- امام): جائز است اگر چه احتیاط مستحب در ترک آن است.
(آیت الله خوئی): جایز نیست.
(آیت الله تبریزی): بنابر احتیاط واجب جائز نیست.
(آیت الله مکارم): جایز نیست.
(آیات عظام سیستانی- خامنهای): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

• (آیت الله خامنه‌ای در استظلال برای حفظ سرما هم احتیاط واجب می‌کنند.)
  

۱- ۱-(آیات عظام بهجت- خامنهای- مکارم): در صورتی که سر با حوله پوشانده نشود خشک کردن سر با حوله اشکال ندارد.
ج- استظلال بوسیله سایه حاصل از دیوار ماشین(م ۴۴۰)
(آیت الله خوئی): جائز نیست (آیات عظام بهجت- تبریزی- سیستانی): احتیاط در ترک آن است. (بقیه مراجع): اشکال ندارد.
د- استظلال در مسیر حرکت: از منزل تا مسجد الحرام یا از مسجد تنعیم تا مسجد الحرام در حال احرام و همچنین در حال حرکت از چادرهای منی تا رمی جمرات یا قربانگاه در حال احرام با چتر.(م ۴۳۸)
(آیات عظام بهجت- تبریزی- خامنه‌ای- سیستانی- خوئی): احتیاط واجب در ترک استظلال است.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.

• این احتیاط قابل رجوع به غیر است لذا می‌توان به زوار گفت استظلال در این مورد اشکال ندارد.
  

محرمات مخصوص بانوان

پوشاندن صورت حتی بعضی از صورت

نکات قابل ذکر: ۱- پوشیدن نقاب مطلقاً جایز نیست. ۲- مقنعه را در موقع برداشتن و پوشیدن طوری بردارند و بپوشند که صورت پوشیده نشود برای برداشتن مقنعه از سر می‌توانند از پشت مقنعه را لوله کرده و همچنین از پائین تا بزنند و همزمان از سر خارج نمایند و برای پوشیدن هم، جای صورت را کاملا باز کنند و بعد بپوشند.
۳- صورت را باحوله خشک نکنند. ۴- گرفتن بادبزن جلوی صورت با فاصله اشکالی ندارد. ۵- برای پاک کردن بینی دستمال را روی صورت نیندازند.
۶- کشیدن چادر روی صورت اختلافی است لذا احتیاط آن است که چادر روی صورت کشیده نشود. ۷- خانمها زیر چانه را در مقابل نامحرم بپوشانند چون جزء صورت نیست. ۸- ماسک زدن درحال احرام برای خانمها جایز نیست.
(آیات عظام مکارم- خامنهای): ماسک زدن اشکال ندارد.

پوشیدن زیورآلات

۱- زیورآلاتی که قبلًا به پوشیدن آنها عادت داشته لازم نیست خارج کند ولی نباید حتی آنها را به شوهر خود نشان دهد. ۲- انگشتر زینتی اشکال دارد ولی انگشتر عقیق به شرطی که زینتی نباشد اشکال ندارد. ۳- خانمها نباید لباسهای احرامی آنها زینتهایی مثل تور و گیپور و ... داشته باشد. ۴- آرایش کردن در حال احرام به طور کلی جایزنیست حتی بهتر است از مدتی قبل ابروها را آرایش نکنندوموها را رنگ نکنند.

پوشیدن دستکش

در حال احرام جایز نیست اما پوشاندن دست در حال احرام اشکال ندارد.

محرمات مشترک بین زن و مرد

۱- مطلق لذت جنسی(جماع- استمناء وغیره): بعضی از موارد باعث بطلان حج می‌شود و کفاره آن شتر است(توجه: زن و شوهر در حال احرام مثل خواهر و برادر هستند لذا نگاه بدون شهوت به همدیگر و صحبت کردن با یکدیگر اشکال ندارد)
۲- عقد کردن وعقد دیگری را خواندن یا شاهد بودن برای عقد ۳- صید کردن و کشتن جانوران حرم(آنچه گاهی مورد ابتلا است کشتن ملخ است و کفاره آن یک خرما می‌باشد، بعضی فرموده‌اند کفارهٔ آن مقداری طعام است وبعضی فرموده اندکفاره ندارد.)(ج ۳۴۲)
(آیات عظام فاضل- خامنه‌ای- امام): کشتن مارمولک اشکال ندارد.
۴- کندن گیاهان حرم(حتی برگی را از درختی نکنند)
۵- سلاح برداشتن(ولو چاقویی که حکم اسلحه دارد) کارد برای میوه و مانند آن اشکال ندارد.
۶- نگاه کردن در آینه به قصد زینت، اگر به قصد زینت نباشد احتیاط کند.
(آیات عظام سیستانی- خامنه‌ای): نگاه در اجسام صیقلی مثل استیل ومانند آن جایز نیست.
(آیت الله مکارم): نگاه در اجسام صیقلی اشکال دارد. م(۳۶۴)

• توجه: حکم نگاه در آینه بدون قصد زینت خواهد آمد.
  

مسأله: عینک زدن در حال احرام اشکال ندارد ولی اگر عینک زینتی باشد باید اجتناب کنند همچنین نگاه کردن در دوربین اشکال ندارد.
۷- استفاده از بوی خوش:(۱. از صابون و شامپوی خوشبو یا خمیر دندان خوشبو استفاده نکنند. ۲. لباسهای احرام کنار عطر گذارده نشوند ۳. ازخوردن زعفران اجتناب شود.
۴. برای رعایت احتیاط از سبزیجات خوشبو استفاده نشود ۵. از کرمهای خوشبو استفاده نشود مثل استفاده از کرمهای ضد آفتاب ۶. خوردن میوه جات خوشبو اشکال ندارد ۷. از کرمهای بدون بوی خوش هم پرهیز شود(چون روغن مالی کردن بدن است)
۸- گرفتن بینی از بوی بد(حرکت سریع برای فرار از بوی بد اشکال ندارد).
۹- استفاده از هر گونه زینت و آرایش کردن مانند سرمه کشیدن و انگشتر زینتی به دست کردن و حنا بستن در حال احرام ۱۰- گرفتن ناخن(مثلا حق ندارد در حال احرام ناخن شکسته را بچیند مگر این که سبب مشقت واذیّت شود).
۱۱- کندن مو:
۱. اگر عمداً دست به سر بکشد و سهواً موئی از سرکنده شود باید کفاره دهد، کفاره درهرمرتبه‌ای که مو می‌افتد یک کف طعام است. ولی اگر بخاطر وضو یا غسل دست به موها بکشد و موئی بیفتد کفاره ندارد. ۲. افتادن مو بدون اختیار اشکال ندارد و کفاره هم ندارد. ۳. در حرمت کندن مو فرقی بین کندن مو و چیدن آن نیست. ۴. کندن یا چیدن موی غیر هم از محرمات احرام است. ۵. خانمها در حال احرام موهای خود را شانه نکنند چون در هنگام شانه کردن حتماً تعدادی مو می‌افتد.
۱۲- کندن دندان، بسیاری از مراجع فرموده‌اند اگرخون نیاید از محرمات احرام نیست.
۱۳- بیرون آوردن خون از بدن(آیت الله مکارم در این مورد احتیاط مستحب دارندلذا به نظر ایشان بیرون آوردن خون ازبدن ازمحرمات احرام نیست).
۱. آمپول درحالت اضطرار اشکال ندارد ولی اگر مضطر نباشد اگر موجب خون آمدن شود ولو به مقدار سر سوزن باشد جایز نیست. ۲. مسواک زدن اگر سبب خون آمدن از بدن است جایز نیست. ۳. خاراندن بدن اشکال ندارد مگراینکه طوری بخاراند که از بدن خون بیاید.
۱۴- جدال: قسم خوردن به خدا راست باشد یا دروغ(گفتن لا و الله و بلی و الله) ۱(مسئله ۳۷۳)
۱۵- روغن مالیدن(حتی استعمال پمادی که بوی خوش نداشته باشد)
۱۶- کشتن جانوران بدن(در این زمان جایگاه ندارد).
الف- کشتن حشرات بدن مثل شپش، مگس، پشه جایز نیست اما اگر پشه اذیت می‌کند به اتفاق همه مراجع اشکالی ندارد.
ب- انداختن و جابه جا کردن حشراتی که در بدن ساکنند مثل شپش و کک جایز نیست. 2 (1)
تاراندن پشه و مگس(م ۳۸۴- ۳۸۳)
(آیات عظام تبریزی- خوئی- صافی- سیستانی- بهجت- گلپایگانی): اشکال ندارد.
(آیات عظام مکارم- فاضل): احتیاط وجوبی در ترک آن است.
(آیات عظام امام- خامنه‌ای): ذکر نشده است.
۱۷- فسوق:
۱- از نظر اخلاقی به زوار تذکر داده شود بطور کلی از جدال و بگو مگو در همه حالات اجتناب کنند و در دعواها جواب طرف مقابل را ندهند.
۱. دروغ گفتن ۲. فحش دادن ۳. فخر فروشی ۴. امر و نهی به دیگران(به عنوان اینکه خود را بزرگ شمارد اشکال دارد ولی خواهش و تمنا اشکال ندارد).

حکم سهو و جهل و اضطرار در محرمات احرام

• هر کدام از محرمات اگر از روی سهو و فراموشی وجهل انجام شود اشکال ندارد و کفاره ندارد مگر دو چیز:
  

۱. صید
۲. کندن مو از خود یا از بدن دیگری.
(آیت الله بهجت): ازاله غیر عمدیه مو کفاره ندارد ولی اگر عمداً دست به سر یا ریش خود بکشد و یک یا چند مو بیفتد باید کفاره دهد.

• اگر مضطر به انجام محرمات احرام شود باید کفاره دهد.
  

(آیات عظام تبریزی- سیستانی): در پوشاندن سر اضطراراً کفاره نیست.

نکاتی در رابطه با محرمات احرام

(این نکات ویژه روحانی و معین است گفتن آن به زوّار ضرورت ندارد.)
۱- در مورد غذایی که بوی خوش دارد(مثلًا زعفران دارد)
الف. در حال اضطرار: بینی خود را بگیرد و غذا بخورد.
ب. در حالت عادی: خوردن آن جایز نیست.
توجه: در زمان حاضر اضطرار به خوردن چنین غذایی پیدا نمی‌شود.
۲- خوردن گیاهان خوشبو(مثل سبزیجات معطر، نعناع ...)(م ۳۳۸ و س ۹)
(آیات عظام تبریزی- بهجت- مکارم): خوردنش در حال احرام اشکال ندارد.
(آیات عظام صافی- فاضل): بنابراحتیاطواجب این سبزیجات خورده نشود.
(آیات عظام سیستانی- خامنه‌ای): اگر در موقع خوردن نبوید اشکال ندارد.
(آیات عظام خوئی- اراکی- امام): خوردن آن جایز نیست.

• خوردن میوه‌های خوشبو اشکالی ندارد ولی بعضی احتیاط واجب کرده‌اند که آن را نبوید(لازم نیست به زائر بگوئیم که میوه را بو نکن).
  

توجّه: خوردن زعفران به نظر همه مراجع جایز نیست.
۳- گرفتن بینی از بوی بد:
(آیات عظام فاضل- تبریزی- سیستانی- مکارم): کفاره ندارد.
(بقیه مراجع): ذکر نکرده‌اند.
۴- نگاه کردن در آینه
الف- بقصد زینت: جایز نیست.
ب- بدون قصد زینت
۱.(آیات عظام گلپایگانی- صافی): جایز نیست.
۲.(آیات عظام تبریزی- بهجت- مکارم- خام ن های- سیستانی- خوئی): اشکال ندارد.(م ۳۶۸)
۳.(آیات عظام اراکی- فاضل- امام): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
۵- جدال(م ۳۷۳- ۳۷۵)
(آیت الله فاضل): فقط خصوص لفظ «لا و الله- بلی و الله» جدال است.
(آیت الله بهجت: مختص است به لفظ الله «و الله- با لله- تا لله».
(مثلًا اگرخدا- رحمن و رحیم بگویدجدال نیست)
(بقیه مراجع): اسم وصفات خدا داخل در جدال است و لفظ(بلی و لا) هم دخالت در جدال ندارد. به عبارت دیگر هر گونه قسم به خداوندبا هر لفظی داخل در جدال است.
کمر بند دوخته ودمپایی دوخته برای مردان (م ۳۴۷-)
(آیات عظام سیستانی- فاضل- تبریزی- مکارم- خامنهای): اشکال ندارد.
(آیت الله خامنه‌ای): در مورد دمپایی دوخته می‌فرمایند اگرصدق لباس نکند اشکال ندارد.
(آیات عظام امام- خوئی- بهجت- گلپایگانی- صافی): احتیاط واجب در ترک آن است.
(آیت الله صافی): احتیاط واجب کرده‌اند که اگر بند ساعت دوخته شده استفاده نکنند.
(این مسأله قابل رجوع به غیر است) بطور کلی می‌توان به زائران گفت کمربنددوخته، دمپایی دوخته، همیان دوخته اشکالی ندارد.
استفاده از پتو انداختن پتو بر بدن که اطرافش دوخته است اشکالی ندارد ولی بعضی از زائران در حال احرام پتو را به دور خودشان می‌پیچند و شکل لباس احرام به خود می‌گیرد در این صورت اشکال دارد ولی آیات عظام سیستانی و زنجانی و مکارم اشکال نمی‌کنند.
مساله: کیسه‌ای که در آن پول یا چیزهای دیگر می‌گذارند(وبه آن همیان گفته می‌شود) اگر دوخته باشد اشکال ندارد.

گره زدن- سنجاق زدن به احرام

الف-(به اتفاق همه مراجع): گره زدن لنگ بر گردن بنابراحتیاط واجب جایز نیست(اگر چه متعارف نیست و کسی انجام نمی‌دهد)(آیت الله خامنه‌ای فتوای به عدم جوازداده‌اند)
ب- گره زدن لباس احرام وسنجا ق زدن:(م ۳۵۲- ۳۵۱- ۲۷۸- ج ۲۹۹)
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): در رداء اگر به صورت یقه درآید جایز نیست.
(آیات عظام بهجت- تبریزی- سیستانی- خوئی- اراکی): احتیاط واجب آنست که لباس احرام را گره و سنجاق نزند.
(آیات عظام مکارم- امام- فاضل- خامنه‌ای): اشکال ندارد.
(آیت الله خامنه‌ای) اضافه می‌کنند که ازصدق ازار ورداءخارج نشود.

دگمه‌های احرامی

(آیات عظام صافی و گلپایگانی): در صورتیکه به صورت یقهٔ پیراهن درآید جایز نیست.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.

• به مقلدین آیت الله صافی گفته شود از دگمه‌های احرامی و مانند آن به گونهای استفاده کنند که بصورت یقه ی پیراهن نباشد.
  

توضیح: آیت الله سیستانی فرمودهاند برای محرم جایز نیست که جامه دکمه دار یا آنچه فایده دکمه را داشته باشد بپوشد مقصود آن است که لباس احرام دارای دکمه باشد یا دارای چسبهائی باشد که دو طرف احرام را به هم متصل کند، بنابراین دگمه‌هائی که الآن متعارف است که دو طرف احرام را روی هم می‌گذارند و گوشهای از احرام را داخل حلقه پلاستیکی می‌برند اینگونه دکمه‌ها اشکال ندارد. همچنین آیت الله مکارم فرمودهاند لباسهائی که قطعات آنرا به هم می‌چسبانند، جایز نیست.

کفارات محرمات احرام

مواردی که کفاره دارد.
۷ مورد کفاره دارد:
۱- در مسائل جنسی اگر موجب جنابت شود: یک شتر اگر موجب جنابت نشود: یک گوسفند ۲- استعمال بوی خوش(م ۳۴۳)
(آیت‌الله سیستانی): استعمال بوی خوش درغیراز خوردن وپوشیدن حرام است ولی‌کفاره ندارد(مثلًا اگر از صابون و شامپوی خوشبواستفاده کند کفاره ندارد ولی‌درخوردن وپوشیدن بنابراحتیاطواجب کفاره دهد.)
(آیت الله تبریزی): درغیراز خوردن کفاره بنابر احتیاط است.
(بقیه مراجع): استعمال بوی خوش در صورت عمدکفاره داردوکفاره آن یک گوسفند است.
۳- از محرمات مخصوص آقایان پوشیدن لباس دوخته: برای هرقطعه لباس یا هردفعه پوشیدن: یک گوسفند استظلال: در هر احرام: یک گوسفند، یعنی مثلًادراحرام عمره باید یک کفاره بدهد اگر چه مکرراً استظلال کند.
پوشاندن سر: یک گوسفند ۴- ناخن گرفتن هر ناخن: یک مد طعام تمام ناخنهای دست تمام ناخنهای پا تمام ناخنهای دست و پا در یک مجلس ۵- پوشاندن صورت برای خانمها(م ۴۳۶)
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): کفاره اش یک گوسفند است.
(آیات عظام خوئی- تبریزی- اراکی): بنابر احتیاط واجب کفاره اش یک گوسفند است.
(بقیه مراجع): کفاره ندارد.(از عبارت آیت الله بهجت احتیاط در کفاره دادن استفاده می‌شود).
۶- جدال: یک قسم دروغ، کفاره آن یک گوسفند است.
و سه قسم راست هم کفاره آن گوسفند است ولی یک قسم راست یا دو قسم راست کفاره ندارد، ولی ازمحرمات احرام است.
۷- کندن درخت حرم کفاره آن یک گوسفند است وبه نظربعضی قیمت آن درخت.
کندن یکی از اجزاء آن مثلًا شاخه یا برگ درخت که باید به اندازه قیمت آن کفاره بدهد.
قطع گیاهان: کفاره ندارد.
۸- ازالهٔ مو از بدن خود یا دیگران در مواردی کفاره آن گوسفند است و در کنده شدن یک مو یا چند مو برای هر یکمرتبه یک کف طعام به فقیر دهد. ۱ توجه: جهت توضیح کامل کفارات درمحرمات احرام به مناسک مراجعه شود.
مواردی از محرمات احرام که کفاره ندارد.
۱- نگاه در آینه به فتوای همه مراجع
۲- فسوق
۳- پوشیدن زیور آلات برای خانمها

• مواردی ازمحرمات احرام که بعضی ازمراجع در لزوم کفاره احتیاط واجب دارند.(قابل رجوع به غیر است و می‌توان از محرماتی که کفاره ندارد به حساب آورد).
  

۱- خون در آوردن از بدن
۲- کندن دندان
۳- حمل سلاح
۴- مطلق زینت کردن و سرمه کشیدن
۵- انداختن پشه، جانوران بدن وکشتن آنها(اکثر مراجع: بنابر احتیاط واجب برای کشتن هرمگس‌یک مشت طعام کفاره دهد. مسأله ۳۸۶)
۶- روغن مالیدن به بدن اگر بوی خوش نداشته باشد.
۷- پوشاندن روی پا برای مردان(فقط آیت الله نوری می‌فرمایند: یک گوسفند کفاره بدهد.)
۱- برای زائران صحبت از کفارات نکنید به خصوص در مورد زینت کردن و پوشیدن زیورآلات چون ممکن است بخاطر کفاره نداشتن اهمیت ندهند.
توضیح: درحاشیه مسئله ۳۶۹ آیت الله بهجت مطلبی رافرموده‌اند:((بعید نیست ابتنای حکم برمنع کشف قدمین در غیر حال احرام، پس پوشیدن آنها در حال احرام ممنوع نیست و عدم منع آن پس با مرد مشترک است.)) مقصود ایشان این است که اگر پوشاندن پا تا مچ برای زنان در مقابل نامحرم لازم نبود می‌گفتیم برای زنها هم پوشاندن روی پا از محرمات احرام است ولی با توجه به اینکه مراجع فعلی حتی خود آیت الله بهجت پوشاندن پاها تا مچ را لازم می‌دانند بنابراین حکمِ حرمت پوشاندن روی پا، مختص به آقایان است و بانوان بخاطر حفظ از نا محرم باید جوراب ضخیم بپو شند.

چند مسأله در مورد کفارات

۱- گوسفند کفاره هیچ شرطی ندارد ولی تمام اجزاء گوسفند باید به فقرا برسد حتی بعضی احتیاط کرده‌اند که پوست آن را هم به فقیر بدهد.
۲- به زوّار توصیه شود که اگر طعام(مثلًا یک کف طعام و مانند آن) به عهدهٔ آنان هست حتماً طعام بدهند. نه پول آن را.
۳- کفارات حکم زکات را دارد لذا به سید داده نشود مگر اینکه دهنده سید باشد.
۴- کفارات به واجب النفقه داده نشود.
۵- محل کشتن کفارات: کفارات را می‌توان هرجایی انجام داد ولی کفاره صید درعمره تمتع ومفرده در مکه، و در حج تمتع در منی انجام گیرد و درکفارات دیگربهتر است کفارات مربوط به عمره تمتع در مکه و کفارات مربوط به حج تمتع در منی انجام شود.

• (آیت الله سیستانی): محل کفاره درعمره تمتع نیز منی است.
  

محل انجام کفارات غیر از صید (م ۱۳۱۷- ج ۱۱۱۰)
(آیات عظام خامنه‌ای- سیستانی- امام): بنابر احتیاط واجب مکان مذکور در صفحه قبل شماره ۵، رعایت شود.
(آیات عظام صافی- فاضل- گلپایگانی): در صورتی که فقیر مؤمن پیدا نشود در وطن انجام شود تا گوشت آن به فقرای شیعه برسد.
(آیت الله صافی): درکفاره غیر صید اگر درمنی یا مکه انجام نداد نائب بگیرد و آن جا انجام دهد(این مورد الآن منتفی است چون این در صورتی است که دسترسی به فقیر شیعه پیدا کند).
(آیت الله بهجت): محل مذکور در کشتن کفارات رعایت شود واگر خودش قدرت ندارد نائب بگیرد.
(بقیه مراجع): در هر کجا جایز است.

بخش دوم

اشاره طواف نماز طواف سعی تقصیر احکام بین عمره و حج مسائل طواف شرایط طواف

نیت

در نیت باید نوع طواف حج یا عمره یا نساء مشخص باشد و باید شروع آن از حجرالاسود باشد ولی از قبل باید به زائرین گفت نمی‌خواهد دقت کنند که مقابل حجرالاسود چه نقطه‌ای است مخصوصاً که علامت سنگ قهوه‌ای برداشته شده است لذا نیت آنها این باشد که طواف من از حجرالاسود شروع و به حجرالاسود ختم می‌شود و همین نیت که از قبل دارند کافی است.

طهارت

• طهارت از حدث و خبث لازم است، برای طواف غسل خاصی لازم نیست ولی غسلهای واجب قبلی باید به طور صحیح انجام شده باشد بنابراین در غسل احرام نیت ما فی الذمه هم داشته باشیم بهتر است.
  
• در جلسات قبل از حج یک وضوی عملی و یک غسل عملی انجام دهیم و تذکر دهیم که طهارت شرط طواف است.
  

طهارت از حدث

وضو

• در مورد وضو نکات زیر را تذکر دهیم:
  

الف- شستن دست وصورت ۱- آرایش نداشته باشند تا مانع رسیدن آب به اعضا نباشد.
۲- شستن مرتبهٔ سوم حرام است ولی توجّه داشته باشیم شستن با آب ریختن فرق دارد بنابراین شستن مرتبه سوم حرام است ولی مرتبهٔ سوم آب ریختن اشکال ندارد.
۳- دستی به گوشه چشمها و پائین سوراخ بینی کشیده شود.
۴- زیر انگشتر را موقع وضو آب برسانند یا از قبل انگشتر را از انگشت خارج کنند.
۵- خانمها در موقع شستن دست راست از بالا به پائین تا رسیدن به النگوها دست را می‌شویند بعداً النگوها را بالا می‌زنند و زیر النگوها و بقیه دست را تا سر انگشتان می‌شویند.
۶- دستی به لای انگشتان کشیده شود تا آب به همه جا برسد.
۷- آب ریختن به پشت آرنج برای مردان و به روی آرنج برای زنان از مستحبات است اگر به عکس انجام شود وضو صحیح است.
۸- شستن دستها از آرنج تا مچ صحیح نیست بلکه باید تا نوک انگشتان شسته شود.
۹- اگر بخواهیم شیر آب را ببندیم قبل از اتمام دست کشیدن به دست چپ شیر آب را می‌بندیم تا اگر دسته شیر آب خیس است مشکلی برای مسح پیدا نشود.
۱۰- بعد از شتن دست چپ، سر وپاها را باآب باقیمانده از وضو، مسح می‌کنیم بدون اینکه دستها با آب دیگری برخورد کند.
ب- مسح سر و پاها:
۱- مسح سر لازم نیست به پوست سر باشد بلکه بیخ موها وروی موهای جلو سر کافی است.
۲- با دست تر فرق سر را باز نکنند چون جای مسح باید خشک باشد لذا خانمها و افرادی که موی سر آنها زیاد بلند است قبل از وضوجای مسح سر را باز کنند.
۳- از چهار قسمت سر قسمت جلو سر مسح می‌شود.
۴- مقدارکمی مثلًا یک بند انگشت برای مسح کافی است.
۵- مسح سر به آب جلو صورت متصل نشود تا مشکلی برای مسح پا پیدا نشود چون اگر دست به آب جلو صورت برسد با آن قسمت دست نمی‌توانیم مسح پا را بکشیم.
۶- دست را به سر بکشند و مانند خاراندن سر مسح ننمایند.
۷- اگر از قسمتهای دیگر سر موها را به جلو سر آورده، روی آن موها مسح نکند.
۸- جای مسح خشک باشد اگر کمی نمناک باشد بطوری که تری آب وضو اثر کند اشکال ندارد.
۹- مسح پا باید از سر انگشت پا باشد نه از ناخن یعنی کمی جلوتر از ناخن، مسح شروع می‌شود.
۱۰- باید ناخنها بیش از حد متعارف بلند نباشد تا مشکلی برای مسح پا پیدا نشود.
۱۱- مسح از هر کدام از انگشتان که شروع شود احتیاطاً تا مفصل پا کشیده شود ولازم نیست مسح پا از انگشت شست شروع شود.
۱۲- گذاشتن پا روی زمین یا جای دیگر در موقع مسح لازم نیست و حرکت مختصر پا در موقع مسح اشکال ندارد.
سؤال: اگر کسی موی مصنوعی دارد در موقع وضو و غسل چه باید بکند؟
۱- اگر موها را کاشته است حکم آن مثل افراد متعارف است.
۲- اگر موی مصنوعی را به موی اصلی متصل کرده است.
۱. اگرمی توانددروضو جای مسح را باز کند و در غسل مانع را برطرف کند، برای وضو روی موهای اصلی مسح کند و برای غسل‌آب را به پوست سر وموی اصلی برساند.
۲. اگر نمی‌تواند جای مسح را باز کند درمورد وضو باید وضوی جبیره‌ای بگیرد. وبنابراحتیاط واجب یک تیمم هم بکند ولی در غسل اگر مشقت زیاد ندارد آب را به پوست سربرساند و احتیاطاً موهای کوتاه را بشوید و اگر مشقت زیاد دارد غسل جبیره‌ای می‌کند.

