فرهنگ مصادیق:سیر شناسایی جنگ و جهاد در قرآن (۱)
جنگ و جهاد در قرآن(مقدمه)
در قرآن کریم در مورد مسالهٔ جنگ اشارات و تاکیدات بسیاری وجود دارد که این تاکیدات اهمیت موضوع جهاد و جنگ را بیان میکند و نیاز به بررسی این موضوع خطیر دست اندرکاران سایت کاف را بر آن داشت تا حرکتی تازه و بدیع در این زمینه را آغاز نماید که انشالله در مقالاتی که در زمان آتی منتشر خواهد شد، مفصلا به بررسی جنگ و جهاد و کیفیت و کمیت هر موضوع و ابعاد پیچیده و پنهان آن خواهیم پرداخت.
پیش گفتار
قرآن کریم در قسمتهای مختلف، جنگ در راه خدا را باعث حیات و حفظ جامعه اسلامی و وسیلهای برای رشد و سعادت مسلمانان خطاب فرموده است.
تصمیم داریم که طی چند مقاله در حد توان به بررسی جنگ و جهاد از دیدگاه قرآن بپردازیم در این مقدمه سعی میشود به مهمترین واژههایی که در قرآن کریم به معنای جنگ به کار رفته است اشاره و به طور مختصر پیرامون برخی از آنها توضیح داده شود.
حرب و محاربه
کلمه حرب در قرآن چهاربار تکرار شده است که مفهوم آن در فارسی تقریبا مساوی جنگ است و از مصدر محاربه نیز دوبار در قرآن به کار رفته است. در آیات ۶۴ سوره مائده ، ۵۷ سوره انفال و ۴ سوره مائده کلمه حرب دقیقا به معنای جنگ در فارسی است اما در آیه ۲۷۹ سوره بقره واژه حرب در معنایی غیر از مفهوم مصطلح جنگ به کار رفته است:
«ای کسانی که ایمان آوردهاید اگر مومنید آن چه را از ربا که تاکنون نگرفتهاید رها کنید پس اگر چنین نکردید بدانید با خدا و فرستاده او به جنگ برخاستهاید»
در این آیه واژه حرب در معنای جنگ نظامی و واقعی به کار نرفته است و رباخواری را مانند اعلان جنگ با خدا و در حکم آن دانسته است.
دو بار هم از همین ریشه (حرب) در باب مفاعله استفاده شده است که یک مرتبه در رابطه با مسجد ضرار و پایگاه منافقان است که قصد داشتند در قالب مسجد توطئه کنند(توبه ۱۰۷) و بار دیگر هم در سوره مائده آیه ۳۳ کیفر کسانی را که در جنگ با خدا و رسولند را میشمرد.
قتال
ماده قتل به معنای جنگ است که در مجموع ۱۷۰ بار در قرآن استعمال شده است اما تنها واژههای قتال(مفاعله) و اقتتال(افتعال) که هریک از طرفین جنگ تصمیم و تلاش در کشتن طرف دیگر را دارند و دو طرف به یکدیگر هجوم میبرند موضوع بحث ما خواهد بود.
جهاد
واژه جهاد و مشتقات آن ۳۵ بار در قرآن به کا رفته است. جهاد در لغت به معنای به کار گرفتن توان و نیروی خویش برای رسیدن به هدف است ، لکن چون از باب مفاعله است معمولا در مواردی به کار میرود که نوعی همکاری ، تقابل و رقابت در آن وجود دارد. بنابراین در جهاد معمولا دو صف در مقابل هم قرار میگیرند و صف آرائی میکنند و رقابت میپردازند تا بر یکدیگر پیروز شوند.
البته جهاد تنها شکل نظامی ندارد بلکه میتواند در پوششهای اقتصادی ، فرهنگی و سیاسی همه را دربربگیرد. همچنین خوب است بدانیم که جهاد همیشه بار مثبت ندارد بلکه گاهی دارای بار منفی است. مانند آیات ۸ سوره عنکبوت و آیه ۱۵ سوره لقمان جز این دو آیه که در آنها تلاش و کوشش پدر و مادر برای مشرک ساختن فرزندشان جهاد خوانده میشود که هیچ ارزش مثبتی ندارد باقی آیات جهاد دارای بار مثبت و اهداف خداپسندانه است مانند جهاد با نفس که همان جهاد اکبر است در آیه ۶۹ سوره عنکبوت :
« کسانی که در راه ما تلاش و جهاد کنند محققا به راههای خود راهنمایی شان میکنیم که خدا با نیکوکاران است»
سفک دم (خون ریزی)
تعبیر دیگری که به مفهوم جنگ نزدیک است سفک دم است که به معنای خون ریزی است و دوبار در قرآن به کار رفته است اول در آیه ۳۰ سوره بقره« وقتی پروردگار تو به فرشتگان گفت من در زمین جانشینی قرار دادهام فرشتگان گفتند آیا در زمین کسی را قرار میدهی که فساد و خون ریزی میکند که ما با ستایشت تسبیح گوی تو هستیم» و دوم در آیه ۸۴ سوره بقره است که خطاب به بنی اسرائیل است«هنگامی که از شما پیمان گرفتیم که خونهای یکدیگر را نریزید و یکدیگر را از خانه هایتان بیرون نکنید»
در پایان ذکر خالی از لطف نیست که واژههای دیگری نیز در قرآن وجود دارد که متضمن معنای جنگ هستند اما همین مقدار توضیح به عنوان مقدمه برای مقالات آینده کافی به نظر میرسد.