• تاتو در ابروها در غسل و وضو اشکالی ایجاد نمی‌کند(در هفته اول به خاطر اینکه مانع وضو بوده اشکال دارد و لازم است این عمل درایام عادت انجام شود.)
  

وضوی جبیره‌ای و غسل جبیره‌ای:
۱- کسیکه در اعضای وضوی او زخمی وجود دارداگر می‌تواند تا آخر وقت صبر کند باید صبر کند و بطور عادی وضو بگیرد.
۲- اگرتاآخروقت زخم خوب نمی‌شود برای گرفتن غسل و وضوی جبیره‌ای در صورتیکه جبیره پاک است جاهای سالم را شسته یا مسح می‌کند تا نوبت به قسمت جبیره برسد. پس روی آن دست تر می‌کشد ولی اگر جبیره نجس بود باید از قبل باندپاکی روی آن ببندد و دست تر روی آن بکشد(در صورتی می‌تواند از پاکت و نایلون استفاده کندکه به صورت باند، روی باندی که روی زخم است بسته شود.)
۳- اگر زخم در اعضای مسح باشد همچنین در صورتی که جبیره، بیش از متعارف اطراف زخم را گرفته باشد احتیاطاً علاوه بر وضوی جبیره‌ای یک تیمم هم انجام دهد.

• در وضوی جبیره‌ای مسح روی جبیره کافی است.
  

چند مسأله

۱- در غسل (آیت الله بهجت): بنابر احتیاط واجب شستن ازبالابه پائین لازم است.
(آیات عظام تبریزی- خوئی): طرف راست و چپ بریکدیگرترجیح ندارد و ترتیب لازم نیست.

• لازم نیست این دو مطلب به زوّار گفته شود چون اولی احتیاط، و قابل رجوع به غیر است. و سبب وسواس می‌شود و گفتن دومی هم ضرورت ندارد.
  

۲- در غسل شستن موهای بلند لازم نیست ولی پوست سر و موهای کوتاه تابع بدن باید شسته شود.
۳- اگر نیاز به وضو داشته باشید از کلمن‌ها وضو نگیرید چون وضو گرفتن از آب سرد کن و مانندآن که مختص آشامیدن است باطل است ولی از شیرهای آب زمزم می‌توان وضوگرفت.
۴- اگر شک کردید که وضو باطل شده، باطل نیست حتی اگر احتمال قوی بدهید ولی در موردی که اطمینان دارید باطل است.
۵- کسیکه غسل جنابت کرده نباید برای نماز وضو بگیرد ولی در غسلهای دیگر پس از غسل یا قبل از آن وضو بگیرند.

• بعضی از مراجع فرموده‌اند: در غسلهای دیگر، وضو لازم نیست برای اینکه اختلاف فتوی راذکر نکنیم می گوئیم درغیر از غسل جنابت وضو بگیرند.
  

۶- در وضو آب به صورتی باید ریخته شود که آب جاری شود ولی در غسل به مقدار مسح کردن(مثل روغن مالیدن) کافی است.
۷- داخل سوراخ گوش لازم نیست در غسل شسته شود ولی دست به لاله گوش بکشد همچنین شستن داخل سوراخ جای گوشواره لازم نیست مگر آنکه به طورغیر متعارف بزرگ باشد.

حدث اصغر یا اکبر در اثناء طواف (م ۵۴۹- ۵۵۰- ۵۵۱ و ۶۱۸)

۱- حدث عمدی در اثناء طواف قبل از دور چهارم: طواف باطل است.
بعد از دور چهارم:(آیات عظام سیستانی- بهجت- خوئی): بنابر احتیاط واجب طواف باطل است.
بقیه مراجع: حکم قطع طواف را دارد که بعداً خواهد آمد.
۲- عارض شدن حدث در اثناء طواف قبل از دور چهارم: طواف باطل است و باید اعاده کند.
(آیت الله تبریزی): احتیاط واجب در اتمام و اعاده است و می‌تواند یک طواف به نیت اعم ازاتمام وتمام انجام دهد.
(بقیه مراجع): پس از طهارت طواف را تکمیل کند.

چند نکته

۱-(امام): در حدث اصغر قبل از دور چهارم، احتیاط در اتمام و اعاده است.
۲-(آیات عظام خوئی و تبریزی): در حدث اکبر بعد از دور چهارم، احتیاط در اتمام و اعاده است.
۳- در صورتی که حدث بعد از تمام شدن نصف طواف(سه شوط و نیم) و قبل از تمام شدن دور چهارم باشد.
(آیت الله اراکی): طواف صحیح است و پس از طهارت آن را تمام کند.
(آیات عظام خوئی- گلپایگانی- خامنهای- تبریزی- فاضل- صافی- بهجت):
احتیاط در اتمام و اعاده است.(میتوان رجوع به غیر نمود)
۴-(آیت الله خامنهای): اگر حدث بعد از دور چهارم باشد با فوت موالات احتیاط در اتمام و اعاده است.
۵-(آیات عظام فاضل- خامنهای- بهجت- مکارم): در هرصورت می‌تواند طواف قبلی را رها کند و از سر بگیرد.(احتیاط در اتمام واعاده مربوط به جائی است که نخواهد طواف قبلی را رها کند).
۶- نظر(آیات عظام سیستانی- مکارم): در مورد عارض شدن حدث در حال طواف از مطلب فوق روشن شد(نکتهی خاصی ندارد).
۷- اگر حدثی که در اثناء عارض شده حیض باشد حکم آن حکم کسی است که قبل از انجام اعمال حائض شود که قبلًا ذکر شد.

حکم افراد مسلوس و مبطون در طواف

(یعنی کسانی که کنترل ادرار یا مدفوع ندارند) وکسانی که کنترل ریح ندارند:
افرادی هستند که دائم شک می‌کنند و احساس می‌کنند که کنترل باد ندارند به اینها توضیح می‌دهیم که در صورت یقین، وضو باطل است و نباید به شک اعتنا کنند. متذکرمی شویم که: درروایتی است که گاهی شیطان می‌آید و بین الیتین شخص را فوت می‌کند امام‌صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: تا صدایی نشنیده یا بوئی استشمام نکرده وضویش باطل نیست. سؤال: افراد مریض چه وظیفه‌ای دارند و آیا باید نائب بگیرند یا نه؟
مسلوس و مبطون سه حالت دارند:
۱- زمانی بین شبانه روز است که می‌تواند طواف را بدون حدث انجام دهد، طواف را باید در همان زمان انجام دهد.
۲- هیچ زمانی نیست که بتواند حتی مقداری از عمل را بدون حدث انجام دهد در این صورت یک وضو برای طواف و یک وضو برای نماز طواف می‌گیرد.
۳- در شبانه روز هیچ زمانی ندارد که محدث نباشد ولی مقداری از طواف یا نمازرا می‌تواند بدون حدث انجام دهد دراین صورت به فتوای مرجع تقلید خود عمل می‌نماید.
نظرات مراجع درمورد گروه سوم:(م ۷۵۰- ۷۴۰- ۷۳۸- ج ۶۰۴ تا ۶۰۷)
(آیات عظام تبریزی- زنجانی): یک وضو کافی است.
(بقیه مراجع): هر موقع محدث به حدث شد در اثناء طواف باید وضو بگیرد.
(همه مراجع غیر از آیات عظام سیستانی- مکارم): هرکجا وضو باطل شد بایدوضوبگیرد. برای نمازطواف هم همینطوراگر می‌تواندبین نماز توقف کندوسریع وضو بگیرد و اگرنمی تواند باهمان وضوی اوّل نمازرا تمام کند.
(آیت الله سیستانی): در مسلوس و مبطون و کسیکه کنترل ریح ندا رد برای طواف و نماز طواف یک وضوکافی است مانند افراد متعارف.
(آیت الله مکارم): مسلوس وکسی که کنترل ریح ندارد برای طواف یک وضو وبرای نماز طواف یک وضو بگیرد کافی است.
(آیت الله بهجت): کسیکه از او باد خارج می‌شود در حکم مسلوس است و کسیکه نمی‌تواند ازخارج شدن غائط جلوگیری کند برای طواف نائب بگیرد و لازم نیست خودش طواف انجام دهد.

• کسیکه نمی‌تواند ازخارج شدن باد جلوگیری کند در مورد طواف به نظر(آیات عظام خوئی- بهجت- مکارم) حکم مسلوس را دارد وبه نظر بقیه مراجع حکم مبطون را دارد.
  
• توجه: اگر وضو گرفتن در وسط طواف و نماز مشقّت دارد برای طواف، یک وضو بگیرد و برای نماز طواف هم یک وضو بگیرد.
  

نیابت در مسلوس و مبطون

در مورد گروه دوم و سوم بعضی از مراجع فرموده‌اند که نیابت هم لازم است.
(آیات عظام فاضل- تبریزی- خوئی- اراکی): بنابر احتیاط واجب نایب هم بگیرد.
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): باید نایب بگیردو احتیاطاً خودش هم طواف را انجام دهد.
(آیت الله بهجت): وظیفهٔ مبطون نایب گرفتن است.
(بقیه مراجع): نیابت لازم نیست.
(آیت الله فاضل) احتیاط واجب کرده‌اند که نائب هم بگیرد.
(بقیه مراجع): نیابت لازم نیست.

• در مورد نیابت پس از اینکه نایب طواف را انجام داد خود شخص باید نماز طواف را انجام دهد و در این مسأله نیابت در نماز طواف صحیح نیست.
  

تکلیف این افراد در نمازهای یومیه:(رساله مراجع- ۳۰۷)
(آیات عظام صافی- بهجت): دراثناء نماز وضو بگیرد.
(آیات عظام مکارم- فاضل): بنابر احتیاط واجب دراثناء نماز وضو بگیرد.
(بقیه مراجع): یک وضو کافی است.
(آیت الله سیستانی): در اثناء نماز وضو لازم نیست.
(آیت الله مکارم): بنابراحتیاط واجب دراثناء نماز وضو بگیرد.
(بقیه مراجع): در اثناء نماز وضو لازم است.
توجه: کسی که نمی‌تواند از خارج شدن باد جلوگیری کند، برای نماز، حکم مبطون را دارد.

خلاصه‌ای از احکام بانوان

(مناسب است معینه کاروان در جلسه‌ای ویژه برای زوّاراین مطالب را بیان کند.)

بعضی از شرائط حیض

۱- حداقل حیض سه روز پی در پی است. بنابراین اگر در بین سه روز چند ساعتی پاک باشد این خون حیض نیست. البته آلودگی باطن کافی است و لازم نیست در مدت سه روز دائماً خون خارج شود.
۲- حداکثر حیض ده روز است، بنابراین اگر بیشتر از ده روز خون ببیند مقدار زائد استحاضه است.
۳- ما بین حیض باید حداقل ده روز پاکی فاصله شود، بنابراین اگر مثلًا بعد از پاک شدن از حیض قبلی روز هشتم مجدداً خون ببیند این خون استحاضه است.
۴- خارج شدن خون در زمان سن یائسگی نباشد، چون کسی که یائسه است خونی که از او خارج می‌شود استحاضه است.(اختلاف فتاوی در سن یائسگی مستقلًا ذکر خواهد شد.)
۵- مقصود از عادت داشتن نسبت به روزهای حیض این است که دو ماه قبلی مدت حیض او یکسان بوده است. مثلًا اگر دو ماه پشت سر هم هفت روز خون دیده عادت او هفت روز می‌شود و ماه سوم بر طبق هفت روز محاسبه می‌شود.
۶- اگر شرائطی که برای حیض گفته شد موجود بود فرقی نمی‌کند خون غلیظ و پررنگ باشد و مقدار آن زیاد باشد یا اینکه خون رقیق و زرد رنگ باشد و مقدار آن کم باشد.

احکام استحاضه

استحاضه خونی است که شرائط حیض را نداشته باشد.
استحاضه یا قلیله است یا متوسطه و یا کثیره.

• استحاضه قلیله آن است که خون هنگامی که خارج شود به ظاهر پنبه یا نواری که وجود دارد، می‌رسد ولی در آن نفوذ نمی‌کند که زن در این حالت باید برای هر نماز وضو بگیرد و بدن خود را اگر آلوده شده تطهیر کند و پنبه را عوض کند و اگر بدن و پنبه آلوده نشده فقط وضو بگیرد.
  

توجه: به نظر آیت الله مکارم تطهیر بدن و تعویض پنبه لازم نیست و وضو کافی است مگر اینکه بیش از مقدار متعارف بدن نجس شود.
و به نظر آیت الله سیستانی تطهیر بدن لازم است ولی تعویض پنبه لازم نیست، می‌تواند طرف دیگر پنبه را که پاک است به بدن خود قرار دهد.

• استحاضه متوسطه آن است که خون علاوه بر اینکه ظاهر پنبه را آلوده می‌کند به داخل پنبه نفوذکند.
  

در استحاضه متوسطه کارهائی که برای قلیله گفته شد انجام می‌دهد، به اضافهٔ اینکه پس از شروع استحاضه متوسطه برای اولین نمازی که می‌خواند غسل می‌کند و روزهای بعد فقط برای نماز صبح غسل می‌کند، یعنی در هر شبانه روز یک غسل انجام می‌دهد و هنگامی که کاملًا پاک شد یک غسل استحاضه انجام می‌دهد.

• توجه: به نظر آیت الله مکارم استحاضه متوسطه ملحق به قلیله است بنابر این مستحاضه به نظر ایشان یا کثیره است یا قلیله، و متوسطه وظائف قلیله را انجام می‌دهد و غسل بر او واجب نیست.
  
• استحاضه کثیره آن است که خون داخل پنبه نفوذ می‌کند وازطرف دیگرِ پنبه خارج می‌شود.
  

در استحاضه کثیره در هر شبانه روز سه غسل انجام می‌دهد، یکی برای نماز صبح، دوم برای نماز ظهر و عصر و سوم برای نماز مغرب و عشا. البته باید نماز ظهر و عصر را با هم بخواند و بین آنها فاصله ندهد، همچنین نماز مغرب و عشا را با هم بخواند و بین آنها فاصله ندهد، علاوه بر سه غسل آنچه در استحاضه قلیله گفته شد یعنی وضو و تطهیر بدن و تعویض پنبه را باید انجام دهد. البته اگر با وسیله‌ای از خارج شدن خون جلوگیری کند تطهیر بدن و تعویض پنبه لازم نیست.
ضمناً بعضی فرموده‌اند: در استحاضه کثیره می‌تواند نزدیک غروب آفتاب غسل کند و چهار نماز ظهر و عصر، مغرب و عشا را بدون فاصله انجام دهد.

• نکته: اگر در زمان استحاضه برای خانمی غسل کردن ضرر داشته باشد به جای غسل تیمم می‌کند و بقیهی وظائف زن مستحاضه را انجام می‌دهد و نماز می‌خواند.
  
• خانمی که مبتلا به استحاضه است برای هر کدام از طواف و نماز طواف کارهائی که مستحاضه قلیله برای نماز انجام می‌داد باید انجام دهد، یعنی برای طواف یک وضو بگیرد و برای نماز طواف هم یک وضو بگیرد و ظاهر بدن را اگر آلوده شده تطهیرکند. و بین وضو و طواف فاصله ندهد همچنین بین وضو ونماز طواف فاصله ندهد امّادر موردغسل احکام مستحاضه متوسطه و کثیره با فتاوای مراجع بعداً ذکر می‌شود.
  
• توجه: شخصی که مبتلا به استحاضه است لازم است درهنگام طواف ونماز به مقدارممکن از خارج شدن خون جلوگیری کند.
  

وظیفهٔ زن برای طواف در استحاضه کثیره و متوسطه (م ۷۳۲- ۷۲۵)

(آیات عظام امام- بهجت): برای طواف یک غسل و برای نماز طواف یک غسل جداگانه انجام دهد.
(آیت الله مکارم): همان غسلی که برای نمازهای یومیه انجام داده کافی است(احکام قلیله را انجام دهد).
(آیت الله فاضل): برای طواف و نماز طواف با هم یک غسل کافی است.
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): اگر بعد از غسلی که برای نماز یومیه کرده است خون خارج شود بنابراحتیاط واجب برای طواف و نماز طواف یک غسل انجام دهد و اگر خون خارج نشده نیاز به غسل ندارد(ولی وضو می‌خواهد).
(آیت الله سیستانی):
۱- اگر خون مستمر باشد: یک غسل برای طواف و نماز طواف کافی است.
۲- اگر خون مستمر نباشد؛ اگر پس ازغسل وانجام طواف:
خون خارج نشود: می‌تواندبا همان غسل نمازبخواند.
خون خارج شود: بنابراحتیاط واجب برای نمازطواف هم غسل کند.
متوسطه: یک غسل برای طواف و نماز طواف کافی است.
(آیت الله خوئی):
کثیره: برای هر کدام از طواف و نماز طواف یک غسل کند.
متوسطه: برای طواف و نماز آن یک غسل کافی است.
(آیت الله تبریزی):
کثیره: برای هر کدام از طواف و نمازطواف یک غسل کند.
متوسطه: فتوای ایشان مشخص نیست.
(آیت الله خامنه‌ای): مشخص نیست، لذا اگر مطابق نظر امام عمل شود رعایت احتیاط شده است.

نکات

۱- در استحاضه قلیله لازم است برای طواف یک وضو بگیرد و برای نماز طواف هم یک وضو بگیرد و ظاهر بدن را هم اگر آلوده شده است برای طواف و نماز طواف تطهیر نماید، وضورا در کنار مسجد الحرام یا در خود مسجد بگیرد که با انجام اعمال فاصله نشود.
۲- مستحاضه اگر لازم است غسل نماید کنار مسجد الحرام و در دستشویی‌های نزدیک آن غسل نماید تا فاصله‌ای بین غسل و طواف نباشد همچنین احتیاط کند و وضو را قبل از غسل بگیرد.
۳- در طواف پاک بودن بدن و لباس لازم است لذا هر زمانی لباس یا بدن او آلوده شد آن را تطهیر نماید.
۴- بعد از خروج اولیه خون، خونی که در باطن است موجب حدث است ولی تا زمانی که خون خارج نشده یعنی در ابتدای شروع استحاضه اگر خون در باطن است و هنوز خارج نشده وظیفه خاصی برای استحاضه ندارد اما پس از خارج شدن خون اگر چه ظاهر پاک باشد، برای طواف یک وضو و برای نماز هم یک وضو لازم است چون باطن آلوده است همانطورکه در نمازهای واجب برای هر نماز یک وضو لازم است، باید به این نکته توجه داشت(طبق مسئله ۴۰۷ رساله امام): اگر خون استحاضه در باطن باشد و بیرون نیاید وضو و غسل باطل نمی‌شود و اگر بیرون بیاید هر چند کم باشد وضو و غسل را باطل می‌کند این مربوط به مرتبه اول است که خون هنوز خارج نشده است ولی پس از خروج اولیه اگر چه با جلوگیری از خون به وسیله‌ای یا به طور طبیعی خون خارج نشود چون باطن آلوده است حدث حساب می شودو وضو لازم ا ست.
سئوال: اگر خانمی که حائض است پاک شده ولی هنوز ده روز نشده است و می‌خواهد ازمکه خارج شود و ممکن است لک ببیندوظیفهٔ او چیست؟
هم خودش طواف ونماز طواف را انجام دهد و هم نائب بگیرد و بهتر است خودش و نائب طواف را همزمان انجام دهد و بعد سعی صفا و مروه را خودش انجام دهد، طواف نساء را هم مثل طواف قبلی هم خودش انجام دهد هم نایب بگیرد. در این صورت اگربعداً لک دید طواف خودش باطل ولی طواف و نماز طواف نائب صحیح است.

• مسأله: اگر خانمی در ایام عادت خون دید و پاک شد و قبل از ده روز خون دید در حکم روزهای پاکی اختلاف است.
  

۱-(آیت الله مکارم): مقدار پاکی طهر متخلل است و حکم به حیض نمی‌شود.
۲-(آیات عظام سیستانی- صافی- گلپایگانی): در پاکی متخلل احتیاط کندبه جمع بین تروک حائض واعمال مستحاضه.
۳-(بقیه مراجع): کل مجموع ایامی که خون دیده و پاکی بین آن محکوم به حیض است.

تشخیص سن یائسگی

سن یائسگی مانند سن تکلیف با سال قمری محاسبه می‌شود. (اختلاف سال شمسی و قمری در سن یائسگی: ۵۰ سال قمری تقریباً یک سال و ۶ ماه- ۶۰ سال قمری تقریباً یک سال و ۹ ماه ونیم)(۵۰ سال قمری/ ۴۸ سال و ۱۷۹ روز شمسی- ۶۰ سال قمری/ ۵۸ سال و ۷۷ روزشمسی).
سن یائسگی در مورد سیده و غیر سیده:
(آیت الله مکارم): یائسگی در مورد سیده و غیر سیده ۵۰ سال است.
ایشان سن یائسگی در قرشی را ۶۰ سال می دانندو مقصودشان کسانی هستند که تولد و رشد و نمو آنها در حجاز است وفعلًا قرشی محسوب می‌شوند و سادات ولو منسوب به قریش هستند اگر از منطقه غیر حجاز باشند این حکم را ندارند.
توجه: به نظر آیت الله مکارم اگر پس از ۵۰ سالگی سیده و غیر سیده به شکل سابق خون دیده(صفات وزمان و عدد همان باشد) باز همان حیض است اما اگر خون پس ازسن یائسگی تغییر کند حیض نیست.
(آیت الله سیستانی): در سیده وغیر سیده سن یائسگی ۶۰ سال است.
(آیات عظام خوئی- تبریزی): سن یائسگی درموردزنهای سیده بنابر احتیاط واجب ۶۰ سال است، زنهای سیده و غیر سیده بین ۵۰ تا ۶۰ سال اگر در زمان عادت با شرایط حیض، خون دیدند احتیاط کنند.
(آیت الله خامنهای): در سن یائسگی تأمل است رجوع به غیر شود.
(بقیه مراجع): در مورد زنهای سیده ۶۰ سالگی و غیر سیده ۵۰ سالگی.

• کسانیکه شناسنامه دقیق ندارند در مواردشک می‌توانند حکم به عدم یائسگی کنند. و بهتر است احتیاط کنند.
  

طهارت از خبث (پاک بودن لباس و بدن) در طواف(م ۵۶۲ وس ۵ ج ۶۰۸ و ۶۱۰)

نجاستی که در نماز معفو است در نماز طواف معفو است ولی در طواف نظرات مراجع مختلف است.
الف- خون کمتر از درهم و نجاستی که در نماز معفو است در طواف معفو نیست.
در این مسأله(آیات عظام امام- تبریزی- سیستانی- بهجت- صافی- فاضل- مکارم) احتیاط واجب دارند.
(آیت الله خامنهای): خون کمتر از درهم و خون زخمها که موجب بطلان نماز نمی‌شود برای طواف اشکال ندارد.
ب- نجس بودن لباسهای کوچک و مانندآن در طواف(مثل جوراب- ساعت و ...)
۱-(آیات عظام امام- سیستانی- صافی- اراکی- گلپایگانی): بنابر احتیاط واجب اشکال دارد.
۲-(آیت الله فاضل): در لباسها ی کوچک فتوی به بطلان داده اندولی در مثل انگشتر وساعت فرموده‌اند اشکال ندارد.
۳-(بقیه مراجع): اشکال ندارد.
ج- همراه داشتن چیز نجس در طواف(مثل دمپائی- کیف و ...)
۱-(آیت الله فاضل): بنابر احتیاط واجب اشکال دارد.
۲-(آیت الله نوری): جایز نیست.
۳-(بقیه مراجع): اشکال ندارد.

• قبلا به زائرین تذکر دهیم که در بین طواف اگر دچار مشکلی برای وضو و یا نجس شدن بدن و لباس شدند حتماً سؤال کنند.
  

نجس شدن بدن ولباس دراثناء طواف (م ۵۶۸ ج ۶۱۴)

۱- بعد از اتمام دور چهارم: تطهیر کند وطواف را ادامه دهد.
۲- قبل از اتمام دور چهارم:
(آیات عظام خوئی- تبریزی): بنابر احتیاط واجب یک طواف به نیتاعم از اتمام(تکمیل) وتمام(اعاده) انجام دهد.
(آیات عظام‌گلپایگانی- صافی): قبل از ۵/ ۳ دور طواف باطل است وما بین ۵/ ۳ تا اتمام شوط چهارم احتیاط در اتمام واعاده است.
بقیه مراجع: تطهیر کند وطواف را تمام کند.

• توجه: اگر در بین طواف نجاستی در بدن یا لباس ببیند ومتوجه شود که این نجاست از اوّل طواف بوده واطلاع نداشته حکم آن همان است که در مسأله قبلی ذکر شد.
  
• در طهارت و نجاست مسجد الحرام دقت نکنید شما مامور به واقع نیستید و باید عمل به ظاهر کنید و لازم نیست احتیاط کنید.
  
• (آیت الله گلپایگانی): در مورد نجاست در مسجد الحرام اگر یقین هم پیدا شود اشکالی ندارد و نماز و طواف به خاطر تقیه صحیح است.(م ۱۳۴۹)
  

اگر طواف کننده نجاست بدن یا لباس را فراموش کند و طواف کند(ج ۶۱۸)
(آیات عظام امام- اراکی- صافی): بنابر احتیاط واجب طواف را اعاده کند.
(آیت الله گلپایگانی): باید طواف را اعاده کند.
(بقیه مراجع): اگر بعد از طواف متوجه شود طواف او صحیح است، واگر در اثناء طواف متوجه شد تطهیر کند و طواف را تکمیل نماید و اعاده طواف لازم نیست.

• توجه: اگر بعد از نماز طواف متوجه شود نماز طواف را باید اعاده کند.
  

ستر در طواف

به خانمها تذکر دهیم که تمام پاها، حتی قدمها تا مچ را حتماً بپوشانند و جورابها ضخیم باشد.

• اگر در حین طواف خانمی موی سرش پیدا بود(م ۷۵۵)
  

همان لحظه که متوجه شد بپوشاند.
تا آخر متوجه نشد اشکالی ندارد.
۲- عمداً یعنی اعتنا نکرد وطواف را ادامه داد.
(آیات‌عظام‌خامنه‌ای- سیستانی- فاضل- مکارم): طوافش صحیح ولوگناه کرده است.
(بقیه مراجع): بنا بر احتیاط واجب طواف باطل است.

• اگر لباس احرام نازک باشد(استفتائات)
  

(آیت الله تبریزی): حج او باطل است.
(آیت الله مکارم): احرام با چنین لباسی جایز نیست.
(آیت الله خامنه‌ای): احرام ونماز و طواف اشکال دارد.
(آیت الله فاضل): احرام و طواف صحیح است.
(بقیه مراجع): فتوی دردست نیست.

• پوشاندن قدمها تامچ در حال طراف، برای بانوان.
  

(آیات عظام خوئی- فاضل- سیستانی): لازم نیست.
(بقیه مراجع): بنابر احتیاط واجب باید پوشانده شود.(حکم طواف با نماز دراین مسئله فرق دارد.)
توجه: حکم مذکور صرف نظر از پوشاندن پاها بخاطر نامحرم است.

موالات در طواف

• در حال اختیار موالات در طواف شرط است حتی بعد از دور چهارم ولی اضطراراً می‌توانیم طواف را ترک کنیم و حکم قطع طواف خواهد آمد.
  

آیت الله مکارم می‌فرمایند: در طواف مستحبی موالات شرط نیست.

واجبات طواف

آنچه برای زائرین باید گفت: واجبات طواف ۷ تا است:
۱ و ۲- شروع و ختم به حجرالاسود: همینکه در ذهن شخص باشد که طوافم ازمقابل حجرالاسود شروع شود و به آنجا ختم شود کافی است و لازم نیست دقت کند چه موقعی مقابل حجر الأسود واقع می‌شود تا در آن لحظه نیت کند.
۳- هفت شوط کامل شود. می‌توان با انگشتر ویا با ذکر نام ائمه در هر دور و یا با دعاهای طواف تعداد شوطها را محاسبه نمود(البته این دعاها از ائمه اطهار است ولی تقسیم بندی فعلی این دعاها از ائمه نیست بلکه این دعاها را می‌توان در هر شوطی خواند).

• شخصی به امام صادق عرض کرد من داخل طواف شدم و هیچ بلد نبودم مگر اینکه فقط صلوات فرستادم. حضرت فرمودند: «ما اعطی احد ممن سئل افضل مما اعطیت» هیچ کس از افرادی که دور خانه خدا سؤال کردند عطایش بیشتر از تو نیست یعنی بالاترین عطای الهی را تو داشته‌ای.
  
• از مرحوم آیت الله شیخ حسن صافی اصفهانی نقل شده است: برای اینکه انجام طواف برای شما آسان شود ذکر «سَهّل بفضلک یا عزیز» را ۱۰۰ مرتبه بگوئید.
  

۴- داخل حجر اسماعیل نرود(در حج تمتع حجر بسته است).
۵- روی شاذروان(معرب چادربان) نرود چون جزء کعبه است.
کعبه را در حال طواف واجب نبوسید تا نسبت به طواف خود شکی پیدا نکنید. احتیاطاً دست به دیوارکعبه و روی دیوار حجراسماعیل نکشید(دست کشیدن به قسمت جانبی حجراسماعیل اشکالی ندارد).
۶- خانهٔ کعبه به سمت چپ باشد، مواظب باشد رو به کعبه و پشت به کعبه نشود(مقداری به سمت راست و چپ منحرف بشود اشکالی ندارد).
۷ طواف بین خانه و مقام باشد(فاصله‌ای درحدود ۱۳ متر) در مورد محدوده طواف و اینکه طواف داخل محدوده باشد اختلاف فتواست.

چند نکته

۱- صحبت کردن، خوردن، خندیدن و گریه کردن در طواف اشکال ندارد.
۲- خواندن دعاهای طواف واجب نیست و در حال طواف هیچ ذکر و دعائی واجب نیست.
۳- الله اکبر گفتن مقابل حجرالاسود واجب نیست.
۴- کسی که طواف می‌کند موقعی که به حجرالاسود رسید لازم نیست به طرف حجرالاسود برگردد و بهتر است این کار انجام نشود چون اگر در این حالت یک یا چند قدم برای طواف حرکت کند طواف او اشکال دارد.

محدوده طواف (م ۵۹۲)

(آیات عظام امام- بهجت- اراکی- فاضل): محدوده شرط است.
[آیت الله بهجت): اگر ممکن است محدوده را رعایت کند. اگر می‌تواند صبر کند تازمان خلوت پیدا کند صبر نماید.](آیات عظام تبریزی- صافی): در صورتیکه ازدحام نباشد محدوده شرط است، پس درایام حج و عمره ماه رجب و مانندآن اگر مشقت دارد رعایت محدوده لازم نیست.
(آیت الله صافی): در صورت ازدحام اتصال به جمعیت طواف کننده کافی است.
(بقیه مراجع): محدوده شرط نیست. [به نظرآیت الله وحید محدوده شرط نیست.]
(آیت عظام امام- بهجت): محدوده طواف در طرف حجر اسماعیل هم از خانه کعبه محاسبه می‌شود(یعنی با توجه به این مقدار، حدود ۲ متر و نیم از محدوده برای طواف باقی می‌ماند.
(آیات عظام- صافی- فاضل): درپشت حجر هم محدوده،۱ متر است واز دیوارحجر محاسبه می‌شود.
(آیت الله اراکی) بنابر احتیاط واجب از خانه کعبه محاسبه شود.

• می‌توان در این مورد در صورت وجود شرایط تبعیض در تقلید نمود.
  

چند نکته برای طواف

۱- از طبقه دوم طواف کردن در حال اختیار جایز نیست.
۲- به نظر بعضی از مراجع در طواف مستحبی هم محدودهی طواف شرط است ولی لازم نیست این مطلب به زائر گفته شود، می‌توان تبعیض در تقلید کرد.
۳- اگرطوافی را شروع کرد رها نکند، البته آیات عظام فاضل- خامنهای- بهجت- مکارم می‌فرمایند: اشکال ندارد.
۴- هل خوردن در طواف اشکالی ندارد و غالباً منجر به بی اختیار شدن نمی‌شود لذا می‌توانید طواف را ادامه دهید.
۵- اگر زائری بعد از چند قدم بگوید نیت نکرده‌ام باید گفت نیت خود به خود موجود است و چون به نیت طواف وارد محدوده شده است گفتن و گذراندن در ذهن لازم نیست.

اشکال در طواف

سؤال: اگر کسی مقداری از طوافش اشکال پیدا کرد چه وظیفهای دارد؟
باید همان مقدار را تکرار کند یعنی اگر ممکن است به عقب برگردد و همان مقدار را تکرار کند و اگر امکان عقب گرد نیست، نیت طواف را قطع کند و حرکت را ادامه دهد تا به جایی که طواف اشکال پیدا کرده بود برسد دوباره نیت برای تکمیل آن بکند و طواف را ادامه دهد.

• به نظر(آیت الله سیستانی) حرکت را ادامه دهد واز حجر الاسود آن شوط راتکرارکند.
  
• اگر کسی در حین طواف داخل حجر رفته است آن دور طواف باطل است نه کل طواف و بعضی احتیاط کرده‌اند که بعد از تکمیل طواف و نماز آن بنابر احتیاط واجب دوباره طواف را اعاده کند.
  

مسائلی در مورد طواف

برای کسانی که می‌خواهند محدوده را رعایت کنند.
۱- اگر می‌تواند صبر کند و زمانی که ازدحام جمعیت نبود طواف را انجام دهد(در حج تمتع و عمره رجبیه و شعبانیه و رمضانیه غالباً ممکن نیست).
۲- همچنین کسیکه می‌خواهد محدوده را رعایت کند:
اگر شک کرد که از محدوده خارج شده است اشکال ندارد.
اگر مطمئن شد همان مقدار را تدارک کند.
اگر بعد از طواف متوجه شد کل طواف از محدوده خارج بوده یا اینکه می‌داند بخشی از طواف خارج محدوده بوده ولی نمی‌داند مقداری که خارج از محدوده بوده در کدام شوط طواف است در این دو صورت طواف را اعاده کند.
۳- اگر کسی پشت به کعبه و یا رو به کعبه بود بهتر است فقط به او تذکر دهید تا ادامه را به طورصحیح انجام دهد ولی اگر خودش متوجه نبود لازم نیست که بگوئیم برگرد و این مقدار را تدارک کن.
۴- دست به دیوار کعبه گذاشتن(م ۵۹۹)
(آیات عظام بهجت- صافی- فاضل- گلپایگانی- اراکی): بنابر احتیاط واجب جایزنیست.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.
مقصود آن است که فقط دست به دیوار بگذارد نه اینکه بدن را هم به روی شاذروان خم کند که در این صورت اگردرحال ادامه طواف باشد به نظر همه مراجع اشکال دارد.
۵- دست روی دیوار حجر گذاشتن(م ۶۰۰)
(آیات عظام بهجت- فاضل- اراکی): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.
۶- با توجه به رجوع احتیاط به غیر، می‌توان گفت دست گذاشتن به دیوار کعبه و روی دیوار حجر اشکال ندارد.
۷- بهتر است در حین طواف واجب، کعبه و رکن یمانی و حجر الاسود را نبوسید ولو خلوت باشد تا نسبت به طواف خود شکی پیدا نکنید.

ترک طواف

عمداً یا جهلًا: اگرزمان جبران عمره یا حج او بگذردحج او باطل است.
سهواً: اگر بعد از عمره تمتع، قبل از احرام حج متوجه شد، طواف را انجام دهد و چون ترتیب باید رعایت شود اعمال بعد از آن(نماز، سعی و تقصیر) را اعاده کند.
(آیات عظام امام- خامنهای- مکارم) اعادهی سعی و تقصیر لازم نیست.

قِران در طواف(م ۶۱۱)

حرام است ۱۴ دور(۷+ ۷) طواف به طور متصل انجام شود بطوری که نماز طواف بین آنها فاصله نشود. حتی اگر دو طواف یکی واجب و یکی مستحب را پشت سر هم انجام دهد حرام است.
در صورتی که دو طواف متصل به هم انجام دهد:
(آیات عظام صافی- گلپایگانی- اراکی): بنابر احتیاط واجب طواف اول باطل است.
(آیات عظام امام- مکارم): اگر از اول قصد قران نداشت و پس از اتمام طواف اول قصد قران نمود طواف اول صحیح است و در غیر این صورت طواف اوّل اشکال دارد.
(آیات عظام خوئی- سیستانی- تبریزی): طواف اول باطل است.
(بقیه مراجع): طواف باطل نیست ولی معصیت کرده است.

• توجه: قِران در طواف مستحبی مکروه است لذا ۷ دور طواف که انجام شد نماز طواف می‌خوانیم بعداً طواف بعدی را شروع می‌کنیم.
  

زیاده در طواف(م ۶۱۲ و ما بعد آن)

۱- اگر از ابتدا قصد زیاده داشته باشد(مثلًا بنا بر این بگذارد که ۸ دور برود): باطل.
۲- از اول قصد ۷ دور داشته بعد از ۷ دور قصد کرد یک دور یا بیشتر برود: باطل .
۳- اگر قصد ۷ دور داشت ولی بعد از ۷ دور یک دور به قصد استحبابی رفت مبطل نیست.
۴- اگر سهواً زیادتر رفت اگر به یک دور کامل نرسیده آن دور را قطع کند طوافش صحیح است اما اگربه حد یک دور کامل رسید احتیاط این است که ۷ دور دوم را کامل کند نماز طواف واجب را بخواند و بعد از سعی هم دو رکعت نماز طواف بخواند.

نقیصه در طواف(ج ۶۸۸- م ۶۰۹)

۱- اگر عمدی باشد در صورتی که موالات فوت شده باشدباطل است. ولی در صورتی که موالات فوت نشده بقیه را انجام می‌دهد.
۲- اگر سهواً باشد.
الف- درصورتی که موالات به هم نخورده مابقی طواف را انجام می‌دهد.
ب- درصورتی که موالات به هم خورده:
اگر قبل از تکمیل دور چهارم نقص پیدا شده طواف را اعاده می‌کند.
اگر بعد از تکمیل دور چهارم نقص پیدا شده بقیه طواف را انجام می هد.
توجه: در این مسأله در صورتی که موالات به هم خورده باشد احتیاطهائی وجود داردکه با توجه به رجوع به غیر اگر مطابق آنچه گفته شد عمل شود طواف صحیح خواهد بود اکنون احتیاطهای مراجع درمورد جائی که موالات به هم خورده جهت اطلاع ذکرمی شود.
۱-(آیات عظام امام- خوئی- تبریزی- فاضل- سیستانی): اگرنقص بعد از اتمام دور چهارم بوده احتیاط واجب در اتمام و اعاده است.
۲-(آیات عظام گلپا یگانی- خامنهای- فاضل- صافی- بهجت): اگرنقص در ما بین ۵/ ۳ تا ۴ بوده احتیاط دراتمام و اعاده است.
حکم تکلیفی قطع طواف واجب: (م ۶۱۵)
۱.(آیات عظام صافی- گلپایگانی- خوئی): بدون عذر قطع جایز نیست.
۲.(آیات عظام بهجت- مکارم): بنابر احتیاط واجب بدون عذر قطع طواف جایز نیست.
۳.(بقیه مراجع): بدون عذر قطع طواف مکروه است.
دو نکته: ۱- قطع طواف برای کار ضروری بدون اشکال است(مثل اقامه نماز واجب و نماز جماعت و وقت شستشو) بعد از آن طواف را انجام دهد .
۲- قطع طواف مستحبی در هر جایی جایز است.

حکم جبران قطع طواف

اگر کسی بدون عذر طواف را قطع کرد(م ۶۰۶ و ۶۱۶)

الف- قبل از دور چهارم:
۱- در صورتی که موالات به هم خورده باشد طواف باطل است.(همه مراجع)
۲- در صورتی که موالات به هم نخورده باشد:
(آیات عظام تبریزی- خوئی): احوط اتمام و اعاده است یا یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام انجام دهد.
(بقیه مراجع): طواف را تمام کند.
ب- بعد از دور چهارم با فوت موالات:
(آیات عظام فاضل- خامنه‌ای- بهجت): طواف را اعاده کند.
(آیات عظام اراکی- گلپایگانی): اتمام و اعاده کند.
(بقیه مراجع): بنا بر احتیاط واجب اتمام و اعاده کند.

• به نظر آیت الله تبریزی در همه موارد یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام انجام دهد.
  
• اگر کسی به خاطر عذری طوافش را قطع کند، حکم او حکم کسی است که در اثناء طواف برای او حدث عارض شود که قبلًا ذکر شد(احتیاطی که امام در مورد حدث اصغر داشتند در اینجا جاری نیست).
  

اگر کسی با عذر طوافش را قطع کند

۱- قبل از دور چهارم و به هم خوردن موالات، طواف را اعاده کند و اگر موالات به هم نخورده تکمیل کند.
۲- بعد از دور چهارم باشد ولو موالات به هم خورده طواف را تکمیل کند.
(آیت الله تبریزی): احوط یک طواف به نیت اعم ازتمام واتمام انجام دهد.
۳- بین ۵/ ۳ و اتمام دور چهارم بعضی از مراجع احتیاط واجب کرده‌اند بین اتمام و اعاده طواف(می توان رجوع به غیرکرد و اعاده کافی است.)
قطع شدن طواف به خاطر برپائی نماز جماعت (م ۶۲۱- ۶۴۶)
۱- اگر موالات به هم نخورده- اشکال ندارد.
۲- موالات به هم خورده
بعد از شوط چهارم: اتمام کند.
(آیات عظام اراکی خامنه‌ای فاضل): احتیاط در اعاده است.
(آیت الله بهجت): طواف را اعاده نماید. (بقیه مراجع): طواف را اتمام کند.

• توجه:
  

۱- امام در مسأله ۶۲۱ در قبل از شوط چهارم فرموده‌اند: اتمام کند و در مسأله ۶۴۶ فرموده‌اند: طواف را اعاده کند، لذا به مقلدین امام(ره) می گوئیم احتیاط کنند.
۲- آیت الله سیستانی فرمودهاند: اگر در نماز جماعت شرکت کند در تمام صور طواف را تمام کند و اگر در نماز جماعت شرکت نکرد و موالات فوت شده قبل از دور چهارم طواف را اعاده کند.
شک در طواف (م ۶۲۲ تا ۶۲۸)
۱- بعد از انصراف از طواف درصورتی که یک طرف شک ۷ باشد.(مثل شک در ۶ و ۷ یا ۷ و ۸):
(آیات عظام بهجت- صافی- گلپایگانی- اراکی- فاضل- مکارم): طواف صحیح است.
(آیات عظام امام- خامنهای): شک درزیاده صحیح است و در شک در نقیصه احتیاط کند و اعاده کند.
(آیات عظام خوئی- تبریزی- سیستانی): اگر داخل نماز طواف شده طواف او صحیح است.
۲- اگر به حجرالاسود رسید و شک کرد:
در شک در زیاده(۷ و ۸) طواف او صحیح است.
در شک در نقیصه(۶ و ۷) طواف باطل است.
۳- اگر در وسط دور(قبل ازرسیدن به حجرالاسود) شک کرد:
(آیات عظام مکارم- فاضل): در شک در زیاده آن دور را تمام کند و طواف صحیح است ولی در شک در نقیصه باطل است .
(آیات عظام گلپایگانی- صافی): در شک در زیاده احوط اتمام طواف و انجام نماز آن و اعاده طواف و نماز است و در شک در نقیصه باطل است.
(بقیه مراجع): در هر صورت طواف باطل است.
(آیت الله بهجت): حکم به بطلان در شک در زیاده بنابر احتیاط است.

• افراد کثیر الشک همراه شخص دیگری طواف کنند و اعتماد به او کنند.
  
• گمان در عدد دورها اعتبار ندارد و حکم شک دارد، یعنی احتمال بیشتر در عدد دورهای طواف فایده ندارد و حکم شک دارد.
  
• آیت الله بهجت می‌فرمایند که حکم ظن در طواف حکم ظن در نماز است که حکم یقین دارد.(م ۶۲۹) ۳.
  

حکم ادامه طواف در حال شک

سئوال: اگر کسی در تعداد اشواط طواف شک کرد و گفت ادامه می‌دهم تا یقین کنم در صورتیکه بعداً یقین پیدا کند آیا آن قسمت از طواف که با شک انجام داده است صحیح است؟(م ۶۵۵)
(آیات‌عظام تبریزی- فاضل- خوئی): بنابراحتیاطواجب طواف را اعاده‌کند.
(آیات عظام سیستانی- صافی- مکارم):
اگر به قصد اینکه معلوم شود و یقین پیدا کند انجام داده طواف صحیح است.
ولی اگر بدون این قصد بود طواف باطل است.
(بقیه مراجع): طواف صحیح است.

• این مساله در مورد سعی همین حکم را دارد.(مسئله ۸۸۶)
  

رعایت ترتیب بین اعمال در جبران اعمال گذشته(م ۶۴۷)
سئوال: اگر شخصی از روی جهل طواف را اشتباه انجام داد و بعد از تقصیر در عمره یا بعد از سعی در حج متوجه شد. آیا ترتیب بین اعمال لازم است؟
(آیات عظام امام- خامنه ای- مکارم): طواف و نماز طواف را اعاده کند و صحیح است یعنی ترتیب ساقط است.
(آیت الله بهجت- تبریزی- فاضل- اراکی): بنابر احتیاط واجب بعد از طواف و نماز، سعی و تقصیر را هم اعاده کند.
(آیت الله خوئی- سیستانی- صافی- گلپایگانی): باید سعی و تقصیر را هم اعاده کند تا ترتیب حاصل شود.

حکم پوشیدن لباس احرام در جبران طواف وسعی

سؤال: در مواردی که طواف و نماز آن در عمره تمتع یا مفرده، بعداز تقصیر اعاده می‌شود، آیا برای اعاده پوشیدن لباس احرام لازم است؟(م ۷۵۱- ج ۷۳۹)
(آیات عظام خوئی- سیستانی- گلپایگانی- صافی): احرام لازم است و باید از محرمات احرام اجتناب کند.
(بقیه مراجع): احرام لازم نیست.
توجه: حکم اعاده سعی مانند اعاده طواف است.

حکم رها کردن طواف و از سرگرفتن آن

الف- مسأله: اگر کسی نیت کرد و در دور اوّل طواف، آنرا رها کرد و بلا فاصله از اوّل شروع کرد اگر طواف را به قصد انجام وظیفه از ابتداء شروع کرده طواف او صحیح است و از همان نقطه قبلی حساب می‌شود.
ب- توضیح: مسئلهای که اکنون ذکر می‌شود، با مسئله قطع طواف فرق دارد چون بنا بر نظر مراجعی که قطع طواف را مکروه می‌دانند اگر طواف را قطع نمود باید صبر کند تا موالات طواف بهم بخورد و بعد طواف دیگر را شروع کند. ولی به نظر آیات عظام فاضل خامنهای، بهجت و مکارم صبر کردن لازم نیست بنابر این مسألهای که الان ذکر می‌شود مربوط به جائی است که موالات بهم نخورده است.
ج- سئوال: اگر کسی طوافش ناقص بود و باید تکمیل می‌کرد و چون نمی‌دانست طواف را رها کرد و از اول طواف دیگری انجام داد آیا طواف دوم او صحیح است یا طواف اول رابایدتکمیلکند؟(م ۶۵۲- ۶۵۷)
(امام): بنابر احتیاط واجب اگر:
بعد از دور چهارم بوده طواف اول راتکمیل وسپس اعاده کند.
قبل از دور چهارم بوده فقط طواف را اعاده کند.
(آیت الله تبریزی): در هر صورت بعد از دور چهارم یا قبل از آن یک طواف به قصد اعم از تمام واتمام انجام دهد.
(آیت الله سسیستانی): اگر طواف دوم ۱- پس از فوت موالات عرفیه بوده طواف دوم صحیح است.
۲- قبل‌ازفوت موالات عرفیه‌بوده است.
قبل از دور چهارم اعاده کند.
بعد ازدور چهارم بنابر احتیاط واجب اتمام و اعاده کند مگر در جاهل قاصر.
(آیات عظام بهجت- فاضل- صافی- مکارم- خامنه‌ای- گلپایگانی- اراکی): طواف دوم صحیح است.
(آیت الله خوئی): درفرض اعتقاد به جواز ازسرگرفتن، طواف دوم صحیح است.
(آیات عظام فاضل- خامنه‌ای- بهجت- مکارم) فرمودهاند: می‌توان طواف را در هر شرایطی رها کرد. واز نو انجام داد(مثلًا اگر طواف به دلش نچسبید می‌تواندآن را رها کند و دوباره طواف کند.)
طواف شخص عاجز: (استفتائات)
(آیات عظام بهجت- مکارم- فاضل): طواف طبقهٔ دوم برای عاجز کافی است.
(آیات عظام سیستانی- زنجانی- نوری- صافی): در طواف نائب بگیرد.
(آیت الله وحید): در طواف نائب بگیرد وبنا بر احتیاط واجب در طبقه دوم طواف کند.
(آیات عظام خامنهای- تبریزی): احتیاط واجب آن است که هم نائب بگیرد و هم در طبقه دوم طواف کند.

• توجه: در ایام عمره مفرده که اجازه می‌دهند با ویلچر از پائین طواف کنند لازم است از پائین طواف کنند و مسأله فوق مربوط به زمان حج واجب است که طواف در طبقهی پائین با ویلچر امکان ندارد.
  

نیابت در بعضی از اشواط طواف و سعی

سئوال: اگر کسی مقداری از طواف یا سعی را انجام داد و عاجز شد مثلًا سه یا چهار دور انجام داد سپس حائض شد یا پیر و مریض عاجز از اتمام شد، همچنین کسی که از اول می‌داند تمام طواف یا سعی را نمی‌تواند انجام دهد، آیا نیابت در بعضی از اشواط طواف و سعی صحیح است؟(م ۶۱۸- ۶۱۹- ۶۷۵)
(آیات عظام امام- اراکی- بهجت): بعض طواف و سعی قابل نیابت است.
(آیات عظام سیستانی- فاضل): فقط درطواف اگربعدازشوط چهارم باشد.
می‌تواند بقیه را نائب بگیرد، اما در سعی بعضِ آن قابل نیابت نیست.
(آیات عظام تبریزی- خوئی- سیستانی) اگر در اثناء طواف عاجز شد و چهار شوط کامل شده است برای اتمام نایب می‌گیرد.
(بقیه مراجع): بعض طواف وبعض سعی قابل نیابت نیست.
فتوای آیت الله خامنه ای مشخص نیست.

• اگر می‌تواند بقیه را در طبقه دوم انجام دهد به مسئله مربوطه رجوع شود طبق نظر مرجع خودش.(قبلًا ذکرشد)
  

طواف مستحبی قبل از اعمال واجب (م ۷۶۸ و ۷۷۱)
(آیات عظام تبریزی- سیستانی- خوئی):
۱- قبل از اعمال اشکالی ندارد.
۲- پس از احرام حج وقبل از رفتن به عرفات بنابر احتیاط واجب طواف مستحبی نکند و اگر طواف مستحبی انجام داد بعداز آن احتیاطاً تلبیه بگوید.
(آیات عظام بهجت- صافی- گلپایگانی): به طور کلی طواف مستحبی در هر زمان اشکال ندارد.
(بقیه مراجع): بنابراحتیاط واجب طواف مستحبی قبل‌ازانجام اعمال واجب ترک‌شود.

• به زائران بگوییم قبل از اعمال واجب طواف مستحبی انجام ندهید.
  

شک در طواف مستحبی در نقیصه: بنابر اقل بگذارد و ادامه دهد.
در زیاده: انشاءالله درست است، اعتنا نکند.

• رعایت کردن محدوده در طواف مستحبی و واجب حکم آن یکسان است، کسانیکه مقلد مراجعی هستند که محدوده را شرط می‌دانند در ایّام حج واجب در این مساله به گونهای عمل نمایند که مزاحمت برای کسانیکه طواف واجب دارند پیدا نشود.
  
• طواف مستحبی باید ۷ دور باشد و نیابت هم باید در کل باشد(نمی توان گفت یک دور برای فلانی و یک دور برای دیگری بلکه نیت می‌کند این طواف تماماً برای خودم یا تماماً به نیابت دیگران یا کل طواف برای خودم و دیگران)(م ۷۶۹)
  

(آیت الله مکارم): نیت کلی بکند و طواف را انجام دهد بعد از طواف می‌تواند ثواب هر شوط را برای یک نفر اهدا کند.

فاصله زمانی بین طواف و نماز طواف(م ۸۰۷- ۷۷۷- ۸۲۰)

اگر طواف انجام داد باید مبادرت کند و سریع نماز طواف را بخواند و زیاد فاصله نیندازد. یعنی بطوری باشد که عرفاً بگویند فاصله نشده است(مثلًا تا ۱۵ دقیقه اشکالی ندارد ولی اگر یک ساعت طول بکشد بعضی فرموده‌اند طواف باطل است.)
(آیات عظام فاضل- خوئی): طواف باطل‌است.
(آیات عظام سیستانی و تبریزی): بنابر احتیاط واجب اعادهی طواف لازم است.
(بقیه مراجع): اعاده طواف لازم نیست.
بعضی فرموده‌اند: بین طواف ونماز طواف کار دیگری مثل نماز مستحبی انجام نشود هرچند فاصلهٔ زمانی زیاد نشود.
نماز طواف:
واجب است نماز طواف نزد مقام ابراهیم واقع شود و احتیاط واجب آن است که پشت مقام به جا آورد.(م ۷۷۸ الی ۷۸۰)-(بعضی فتوی داده اندکه پشت مقام انجام شود)
اگر کسی به محاذات مقام ابراهیم در سمت چپ یا راست جایی پیدا کند و نماز بخواند چه حکمی دارد؟(م ۷۸۰)
۱-(آیات عظام صافی- بهجت- امام- گلپایگانی- اراکی): اگر امر دائر باشد بین فاصله زیاد از مقام و نزدیک مقام طرف راست یا چپ، نماز را به محاذات مقام و نزدیک مقام بخواند و احتیاط آن است که در فاصله دورتر و پشت مقام هم بخواند(در این جا می‌توان با تبعیض در تقلید مشکل را حل نمود و فقط پشت مقام نماز خواند)
۲-(آیت الله سیستانی): احتیاط واجب آن است که دو نماز بخواند یکی نزدیک مقام، دیگری پشت مقام.
۳-(بقیه مراجع): نماز حتماً باید پشت مقام ابراهیم خوانده شود به هرصورتی که امکان دارد چه با فاصلهٔ زیاد چه فاصلهٔ کم.

• اگر نماز طواف را فراموش کرد یا بخاطر جهل به مسأله نماز طواف را نخوانده یا معلوم شد نماز باطل بوده است هر زمانی یادش آمد پشت مقام بخواند و نیاز به اعادهٔ بقیهٔ اعمال نیست.(مسئله ۷۸۵ و ۷۸۲)
  

سئوال: اگر کسی نماز طوافش مشکلی داشت و از مکه خارج شد و برگشتن برای او ممکن نیست یا مشقت دارد مثلًا به ایران برگشته است و یا مدینه بعدی است چه باید بکند؟(م ۷۸۵)
۱-(آیت‌الله فاضل): می‌تواند نائب بگیرد که برایش بخواند(مخیراست بین اینکه نایب بگیرد یا همانجائی که هست خودش بخواند)
۲-(بقیه مراجع): همان جایی که هست نماز طواف را بخواند.
پس به فتوای همه مراجع می‌تواند در منزل بخواند.

• اگر برگشتن برای او مشقت ندارد(مثلًا می‌تواند با ماشین از مدینه به مکه برگردد):
  

۱-(آیت الله خامنه‌ای): اگر از مکه خیلی دور نشده باشد باید برگردد.
۲-(آیت الله سیستانی): بنابر احتیاط واجب برگردد.
۳-(آیت الله بهجت): باید برگردد.
۴-(بقیه مراجع): برگشت لازم نیست.
در مورد این مسئله تر تیب بین اعمال لازم نیست و تکرار بقیه اعمال(مثل سعی) بعد از نماز طواف لازم نیست.

نکاتی برای زائران

۱- سجده برما یصح السجود علیه باید باشد در خصوص نماز طواف باید روی سنگهای مسجدالحرام سجده کند. روی فرشها سجده نکند.(تقیه مورد ندارد)
۲- نماز باید پشت مقام باشد به طوری که مانع طواف کنند گان نباشد(دست گرفتن برای یکدیگر و باعث اذّیت دیگران شدن جایز نیست.)
۳-(حمد و سوره- ذکر رکوع و سجود- تشهد و سلام) را تصحیح کنند اگر در سلام‌ها اشکال دارند فقط سلام آخر را بگویند.
۴- کسانی که اشکال در نماز دارند مستحبات را نگویندودر رکوع و سجده فقط سه مرتبه سبحان الله بگویند.
۵- اگر کسی تا آخر نتوانست نمازش را تصحیح کند ولو سعی بسیار کرد می‌تواند جهت احتیاط هم خودش بخواند و هم نائب بگیرد، نیابت تنها کافی نیست. ضمناً کسی نائب شود که حمد و سوره اش صحیح باشد و همچنین حتماً باید شخص نیابت را معلوم کند(یعنی یا نیابت بدهد و یا نائب نیابت بگیرد) یعنی بدون نیابت گرفتن از دیگری نماز به نیابت او اشکال دارد.
۶- اگر به خاطر جمعیّت در حال ذکرهای واجب در نماز انسان را حرکت دادند باید تاکید کنیم که ذکری که در حال حرکت گفته شده در حال آرامش و سکون تکرار کنند.
۷- زائرینی که می‌خواهند در رکعت دوم سورهٔ کافرون بخوانند توجه داشته باشند صحیح بخوانند.
۸- به اتفاق همه مراجع: نماز طواف مستحبی را لازم نیست پشت مقام بخوانیم، نماز را در هر کجای مسجدالحرام می‌توان خواند.
۹- بلند و آهسته خواندن نمازطواف فرقی ندارد خانمها در صورتی که نامحرم صدای آنها را نشنود یک مقداری بلند بخوانند اشکال ندارد.(برای رعایت احتیاط اگر نامحرم می‌شنود آهسته بخوانند).
۱۰- طبق نظر بعضی از مراجع فاصله بین زن و مرد رعایت شود.
۱۱- افرادی که برای سجده نمی‌توانند بطور متعارف خم شوند و سجده نمایند با رعایت شرائط تقیه چیزی همراه خود به مسجد الحرام ببرند تا بر آن سجده کنند و پیشانی را بر چیزی که سجده بر آن صحیح است قرار دهند و در صورتی که ممکن نباشد برای سجده اشاره کنند و نماز طواف را انجام دهند.
۱۲- لازم نیست نماز طواف دقیقاً پشت مقام باشد بلکه اگر در پشت مقام در ناحیه راست یا چپ مقام نماز بخواند بطوری که عرفاً پشت مقام حساب شود، اشکال ندارد، کسانی که در فاصله دورتر هستند سعی کنند از محدوده کعبه خارج نشوند.
۱۳- نماز طواف اذان و اقامه ندارد.
فاصله بین زن و مرد در نماز طواف و نمازهای دیگر در مسجدالحرام:(مسأله ۸۰۸)
سئوال: اگر زن و مرد به محاذات هم باشند یا زن جلوتر از مرد باشد آیا فاصله باید رعایت شود؟
(آیت الله فاضل): لازم است رعایت فاصله شود(۵ متر/ ۱۰ ذراع) و اگر مستلزم عسر و حرج است یا تاخیر باعث بهم خوردن موالات عرفیه می‌شود رعایت فاصله لازم نیست(البته کسی که اول مشغول نماز می‌شود نمازش صحیح و نماز شخص دوم باطل است و اگر از اهل سنت در کنار شما ایستاده باشند اشکال ندارد و فاصله لازم نیست و ضمناً در حج تمتع رعایت چنین فاصله‌ای غالباً ممکن نیست)
(آیت الله خامنه‌ای): فاصله باید یک وجب باشد.
(بقیه مراجع): رعایت فاصله در مسجدالحرام لازم نیست حتی در نماز یومیه.
در مورد نظر آیت الله فاضل به نظر مراجع حی عمل شود.
رعایت فاصله بین زن و مرد در غیر مکّه در زمانی که موازی یکدیگر بایستند یازن جلوتر از مرد بایستد.
۱-(آیات عظام فاضل- مکارم): رعایت ۵ متر فاصله لازم است.
۲-(آیات عظام خامنه‌ای- تبریزی- خوئی): رعایت یک وجب فاصله کافی است.
۳-(آیت الله سیستانی): احتیاط واجب در رعایت فاصله ۵ متر است.
۴-(بقیه مراجع): رعایت فاصله لازم نیست ولی فاصله نداشتن مکروه است.

تصحیح حمد و سوره(م ۷۸۸- ۷۹۱- ۸۱۰- ۸۲۲)(ج ۸۲۲- ۸۲۵)

(آیات عظام خوئی و تبریزی): اگر کسی توانایی تصحیح نمازرا دارد و تصحیح نکند حجش باطل است.
اگر کسی محرم به احرام تمتع شده و در مکه است و فرصت برای تصحیح حمد و سوره دارد آیا لازم است طواف را تأخیر بیندازد و صبر کند تا حمد و سوره تصحیح شود؟
(آیت الله بهجت- فاضل- مکارم): اگرعسر و حرج ندارد صبر کند.
(آیات عظام تبریزی- صافی- خوئی): لازم است تا آخر وقت صبر کند.
(آیت الله سیستانی): بنا براحتیاط واجب باید صبر کند.
(سایر مراجع): لازم نیست صبر کند.
توجه: ملاک ضیق وقت در این مسأله آن است که نتواند به اعمال حج برسد.

• اگرکسی نتوانست حمد و سوره اش را تصحیح کند یا مسامحه کرد تا وقت تنگ شد.
  

(آیات‌عظام‌تبریزی- خوئی- خامنه‌ای- اراکی): خودش نمازطواف را بخواند و بنابر احتیاط واجب نائب هم بگیرد.
(آیت الله بهجت): اگر ممکن ا ست نماز طواف را به جماعت بخواند(برای خانمها غیر ممکن و برای آقایان سخت است.) اگر جماعت ممکن نبود هر طور می‌تواند بخواند و کفایت می‌کند.
(بقیه مراجع): هر طور که می‌تواند بخواندکافی است.

• با توجه به اینکه در این مسأله می‌توان رجوع به غیر کرد اگر نایب نگرفتند مشکلی ایجاد نمی‌شود.
  
• بعضی از مراجع تنگی وقت در مسألهٔ تسامح در یادگیری را به فاصله زمانی وقت بین طواف ونماز طواف می‌دانند و بعضی به زمانی که اعمال حج ازاو فوت نشود.
  
• اگر کسی کلماتی را جا می‌اندازد احتیاط آن است که یک نفر به او تلقین کند.
  

سعی صفا و مروه

۱- توجه داشته باشیم که سعی باید با نیت باشد(واجبات در حج تعبدی است وقصد قربت درآنها لازم است).
۲- در سعی بین صفا و مروه طهارت از حدث(وضو و غسل) لازم نیست.
اگر طهارت از خبث نداشته باشد سعی صحیح است اما اگر سعی در حالت احرام(عمره تمتع و عمره مفرده) باشد اگر چه سعی صحیح است ولی اگر بدون عذر باشد معصیت کرده است. و در سعی حج تمتع اگر لباس و بدن پاک نباشد اشکال ندارد چون در احرام نیست.
۳- واجب است که از صفا شروع و به مروه ختم شود.
۴- واجب است که سعی بین صفا و مروه ۷ شوط باشد(از صفا به مروه رفتن یک شوط و از مروه به صفا رفتن یک شوط محسوب می‌شود) بعضی از زائران در این مورد اشتباه کرده و ۱۴ شوط سعی را انجام می‌دهند. هر شوطی که از صفا به مروه می‌رسیم و می‌خواهیم شوط بعدی را انجام دهیم عدد آن شوط در مروه عدد فرد است و هر شوطی که به صفا می‌رسیم عدد آن شوط زوج است بنابراین تعداد شوطها در صفا زوج و در مروه فرد است.
۵- در هنگام رفت و برگشت به سمت صفا و مروه متوجه به آن سمت باشد ولی اگر مقداری به سمت راست یا چپ منحرف شده بود اشکالی ندارد و همچنین اگر صورت را برگرداند و پشت سر را نگاه کند تا همراه خود را ببیند اشکالی ندارد.
۶- خوردن آب از کلمن‌ها به شرطی که رعایت به سمت صفا ومروه بودن بشود اشکالی ندارد ولی بهتر است در بین شوطها این کار را نکند.(به زائرین بگوئیم در بین سعی از مسیر خود برای آب خوردن خارج نشوند)
۷- اگر اشتباهاً سعی را از مروه شروع کند سعی او باطل است و باید از سر بگیرد.
به نظر آیت الله بهجت مسیر از مروه تا صفا را حساب نکند و سعی او از صفا شروع و محاسبه می‌شود.
۸- سعی در طبقه دوم جایز نیست ولی آیت الله بهجت فرمودهاند: اگر سعی از بالای کوه صفا شروع و به بالای کوه مروه ختم شود صحیح است.
(آیت الله مکارم): در صورت ضرورت و عذر جایز است.
۹- هروله واجب نیست لذا اگر کسی هروله را فراموش کرد به سعی خود ادامه دهد و لازم نیست برای انجام هروله برگردد.
۱۰- هروله در مورد خانمها استحباب ندارد(۳ چیز است که در مورد خانمها استحباب ندارد هروله- استلام حجرالاسود- بلند گفتن لبیک)
۱۱- طواف و سعی در یک شبانه روز انجام شود اگر تاخیر افتاد طواف و نماز طواف را احتیاطاً اعاده کنند. اکثر فقها فرموده‌اند: تاخیر سعی از امروز به فردا جایز نیست.
ولی اگر تاخیر انداخت:
(آیت الله خوئی): باید طواف و نماز را اعاده کند.
(آیات عظام سیستانی- تبریزی): بنابراحتیاط واجب اعاده کند.
(بقیه مراجع): اعاده طواف لازم نیست.
می‌توانیم این احتیاط رارجوع به غیردهیم وبه زوار بگوئیم اعاده‌لازم نیست. مگرافرادی که باقی برآیت الله خوئی باشند.(م ۸۴۰ و ۸۶۱)
۱۲- سعی مستحبی نداریم(ممکن است بعضی از زائران بعد از طواف مستحبی به توهم استحباب، سعی به جای آورند).
۱۳- لازم نسیت در هنگام رسیدن به صفا و مروه پا را به سنگهای کوه بزنیم.
سر بالائیهای موجود، کوه است و کمی که بالا برویم کافی است.
در(مسأله ۸۲۹) آیت الله بهجت: حاشیه زده‌اند واجب است ابتدا کند از جزء اول صفا به آن که پاشنه پا را بچسباند و لازم نیست روی کوه صفا بالا برود.
مقصود ایشان این نیست که پاها را به سنگهای فعلی بچسباند بلکه مقصود آن است که بالای کوه رفتن لازم نیست و ابتدا ی سعی از اولین جزء صفا کافی است یعنی شروع سعی از هر نقطه‌ای از سر بالائی موجود که قبلًا ابتدای کوه بوده کافی است.
۱۴- اگر ستر(پوشش لازم) را رعایت نکرده باشد سعی صحیح است ولی به خاطر وجود نامحرم معصیت نموده است.
۱۵- برای استراحت در سعی یا روی کوه صفا یا روی مروه استراحت کنند بین راه استراحت نکنند چون بعضی از مراجع بنابر احتیاط جایز نمی‌دانند.(مساله ۸۳۸)
۱۶- انجام سعی به صورت سواره درحال اختیارجایزاست، مثلًا اگرکسی سوار ویلچرشود و ویلچر راخودش حرکت دهداشکال ندارد ولی سوارشدن برروی ویلچری که دیگری آن را حرکت می‌دهد درحال اختیار اشکال دارد لذاآنچه درسعی متعارف است که ویلچر را دیگری حرکت می‌دهد مختص به افرادی است که توانایی راه رفتن ندارند.
۱۷- مستحب است موقع سعی اذکاری را روی کوه صفا بخواند که غالباً ایرانیان بخاطر دقت یا عجله در انجام واجبات انجام نمی‌دهند، می‌توان بعد از اعمال رجاءً انجام داد.

موالات درسعی

موالات در دور اول(به نظرهمهٔ مراجع): لازم است.(م ۸۸۴)
(در این مسأله بعضی احتیاط واجب دارند)

موالات در غیردور اول

(آیات عظام خوئی- تبریزی- سیستانی- فاضل- مکارم): بنابر احتیاط واجب موالات عرفیه لازم است مثلا تا حدود ۵ دقیقه فاصله انداختن اشکال ندارد(به زائران بگوئیم به احتیاط عمل شود زیرا سعی از ارکان است.)
(بقیه مراجع): موالات لازم نیست.
اگر در بین سعی نماز جماعت برپا شود.(م ۶۴۶)
۱- اگر قبل از دور چهارم بود بهتراست احتیاط کنند بین اتمام و اعاده.
(آیات عظام فاضل- خوئی- مکارم): احتیاط واجب در اتمام واعاده است.
(بقیه مراجع): می‌تواند سعی را تمام کند.
۲- اگر بعد از دور چهارم است مابقی را تکمیل کنند.
(آیت الله سیستانی): اگردر نماز جماعت شرکت نکند و موالات فوت شود احتیاط در اتمام و اعاده است.
(آیت الله تبریزی): در هر صورت احوط اتمام و اعاده است، یا یک سعی به نیت اعم از تمام و اتمام انجام دهد.

• توجه: امام(ره) در مسأله ۶۴۶ احتیاط به اتمام و اعاده کرده‌اند ولی با توجه به اینکه در سعی موالات را لازم نمی‌دانند این احتیاط استحبابی است گر چه ظاهر مسأله احتیاط وجوبی است.
  

زیاده در اشواط سعی(م ۸۷۱ و ۸۴۴)

زیاده سهویه موجب بطلان نیست هرگاه متوجه شد رها کند.
(آیات عظام امام- فاضل): بنابر احتیاط واجب اشکال دارد(قابل رجوع به غیر است).
(بقیه مراجع): در حکم زیاده سهویه است و اشکال ندارد.
پس اگر از روی جهل ۱۴ دور انجام داد یا مقدار جایگاه هر وله را چون هروله نکرده بود برگشت وتکرار نمود یا به علت اینکه فکر می‌کرد مقداری را اشتباه رفته آن مقداررا دو مرتبه انجام داد سعی او صحیح است.

نقیصه در اشواط سعی سهواً(م ۸۴۵)

۱- بعد از دور چهارم:
(تمام مراجع): هرزمان متوجه شدآن را تمام کند.
۲- قبل ازدور چهارم:(پس از اتمام دور اوّل)
(آیات عظام اراکی- بهجت- فاضل): بنابر احتیاط واجب سعی را ازسربگیرد.
(آیات عظام خوئی- تبریزی): یک سعی به قصد اعم از تمام و اتمام انجام دهد.
(بقیه مراجع): مابقی همان سعی را تکمیل‌کند.

• این احتیاط را می‌توان رجوع به غیر نمود پس بطورکلی می‌توانیم بگوئیم اگر یک دورسعی را انجام داده ونقصیه پیدا شده(قبل از دور چهارم یا بعد از آن) مابقی سعی را تمام کند.
  

شک در اشواط سعی(م ۸۵۰ و ۸۵۲)

شک در زیاده: در مروه: اعتنا نکند.
قبل از رسیدن به مروه: باطل است.
شک در نقیصه:
۱- بعد از تقصیر: اعتنا نکند.
۲- بعد از فراغ از عمل وقبل از تقصیر:
(امام): احتیاطاً آنچه احتمال نقص می‌دهد را انجام دهد وسعی را کامل کند.
(آیات عظام گلپایگانی- صافی): احتیاطاً سعی اعاده شود.
(آیات عظام تبریزی- خوئی): سعی باطل است.
(آیت الله سیستانی): قبل از به هم خوردن موالات سعی باطل است و بعد از به هم خوردن موالات احتیاط در اعاده است.
(آیات عظام اراکی- بهجت- فاضل- مکارم): اعتنا نکند.

سعی در قسمت جدید مسعی

(آیات عظام خامنهای مکارم- زنجانی- نوری): سعی در مسعای جدید صحیح است.
(آیت الله بهجت): اگر ثابت شود که عرض مسعای جدید بین کوه صفا و مروه است مانعی ندارد و گرنه با رعایت اقرب به مسعای قدیم مجزی است.
(آیت الله صافی): اعتماد به قول اهل خبره مورد وثوق کافی است.
(آیت الله سیستانی): سعی در مسعای جدید اگر مکلف اطمینان پیدا کند که کوه صفا و مروه تا آنجا امتداد داشته یا از فتاوی بعضی فقهاء ثابت شود که اهل خبره به این امر شهادت دادهاند سعی مجزی است و در غیر این صورت نظر ایشان احتیاط واجب است که قابل رجوع به غیر است.

تقصیر

۱- در تقصیر نیت شرط است(به زائران تذکر دهیم).
۲- برای تقصیر آقایان مقداری از موی سر یا ریش و خانمها مقداری از موی سر را کوتاه کنند.
۳ با توجه به اینکه بعضی فرموده‌اند در تقصیر اکتفا به ناخن نشود بهتر است به زائران بگوئیم ابتدا مو را کوتاه کنند بعد اگر خواستند ناخن را کوتاه کنند.
(آیات عظام سیستانی و مکارم): بنابر احتیاط واجب اکتفا به ناخن نشود.
۴- در صورتی می‌تواند تقصیر شخص دیگری را انجام دهد که خود تقصیر کرده باشد پس کوتاه کردن موی دیگری در حال احرام قبل از تقصیر اشکال دارد و اگر چنین کرد باید کفاره بدهد ولی اگر ناخن از دیگری کوتاه کند اشکال ندارد.
۵- از موی سریا ریش کوتاه کند نه از موی بدن.
۶- آقایان در عمره تمتع حلق انجام ندهند.
۷- لازم نیست تقصیر روی کوه مروه انجام گیرد.
۸- برای تقصیر، کندن موکافی نیست.
۹- اگر شخص محرم، دیگری را تقصیر کند یعنی موی او را بچیند به نظر بعضی از مراجع تقصیر انجام نشده وبایداعاده شود. (م ۱۱۶۰)
۱۰- اگر کسی اعمال او نقصی داشت و خودش نمی‌تواند جبران نقص اعمال را انجام دهد، شخص دیگر به نیابت او طواف و سعی را انجام می‌دهد، و در مواردی که تقصیر هم باید انجام گیرد خود شخص باید تقصیر کند(حتی در صورتی که در وطن خود باشد) و در این مسأله در تقصیر نیابت نمی‌شود لذا در عمره مفرده پس از تقصیرِ خود شخص، نایب طواف نساء را انجام می‌دهد.

احکام پس از عمره تمتع وقبل از حج تمتع

اگر کسی عمره تمتع انجام داد و از احرام خارج شد و نتوانست حج تمتع انجام دهد اشکالی ندارد ولی کفایت از حجةالاسلام نمی‌کند.(چون باید عمره تمتع و حج آن در یک سال باشد)
بعضی از مراجع در این مسئله احتیاط واجب کرده‌اند که طواف نساء را انجام دهد ولی اکثر مراجع فرموده‌اند اشکالی نداردوتمام محرمات احرام براو حلال می‌شود.
سه چیز را بین عمره تمتع واحرام حج نباید انجام داد:
۱- سر نتراشد ۲- عمره مفرده انجام ندهد ۳- از شهر مکه خارج نشود.
توجه: سر تراشیدن بجای تقصیر در عمره تمتع غیر از سر تراشیدن بین عمره و حج است لذا سرتراشیدن به جای تقصیر در عمرهٔ تمتع به نظر همهٔ مراجع جایز نیست ولی در سرتراشیدن بین عمره وحج اختلاف است.

سر تراشیدن بین عمره و حج تمتع(م ۸۹۳- ج ۹۰۳)

(آیات عظام بهجت- فاضل- سیستانی): اشکال ندارد.
(آیات عظام اراکی- گلپایگانی- مکارم و صافی): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
(بقیه مراجع): جایز نیست.

• عمره مفرده بین عمره و حج تمتع جایز نیست

(مسأله ۹۰۹- ج ۱۸۰ و ۹۱۸)

• اگر بین عمره و حج تمتع عمره مفرده انجام داد:
  

(آیت الله سیستانی): عمره تمتع باطل می‌شود.
(آیت الله فاضل): اگر در دو ماه قمری انجام شود، عمره تمتع باطل می‌شود.
(بقیه مراجع): عمره تمتع باطل نمی‌شود.
توضیح:
در این مورد به نظر(آیات عظام سیستانی و فاضل) عمره مفرده‌ای که انجام داده به جای عمره تمتع قرار می‌گیرد و صحیح است و کفایت از حجةالاسلام می‌کند.
آیت الله تبریزی فرموده‌اند: اگرعمرهٔ مفرده در ماه دیگر واقع شود عمرهی مفرده او صحیح است وعمرهٔ تمتع او که درماه قبل انجام شده تبدیل به عمرهی مفرده می‌شود لذا می‌تواند عمرهٔ مفردهٔ دوم را بجای عمرهٔ تمتع قراردهد وحج تمتع انجام دهد اما اگردوعمره در یک ماه انجام شودمشکلی برای حج او پیدا نمی‌شود.

تبدیل عمره مفرده به عمره تمتع

سئوال: آیا می‌شود نیت را از عمره مفرده به عمره تمتع تبدیل کرد؟
(در مورد کسیکه قصد حج نداشت و عمره مفرده انجام داده بعداً تصمیم انجام حج تمتع گرفت)(م ۱۸۲- ۱۹۷- ۹۳۰ و ۱۳۲۲)
در صورتی که عمرده مفرده در اشهر حج(شوال ذیقعده ذی الحجه) باشد.
در حج استحبابی اشکال ندارد.
(آیات عظام صافی- مکارم- گلپایگانی): جایز نیست
(امام): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
(آیت الله بهجت): هم در حج واجب و هم در حج مستحب بنابر احتیاط واجب عدول نکند مگر در ضیق وقت.
(بقیه مراجع): فرقی بین حج واجب و استحبابی نیست و می‌توان آن رابه جای عمره تمتع قرار داد.

• توجه: این مسأله مربوط به اشخاصی است که بعد از عمرهٔ مفرده تصمیم بگیرند تا زمان حج در مکه با قی بما نند وحج تمتع انجام دهند.
  

خروج از مکه بین عمره و حج تمتع(م ۹۴۳- ۹۱۱- ۹۱۰- ۲۳۸- ۹۲۰)(ج ۹۱۹- ۲۰۰)

۱- اگراحتمال می دهدکه تاهنگام بازگشت به مکه اعمال حج ازاو فوت می‌شود خروج از مکه جایز نیست.
۲- اگر بداند اعمال حج از او فوت نمی‌شود.(مثلًا تا جده یاعرفات برود و برگردد)
(آیات عظام بهجت- خامنه‌ای- فاضل- مکارم): جایز است و اشکال ندارد.
(آیت الله سیستانی): خروج برای انجام کاری ولو غیر ضروری اشکال ندارد.
(آیت الله خوئی): در غیر مورد ضرورت خروج جایز نیست.
(بقیه مراجع): در غیر مورد ضرورت بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
اگر ضرورت اقتضاکرد(مثل خدمه حج که باید به عرفات بروند وبرگردند)
در این صورت خارج شدن جایز است.
حکم محرم شدن به احرام حج در صورت خروج بین عمره و حج تمتع:
(آیات عظام امام- صافی): بنابر احتیاط واجب محرم به احرام حج شده وخارج شود.
(آیات عظام اراکی- تبریزی- خوئی): باید محرم به احرام حج شده خارج شود.
(آیات عظام گلپایگانی- صافی مکارم): اگر محرم شدن حرجی است و مشقت دارد جایز است بدون احرام خارج شد.
(بقیه مراجع): خروج برای ضرورت جایز است واحرام حج لازم نیست.
رفتن به غار حرا در بین عمره و حج تمتع:(مسأله ۹۱۶- ج ۹۲۷)
(آیات عظام تبریزی- مکارم- خویی- فاضل- بهجت و خامنه‌ای):
اشکال ندارد.
(آیت الله سیستانی): بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
(آیت الله بهجت): اگر عمره او درماه ذیقعده بوده و خروج از مکه صدق کند.
احتیاطاً مجدداً برای عمره تمتع محرم شود وعمره تمتع را دو مرتبه انجام دهد.

انجام عمره تمتع در ذیقعده و خروج از مکه

کسی که عمره او در ماه ذیقعده انجام شده اگر در ماه ذیحجه قبل از اعمال حج از مکه خارج شد لازم است برای ورود به مکه و حرم محرم شود و با خروج از مکه به نظر(آیات عظام سیستانی، مکارم، فاضل) عمره تمتع قبلی او باطل شده و باید مجدداً عمره انجام دهد.
نظر آیت الله بهجت در این مسأله احتیاط واجب است.
ولی(آیات عظام خامنهای- صافی) می‌فرمایند اگر چه وظیفه او این است که مجدداً محرم شود ولی اگر بدون احرام وارد مکه شد عمره تمتع او باطل نمی‌شود.
به نظر(حضرات آیات امام و زنجانی) تا ۳۰ روز محرم شدن لازم نیست.

• توجه: خدمه کاروان در صورتی که عمره تمتع آنها در ماه ذیقعده انجام شده اگر درماه ذیحجه بخواهند به عرفات و مانند آن بروند به مسأله فوق دقت نمایند.
  

ثبوت اوّل ماه

سئوال: حکم متابعت از اهل سنت برای شیعه در رؤیت هلال؟(م ۱۳۵۲)
۱-(همه مراجع): اگر علم به خلاف نباشد کافی است.
۲- اگر علم به خلاف پیدا شد.
(آیات عظام بهجت- صافی گلپایگانی): در صورت ناچاری اشکالی ندارد.
(آیات عظام خوئی- تبریزی): درصورت امکان باید وقوفین ولو اضطراری مطابق باواقع انجام شود واگر انجام وقوف اضطراری ممکن نبود حج باطل است.
(آیت الله سیستانی): بنابر احتیاط واجب مثل نظر آیت الله خوئی وتبریزی
(آیات عظام فاضل- مکارم- خامنه‌ای- امام): ولو با علم به خلاف تبعیت کند کافی است.
(آیت الله اراکی): اگر خلاف تقیه نباشد احتیاط کند.

• معمولاعلم به خلاف پیدانمی شود و اغلب شک است لذا مشکلی ایجاد نمی‌شود.
  

بخش سوم

واجبات حج عرفات

محل احرام حج تمتع شهر مکه و افضل آن مسجدالحرام است.(توضیح آن قبلًا در بحث میقات ذکرشد)
اگر کسی به عرفات رفت و فراموش کرد که محرم شود اگر ممکن است به مکه برگردد. اگرممکن نیست همانجا محرم شود.(م ۹۴۷)

وقوف عرفات

وقت وقوف عرفات از ظهر روز عرفه است تا پایان روز.
وقوف در عرفات و مشعر از ارکان حج است ولی رکن حج مسمای وقوف است یعنی اگر مقداری از زمان وقوف واجب را درک کند رکن حج را درک کرده است.

شروع زمان وقوف (م ۹۶۰)

(آیات عظام سیستانی- تبریزی- خوئی- خامنهای): می‌تواند وقوف را به مقدارخواندن نماز ظهر وعصر و مقدمات آن تاخیر بیاندازد.
(بقیه مراجع) فرموده‌اند احتیاط واجب آن است که وقوف را از اول ظهر تاخیر نیندازد.(گفتن این مسئله به زوار ضرورتی ندارد)

اختلاف در پایان روز

غروب(مخفی شدن قرص خورشید)
مغرب(حمره مشرقیه از بالای سربگذرد)

• فاصله بین‌غروب ومغرب واقعی حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه است.
  

(آیت الله خوئی): انتهای روز غروب است ولی وقت نماز مغرب وافطار مغرب است.
(آیات عظام وحید- سیستانی- تبریزی): دراین فاصله بین غروب ومغرب(۱۰ دقیقه) احتیاط کند نمازظهر و عصررا از غروب تأخیر نیندازد و نماز مغرب راهم انجام ندهد و اگر ظهر وعصر را در این فاصله خواند نیت ادا و قضا نکند.
(آیات عظام مکارم- بهجت): ملاک غروب است(غروب و مغرب به نظر ایشان یکی است) حتی می‌توان پس از غروب روزه را افطار کرد(مثل اهل سنت).
(بقیه مراجع): ملاک مغرب است پس نماز عصر بعد از غروب ادا است.

• در مورد نیت دروقوف در عرفات اینگونه نیت را بگوئیم.
  

«ما می‌مانیم(وقوف می‌کنیم) از اول ظهر تا مغرب در این سرزمین الهی برای حج تمتع قربة الی الله».

• اگر کسی قبل از مغرب عمداً از عرفات خارج شودودیگر بر نگردد باید یک شتر کفاره بدهد یا اگر نمی‌تواند ۱۸ روز، روزه بگیرد.
  
• اگر کسی در اورژانس عرفات است مواظب باشیم که اوّل ظهر حتماً کسی در اورژانس نیت را به او بگوید.
  

(آیات عظام امام- بهجت): وقوف او باطل است.
(بقیه مراجع): اگر از قبل از خواب قصد وقوف داشته است.
وقوف او صحیح است.

• بالارفتن از جبل الرحمه درزمان وقوف مکروه است.
  

وقوف اضطراری عرفات:

• وقت آن مقداری ازشب دهم است مابین مغرب تا طلوع فجر.
  
• اگر کسی اختیاری یکی از وقوفین(مشعر یا عرفات) را عمداً ترک کندحج اوباطل می‌شود.
  
• در صورتی که بخاطر عذری نتوانست وقوف اختیاری را درک کند می‌تواند وقوف اضطراری را درک کند اگر بخاطر عذر هر دو وقوف اضطراری یایک اختیاری و یک اضطراری یا فقط یک اختیاری را درک کند حج او صحیح است.
  
• البته در صورتی که فقط اختیاری عرفه رادرک کند اختلاف فتوا هست.
  
• گاهی چادرهای ایرانیها نزدیک به انتهای عرفات است و مسجدنمره قسمتی از آن درعرفات و قسمتی در خارج از محدوده عرفات است. مواظب باشیم از این محدوده درزمان وقوف خارج نشویم.(به زائرین تذکر داده شود.)
  
• اول ظهر امام زمان(عج) وارد صحرای عرفات می شوندهمچنین شب دهم درمشعر حضور دارند و طبق روایا ت همه حضرت را می‌بینند ولی نمی‌شناسند موقع ظهر عرفه به زوار یادآوری شود.
  

وقوف مشعر:
وقت آن طلوع فجر تا طلوع آفتاب(بین الطلوعین) است.
(آیات عظام سیستانی- صافی- بهجت- مکارم): مقداری از شب تا طلوع آفتاب وقت وقوف است.(م ۹۸۴)
پس اگر مقداری از شب را با نیت وقوف کند و قبل از طلوع فجر از مشعرخارج شود حج او صحیح است، اگر چه معصیت کرده و باید کفاره دهد.
(آیت الله سیستانی): درصورت جهل کفاره لازم نیست.

• بهتر است در مشعر ذکر خدا گفته شود خداوند در قرآن فرموده «فاذا افضتم من عرفات فاذکروا الله عند المشعر الحرام»

(آیات عظام صافی- گلپایگانی): احتیاط واجب می‌کنند که مقداری ذکر خدا گفته شود.
(آیت الله مکارم): فتوا می دهندکه ذکر خداگفته شود.

• وقوف اختیاری مشعر برای خانمها، مریضها و افرادی که آنها را همراهی می‌کنند مقداری ازشب دهم است‌حتی اگرخانمی ازنظر جسمی قوی باشدلازم نیست بین الطلوعین رادرمشعر بماند.
  

خارج شدن‌ازمشعر(امام): بنابراحتیاط واجب قبل ازنصف شب خارج نشود.
برای بانوان(بقیه‌مراجع): اگر قبل‌ازنصف شب خارج شود اشکال ندارد.
توجه: دقت کنیم وقوف در مشعر انجام شود، توجه داشته باشیم که تابلوی مشعر وتابلوی منی کجا است تا یقین کنیم در مشعر وقوف کرده‌ایم. همچنین هنگام نیت دقت کنیم کسی خواب نباشد.

• اگر بانوان تا طلوع فجر هنوز در سرزمین مشعر بودند بهتر است دوباره نیت را بگوئیم تا توجه به وقوف اصلی پیدا شود.
  

وقوف اختیاری مشعر

۱- درمورد عموم افراد: از طلوع فجر تا طلوع آفتاب ۲- برای معذورین(خانمها، مریضهاو همراهان آنان): مقداری ازشب دهم

وقوف اضطراری مشعر

وقت آن از طلوع آفتاب تا ظهر روز دهم است.
مقداری از این زمان را بایدبه قصد وقوف اضطراری درمشعر بماند.
توجه: تعبیر به وقوف اختیاری در شماره ۲ بخاطر آن است که بانوان در حال اختیار می‌توانند در شب وقوف کنند و بروند.

نیت برای خانمها

مقداری از شب را می‌مانم دراین سرزمین الهی برای حج تمتع قربة الی الله.

نیت برای آقایان

از اذان صبح تا طلوع آفتاب، در این سرزمین مقدس برای حج تمتع، می‌مانم قربة الی الله.
درموردآقایان لازم است یکباردرشب هنگام ورود به مشعر نیت کنند و یکبار هنگام اذان صبح .

• خدمه‌ای که همراه معذورین می‌روند در صورت امکان باید وقوف اختیاری مردان را درک کنند.
  

اگر نائب باشند و وقوف اختیاری را درک نکنند.(در غیر از عذر طاری)
(آیات- عظام بهجت- تبریزی خوئی- گلپایگانی): بنابر احتیاط واجب نیابت باطل است.
(آیات عظام صافی- فاضل- خامنه‌ای- اراکی- امام): نیابت صحیح نیست.
(آیات عظام مکارم- سیستانی): نیابت صحیح است.(م ۱۲۶)
(آیات عظام تبریزی- خوئی- فاضل): همراهان معذورین اگر چه نایب نباشند اگر بتوانند باید برای درک وقوف اختیاری مردان برگردند.(م ۹۸۳)
(آیات عظام خوئی- تبریزی): همراهان معذورین اگر وقوف اختیاری را درک نکردند، باید برای وقوف اضطراری به مشعر برگردند.
(فتوای همه‌مراجع): اگر این شخص همراه خانمها برود و برگردد و وقوف اختیاری مردان را درک کند نیابت صحیح است.(بعضی ازمراجع رفتن و برگشتن را معصیت می‌دانند)
خروج مردان ازمشعر قبل از طلوع فجر(م ۹۸۰- ۹۸۴- ج ۹۷۹)
(آیات عظام سیستانی- مکارم- بهجت- صافی- گلپایگانی) اگر مردی مقداری از شب را درمشعروقوف کرد و قبل از طلوع فجر از مشعر خارج شد رکن حج را درک کرده است لذا حج او صحیح است. اگرچه معصیت کرده و باید یک گوسفند کفاره دهد.
(آیات عظام تبریزی- خوئی): حج او باطل است مگر این که جاهل باشدکه در این صورت حج او صحیح است.
(آیت الله فاضل): حج او باطل است.
(بقیه مراجع) بنابر احتیاط واجب حج او باطل است.

اعمال منی

رمی- قربانی- تقصیریا حلق(در روز دهم)

ترتیب بین اعمال منی

۱- ترتیب بین رمی و قربانی.
۲- ترتیب بین قربانی و حلق.
ترتیب بین رمی و قربانی(م ۱۰۲۸)
(آیات عظام تبریزی- خوئی- فاضل- گلپایگانی): ترتیب لازم است.
(بقیه مراجع): بنابر احتیاط واجب ترتیب لازم است.
ترتیب بین قربانی و حلق(یا تقصیر) درحال اختیار.(م ۱۱۳۹)
(آیات عظام خامنه‌ای- مکارم): واجب است.
(آیت الله سیستانی): در صورتی که قربانی را تهیه کرده باشد اشکال ندارد که قبل از قربانی حلق یا تقصیر انجام دهد ولی محرمات احرام بر او حلال نمی‌شود.
(بقیه مراجع): بنابر احتیاط واجب حلق و تقصیر باید بعد از قربانی باشد.

• نتیجه: ترتیب بین اعمال منی لازم است، اول رمی جمره عقبه، دوم قربانی، سوم حلق یا تقصیر.
  

اگر کسی برخلاف این ترتیب عمل کند(م ۱۱۴۰)

(آیات عظام خامنه‌ای- مکارم- بهجت): اگر عمداً باشد معصیت کرده ولی اعاده لازم نیست. وسهواً اشکال ندارد و مجزی است.
جهلًا و سهواً اشکالی ندارد.
عالماً و عامداً احتیاط واجب در اعاده است.
(آیات عظام گلپایگانی- خوئی و تبریزی): در صورت علم وعمد اعاده لازم است.

• یکی از مصدایق سهو جائی است که شخصی که نائب در قربانی است فکر می‌کرده رمی منوب عنه انجام شده لذا برای او قربانی کرده، بعداً معلوم شد رمی او انجام نشده است.
  
• ترتیب در صورت جهل وسهو تکلیفی است لذا از نظر وضعی اگر کسی قربانی را قبل از رمی انجام داد لازم نیست اعاده کند چون معمولًا به خاطر جهل یا سهو است.
  

رمی

دهم فقط جمره عقبه
یازدهم و دوازدهم جمرات اولی، وسطی، عقبه
مسئله مهم این است که قبلا ستونی برای رمی کردن بود ولی الآن به جای ستون دیواری ساخته‌اند که جای ستون قبلی احتمالًا وسط این دیوار است.
حال وظیفه ما در انجام رمی چیست؟ آیا باید قسمت وسط دیوار رمی شود؟
(آیات عظام فاضل- صافی- مکارم- بهجت- نوری): رمی به هر کجای دیوار کافی است
(آیت الله مکارم): حتی اگر سنگ به دیوار نخورد و داخل حوضچه بیفتد کافی است، آنچه لازم است انداختن سنگ در حوضچهٔ فعلی است.
(آیت الله سیستانی): بنابراحتیاط واجب اگر محل سابق را تشخیص ندهد باید محلهای متعدد را رمی کند تا یقین کند محل سابق را رمی کرده است.(به مقلدین ایشان می گوئیم رجوع به غیر کنند)
(بقیه مراجع): اگر بدون عسر و حرج می‌تواند محل جمره سابق را تشخیص دهد همان جمره سابق را رمی کند.(یعنی وسط دیوار)

تشخیص محل جمره سابق

گفته شده جای ستون قبلی وسط دیوار است. ولی این مطلب ثابت نیست.

• در رمی جمره عقبه از سمت چادرها که بطرف جمرات می آئیم قسمتی از طرف راست دیوار جمره خارج از منی است به خاطر رعایت احتیاط به نظرهمه مراجع این قسمت را رمی نکنید.
  

با توجه به اینکه بعضی از مراجع فرموده‌اند: اگرمی توانید قسمت وسط جمرات را رمی کنید اگر زائری خارج از قسمت وسط رمی نموده بود از او می‌پرسیم مقلد کدام مرجع است اگر مقلد(آیات عظام فاضل- صافی- مکارم- بهجت) بود اشکالی ندارد، در غیر این صورت رمی را اعاده نماید.

از کدام طرف باید رمی نمود؟

در مورد جمره اولی و جمره وسطی: از هر طرفی رمی نماید اشکالی ندارد.
در مورد جمره عقبه(آیات عظام فاضل- سیستانی): بنابر احتیاط واجب پشت به قبله رمی کند(از طرف چادرها روبرو رمی شود) چون بقیه مراجع رمی از هر طرف را جایز می‌دانند می‌توان رجوع به غیر نمود بنابراین در جمره عقبه هم رمی از هر طرف کافی است.

محل جمرات

از سمت چادرها وقتی زیر سقف رد می‌شویم اول جمره اولی بعد جمره وسطی وسپس جمره عقبه است. باید توجه داشت بعضی از پشت محوطه که مسقف نیست به سوی جمره می‌آیند، دقت داشته باشند که جمرهٔ عقبه با جمره اولی یا وسطی اشتباه نشود، تابلوی جمره عقبه مشخص است، روی بعضی از تابلوها نوشته شده(الی الجمره العقبه) این تابلو علامت آن است که جمره عقبه به این سمت است نه اینکه اینجا جمره عقبه است، مواظب باشیم اشتباه نکنیم.

شرایط سنگها (حصی)

۱- خیلی ریز یا خیلی درشت نباشد(به اندازه یک فندقِ درشت باشد خوب است).
۲- سنگها از حرم باشد(می‌توانند از کنارمحل سکونت خود درمکه در داخل حرم سنگ بردارند ولی مستحب است از مشعر برداشته شود).
۳- بکر باشد.(یعنی این سنگها قبلًا برای رمی جمره استفاده نشده باشد).
۴- مباح باشد.

• به زائرین بگوئیم از سنگهای نوک تیز بر ندارند.
  
• چون ۴۹ سنگ باید زده شود بهتر است حدود ۷۰ سنگ بردارند تا اگر خطا رفت مشکلی پیدا نشود.
  
• بعضی از سنگها سفت است و بعضی خالدار اینها سنگهای طبیعی مشعر است، اشکالی ندارد.
  
• پاک بودن سنگها لازم نیست.
• برای رمی با وضو بودن و پاک بودن بدن و لباس لازم نیست.
  

وقت رمی جمرات

وقت اختیاری آن از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب است.

واجبات رمی

واجبات رمی ۵ تاست:
۱- نیت ۲- باید ریگها را با دست بیندازد ۳- یقین کند که سنگ به جمره خورده است. ۴- تعدار ریگها باید ۷ عدد باشد(اگرقصد کند که ۸ تا بزند باطل است ولی اگراحتیاطی باشد اشکال ندارد و مثل زیاده در طواف نیست) ۵- به تدریج بزند، ۷ تا را با هم نیندازند.

• ظن در رسیدن به جمره یا ظن در تعداد سنگها اعتبار ندارد مثلًا اگر احتمال قوی داد که ۷ تا سنگ زده است یک سنگ دیگر بزند تا مطمئن شود.
  
• اگر کسی شک درتعدادریگهاکرد:
  

اگرشک در زیاده بود مهم نیست، اشکالی ندارد.
اگر شک درنقیصه بود بیشترمی زند تا یقین کند ۷ تا تکمیل شده است.

رمی روز دهم

برای افرادیکه جایز بود از مشعر شب دهم کوچ کنند جایز است شب دهم رمی جمره عقبه را انجام دهند. حتی اگر در روز بتوانند رمی کنند در شب دهم اختیاراً می‌توانند رمی کنند. البته همراهان آنها باید در روز رمی کنند.

رمی در روزهای یازدهم و دوازدهم

کسانیکه نمی‌توانند در روز رمی کنند می‌توانند در شب رمی کنند(مثلًا در روز توانایی پیاده راه رفتن در آفتاب را نداشته باشند البته در زمانی که هوا سرد است مورد ندارد لذا فقط افراد پیر ومریض که عاجزند اگر نمی‌توانند برای رمی به جمرا ت بروند باید نایب بگیرند).
اگر کسی در روز دهم می‌تواند ظهریا عصر خودش رمی کند(چون صبح شلوغ است) باید خودش رمی کند و نمی‌تواند صبح نائب بگیرد.
نظر مراجع در مورد رمی بانوان در شب:
رمی شب دهم: اتفاقی است.
رمی مربوط به روز یازدهم و دوازدهم اختلافی است.
(لازم نیست ازقبل به زائران بگوئیم عملًا وظیفه آنها را مشخص می‌کنیم).
سؤال: اگر کسی نمی‌تواند در روز رمی کند در چه شبی باید رمی کند؟ (م ۱۲۸۳- ۱۲۵۷)
(آیات عظام خوئی- تبریزی): باید در شب قبل رمی کند وشب بعد کافی نیست.
(آیت الله بهجت): احتیاط واجب عدم کفایت رمی شب بعد است.
(آیت الله سیستانی): به طور کلی اصلًا رمی در شب یازدهم و دوازدهم نداریم، رمی در شب مخصوص شب دهم است، اگر کسی روز یازدهم و دوازدهم نمی‌تواند رمی کند و شب می‌تواند باید در روز نائب بگیرد.(مقلدین آیت الله سیستانی برای عمل به این مسأله مشخص باشند).
(آیت الله گلپایگانی): باید در شب قبل رمی کند و اگر نتواند شب بعد کافی است.(آیات عظام خامنه ای- صافی): رمی روز دهم تنهادر شب دهم انجام شود ولی رمی روز ۱۱ و ۱۲ درشب بعد هم کافی است.
(بقیه مراجع): به طور کلی شب بعدکافیست.
(آیت الله مکارم): رمی شب ۱۱ و ۱۲ چه قبل چه بعد اختیاراً برای خانمها جایز است.
اگر در شب می‌تواند خودش رمی کند لازم است خودش رمی کند و نباید نایب بگیرد و اگر شب نمی‌تواند، نایب بگیرد:(م ۱۲۸۶)
(آیات عظام اراکی- بهجت- تبریزی- صافی- خامنه‌ای- گلپایگانی): فتوا داده‌اند.
(آیات عظام فاضل- مکارم): احتیاط واجب کرده‌اند.
(امام): می‌تواند نایب بگیرد، یا خودش در شب رمی کند.

• هیچ یک از مراجعی که رمی در شب را جایز می‌دانند قبل یا بعد از نصف شب را ملاک نمی‌دانند و اینکه بعضی از کاروانها رمی روز یازدهم را قبل از ساعت ۱۲ شب و رمی روز دوازدهم را بعد از ساعت ۱۲ انجام می‌دهند بی اساس است.
  
• به طور کلی اگر کسی نمی‌تواند نه در شب و نه در روز رمینماید مثل پیران، در مورد اینها نیابت در رمی شب کافی نیست و باید رمی نیابتی حتماً در روز باشد.(م ۱۲۵۹)
  
• نیابت باید حتماً معلوم باشد و اگر کسی بخواهد برای رمی از دیگری نیابت کند باید قبلًا نیابت گرفته باشد.
  

(آیت الله بهجت): اگر یقین به رضایت او داشته باشد اذن گرفتن لازم نیست.

رمی در طبقه دوم یا طبقات فوقانی(مسئله ۱۲۸۴)

(آیات عظام خامنه‌ای- بهجت- فاضل- اراکی- امام): رمی در طبقه دوم جایز است.
(آیت الله مکارم): در صورت ازدحام جایز است.
(آی ات عظام تبریزی- سیستانی- خوئی- صافی- گلپایگانی): بنابر احتیاط واجب جایز نیست(در صورت ازدحام رجوع به غیر شود.)

نکاتی در مورد رمی(م ۱۲۶۷- ۱۲۶۸)

• رمی جمرات روز یازدهم و دوازدهم باید به ترتیب انجام شود(اولی وسطی و عقبه) و اگربه ترتیب نبود باید اعاده کند به طوری که ترتیب حاصل شود.
  
• اگر رمی قضا شد مثلًا روز یازدهم نتوانست خودش انجام دهد و نتوانست نائب بگیرد باید ابتدا قضای روزی که قضا شده را به جا آورد تا کامل شود سپس رمی همان روز(روز دوازدهم) را انجام دهدبه طوری که ترتیب حاصل شود.
  
• کسی که در رمی نایب می‌شود لازم نیست رمی هر سه جمره را برای خود تمام کند بعداً از اوّل برای نایب شروع کند بلکه در هر جمره، رمی خود را که انجام داد رمی نیابتی را هم انجام می‌دهد بعداً سراغ جمرهٔ بعدی می‌رود.
  

اگر نتوانست رمی روز یازدهم ودوازدهم را انجام دهد

می‌تواند روز سیزدهم قضا نماید و اگر انجام نشد بایدبنابر احتیاط واجب سال بعد خودش یا دیگری در ایام تشریق قضای آن را به جاآورد.
(آیات عظام مکارم- گلپایگانی- صافی): قضا درسال آینده لازم است.
(آیت الله بهجت): اگر می‌تواند در سال بعد خودش انجام دهد و اگر نتوانست بنابر احتیاط نیابت بگیرد.
(آیت الله سیستانی): قضا درسال آینده احتیاط استحبابی است.

اگر کسی در رمی نائب گرفت و بعد عذرش برطرف شد(مثلًا پیش از ظهر نائب گرفت و بعد ازظهر عذرش برطرف شد)

۱- اگر مأیوس از رفع عذر بوده:
(آیات عظام خامنه‌ای- فاضل- صافی- بهجت): لازم نیست خودش اعاده کند.
(آیات عظام خوئی- تبریزی- سیستانی- مکارم): بنابر احتیاط واجب خودش هم اعاده کند.
۲- اگرمأیوس از رفع عذر نبوده باید خودش هم اعاده کند.
۳-(امام): به طور کلی اعاده لازم نیست.(م ۱۲۷۱- ۱۲۷۰- ۱۰۱۷)

شرائط قربانی

1- یکی از سه حیوان، شتر گاو یا گوسفند قربانی شود.
۲- شتر ۵ سال کامل، گاو و بز دو سال کامل و گوسفند یک سال کامل داشته باشد.
۳- حیوان سالم باشد.
۴- خیلی پیر نباشد.
۵- تام الاجزاء باشد.
۶- لاغرنباشد.
۷- خصی نباشد.(خصیتین او را در نیاورده باشند)
۸- بیضه او را نکوبیده باشند.(مرضوض نباشد)
۹- دراصل خلقت بی دم نباشد.(بعضی گفته‌اند بی گوش و بی شاخ نباشد)
۱۰- در اصل خلقت بی بیضه نباشد.

• موارد(۳- ۴-- ۹) اختلافی است. لذا در جزئیات این مسائل به مناسک مراجعه شود.
  
• اگر گوش حیوان سوراخ شده یا شکاف داشته باشد اشکالی ندارد.
  
• شاخ یک پوسته روئی دارد، اگر پوسته روئی شکسته باشد اشکال ندارد.
  

تاخیر ذبح از روز عید بدون عذر(م ۱۰۳۲- ۱۰۳۳- ج ۱۰۲۸)

(آیات عظام صافی- مکارم- سیستانی- گلپایگانی- اراکی): تا آخر ایام تشریق اشکال ندارد.
(آیت الله بهجت): بنابر احتیاط تاخیر جایز نیست تکلیفاً(یعنی قربانی باطل نمی‌شود ولی معصیت کرده است)
(بقیه مراجع): بنابر احتیاط واجب اختیاراً تاخیر نیندازد ولی به خاطر عذر تا اخر ایام تشریق اشکال ندارد.

اگر از ایام تشریق تاخیربیندازد

(آیت الله سیستانی): حج او باطل است.
(بقیه مراجع): معصیت کرده ولی حج او صحیح است.
(آیت الله سیستانی): باید به جای قربانی روزه بگیرد واحتیاط مستحب انجام قربانی تاآخر ذیحجه است.
(بقیه مراجع): تا آخر ذیحجه می‌توان قربانی نمود.

• سابقاً آیت الله مکارم نظرشان این بود که نباید گوشت قربانی از بین برود و در ایران قربانی را انجام دهند به همین جهت تأخیر تا آخر ذی الحجه را جایز می‌دانستند.
  

اما الآن با توجه به اینکه گوشت قربانی مصرف می‌شود و اسراف نمی‌گردد نظر ایشان تأمین است لذا به همه زوار گفته می‌شود همانجا قربانی نمایند واز ایام تشریق عمداً تأخیر نیندازند.

• چون امروزه قربانگاه مکانیزه شده به همین دلیل گاهی قربانی بعضی از افراد به روز یازدهم تاخیر می‌افتد به آنها بگوئیم اشکالی ندارد و آمادگی ماندن بیشتر در لباس احرام را به آنان بدهیم یعنی به آنها توجه دهیم که بودن در احرام ثواب دارد و این لباس، لباس اطاعت است هر چه بیشتر در تن ما باشد بهتر است.
  
• قربانی در قربانگاه فعلی که خارج از منی است مجزی است چون امکان قربانی در منی وجود ندارد.
  

توضیح: چون در حال حاضر قبل از رفتن به حج فیش قربانی را تهیه می‌کنند باید مدیر کاروان در جلسه‌ای از همه افراد به طور عمومی زبانی وکالت بگیرد و امضاء کردن تنها کافی نیست چون بعضی متوجه نیستند برای چه امضاء می‌کنند یا سواد ندارند. ضمناً دقت شود که به گونه‌ای وکالت بگیرد که به هرکس خواست ذبح را واگذار کند. بعضی می‌گویند می‌خواهیم خودمان قربانی کنیم انجام این کار مهم نیست چون هیچ قسمتی از قربانگاه فعلی داخل در منی نیست. قربانگاه فعلی چهار قسمت است و یک قسمت آن مخصوص ایرانیان است. و در خارج از قربانگاه فعلی هم اگر کسی قربانی کند قربانی او در شرایط فعلی در منی واقع نمی‌شود.

ذبح درشب(م ۱۰۸۰- ج ۱۰۳۰)

(آیات عظام بهجت- مکارم- صافی- امام): اشکال ندارد کافی است.
(آیات عظام خوئی- فاضل): کفایت نمی‌کند اگرانجام داد باید در روز اعاده کند.
(آیات عظام خامنه‌ای- تبریزی- سیستانی- گلپایگانی- اراکی): بنابر احتیاط واجب درشب ذبح نکند.
باید تاکید کرد که ذبح در شب انجام نشود. یا اینکه اسامی افرادی که مرجع تقلیدشان ذبح در شب را مجاز می‌دانند جدا شود تا مشکلی پیش نیاید.

مؤمن بودن ذابح(م ۱۰۴۳- ۱۰۴۲ ج ۱۰۷۲)

(امام): لازم است‌که ذابح مؤمن(شیعهٔ دوازده امامی) باشد(هم نائب وهم‌مُجری).
(آیات عظام خامنهای- فاضل- اراکی): اگر ذابح مجری باشد ولی نائب نباشد.
(یعنی ما گوسفند را آماده می‌کنیم و نیت می‌کنیم فقط او سر گوسفند را ببرد) اشکالی ندارد.
(بقیه مراجع): مسلمان بودن کافیست.

ذبح باکارد استیل(م ۱۰۹۴- ج ۱۱۲۱)

(آیات‌عظام امام- گلپایگانی- اراکی): جایزنیست(حتما بایدآهنی باشد).
(آیت‌الله سیستانی): بنابر احتیاط واجب جایز نیست(می‌توان رجوع به غیرکرد).
(آیت الله صافی): اگر محرز نباشد که استیل آهن است صحیح نیست.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.
قربانی با پول خمس نداده:
اگر به ذمه بخرد اشکالی ندارد و حج او باطل نیست.
ولی الآن چون اول پول را می‌دهند و فیش می‌گیرند، این پول برای قربانی معین است لذا مناسب است احتیاط شود و قبلًا خمس آن پرداخت شود تا اشکالی در اعمال حج پیدا نشود.

تثلیث قربانی(م ۱۰۷۷- ۱۰۴۰- ج ۱۰۸۲)

۱- صدقه به فقیر داده شود.
قربانی باید سه قسمت شود ۲- هدیه به مؤمن داده شود.
۳- قسمتی از آن را بخورد.
در مورد قسمت سوم چون احتمال ضرر می‌رود حکم آن منتفی است ولی در مورد ۲ قسم دیگر:
(آیت الله گلپایگانی): تثلیث باید صورت بگیرد.
(آیت الله مکارم): باید قسمتی از آن به فقیر داده شود.
(آیت الله سیستانی): صدقه دادن به فقیر بنابر احتیاط واجب لازم است ولی هدیه دادن و خوردن واجب نیست.
(آیات عظام بهجت- صافی- تبریزی- خوئی- اراکی): بنابر احتیاط واجب تثلیث بشود.
(آیت الله وحید): به فقیر دادن را واجب می‌دانند ولی نسبت به دو سهم دیگر احتیاط واجب کرده‌اند.
(آیات عظام امام- فاضل- خامنهای): تثلیث واجب نیست.
(آیات عظام سیستانی- بهجت- تبریزی- خوئی): اگر تثلیث نکرد حصهی فقیر را ضامن است.
سؤال: آیا هر یک از سه قسمت لازم است به مقدار ثلث ذبیحه باشد؟
(آیت الله بهجت): لازم نیست.
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): احتیاط واجب آن است که صدقه و هدیه کمتر از ثلث نباشد.
(سایر مراجعی که تثلیث را احتیاطاً لازم می‌دانند): هر قسمت باید به مقدار ثلث ذبیحه باشد.(بنابر ظاهر کلمات اعلام).
مقلدین آیت الله وحید با وجود شرایط می‌توانند تبعیض در تقلید کنند و یا اگر خیلی دقیق هستندباید در ایران از فقیری وکالت گرفته وآنجا خودش یا دیگری سهم فقیر را قبض کند و دور بیندازد و با فقیر مصالحه کند یعنی مثلًا مبلغ ۱۰ هزار تومان به او بدهد دیگران هم به آیت الله خامنه‌ای رجوع کنند.

• به نظر کسانی که تثلیث را واجب می‌دانند اگر این تثلیث انجام نشود معصیت کرده ولی صدمه‌ای به قربانی و حج نمی‌زند.
  

اگر کسی پول قربانی را ندارد:
۱۰ روز روزه بگیرد
۳ روز در حج(روزهای(۷- ۸- ۹ ذی الحجه) و اگر تاخیر افتاد در ایام تشریق روزه گرفتن حرام است و باید بعد از آن روزه بگیرد.
۷ روز در وطن

• توجه: در مورد جزئیات این مساله به مناسک مراجعه شود.
  
• اگر بعد از ایام تشریق در مکه زیاد می‌ماند و می‌خواهد ۷ روز دیگر را هم در مکه روزه بگیرد باید قصد ده روز داشته باشد و به مقداری صبر کند که اولین کاروان حرکت کند و به محل سکونت خود برسد پس از آن می‌تواند ۷ روز روزه را بگیرد.
  

تقصیر یا حلق

تقصیر یا حلق باید حتماً در منی انجام شود. در قربانگاه حلق و تقصیر انجام نشود چون خارج از منی است. باید به کسانی که چادرهایشان نزدیک تابلوی مرز منی است تذکر داد که خارج ازمنی حلق یا تقصیرننمایند.
همه افراد مخیرند بین حلق و تقصیر، غیر از دو گروه(م ۱۱۲۰)
۱- خانمها باید حتماً تقصیر کنند.
۲- آقایانی که سفر اول حج آنهاست:
(آیات عظام امام- خامنه‌ای- صافی- سیستانی- اراکی- گلپایگانی): بنابر احتیاط واجب حلق نمایند.
(آیات عظام بهجت- تبریزی- خوئی- فاضل- مکارم): مخیرند بین حلق وتقصیر.
توجه: سه گروه دیگر در مناسک آمده که چون مبتلا به نبود متعرّض نشدیم.
کسانی که قبلًا نائب بوده‌اند و مشرف شده‌اند حالا سال اول آنها محسوب نمی‌شود اگر چه حج او حج واجب برای خودش باشد.
توجه: مسائل تقصیر قبلًا در احکام عمره گفته شد.
چند تذکر: ۱- نظافت در منی رعایت شود. ۲- هنگام ورود به چادرها با کفش وارد نشوند. ۳- در جائی که سبب مزاحمت برای دیگران است تقصیر نکنند ۴- در منی لباس نشویند تا مزاحمت برای وضو گرفتن ایجاد نشود.

• کسی که مخیر بین حلق و تقصیر است، اگر بخواهد حلق کند و می‌داند با حلق سر او خون می‌آید، باید اول تقصیر کند.(م ۱۱۶۱)
  
• کسی که وظیفه اش حلق است و می‌داند با حلق سر او خون می‌آید:
  

(آیات عظام امام- خامنه‌ای): احوط سر تراشیدن است.
(بقیه مراجع): اول تقصیر کند، بعد سر بتراشد.(نظر آیت الله مکارم): در این مسأله احتیاط استحبابی است یعنی احتیاط مستحب آن است که اوّل تقصیر کند بعداً سر بتراشد.
کسی که خودش تقصیر یا حلق نکرده اگر دیگری راحلق کند، آیا حلق یا تقصیر برای آن شخص کفایت می‌کند یا باید اعاده کند(م ۱۱۶۰- ج ۱۱۴۱)؟
(آیات عظام تبریزی- خوئی- سیستانی): حلق مجزی نیست.
(آیات عظام گلپایگانی- فاضل- صافی- مکارم): بنابر احتیاط واجب مجزی نیست.
(بقیه مراجع): کفایت می‌کند.
حکم حلق در صورت تأخیر قربانی از روز عید(م ۱۱۰۸- ۱۱۴۳- ۱۱۴۲)
اگر قربانی به دلیلی از روز عیدتأخیر افتاد:
(آیات عظام امام- فاضل): بنابر احتیاط واجب حلق را تاخیر بیندازد.
(آیت الله فاضل) فرموده اگر در احرام ماندن مشقت دارد لازم نیست تاخیز بیندازد.
(بطور متعارف هیچگونه مشقتی ندارد)
(آیت الله سیستانی): می‌تواند حلق یا تقصیر کند اما از احرام خارج نمی‌شود.
(آیت الله خامنهای): بنابر احتیاط واجب حلق یا تقصیر را در روز عید انجام دهد(مثلًا تا نیم ساعت به غروب صبر بکند اگر فهمید قربانی انجام نمی‌شود حلق را انجام دهد).
(آیات عظام اراکی- خوئی): حتما باید حلق یا تقصیردرروزعید انجام شود.
(آیات عظام صافی- تبریزی- بهجت): می‌تواند در روز عید حلق یا تقصیر انجام دهد.
(آیت الله مکارم): در صورتی که فیش قربانی را تهیه کرده باشد می‌تواند حلق یا تقصیر انجام دهد.

تأخیر حلق یا تقصیر عمداً تا آخر ایام تشریق(م ۱۱۳۱- ۱۱۴۳)

(آیات عظام اراکی- گلپایگانی- خوئی- تبریزی- خامنهای- صافی- بهجت):بنابر احتیاط واجب جایز نیست.
(بقیه مراجع): تأخیر اشکال ندارد.

حلق و تقصیر در شب(ج ۹۹۹)

(در موردی که نزدیک غروب خبر می‌آورند که قربانی انجام شد)(م ۱۱۴۳)
(آیات عظام بهجت- خامنه‌ای- فاضل- امام- سیستانی): جایز است.
(آیت الله اراکی): در شب انجام نشود.
(آیات عظام تبریزی- خوئی- صافی- مکارم- گلپایگانی): بنا بر احتیاط واجب در شب حلق نکند.

• جهت رعایت احتیاط اگر در روز حلق یا تقصیر نکردند می گوئیم شب انجام ندهند و روز بعد انجام دهند.
  

بیتوته در شبهای یازدهم و دوازدهم: (م ۱۲۲۴)مقدار واجب آن از غروب آفتاب تا نصف شب است.
(آیات عظام تبریزی- خامنه‌ای- خوئی- سیستانی- مکارم- فاضل): می‌توانند نیمه دوم شب را بیتوته کنند، یعنی مخیرند بین بیتوته در نیمه اول شب و نیمه دوم شب.
(بقیه مراجع): باید نیمه اول شب را بیتوته کند.
بنابرنظرمراجعی که فرمودهاند باید نیمه اوّل شب را بیتوته کند، اگر نیمه اول را بیتوته نکرد:
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): نیمه دوم را باید بیتوته کند و بنابر احتیاط واجب کفاره دهد.
(آیات عظام امام- بهجت- اراکی): بنابر احتیاط واجب نیمه دوم را بیتوته کند و باید کفاره بدهد.(در کفاره دادن فتوا می‌دهند.)(م ۱۲۲۵ و ۱۲۴۳)

کیفیت محاسبه نصف شب برای بیتوته

(آیات عظام اراکی- خامنه‌ای- امام): نیمه شب از غروب تاطلوع آفتاب محاسبه می شودکه ساعت نصف شب مطابق ساعت اذان ظهر است.(درمکه تقریباً ساعت ۵/ ۱۲)
(آیت الله تبریزی): اگرنصف اول شب را می‌ماند بنابر احتیاط واجب از غروب تا طلوع آفتاب حساب کند.
(آیات عظام گلپایگانی- صافی): ابتدای محاسبه از مغرب است.
(بقیه مراجع): نیمه شب از غروب تا طلوع فجر محاسبه می‌شود(که نیمه شب حدود ساعت ۴۵/ ۱۱ است) یعنی یازده ساعت و ربع بعد از ظهر شرعی.

• اینجا احتیاط اقتضا می‌کند افرادی که نیمه اول رابیتوته می‌کنند تاحدود ساعت ۵/ ۱۲ بیتوته کنند و کسانیکه نیمه دوم را می‌خواهند بیتوته کنند از حدود ساعت ۵/ ۱۱ شروع نمایند.
  
• توجه: نزدیک غروب نیت را به زبان ساده برای همه بگوئیم(امشب ازغروب آفتاب تا نیمه شب اینجا می‌مانم برای حج تمتع قربة الی الله) چون اگر بخشی از آن را نیت نداشته باشد اشکال دارد.
  

اگر قسمتی از زمان بیتوته را درمنی نباشدیک گوسفند باید کفاره بدهد.
(آیت الله بهجت): اگر مقداری از اول شب را درک کند کفاره ندارد.

• چون چادرهای ایرانیان انتهای منی قرار دارد تذکر دهیم در زمان بیتوته شب یازدهم و دوازدهم از محدوده منی خارج نشوند تا کفاره بر آنان واجب نشود.
  
• سرزمین منی سرزمین مقدسی است و ماندن در آن جا اهمیت دارد پس خارج شدن از آن پس از نصف شب برای اعمال و یا در مسجد الحرام عبادت کردن جای بیتوته امتیازی نیست بله جایز است به جای بیتوتهٔ در منی، در مکه یا در مسجدالحرام از مغرب تا اذان صبح عبادت کند. و به کاری غیر از عبادت مشغول نشود. و

سه گروه هستند که باید شب ۱۳ در منی بمانند:
۱- کسیکه در حال احرام صید کرده است.
۲- کسیکه با همسرش در حال احرام نزدیکی کرده است.
۳- کسیکه تا غروب روز دوازدهم از منی خارج نشود.

نَفْر از منی:(کوچ کردن و خروج از منی)(م ۱۲۳۷)

در روز دوازدهم نفر از منی قبل از ظهر جایز نیست.
بعضی از افراد شب دوازدهم نصف شب از منی خارج می‌شوند. اینها باید توجه داشته باشند که باید تا قبل از ظهر دوباره به منی برگردند وبعد از ظهر از منی خارج شوند و همچنین باید برای رمی جمرات به منی برگردند.

• اگر کسی شب دوازدهم از منی خارج شد آیا لازم است قبل ازظهر به منی برگردد؟
  

(آیات عظام امام- خامنه‌ای): واجب نیست قبل از ظهر برگردد می‌تواند همان روز بعد از ظهر برای رمی برگردد.

• (آیات عظام تبریزی- گلپایگانی و خوئی): باید برگردد.
  

(آی تالله زنجانی): شب دوازدهم واجب است تا صبح در منی بماند و بعد از ظهر نفر کند.
(بقیه مراجع): بنابر احتیاط واجب باید برگردد.

• وقتی در منی تقصیر کردند همه چیز به جز بوی خوش و مسائل جنسی حلال می‌شود به زائران تذکر داده شود سبزیجات خوشبو نخورند شامپو و صابون خوشبو استفاده نکنند.
  
• بوی خوش با انجام طواف حج و نماز آن و سعی، از حرمت خارج می‌شود و حرمت همسر با طواف نساء و نماز طواف نساء برطرف می‌شود.
  

تذکر: اعمال بعد از منی مثل عمره مفرده است ولی بدون احرام و تقصیر، و نیت طواف و سعی به نیت حج تمتع است.

مقدم کردن اعمالِ بعد از منی بر وقوفین

چند گروه می‌توانند اعمال را بر وقوفین مقدم کنند.
- خانمهایی که خوف دارند در برگشت حائض شوند وتا هنگام خروج ازمکه پاک نشوند.
۲- پیرمردها و پیرزنهایی که به خاطر ازدحام جمعیت نمی‌توانند بعداً اعمال را انجام دهندیا برای آنها مشقت دارد.
۳- اشخاص مریض که بعد از منی اعمال برایشان مشکل باشد.
گروه دوم و سوم باید بررسی شود که جمعیت قبل و بعد از وقوفین تفاوتی دارند و یا حال او قبل و بعد تفاوت می‌کند یا نه، اگر خلوت تر و یا حال او بهتر است می‌تواند اعمال را جلو بیندازد ولی در مورد کسی که قبل وبعد برای او فرقی نمی‌کند مثل کسی که با ویلچر اعمال را انجام می‌دهد ویا طبق نظرمرجعش در طواف نائب می‌گیرد برای او فرقی نمی‌کند چنین شخصی اگر اعمال را قبل انجام دهد باطل است وباید بعد ازوقوفین انجام دهد.

• شب سیزدهم برای اعمال حج زمان مناسبی از نظر جمعیت است ولی مشکلاتی مثل نبود ماشین و خستگی اعمال منی وجود دارد.
  
• برای اعمال بعد از منی به زائرین بگوئیم ما در موقع معینی به صورت گروهی برای اعمال می‌رویم و می‌توانند صبر کنند، ولی مسائل جنسی را تذکر دهیم رعایت کنند و لباسی که هنگام طواف می‌پوشند پاک باشدو ازمال خمس داده شده وحلال باشد. و اگر کسی خودش خارج از گروه اعمال را انجام داد مسائلش را بعداً سؤال کند.
  
• با توجه به اینکه تقدیم اعمال بر وقوفین بر افراد مذکور جایز است اگر این مساله مطرح نشود و بعد از منی مطابق وظیفهٔ فعلی خود اعمال را انجام دهند مشکلی ایجاد نمی‌شود.
  

سؤال: اگر این افراد اعمال را مقدم داشتند و بعد کشف خلاف شد آیا اعاده لازم است؟
(مثلًا فکر می‌کرد حائض می‌شود و حائض نشد و یا قبل از خروج از مکه پاک شد.)
(آیات عظام بهجت- صافی- مکارم- گلپایگانی): بنابر احتیاط واجب.اعاده لازم است.
(آیات عظام تبریزی و خوئی): جایز است طواف و نماز آن را مقدم دارند و اعاده لازم نیست و سعی را در زمان خودش انجام دهند و اگر مقدم کردنداحتیاطاً سعی را اعاده نمایند.
(آیات عظام گلپایگانی- بهجت): اگر اعاده ممکن نباشد نایب بگیرد.(یعنی حتی در غیر از موارد کشف خلاف)
(بقیه مراجع): اعاده لازم نیست.(م ۱۱۷۶- ج ۱۱۷۵- ۱۱۷۷)
در مورد این مسأله چون طواف وسعی رکن است اگر بخاطر احتیاط اعاده کنند بهتر است.
عن الصادق(ع): عن آبائه عن رسول الله(ص)
«آیةُ قبول الحج ترک ما کان علیه العبد مقیماً من الذنوب».
«علامت قبولی حج این است که حاجی آن گناهانی که قبلًا انجام می‌داده را ترک کند».
الحج فی السنة: وعنه(ع):
«إذا حجّ أحدکم فلیختم حَجَّهُ بزیارتنا لأن ذلک من تمام الحج».
«هنگامی که یکی از شما حج انجام داد، حج خود را به زیارت ما(ائمه معصومین(ع)) پایان دهد زیرا زیارت أئمه(ع) حج را کامل می‌کند».
الحج فی السنة: وقال الباقر(ع):
«تمام الحج لقاء الإمام».
«حج با ملاقات امام تکمیل می‌شود».

بخش چهارم

احکام متفرقه حج و عمره

استطاعت برای عمره مفرده

اگر کسی استطاعت عمره مفرده دارد ولی استطاعت حج ندارد ثبت نام برای عمره مفرده واجب نیست.
(آیت الله مکارم) فرمودهاند: بنابر احتیاط واجب رفتن به عمره برای چنین شخصی لازم است.
بهتر است کسانیکه مرتبه اول تشرف آنها به عمره است برای خود اولین عمره را انجام دهند و نیت وجوب یا استحباب ننمایند و اگر می‌خواهند نیابت کنند در عمره مجدد که انجام می‌دهند قصد نیابت نمایند.
سؤال: اگر حج نیابتی انجام می‌دهند و سفر اول تشرف آنها است آنجا استطاعت عمره مفرده حاصل می‌شود تکلیف چیست؟
(آیت الله مکارم): بنابر احتیاط واجب لازم است عمره مفرده انجام دهد.
(بقیه مراجع): استطاعت عمره از حج جدا نیست وانجام عمرهٔ مفرده لازم نیست.

• افرادی که از نقاط دور به مکه می‌روند و تا به حال نه حج رفته‌اند و نه عمره و حج آنها نیابتی است شایسته است پس از انجام اعمال احتیاطاً یک عمره مفرده برای خود انجام دهند.
  

استطاعت حج

کسی که استطاعت مالی دارد ولی استطاعت بدنی ندارد مثل مریض یا پیری که تا آخر عمر خودش نمی‌تواند به مکه برود و قبلًا هم مستطیع نبوده است ولی الآن استطاعت مالی پیدا کرده.
(آیات عظام گلپایگانی- سیستانی- خوئی- صافی- بهجت): واجب است نائب بگیرد.(مسأله ۲۳)
(آیت الله تبریزی): بنابر احتیاط واجب نائب بگیرد.
(بقیه مراجع): لازم نیست نایب بگیرد و حج بر او واجب نیست.
اگر قبلًا مستطیع بوده و نرفته به نظر کلیه مراجع تقلید واجب است نائب بگیرد.
ا گر کسی فکر می‌کرد مستطیع نیست و قصد حج استحبابی کرد، بعد فهمیدکه مستطیع است.
(آیات عظام تبریزی- خوئی- صافی- مکارم- بهجت): کفایت از حج واجب می‌کند.
(آیت الله گلپایگانی): احتیاط واجب در عدم کفایت است.
(بقیه مراجع): کفایت از حج واجب نمی‌کند.
(فتوای همه مراجع): اگر نیت استحباب و وجوب نکند و قصد وظیفهٔ فعلیه داشته باشد کفایت از حجةالاسلام می‌کند.(م ۳۲)

رجوع به کفایت و استطاعت

رجوع به کفایت یعنی بعد از حج بتواند مخارج زندگی اش را اداره کند.
اگر کسی با خمس و زکات و مانند اینها زندگی اش اداره می‌شود.(م ۴۰)
(آیات عظام امام- اراکی): حجش حج واجب نیست.
(آیت الله صافی): احتیاط واجب می‌کنند که قصد ما فی الذمه کند و اگر بعداً استطاعت پیدا کرد دو مرتبه به حج برود.
(بقیه مراجع): حجش حج واجب است پس به نظر اکثر مراجع، روحانیون کاروان و خدمه در سال اول تشرف حج، حج آنها حج واجب است.

• معینه‌های کاروان اگر سفر اول آنها باشد کفایت ازحجة الاسلام می‌کند چون مخارج آنها بوسیله شوهر تامین می‌شود.
  
• معینها و روحانیون کاروان اگر سفر اول آنها باشد طبق نظر اکثر مراجع ولو پس از برگشت محتاج به شهریه باشند کفایت ازحجةالاسلام می‌کند.
  

دو مسأله

۱- اگر محرم به احرام حج شد و داخل درحرم فوت کرد کفایت از حجة الاسلام می‌کند و اگر نایب باشد حج از منوب عنه ساقط شده است.
۲- کسی که مخارج حج را دارد ولی قدرت مالی برای ولیمهٔ پس ازبازگشت از حج را ندارد مستطیع است وحج براو واجب است. مگر اینکه ولیمه ندادن سبب وهن او شود در این صورت مقدار مخارج لازم برای ولیمه جزء استطاعت است.

انواع حج

حج افراد
قِران
تمتع
وظیفه ما ایرانی‌ها برای انجام حج واجب حج تمتع است.
در حج مستحبی شخص مخیر است بین یکی از این سه نوع ولی حج تمتع افضل است.
در حج افرادِ واجب یک عمره مفرده هم بعد از حج انجام دهد، قربانی در حج افراد مستحب است، ولی مابقی اعمال آن مثل حج تمتع است.
حج قران:
معمولًا در بین ایرانیها نیست عمره اش از حج جداست در حج قِران حاجی قربانی را همراه خود می‌برد و برای محرِم شدن مخیر است بین اشعاروتقلید و بین تلبیه.

• تقلید یعنی قلاده قرار دادن کفشهای زائر به گردن قربانی و اشعار یعنی علامت گذاشتن حیوان قربانی که قسمتی از بدن حیوان را خراش می‌دهند و خون آنرا به بدن حیوان می‌مالند و نشانه می‌گذارند و این کار بجای لبیک است و با آن محرم می‌شوند.
  

حج و عمره اطفال و بچه‌ها

در عمره مفرده زیاد اتفاق می‌افتد.

بچه‌ای که تازه مکلف شده

مثل دختری که تازه ۹ سال قمری او تمام شده واجب است مانند دیگران محرم شود و اعمال را بطور صحیح انجام دهد.

بچهای که ممیز است(م ۷ تا ۱۳ و م ۷۵۹ و س ۱۳ و ۱۴ استفتائات)

اگر بخواهد محرم شود باید خودش نیت کند و لبیک بگوید و تمام اعمال از جمله نماز طواف را خودش بطور صحیح انجام دهد و محرمات احرام را ترک کند برای طواف وضوی صحیح بگیرد و ولی او موظف است دقت کند تا اعمال او انجام شود و اگر اعمال را صحیح انجام ندهد از احرام خارج نمی‌شود.
اگر بخواهند به زحمت نیفتند بهتر است بچه را محرم نکنند ودر این صورت اگربچّه در میقات در بین گروه است موقع نیت و تلبیه به او بگویند لبیک نگوید و نیت نکند البته می‌تواند لباس احرام را بپوشد بدون نیت وتلبیه.

بچه غیر ممیز

تاکید کنیم بچه غیر ممیز را محرم نکنند چون کاری بسیار مشکل و پر زحمت است اگر بخواهند بچه غیر ممیز را محرم کنند اولًا بخاطر رعایت فتوای بعضی از مراجع فقط ولی شرعی او یعنی پدر، او را محرم کند و بجای او نیت کند و لبیک بگوید و او را از محرمات احرام پرهیز دهد و موقع طواف او را وضو دهند و بدن و لباس او را تطهیر کنند و اگر در وسط طواف خود را نجس کرد دو مرتبه او را تطهیر کنند و بعداً طواف را تکمیل کنند مواظب باشند در موقع طواف از اوّل تا پایان طواف بچه خواب نباشد و در موقع طواف شانه چپ بچه به طرف خانه کعبه باشد ولی بجای او نیت کند و او را در طواف همراه خود ببرد و بجای او نماز طواف را بخواند در سعی هم او را همراه ببرند ولی در سعی اگر بچه خواب باشد یا خود را نجس کند اشکال ندارد در هر حال اگر اعمال او را صحیح انجام ندهند بچه از احرام خارج نمی‌شود ضمناً(آیات عظام تبریزی و مکارم) فرموده‌اند: در طواف لازم نیست شانه چپ بچه به طرف کعبه باشد و دیگران فرموده‌اند لازم است.
توجه: زیر سایه رفتن برای پسر بچهای که محرم می‌شود اشکال ندارد.
فرق حج بذلی و حج هبه‌ای حج بذلی: حجی است که شخص مخارج حج دیگری را برعهده می‌گیرد تا او را به حج ببرد در حج بذلی صاحب پول، پول را به مبذول نبخشیده است، قبول حج بذلی واجب است و با حج بذلی شخص مستطیع است وحج او حج واجب و حجة الاسلام است.
حج هبه‌ای آن است که مالی را به شخص ببخشد تا با آن حج بجا آورد قبول هبه واجب نیست.
اگر استطاعت حاصل بشود باید حج به جا آورد.
لازم نیست حج به جا آورد.
اگرواهب شرط حج کرد باید حج برود.
(پس اگرهبه کننده بخواهدآن شخص با این مال حج به جا آورد باید با او شرط کند و هبه مشروط، استطاعت مالیه است.)

فاصله دو عمره مفرده (م ۱۸۷- ۱۸۸- س ۳۳- ج ۱۸۴)

(آیات عظام بهجت- خامنه‌ای- گلپایگانی- نوری): بین دو عمره فاصله لازم نیست.
(امام): بین دو عمره باید سی روز فاصله شود.
(آیت الله اراکی): ده روز فاصله شود.
(بقیه مراجع): در هر ماه قمری یک عمره جایز است.(مثلًا یکی در ماه رجب یکی در ماه شعبان) ولی اگر یک عمره برای خود ویک عمره به نیابت دیگری باشد فاصله لازم نیست.
(آیت الله مکارم): در هر ماه قمری خواه برای خود و یا دیگری تنها یک عمره جائز است و باید فاصله ماه قمری رعایت شود.

• توجه: دراین مساله نظر(آیات عظام امام- اراکی- تبریزی): احتیاط واجب است.
  
• به زائرین بگوئیم طواف مستحبی انجام دهید که حتما ثواب داشته باشد و برای تکرار عمره تأکید نشودزیرا کسی که می‌خواهد عمرهٔ نیابتی انجام دهد باید شرایط نیابت مثل صحیح بودن حمد وسوره را داشته باشد.
  

فاصله بین عمره مفرده و عمره تمتع

(غالباً عمره مفرده بعد از حج تمتع انجام می‌شود)(م ۱۷۳- ۱۹۴ ج ۲/ ۱۸۴)
(آیات عظام اراکی- خوئی- بهجت- فاضل- خامنه‌ای- گلپایگانی): بین عمره تمتع و عمره مفرده فاصله لازم نیست خواه عمره مفرده قبل از عمره تمتع خواه بعد از عمره تمتع و اعمال حج تمتع باشد.
(آیات عظام سیستانی- صافی- تبریزی- مکارم): فاصله در دو ماه قمری بودن رعایت شود و در یک ماه اشکال دارد.
(امام): در عمره بعد از حج فاصله لازم است و قبل از عمره تمتع لازم نیست.

• زائرین قبل از عمره تمتع، عمرهٔ مفرده انجام نمی‌دهند ولی بعضی بعد ازحج می‌خواهند انجام بدهند به زائران دو نکته را تذکر دهیم:
  

۱- طواف مستحبی به جای عمره انجام دهید.
۲- عمره انجام دادن آنان برای کسانی که طواف واجب خود را عقب انداخته‌اند تا خلوت شود مشکل ساز است وسبب مزاحمت خواهد بود.
عمره مفرده مستحبی به نیت خود و دیگران(س ۳۲)
(آی ات عظام خامنهای- مکارم): بنابر احتیاط واجب این کار انجام نشود.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد.
می‌توانیم به زائرین بگوئیم می‌توان به نیت خود و دیگران عمره مفرده مستحبی انجام داد.

• نکته: افرادی که حمد و سورهٔ آنها صحیح نیست به نظر آیات عظام خامنه‌ای وبهجت عمرهٔ مجدد را به نیت خود انجام دهند و بعد از اتمام عمل ثواب آن را برای افراد مورد نظر هدیه نمایند تا مشکلی از جهت نیابت پیدا نشود.
  

عوض شدن ماه قمری و خروج از مکه

مسأله: اگر کسی عمره مفرده انجام داد و بعداً ماه قمری عوض شد و از حرم خارج شد و می‌خواهد دوباره وارد حرم شود:
(امام): تا فاصله یکماه محرم شدن لازم نیست.
(آیات عظام فاضل- سیستانی- بهجت): اگر از مکه خارج شد ولی از حرم خارج نشده لازم است محرم شود(آیت الله بهجت: احتیاط واجب).
(بقیه مراجع): اگر از حرم خارج شدو عمره مفرده در این ماه قمری انجام نداده است باید محرم شود.

• بر اساس آنچه ذکر شد درمورد زیارت دوره در زمان عمره مفرده ممکن است زائرین برای رفتن به عرفات مشکل پیدا کنند در صورتی که عمرهٔ آنهادر ماه قمری قبل انجام شده وزیارت دوره در ماه قمری بعد است یا باید در عرفات محرم شوند یا از مشعر جلوتر نروند، همچنین اگر ماه قمری عوض شد و می‌خواهند مثلًا جده بروند باید در موقع باز گشت از تنعیم محرم شوند و وارد شوند همچنین کسانیکه برای بازدید به حدیبیه یا جعرانه می‌روند.
  

حج نیابتی

در مورد حج نیابتی باید جستجو کنیم که اگر زائر خودش واجب الحج باشد نمی‌تواند نیابت انجام دهد و دقت شود در مورد استطاعت اگر مخارج حج را داشته باشد یابتواند به راحتی فراهم کند(در صورت وجود بقیه شرائط) مستطیع است و اگر مستطیع نیست باید شرایط نیابت را داشته باشد یعنی معذور نباشد.(اگر می تواند عذر را برطرف کند مثلًا حمد و سوره خود را تصحیح کند اشکال ندارد ولی پیرمرد و پیر زنی که نمی‌توانند خودشان طواف انجام دهند، نمی‌توانند نیابت کنند).

• اگر کسی برای حج نائب شد و محرم شد و خود مستطیع بود باید رها کند و دوباره به میقات برگردد و برای خود نیت کند لذا اگر این کار را انجام نداد دو اشتباه کرده یکی اینکه نیابت کرده، دوم اینکه احرام را رها نکرده و برای خود محرم نشده است.
  
• اگر فیش حج از میتی باقی مانده است درصورتی که میت مستطیع بوده ونرفته یا وصیت به حج کرده با همان فیش، حج انجام می‌شود ولی اگر مستطیع نبوده یا حج واجب خود را قبلًا انجام داده و وصیت به حج نکرده این فیش متعلّق به تمام ورثه است لذا اگر دربین ورثه، صغیری باشد باید مراعات حق صغیر بشود. واگر با آن فیش حج انجام می‌شود رضایت همهٔ ورثه احراز شود.
  

نیابت معذور(م ۱۶۳- ۱۰۸- ج ۱۱۷- ۱۲۲) (آیت الله بهجت): نیابت معذور در حال اختیار اشکال دارد.
(آیات عظام سیستانی- صافی): اگر در انجام اعمالی که در صحت حج دخالت ندارد معذور است نیابت او صحیح است مثل طواف نساء، بیتوته در منی، رمی روز ۱۱ و ۱۲، ادراک بیش از مقدار رکنی وقوفین، ولی اگر معذور در ارکان حج باشد اشکال دارد.
(بقیه مراجع): نیابت صحیح نیست و از منوب عنه کفایت نمی‌کند .

• نیابت معذور حتی نیابت تبرعی صحیح نیست.
  

نیابت کسیکه خودش مستطیع است:(م ۱۰۷- ۱۲۴ ج ۱۰۸)
(آیات عظام امام- خامنه‌ای- اراکی): نیابت صحیح نیست واحرام و حج او باطل است.
(آیات عظام صافی- گلپایگانی): احوط(احتیاط واجب) در صورت جهل و غفلت عدم اکتفا به این حج است و در صورت عمد نیابت او باطل است.
(آیات عظام فاضل- مکارم): اگرچه معصیت کرده نیابت او صحیح است و اجرت را هم مستحق است.
(آیات عظام سیستانی- تبریزی- خوئی- بهجت): اجاره باطل است ولی ازمنوب عنه مجزی است. بعضی فرموده‌اند: اجرة المثل را مستحق است.
(آیات عظام مکارم- فاضل- سیستانی- صافی- تبریزی): کسی که نائب می‌شود لازم است مقدارمتعارف از مستحبات ضمنی حج و عمره را به نیت منوب عنه انجام دهد.(مثل مقداری از دعای عرفه)(س ۷)
(آیت الله سیستانی): این حکم در صورتی است که عقد اجاره منصرف به انجام این مستحبات باشد.

• درمورد حج نیابتی نسبت به زیارت مدینه، در اجاره تصریح شود(مثلًایک زیارت پیامبر- زیارت حضرت زهرا- و ائمه بقیع یا بیشتر).
  

نائب و عذر طاری(یعنی کسی که هنگام پذیرفتن نیابت معذور نبوده ولی بعداً هنگام انجام اعمال معذور شد)(م ۱۶۰- ۱۵۹)
(آیات عظام سیستانی- خوئی- مکارم- فاضل- بهجت- تبریزی- صافی و گلپایگانی): نیابت او صحیح است.
(آیات عظام امام- خامنه‌ای- اراکی): بنابر احتیاط واجب نیابت صحیح نیست.
(آیت الله خامنه‌ای): اجاره باطل است.
(آیت الله صافی): اگرقبل از محرم شدن معذور شود در بعض صور کفایت ازمنوب عنه می‌کند.(بعض صور را ذکر نکرده‌اند).
توجه: در حج نیابتی قربانی به عهده نائب است.

مسائل مربوط به مکه ومدینه

تخییر بین قصر و اتمام

مسجد کوفه(در محدوده آن اختلافی نیست محدوده آن تغییر نکرده است)

تخییر بین قصر واتمام در مکه و مدینه، مسجد الحرام و مسجد النبی (م ۱۳۱۶)

(آیات عظام خامنه ای- سیستانی- صافی- فاضل- مکارم- گلپایگانی): درتمام دو شهر مکه و مدینه مخیر است بین قصر واتمام.
(آیات عظام تبریزی- خوئی): در مکه و مدینه قدیم مخیر است.
(آیات عظام امام- اراکی): در خود دو مسجد ولو توسعه یافته.
(آیت الله بهجت): بنا بر احتیاط واجب اختصاص به مسجد قدیم دارد،(می توا ن رجوع به غیر کرد بنابراین حداقل در کل دو مسجد می‌توان نماز را تمام خواند).
(آیت الله زنجانی): تخییر بین قصر و اتمام نداریم و مسافر باید شکسته بخواند، اگر مقلدی از ایشان بود به او تذکر می‌دهیم.

محدوده تخییر در حرم امام حسین(علیه السلام)

مسأله ۱۳۵۶، رساله مراجع
(آیت الله سیستانی): تا ۵/ ۱۱ متر از قبر مقدس.
(آیات عظام بهجت- گلپایگانی- صافی): فقط اطراف ضریح مقدس(نزد قبر).
(بقیه مراجع): کل حرم و رواق اطراف.
(آیات عظام امام- فاضل): بلکه در مسجد متصل به حرم.

• توجه: در صحن مطهر و در شهر کربلا، کوفه و نجف به نظر کلیه مراجع نماز مسافر شکسته است.
  

چگونه به زائرین بگوئیم:

• به زائرین می گوئیم افرادی که وظیفهٔ آنها وظیفه مسافر است می‌توانند در مسجد الحرام و مسجد النبی نماز را، تمام یا شکسته بخوانند واگر در طول سفر تمام نمازهای خود را شکسته بخوانند، اشکال ندارد.
  
• در مورد تخییرمی توان یکی از نمازها را شکسته و دیگری را تمام خواند و یا اگر کسی نیت شکسته نمود می‌تواند عدول کند و ۴ رکعتی تمام نماید و بالعکس.
  
• مسأله: عبورحائض و جنب از مسجد الحرام و مسجد النبی حتی قسمتهای توسعه یافته آن جایز نیست ولی آیت الله بهجت فرمودهاند: حائض و جنب می‌تواند از قسمت توسعه یافته عبور کند.
  

نماز حجاج در مکه و مدینه

• با توجه به اینکه عده‌ای ازحجاج قبل از رفتن به عرفات و عده‌ای بعداز بازگشت از عرفات و منی در مکه قصد ده روز می‌نمایند. همچنین بعضی از کاروانها در مدینه ده روز هستند باید توجه داشته باشند ده روز کامل باشد حتی اگر یک ساعت کمتر باشد نماز شکسته است اگر وسط روز وارد شده‌اند مابقی روز باید از روز یازدهم تکمیل شود.
  

تکلیف کسانی که قبل یا بعد از منی و عرفات ده روز در مکه هستند.(س ۱۳۵۸- ۱۳۵۹)
سه حالت ممکن است باشد:
۱- گروه اول: در مکه نماز تمام
قبل از رفتن به منی و عرفات در منی و عرفات نماز تمام ده روز کامل در مکه هستند بعد از برگشت از منی و عرفات نماز تمام(چون فاصله کمتراز ۴ فرسخ است)
۲- گروه دوم: قبل و بعد از رفتن به منی و عرفات کمتر از ده روز کامل در مکه هستند اینها در هر سه زمان حکم مسافر را دارند.
۳- گروه سوم: قبل از منی و عرفات: حکم مسافر را دارد
در منی و عرفات: نماز شکسته است
بعد از منی وعرفات: نماز تمام است

نماز در مدینه

زائرینی که درمدینه منوره حداقل ده روز می‌مانند نمازشان تمام است و رفتن به احد و مسجد قبا و مسجد ذو قبلتین مشکلی ایجاد نمی‌کند.

سجده بر فرش (استفاده شده از مناسک و استفتائات)

به طور کلی اکثر مراجع تقلید می‌فرمایند اگر امکان سجده بر سنگ و مانند آن نباشد سجده بر فرش جایز است(مثلًا در یکی از مساجد اطراف که تمام فرش است)
ولی در مسجدالحرام که همیشه جای سجده بر سنگ وجود دارد به فتوای همه باید حتماً روی سنگ سجده کند و بر فرش جایز نیست.

• در مسجد النبی اگر می‌تواند در جایی بایستد که سنگ است جایز نیست نماز را بر روی فرش بخواند ابتدادر قسمت سنگفرش می‌ایستیم و اگر مجبور شدیم بخاطر تکمیل صفوف در نماز جماعت و مانند آن جای خود را تغییر دهیم در این صورت سجده بر فرش جایز است.
  
• در انجام نمازهای مستحبی در قسمتهایی که تمام فرش است مثل روضه النبی یا مسجد قدیم چون فضیلت آن بیشتر است سجده بر فرش اشکالی ندارد.
  
• در جایی که می‌تواند براحتی بر سنگ سجده کند مثلًا یک وجب آن طرف تر بایستد(حتی در نمازهای مستحبی) سجده بر فرش جایز نیست و نماز باطل است.
  
• در زمانی که انگشت نما می‌شود یا راه رفت و آمد مسدود می‌شود سجده بر فرش اشکال ندارد به فتوای همه مراجع.
  
• در نماز فرادی اگر ممکن است روی سنگ سجده کنید ولی مواظب باشید در راهروها نایستید توصیه شود در هتلها و جاهای دیگر غیر از مساجد که جای تقیه نیست اگرکسی بخواهد نماز بخواند باید سجده بر مایصح السجود علیه باشد و اگربر فرش سجده کند نماز باطل است.
  

اگر می‌خواهد نماز اول وقت بخواند و روی فرش بود و امکان سجده بر سنگ در آن موقع نبود می‌تواند روی همان فرش نماز بخواند.
نظر مراجع در مورد سجده بر فرش:(مسأله ۱۳۳۴- ۱۳۳۵ و استفتائات)
(آیات عظام امام- اراکی): لازم نیست جایی برود که سنگ باشد(یعنی اگر جلو ایستاده و روی فرش است) اشکالی ندارد ولازم نیست جابه جا شود.
توجه: این فتوا به این معنا نیست که اگر نزدیک سنگ است و می‌تواند روی سنگ سجده کند، سجده بر فرش جایز باشد. چون در این حالت تقیه نیست لازم است بر سنگ سجده کند.
(آیت الله بهجت): اگر ایستاد روی فرش و نماز خواند و مثلًا یک ساعت دیگر می‌تواند بر مایصح السجود علیه نماز بخواند بنابر احتیاط واجب نماز را اعاده کند.
(بقیه مراجع): اگر امکان سجده بر سنگ باشد سجده روی فرش صحیح نیست.

چند نکته برای زائرین

• درنمازهای واجب چه فرادی چه جماعت ابتدا جایی را انتخاب کنید که سنگ باشد در خصوص نماز جماعت اگر مجبور شدید روی فرش سجده کنید اشکالی ندارد.
  
• بعضی از زائران پشت ناخنها سجده می‌کنند چنین چیزی در اسلام نیست پس نماز آنها باطل است(فقط زمانی که مایصح السجود علیه نباشد و وقت هم تنگ باشد و تقیه هم نیست می‌توان روی پشت دست سجده کرد).
  
• در جایی که وظیفهی خانمها سجده بر فرش است اگر مقنعه مانع بین پیشانی و فرش باشد نماز باطل است چون سجده باید برزمین باشد. اما اگر وسواس دارد و نمی‌خواهد بر روی فرش نماز بخواند می‌تواند چادر را روی فرش پهن کندو درموقع تقیه بر آن سجده نماید.
  نماز جماعت اهل سنت

(نکاتی که مناسب است برای زوّار گفته شود)
۱- هنگامی که اذان گفته می‌شود نمازرا شروع نمی‌کنند بلکه بین ۷ تا ۲۵ دقیقه صبر می‌کنند برای خواندن نافله و بعد اقامه می‌گویند و نماز می‌خوانند.
۲- در موقع نماز صبح دو اذان گفته می‌شود اذان اول یک ساعت قبل از وقت نمازصبح، برای نماز شب و اذان دیگر موقع طلوع فجر، نشانه این اذان دوم آن است که بجای «حی علی خیر العمل» می‌گویند «الصلاه خیر من النوم» ۲۵ دقیقه بعد هم اقامه می‌گویند و نماز صبح می‌خوانند. درموقع خواندن نماز صبح مواظب باشیم اذان نماز صبح را با اذان نماز شب اشتباه نکنیم.
توجه: بعد از اذان دوم می‌توان نماز صبح را خواند.

• (موقعی خلیفه دوم خواب بود مؤذن می‌خواست او را بیدار کند گفت: «الصلاه خیر من النوم» عمر خوشش آمد و گفت در اذان نماز صبح این جمله گفته شود.)
  

۳- اذان مغرب را کمی زودتر می‌گویند(موقع غروب) و موقعی که نماز مغرب را شروع می‌کنند وقت نماز شده است واشکالی برای نماز نیست پس موقع اذان، هنوز مغرب شرعی نشده است.
۴- در اذان، اهل سنت «حی علی خیر العمل» را نمی‌گویند علت این است که در زمان عمر گفتند اگر این را بگوییم مردم به جهاد نمی‌روند و می‌گویند نماز بهتر از جهاد است لذا عمر دستور داد آن را حذف کردند.
۵- در اذان اهل سنت «اشهد ان علیاً ولی الله» گفته نمی‌شوند که به نظر شیعه هم جزء اذان نیستولی چون روایاتی داریم که بعد از شهادت بر پیامبر(ص) شهادت بر ولایت گفته شود. ماشیعیان این شهادت را دراذان واقامه می‌گوییم ولی در زمان پیامبر هنوز نوبت امامت حضرت علی(ع) نرسیده بود لذا گفته نمی‌شد.(البته نقل شده است که پس از عید غدیر، سلمان وابوذر در اذان این شهادت را می‌گفتند).
۶- جملات اقامه را بجای دو مرتبه یک مرتبه می‌گویند که بنظر شیعه، در سفر و هنگام عجله داشتن، اشکالی ندارد.
۷- «بسم الله» سوره حمد را آنها در نماز آهسته می گویندو گاهی اصلًا نمی‌گویند.
۸- بعد از حمد «آمین» می‌گویند که ما نباید بگوییم.
۹- بعد از حمد یک سوره کامل نمی‌خوانند، چند آیه می‌خوانند و اگر هم سوره بخوانند بسم الله نمی‌گویند. آنها «بسم الله» غیراز سوره حمد را جزء قرآن نمی‌دانند. و در سوره حمد اختلاف نظر دارند.
۱۰- آنها دست بسته نماز می‌خوانند که برای ما جایز نیست و تقیه در آمین گفتن و دست بسته بودن نیست. فرقه مالکیه از اهل سنت دست بسته بودن را لازم نمی‌دانند.
۱۱- آنها قنوت نمی‌گیرند مگر در مواقع خاصی بعد از رکوع، قنوت به نظر شیعه مستحب است ما هم مقابل آنها قنوت را ترک می‌کنیم و اشکالی ندارد.
۱۲- آنها بر فرش سجده می‌کنند ما در صورت امکان بر سنگ سجده می‌کنیم و اگر لازم شد بخاطر رعایت صفوف و انگشت نما نشدن جلو تر برویم و بر فرش سجده کنیم اشکالی ندارد.
۱۳- آنها بعد از رکوع مقداری می‌ایستند مواظب باشیم ما سریعا به سجده نرویم.
۱۴- پس ازسجده دوم در رکعت اول و سوم آنها نمی‌نشینند ما یک لحظه می‌نشینیم وسریع برمی خیزیم.
۱۵- آنها نماز شکسته نمی‌خوانند ما هم در هنگام جماعت با آنها نماز را تمام می‌خوانیم یا اگر شکسته می‌خوانیم به طوری بخوانیم که متوجه نشوند، مثلا سلام را سریع آهسته بگوییم و برای تکبیره الحرام در موقع اقتدا مجدد دستها را بالا نبریم.
۱۶- گاهی در نماز صبح روز جمعه آنها سورهٔ سجده دار می‌خوانند و در حال نماز برای آیهٔ سجده به سجده می‌روند و بعداً بقیهٔ سورهٔ سجده را می‌خوانند، توجه داشته باشیم که سوره سجده دار خواندن درنماز به نظر شیعه سبب بطلان نماز است و همینطور سجده کردن برای آیه سجده در نماز، لذا در این گونه مواقع یا نماز را اعاده کنید یا صبرکنید بعد از تلاوت آیه سجده اقتدا کنید و بهتر است قبل از نماز جماعت، نماز صبح خود را بخوانید بعداً با جماعت اعاده نمایید. توجه: اگر موقعی که اهل سنت، برای آیه سجده، به سجده می‌روند، نماز گزار اشتباهاً به رکوع رفت نماز او باطل است.
۱۷- آنها در حال سلام نماز صورت را از قبله به طرف چپ وراست بر می‌گردانند ما بعد از سلام می‌توانیم صورت را برگردانیم ولی در حال سلام اگر صورت را از قبله برگردانیم، به نظر عدهای از مراجع، نماز باطل می‌شود.
۱۸- بعد از نماز، ما سه مرتبه «الله اکبر» می‌گوییم، در آنجا دست‌ها را موقع این تکبیرات بالا نبریم چون به شیعه تهمت می‌زنند که آنها بعد از نماز(خان الامین) می‌گویند.
۱۹- درنماز جماعتِ آنها برای رسیدن به رکوع «یا الله» نگویید.
۲۰- اگر یک رکعت دیرتر رسیدید موقع تشهد آنها بنشینید و حالت نیم خیز نگیرید.
۲۱- در رکعت سوم و چهارم آنها حمد می‌خوانند ما هم مخیریم بین تسبیحات اربعه و خواندن سوره حمد.
۲۲- اهل سنت در موقع تشهد با انگشت اشاره می‌کنند.
۲۳- آنها بعد از نماز جماعت معمولا نماز میت می‌خوانند با چهار تکبیرشما هم می‌توانید متابعت کنید.
۲۴- سعی کنید اتصال صفوف را در نماز رعایت کنید اگر چه آنان رعایت نمی‌کنند، قبل از نماز جماعت، امام جماعتِ آنها می‌گوید «استووا» یعنی صفوف را منظم کنید. این نظم را در ایران هم رعایت کنید.
۲۵- بعد از نماز صبح تا طلوع آفتاب و بعد از نماز عصر تا غروب نماز نخوانید چون آنها نماز را حرام می‌دانند.(به نظر شیعه در بعضی ازمواقع مکروه است) و اگر می‌خواهید نماز صبح را اعاده کنید، قبل از نماز جماعت صبح بخوانید یا اگر بعد از نماز جماعت اعاده می‌کنید جای خود را عوض کنید که فکر کنند تازه از راه رسیده‌اید.
۲۶- نماز جمعه: اگر به نماز جمعه آن‌ها اقتدا نمودید، نماز ظهر خود را احتیاطاً دوباره بخوانید .

اقتدابه اهل سنت

آیا می‌شود به اهل سنت اقتدا کرد یا نه؟
همراهی در نماز با اهل سنت استحباب دارد، در روایت صحیحه داریم:
«من صلی خلفهم کمن صلی خلف رسول الله(ص)»
اما نظر مراجع در کیفیت اقتدا: م ۱۳۱۳
(آیات عظام بهجت- تبریزی- خوئی- سیستانی- وحید): همراهی کند ولی حمدو سوره را آهسته بخواند(اگر امام جماعت آیه طولانی خواند ساکت بایستد حتی لازم نیست ذکر بگوید و در مورد آقایان در نمازهای صبح و مغرب و عشا وظیفه آنها از جهر به اخفات تبدیل می‌شود) (آیت الله گلپایگانی): نماز با عامه در حال ضرورت بی اشکال است و در غیر حال ضرورت در جماعت شرکت کنند و بعداً با شرایط کامل اعاده نمایند.
(بقیه مراجع): می‌توانند نماز جماعت بخوانند وبه آنان اقتدا کنند.
جایی که اتصال صفوف بر قرار نیست. (س ۲۰)
(آیت الله خامنه‌ای): همانطورکه آنها صحیح می‌دانند می‌توان اقتداء کرد و اشکالی ندارد.
(آیت الله مکارم): نسبت به خانمها چون راه دیگری ندارند اشکال ندارد.
(آیت الله فاضل): چنین مسئله‌ای(عدم اتصال صفوف) اگر اتفاق افتاد اشکالی ندارد و در غیر این صورت یعنی حال اختیاراتصال صفوف را رعایت کنند(خانمها اختیار دارند لذا باید اتصال صفوف را رعایت نمایند).
(بقیه مراجع): اتصال صفوف باید رعایت شود.

• پس مقلدین آیت الله خامنه‌ای و بانوانی که مقلد آیت الله مکارم هستند می‌توانند اتصال صفوف را رعایت نکنند.
  
• در نماز عصر چون امام جماعت کنار کعبه می‌ایستد غالباً اتصال صفوف برای افرادی که زیر سقفها ایستاده‌اند وجود ندارد.
  
• توجه: به نظر مراجعی که می‌فرمایند: حمد وسوره خوانده شود، اتصال صفوف لازم نیست.
  
• درمورد طبقهٔ دوم مسجد النبی آیت الله مکارم فرموده‌اند: به خاطر عدم اتصال صفوف احتیاط شود حتی برای بانوان.(نظربقیه مراجع از آنچه قبلًاذکرشد مشخص است)
  
• درزمان عمره مفرده برای خانمها در مسجدالنبی اتصال برقرار نیست لذا درنماز، حمد و سورهٔ خود را بخوانند به جزمقلدین آیات عظام خامنه‌ای ومکارم- ولی در زمان حج تمتع به طور طبیعی اتصال برقرار است- در طبقه دوم مسجدالحرام اتصال برقرار نیست چون اگر فاصله هوائی باشد اشکال ندارد ولی در این جا فاصله عرضی بیش از حد مجاز است.
  

بعضی از مراجع تا ۵/ ۰ متر(یک قدم معمولی)
بعضی از مراجع تا ۱ متر(یک قدم فراخ)
اگر نماز خواند و بعد فهمید که فاصله زیاد بوده اشکال ندارد.

اقتدابه اهل سنت در نماز قضا(ج ۱۳۲۶)

(آیات عظام خامنه‌ای صافی): اقتدا به اهل سنت مختص به نماز ادا است.
(آیات عظام فاضل مکارم): اقتدا اختصاص به نماز ادا ندارد.

دو نکته در مورد نماز جماعت با اهل سنت

۱- در مورد نمازهای صبح و ظهر وعصرو عشاء چون آنها دیرتر نماز می‌خوانند می‌توانیم نمازهای خودمان را بخوانیم و بعد با آنها نماز معاده بخوانیم(یعنی اعاده نماز خوانده شده) و به نظر بعضی از مراجع می‌توانیم نیت نماز قضای احتیاطی کرده و اقتدا کنیم یا به نظر بعضی از مراجع نیت نماز قضا کنیم و حمد و سوره خود را آهسته بخوانیم ولی در مورد نماز مغرب چون ابتدا با آنها همراهی می‌کنیم می‌توانیم نمازخود را بعد از نماز مغرب آنها اعاده کنیم ولی قبل از نماز مغرب آنها هنوز وقت مغرب نشده است.
البته به نظر آیات عظام بهجت و مکارم وقت مغرب دا خل شده است.
۲- کسانی که به نظر مرجع تقلیدشان در هنگام همراهی با نماز اهل سنت باید حمد و سوره را قرائت کنند پس از اتمام حمد و سوره خود، اگر قرائت امام جماعت تمام نشده، سوره را تکرار نکنند چون تکرار سوره در نماز جایز نیست بلکه ساکت بمانند یا آهسته ذکر بگویند تا قرائت امام جماعت تمام شود و به همراه دیگران به رکوع روند.

جایگاه امام جماعت در مسجد الحرام

در نماز صبح و مغرب وعشا، پشت مقام ابراهیم می‌ایستد(۱)
در نماز ظهر، زیر سقف نقطه مقابل حجر اسماعیل(ما بین حجر الاسود و رکن یمانی) می‌ایستد(۲)
در نماز عصر نزدیک به دیوار کعبه می‌ایستد(۳)
(جایگاه امام جماعت درنمازهای یومیه)
نماز استداره‌ای (م ۱۳۳۶)
(آیت الله خامنه‌ای): باید طوری بایستد که پشت سر امام یا طرف راست یا چپ باشد.
(آیت الله فاضل): اگر در شرایط تقیه نباشد نماز استداره‌ای صحیح نیست.
(بقیه مراجع): اشکال ندارد به شرطی که در دایره جلوتر از امام جماعت نباشد.
توجه: به نظر مراجعی که فرموده‌اند حمد وسوره خوانده شود این مسأله جایگاه ندارد. یعنی در هر کجای مسجد به نماز بایستند، نماز صحیح است.
باید جایگاه امام جماعت را بدانیم تا در موقع نماز جلوتر از امام جماعت نایستیم همچنین نسبت به دایره صفوف وظیفه خود را بر طبق نظریه بعضی از مراجع تشخیص دهیم بنابراین در موقع نماز ظهر اگر در محدوده بدون سقف مسجد الحرام اقتدا کنیم نماز باطل است چنانچه در نماز صبح و مغرب و عشاء اگر از امام جماعت به کعبه نزدیکتر باشیم نماز باطل است.
ضمناً در ایام حج واجب گاهی در موقع نماز مغرب و عشا و صبح امام جماعت نزدیک به خانه کعبه می‌ایستد مانند نماز عصر.

روزه در مکه ومدینه

سه روز روزه مستحبی در مدینه منوره

مسافر ولو قصد ده روز نکرده باشد می‌تواند سه روز روزه بگیرد و استحباب دارد و نمی‌تواند قصد روزه قضا کند و اگربخواهد یک روز روزه بگیرد استحباب ندارد، این تنها روزه‌ای است که مسافر با اینکه قصد ده روز نکرده است می‌تواند روزه بگیرد ولی اگر قصد ده روز کرد می‌تواند نیت روزه قضا هم بنماید.
بعضی از مراجع می‌فرمایند: بنابر احتیاط واجب روزهای چهارشنبه و پنج شنبه و جمعه باشد.
توجه: کسی که روزهٔ قضا دارد می‌تواند در مدینه سه روز روزهی مستحبی بگیرد البته در غیر از مدینه کسی که روزه قضا دارد نمی‌تواند روزهٔ مستحبی بگیرد.
روزه در مکه مکرمه اگر در مکه مکرمه قصد ده روز نکرده باشند اصلًا روزه استحباب ندارد.
اگر کسی در وطن نذر کند که می‌خواهد در سفر روزه بگیرد صحیح است.
ولی اگر بخواهد در سفر برای روزه نذر کند:
(اکثر مراجع): نذر درخود سفر منعقد نمی‌شود.(آیات عظام بهجت- سیستانی- زنجانی) اجازه دادهاند لذا به زائران می گوئیم نذر در خود سفر به نظر عدهای از مراجع منعقد نمی‌شود. بنابراین اگر قبلًا در وطن نذر نکرده‌اند در مکه روزه مستحبی نگیرند مگر در ایام حج واجب برای کسانیکه قصد ماندن ده روز دارند.

اعتکاف در مکه و مدینه

اعتکاف در مکه درست نیست(چون روزه صحیح نیست و اعتکاف بدون روزه صحیح نیست) مگر درصورتیکه بتواند قصد ده روز ماندن داشته باشد یا نذر کرده باشد.
در مدینه هم اعتکاف ممکن نیست چون شبها درب مسجد النبی بسته می‌شود و امکان ماندن سه روز در مسجد وجود ندارد. مواقعی که درب مسجد النبی تا صبح باز است می‌توانند اعتکاف را انجام دهند، چون سه روز روزه در مدینه مستحب است.

برداشتن لقطه ی حرم(مسأله ۱۳۳۰)

(آیات عظام مکارم- فاضل- اراکی): در منطقه حرم بنابر احتیاط واجب بر ندارد.
(بقیه مراجع): برداشتن کراهت شدیده دارد.
(عده‌ای از مراجع): اگر برداشت حق قصد تملک ندارد اگر صاحبش پیدا نشد باید آنرا با اذن مجتهد به فقیر دهد.
نماز درهواپیما ۱- اگر هنگام نماز واجب زائرین در هواپیما بودند درصورتی که بعد ازنشستن هواپیما بر زمین وقت نماز باقی است اگر شرایط نماز مثل(قیام، قبله، رکوع وسجود) مراعات شود به نظر:
(آیات عظام بهجت- خامنهای- سیستانی- مکارم- فاضل): نماز در هواپیما صحیح است و نیاز به اعاده ندارد.
(آیات عظام تبریزی- صافی): لازم است نماز را بعد از نشستن هواپیما بخوانند.
۲- اگر قبل از سوار شدن به هواپیما وقت نماز شده ومی دانیم بعد ازسوارشدن به هواپیما تا زمان رسیدن به مقصد وقت نماز تمام می‌شود، سفارش کنیم زائرین قبل از سوارشدن به هواپیما نماز واجب خود را انجام دهند.
۳- اگر درهنگام نماز صبح تمام وقت نماز در هواپیما هستیم به نظر تمام مراجع لازم است نمازصبح در هواپیما خوانده شود وقضا ندارد دراین صورت اگر ممکن بود باید قیام و قبله و رکوع وسجود را با شرایط انجام دهیم مثلًا در راهرو هواپیما به سمت قبله(قبلهٔ تقریبی) ایستاده نماز بخوانیم. و در صورتی که ممکن نباشد هر طورمی توانیم نماز بخوانیم و رکوع و سجود رابا اشاره انجام دهیم.

• توجه: در چنین موردی به زائرین تذکر داده شودکه از قبل با وضو باشند چون وضوگرفتن در هواپیما مشکل است، افرادی که وضو ندارند در هواپیما وضو می‌گیرند و جایز نیست نماز را با تیمم بخوانند.
  

حکم کسیکه در اعمال او مشکلی پیدا شود

کسیکه در اعمال او در عمره یا حج مشکلی پیدا شود نباید برای جبران آن مجدداً محرم شود و عمره یا حج را تکرار کند چون تکرار عمره یا حج عمل جدید است و جبران گذشته را نمی‌کند بلکه باید بدون احرام جدید، اشکال در اعمال قبلی را جبران نماید. و اگر خودش نمی‌تواند جبران کند، برای جبران همان عمل مثل طواف و مانند آن نایب بگیرد و نباید برای تکرار کل عمره یا حج نایب بگیرد.
توجه: حکم لزوم اجتناب از محرمات احرام و ترتیب اعمال، برای چنین شخصی قبلًا(در صفحه ۷۴ و ۷۷) ذکر شد.
قال الصادق(ع):
«الحاجّ لا یزال علیه نور الحج ما لم یلمّ بذنب».
«حاجی همواره دارای نور حج است تا زمانی که آلوده به گناه نشده باشد».
الحج فی السنة: وعنه(ع):
«من خرج من مکه وهو لا یرید العود إلیها فقد اقترب اجله ودنا عذابه».
«هر کس از مکه خارج شود و آرزوی بازگشت به مکه را نداشته باشد عمر او کم می‌شود و به عذاب الهی نزدیک می‌گردد».
وسائل ج ۸ باب ۵۷ از ابواب وجوب الحج روایت ۲
وعنه(ع):
«من رجع من مکه وهو ینوی الحج من قابل زید فی عمره».
«هر کس از مکه برگردد و نیت داشته باشد سال آینده مجدداً به مکه مشرف شود عمر او طولانی می‌شود».
وسائل ج ۸ باب ۵۷ از ابواب وجوب الحج روایت ۱

بخش پنجم

مسائل متفرقه

مسائلی از تقلید

رجوع به غیر در احتیاط واجب

در مواردی که مجتهد فتوی می‌دهد باید به نظریه او عمل کرد ولی اگر مجتهد درمساله‌ای احتیاط واجب نمود می‌توان رجوع به غیر کرد یعنی از مجتهد دیگرتقلید کرد وبرای رجوع به مجتهد دیگر باید برای مقلد معلوم باشد که به فتوای چه کسی مراجعه کرده است واگر هنگام عمل، برای او رجوع به غیر معلوم نبود بعد ازعمل می‌تواند رجوع به مرجع تقلید دیگر کند و به فتوای او عمل خود را تصحیح نماید. یعنی با رجوع به غیر وظیفه خود را در قضا و اعاده نداشتن روشن می‌کند.
(آیات عظام خامنهای- بهجت) فرموده‌اند: استناد ورجوع لازم نیست بلکه همین مقدارکه عمل او مطابق فتوای کسی بوده که شرعاً می‌توانست از او تقلید کند کافی است.
ضمناً از آیت الله مکارم شفاهاً سؤال شد فرمودند: اگر روحانی کاروان احتیاط را به دیگری رجوع دهد و وظیفهٔ عملی زائر را بیان کند کافی است با رعایت فالاعلم نسبت به وظیفهٔ زائر.

بقاء بر تقلید میت

با توجه به اینکه محدوده بقاء بر تقلید میت در نظر مراجع تقلید مختلف است لازم است کلیه افراد مکلف مرجع تقلید زنده برای خود تعیین کنند و به نظر یکی از مراجع زنده باقی بر میت باشند تا مشخص گردددر مسائل حج آیا می‌توانند باقی بر فتوای مجتهد میت باشند یا نه؟

محدوده بقاء

(آیات عظام فاضل- خامنه‌ای- سیستانی- صافی- وحید): بقاء در کلیه مسائل اعم از عمل کرده و عمل نکرده است.
(آیات عظام بهجت- مکارم): در مسائلی که عمل کرده است.
(آیت الله تبریزی): در مسائلی که عمل کرده است یا برای عمل یاد گرفته است.

وجوب و جواز بقاء

(آیت الله خامنه‌ای): بطور کلی بقاء را جایز می‌دانند حتی اگر میت اعلم باشد.
(همه مراجع): غیر از آیت الله خامنه‌ای در محدودهٔ مذکور اگر مجتهد میت اعلم از حی باشد بقاء واجب است و اگر مجتهد میت وحی مساوی باشند بقاء جایز است.

• توجه:(آیت الله مکارم) بطور کلی فرموده‌اند: در مسائل حج و عمره و مسأله مسافر می‌توانند باقی نباشند و به فتوای مرجع زنده عمل نمایند.
  

ضمناً(آیت الله صافی) در صورتی که میت اعلم باشد فرموده‌اند: بنابر احتیاط واجب بقاء واجب است که قابل رجوع به غیر است.
نکته: چون اغلب زوار مسائل حج را یاد نگرفته‌اند و عمل نکرده‌اند کسانیکه درزمان مرجع قبلی خود به حج مشرف نشده‌اند نمی‌توانند در مسائل حج و عمره باقی بر میت باشند مگر به نظر مراجعی که بقاء را اجازه دهند، حتی در مسائلی که عمل نکرده است.

تبعیض در تقلید

عده‌ای ازمراجع تقلید تبعیض در تقلید را در صورت تساوی یا مشخص نبودن اعلم جایز دانسته‌اند بنابراین اگر کسی معتقد بود مراجعی که فعلًا بیشتر در معرض تقلید مردم هستند اعلمیت در بین آنها مشخص نیست چون شاهدها بر اعلمیت تعارض دارند می‌تواند بعضی از مسائل را از یک مجتهد و بعضی از مسائل را از مجتهد دیگر تقلید نماید و یا اینکه اگر مجتهدی را به عنوان مرجع تقلید خود انتخاب نموده و در مساله خاصی به فتوای او عمل نکرده می‌تواند در خصوص این مساله به فتوای مرجع دیگر عمل نماید.(با اینکه مجتهد در این مسأله فتوی داده و احتیاط نکرده است).
گاهی در بعضی از مسائل حج و عمره یا مساله مسافر، این مساله تبعیض در تقلید با رعایت شرائطش راه گشا است و مشکل زائر قابل حل است البته در جایی که شخصی سفر اول حج او است و قبلًا به فتوای هیچ مرجعی عمل نکرده است. ولی اگر قبلًا به فتوای مرجعی عمل کرده است اگر بخواهد به فتوای دیگری عمل کند عدول از مرجعی به مرجع دیگر است که بعضی از فقها عدول را جایز نمی‌دانند.

تبعیض در تقلید در صورت تساوی

(آیات عظام- خامنهای- مکارم- فاضل- صافی- سیستانی): جایز است.
(آیت الله بهجت): در مسائل غیر مرتبط به هم، در تساوی در اعلمیت و اورعیت جایز است.
(مثلًا می‌تواند مسائل حج را از یک مرجع و مسائل نماز را از مرجع دیگر و مسائل نماز را از مرجع دیگر ومسائل خمس را از مرجع دیگر تقلید نماید).
(آیت الله تبریزی): مسائلی را که یاد نگرفته می‌تواند از مجتهد دیگر که مساوی است تقلید کند، لذا اگر مسائل حج را قبلًا یاد نگرفته می‌تواند تبعیض در تقلید کند.

حکم عدول از مجتهدی به مجتهد دیگر

(آیت الله بهجت): عدول از مساوی به مساوی در اعلمیت و اورعیت، در مسائل غیر مرتبط به هم جایز است.
(آیات عظام خامنه‌ای- صافی): عدول بنابر احتیاط واجب جایز نیست(میتوان رجوع به غیر نمود).
(آیت الله مکارم): عدول جایز نیست.
توجه: تبعیض در تقلید مربوط به مجتهدین زنده است اما تبعیض بین حی و میت در موارد جواز بقاء بر تقلید میت اشکال ندارد ولی در موارد وجوب بقاء تبعیض معنی ندارد مگر اینکه قبلًا از چند مجتهد مساوی تقلید کرده باشد.

مسائلی از خمس

اشاره

چیزهایی که خمس دارد و چیزهایی که خمس ندارد.
الف- مواردی که خمس دارد: ۱- پول پس انداز ۲- وسائل زندگی زیادتر از شأن، که مورد استفاده نیست ۳- طلاجات زیادتر از شأن.
ب- مواردی که خمس ندارد ۱- خانه مسکونی ۲- وسایل زندگی که مورد استفاده قرار می‌گیرد ۳- ماشین سواری ۴- ارث ۵- مهریه ۶- دیه

• در مورد مهریه: آیت الله بهجت احتیاط واجب دارند که می‌توان رجوع به غیرکرد.
  

همچنین در مورد دیهای که برای اعضاء حی گرفته می‌شود ایشان احتیاط واجب دارند.
اگر می‌داند که متعلق خمس بوده و میت خمس آن را پرداخت نکرده است، باید خمس داده شود.
اگر زمین یا خانه اگر همین زمین یا خانه باقی بود خمس ندارد.
تفاوت قیمت پیدا کرد اگر تبدیل کرد به زمین دیگر یا طلا، اگرآن چیز جدید قیمت آن ترقی کرد مقداری که ترقی کرده خمس دارد.
(اکثر مراجع) فرموده‌اند: خمس دارد.
(آیات عظام بهجت و فاضل): اگر سرمایه کسب بحدی باشد که زندگی متعارف و ضروری شخص تامین می‌شود خمس ندارد.
(آیت عظام امام- خامنهای): هبه خمس ندارد.
(آیات عظام فاضل- مکارم- بهجت): احتیاط واجب آن است که خمس هبه داده شود.
(آیت الله تبریزی): در اشیایی که قیمت آن کم باشد خمس ندارد(مثل عیدی بچه‌ها) ولی اگر قیمت آن زیاد است مثل سکه باید خمس پرداخت شود.
(بقیه مراجع): هبه خمس دارد.(می توان تبعیض در تقلید کرد یا احتیاط را به آیت الله خامنه‌ای رجوع نمود).
۱- حکم کسی که جهیزیه را تهیه می‌کند:
(همه مراجع): آن کسی که جهیزیه راتهیه می‌کند اگر می‌داند که نمی‌تواند به موقع تهیه کندخمس ندارد.
(آیت الله بهجت): اگر پولی را برای جهیزیه و مانند آن پس انداز کرد خمس ندارد.
اگروسیله‌ای رابرای جهیزیه دختر خرید ولی در جهیزیه مصرف نکرد وپس از گذشتن سال، خودش استفاده کرد خمس دارد.
۲- حکم دختری که جهیزیه به او داده شده است:
اگر دختر از جهیزیه استفاده کرد و مایحتاج زندگی بود خمس ندارد اگر استفاده نکرد و شأن او بود. خمس ندارد و اگر مازاد بود حکم هبه دارد، در صورتی که پدرش جهیزیه او را تأ مین کرده باشد ولی اگردختر خودش کارکرده بود وجهیزیه تهیه کرده بود مقدار مازاد بر شأنِ او خمس دارد.

• در مواردی که ته زندگی مثل برنج وقند و روغن و مانند آن که در منزل باقی می‌ماند را خمس دادیم همان یک بار کافی است و سال بعد فقط مقداری که اضافه شده را باید خمس آن را بدهیم مثل اینکه سال گذشته ۱۰ کیلوبرنج اضافه داشته باشد اگر امسال هم ۱۰ کیلو اضافه داشت خمس ندارد ولی اگر ۲۰ کیلو شده باشد خمس مازاد را بدهد ولو ۱۰ کیلو اضافهٔ سال قبل مصرف شده باشد و برنج دیگری به جای آن آمده باشد در مورد پول هم همین است مثلًا اگر کسی خمس مبلغ یک میلیون تومان را امسال داد که هشتصد هزار تومان باقی می‌ماند در سال آینده به همین مقدار هشتصد هزار تومان اگر پول داشته باشد خمس بدهکار نیست حتی اگر آن پولی که خمس آنرا داده بود مصرف کرده و این مبلغ جدید باشد ولی اگر سال بعد زیادتر از هشتصد هزار تومان موجودی داشت باید خمس مقدار زائد را پرداخت نماید.
  
• اگر بخواهد خمس مالی را از مال دیگر بپردازد.
  

اکثر فقها می‌فرمایند: باید خمس آن خمس را هم بپردازد برای این مسأله باید ۴/ ۱ کل پول را بپردازیم تا مسأله حل شود مثلًا برای یک میلیون، ۲۵۰ هزار تومان از پول دیگر خمس بدهد.
آیت الله بهجت: نیازی به این کار نیست و همان ۲۰۰ هزار تومان از پول دیگر کافی است.

مقایسه بدهکاری با موجودی درخمس

به مقدار بدهکاری از موجودی کم می‌کند، بعد خمس بقیه رامحاسبه می‌کند.
حال اگر وام بدهکار است و پول موجودی به عنوان سپرده یا پس انداز در حساب دارد و از پول دیگراقساط وام را می‌پردازد این موجودی خمس دارد ولی اگر موجودی برای ادای قرض یا مخارج دیگر استفاده شود، خمس ندارد.
توجه: درمورد جزئیات مسائل خمس به رساله‌های عملیه واستفتاءات مراجع عظام مراجعه شود.

خمس فیش حج وعمره

سؤال: آیا پول حج و عمره خمس دارد یا نه؟
۱- اگر از پولی که خمس داده نشده و قبل از ثبت نام خمس به آن تعلق گرفته باشد باید خمس بدهد.
۲- اگر از پول ارث و مهریه باشد خمس ندارد.
سؤال: اگر پولی که هنگام ثبت نام سال روی آن نگذشته بود ولی الآن در نوبت تشرف سال گذشته است خمس دارد یا نه؟
۱- در مورد عمره مفرده و حج:
(آیات عظام بهجت- مکارم- صافی): خمس ندارد.
(آیات عظام فاضل- سیستانی- تبریزی- خامنه‌ای- امام- خوئی- وحید): خمس دارد.
۲- در مورد حج:
(آیات عظام امام- سیستانی- فاضل):
۱- اگر حج او قبلًا بر او مستقر نشده خمس دارد.
۳- اگر حج قبلًا بر او مستقر شده خمس ندارد(چون در واقع بدهی بوده است).

• توضیح: اگر زائرین زمانی ثبت نام کرده بودند که صحبت از سود پولی که به حساب ریخته‌اند نبود به نظر(آیات عظام فاضل- خامنه‌ای- سیستانی) خمس ندارد ولی در شرایط فعلی که برای پول حج سود محاسبه می‌شود به نظر این مراجع خمس دارد و در حکم سرمایه کسب است مگر اینکه اصل پول از ارث و مانند آن باشد که خمس به آن تعلق نمی‌گیرد و اما مقدار سودی که به این پول تعلق می‌گیرد اگر از زمانی که به زائر پرداخت می‌شود تا موقع مصرف برای حج به سال خمسی نرسد به نظر(آیت الله خامنه‌ای) خمس به آن تعلق نمی‌گیرد و به نظر(آیات عظام فاضل و سیستانی) خمس آن باید پرداخت شود.
  
• افرادی که سال خمسی ندارند واز درآمد جدید خود برای حج یا عمره ثبت نام کرده‌اند وفتوای مرجع تقلید آنها این است که فیش حج وعمره خمس ندارد، لازم نیست خمس کل مبلغ ثبت نام را بپردازند بلکه با کسی که از مرجع تقلید آنها اجازه دارد به مبلغ کمتری مصالحه می‌نمایند.
  
• به زائرین بگوئیم احتیاطاً خمس لباس احرام و پول قربانی خود را بدهید(مگرافرادی که حساب سالیانهٔ خمسی دارند) اگر بدهکار هم نباشنداحتیاطاً ببخشند.
  
• تأکید کنیم خمس خود را به مرجع تقلید خود بدهند. همه مراجع می‌فرمایند باید به دفتر مرجع خود پرداخت کند.
  

اکثر مراجع می‌فرمایند: دادن سهم سادات باید با اجازه باشد.
در دست گردان کردن پول، کسیکه با او دست گردان می‌کنند باید از مرجع تقلید اجازه داشته باشد.

دونکته

• حج با فروش زمین اصلاحات ارضی حرام است اگر در دولت اسلامی مصادرهی صحیح انجام شده باشد اشکالی ندارد.
  
• به کشاورزان و دامداران توصیه کنیم اگر از مال زکات نداده ثبت نام کرده باشند باید زکات بدهند. تا حج آنها با مال حلال باشد.
  

اعمال مستحبی در مکه

۱- ختم قرآن.
۲- روایتی از امام صادق(ع) است «من صلی بمکه سبعین رکعة فقرأ فی کل رکعة ب- قل هو الله احد و إنا انزلنا و آیة السخرة و آیة الکرسی لم یمت إلّا شهیداً».
«هر کس در مکه ۷۰ رکعت نماز بخواند(۳۵ دو رکعتی) در هر رکعتی بعد از سوره حمد یک مرتبه سوره قل هو الله أحد بخواند و یک مرتبه سوره إنا أنزلناه و پس از آن آیه سخره و آیة الکرسی را قرائت کند، شهادت در راه خدا نصیب او می‌شود».
آیة السخره.
آیة الکرسی(تا و هو العلی العظیم کافی است) .
(التماس دعا)

پانویس

بازگشت به کتب معروف سیاسی