کنترل ونظارت از دیدگاه حضرت علی (ع)

کنترل و نظارت از دیدگاه حضرت علی(ع)

مشخصات پایان نامه

خطا در ایجاد بندانگشتی: نمی‌توان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد
نویسنده	محمد مهدی حداد
زبان	فارسی
استاد راهنما	دکتر محمدهادی امین ناجی
استاد مشاور	دکتر زهرا خیراللهی
تاریخ دفاع	بهمن ماه 1395
رشته	علوم و معارف علوی
محل دفاع	دانشگاه پیام نور مرکز تهران جنوب

سپاس گزاری

مجال آن است تا از عزیزانی که بنده را در انجام پایان نامه راهنمایی نمودهاند تشکر و سپاسگزاری نمایم. ابتدا از راهنماییهای بی دریغ استاد گرامی جناب آقای دکتر محمد هادی امین ناجی تشکر و قدردانی مینمایم. در ادامه از استاد محترم، سرکار خانم دکتر زهرا خیراللهی که در این پایان نامه از نظر علمی و همچنین ویراستاری بنده را کمک و یاری کردند تشکر و قدردانی میکنم. از جناب آقای دکتر میردامادی که با داوری به حق خود در امر داوری ما را یاری نمودند کمال تشکر و قدردانی دارم. همچنین از پدر و مادر و همسرعزیزم که همواره دعای خیرشان بدرقه راه من بوده است کمال تشکر دارم، به امید روزی که بتوانم گوشهای از زحماتشان را جبران کنم. در پایان از تمام عزیزان به ویژه سرکار خانم زهرا شهری و سرکار خانم قانع و جناب آقای دکتر محمد جعفر حداد و جناب آقای دکتر میثم حداد که با در اختیار گذاشتن تجارب خود بنده را در به اتمام رساندن این پایان نامه یاری نمودهاند سپاس گزاری میکنم و دست همه اساتید و دوستان را به گرمی می فشارم.

محمد مهدی حدّاد

تقديم به بزرگترين پشتوانه های زندگيم پدر عزیزم و مادر مهربانم که تا هر کجاي دنياي علم هم اگر پیش روم باز هم رفوزه کلاس اول مدرسه عشق و محبت و صفا و صميميت آنانم...

چکیده

در کلیه جوامع و در تمامی مذاهب و ملل، آیینها و کیشها بررسی متون دینی و خوض و تعمق در آن اهمیت بسزایی دارد. موضوع این نوشتار با توجه به اینکه کنترل و نظارت از دیدگاه حضرت علی(ع) با تکیه بر اقوال ایشان در نهج البلاغه و احادیث میباشد، که از ارزش کاربردی فراوانی برخورداراست و انسان باید نخست ناظر اعمال و رفتار خود در پیشگاه خدا باشد (نظارت درونی) سپس ناظر اعمال مردم و زیر دستان باشد (نظارت بیرونی). نگاهی به بیانات و فرامین امیرالمؤمنین (ع) راجع به بحث نظارت وکنترل این نکته را مشخص میکند که چنانچه رهبران، مدیران و زمامداران یک جامعه به درستی تربیت نشوند و در مسند امور قرار بگیرند و نظارت و کنترلی صحیح صورت نگیرد مردم آن جامعه هرگز روی صلاح و اصلاح را نخواهند دید. اما آنچه از اهمیت اساسی برخوردار است، تبیین چگونگی شیوه کنترل و نظارت ایشان در دوره کوتاه خلافت است که هدف ایشان ازکنترل و نظارت و واکنش امام دربرابر خیانتها وفسادهای مالی وحکومتی چه بوده است. در این نوشتار سعی شده است که بهترین شاخصهها و ابزار عملی کنترل و نظارت عمومی در نظام حکومتی ازدیدگاه امام علی(ع) شرح داده شود. از مهمترین شاخصهها برقراری یک نظام دقیق و عادلانهی تنبیه و تشویق است. مهمترین ابزار عملی این کنترل و نظارت اصل امر به معروف و نهی از منکر در نظام حکومتی میباشد. از نتایج این تحقیق این است که برای ثبات و تداوم در هر کاری اعم از کار حکومتی باید پس از شروع کار و در ادامه راه نظارت دقیق را سرلوحه خود قرار داد.

واژگان کلیدی: امام علی (ع)، کنترل، نظارت، مدیریت، حکومت، اسلام.

فصل اول کلیات تحقیق

تعریف مساله

شخصیت امام علی (ع) دردوران خلافت پنج ساله ایشان، وراهکارها و اعمال ایشان جهت برقراری حکومت اسلامی سالهاست که مورد تحقیق وتفحص مورخان،جامعه شناسان، اقتصاددانان، سیاسیون و…بوده است. با گذر اعصار و قرون همچنان شیوه نظارت و کنترل دقیق ایشان برکلیه جوانب نظام جامعه مورد بحث و توجه بوده است.

امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) اولین پیشوای شیعیان، نمونه کامل یک مدیر اسلامی است. او چه زیبا عشق، حسن و زیبایی، نظم و انضباط، جاذبه و دافعه، حکمت و مدیریت، زهد و عرفان و شجاعت و تقوی و عدالت را در منشور حکومتی خود می گنجاند. نگاهی به بیانات و فرامین امیرالمؤمنین( ع) راجع به بحث نظارت وکنترل این نکته را مشخص میکند که چنانچه رهبران، مدیران و زمامداران یک جامعه به درستی تربیت نشوند و در مسند امورقرار بگیرند و نظارت و کنترلی صحیح صورت نگیرد مردم آن جامعه هرگز روی صلاح و اصلاح را نخواهند دید.

اما آنچه از اهمیت اساسی برخوردار است تبیین چگونگی شیوه کنترل و نظارت ایشان در دوره کوتاه خلافت است که هدف ایشان از کنترل و نظارت و واکنش امام در برابر خیانتها و فسادهای مالی و حکومتی چه بوده و هدف این نوشتار این است که بهترین شاخصهها وابزار عملی کنترل و نظارت عمومی در نظام حکومتی ازدیدگاه امام علی(ع) را شرح و توضیح دهد.

با توجه به موارد فوق منظور از انجام این تحقیق یافتن پاسخ سوالات مطرح شده وبررسی وتجزیه وتحلیل جنبه های مجهول آن است که برای اولین بار به این سبک و سیاق نگارش می یابد وموجب افزوده شدن برمعلومات کلیه اشخاص در این رابطه وآشنایی آنان با وظایف خود در این زمینه خواهد شد.

سؤالهای تحقیق

-1 شیوه نظارتی امام علی (ع) در نظارت وکنترل جامعه چگونه تبیین میشود؟

-2 مهمترین شاخصه های کنترل ونظارت از دیدگاه امام علی(ع) چیست؟

-3 هدف امام از کنترل و نظارت در یک نظام حکومتی چیست؟

-4 ابزارعملی نظارت عمومی امام علی(ع) در نظام حکومتی چیست؟

فرضیه های اصلی

-1 به نظر میرسد شیوه نظارتی که امام علی(ع) به آن فرمان می دهند غیر مستقیم و مخفی بوده است.

-2 به نظر میرسد از مهمترین شاخصه های کنترل و نظارت برقراری یک نظام دقیق وعادلانه تنبیه وتشویق است.

-3 هدف امام از کنترل و نظارت آسیب زدایی جامعه، احقاق حق و محو ظلم و مبارزه با فساد می باشد.

-4 اصل عملی امر به معروف و نهی از منکر و برقراری یک نظام دقیق و عادلانه از ابزار عملی نظارت در نظام حکومتی میباشد.

ضرورت انجام تحقیق

در کلیه جوامع و در تمامی مذاهب وملل، آیین و کیشها بررسی متون دینی و خوض و تعمق در آن جهت استخراج نکات کاربردی و کلیدی از اهمیت بسزایی برخوردار است. موضوع این نوشتار باتوجه به اینکه کنترل و نظارت از دیدگاه حضرت علی (ع) با تکیه بر اقوال ایشان در نهج البلاغه و احادیث می باشد علاوه برداشتن ارزش ماهوی، از اهمیت کاربردی فراوانی برخوردار است. انسان باید نخست ناظر اعمال و رفتار خود در پیشگاه خدا باشد (نظارت درونی) سپس ناظر اعمال مردم وزیر دستان باشد (نظارت بیرونی) تا افکار و اندیشههای مردم جهت نظارت پذیری، راست اندیشی، درست کرداری مهیا شود. این نوشتار ضمن این که گام کوچکی برای استفادهی همگان و محققان و دانشجویان است. همچنین راهکارهای عملی برای اجرای نظارت و نهادینه کردن آن در جامعه اسلامی میباشد؛ تا نظام اداری، حکومتی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی از خطرات مختلف طغیان ظلم و فساد و رشوه خواری و سایر مفاسد در امان باشد.

اهداف

اهداف کلی

-1 تبیین کنترل و نظارت از دیدگاه امام علی(ع).

-2 تقویت معنوی در افراد برای ایجاد خود کنترلی و تکامل روحی و معنوی آزادانه و آگاهانه.

-2-5-1 اهداف جزئی

-1 آشنایی با سیره ی امام علی (ع) در باب حکومت که نظارت را امانت الهی و مردمی میداند. -2 آشنایی با پیامدهای نظارت (پایداری حکومت، احقاق حق، محو ظلم و غیره).

کاربردهای متصور از تحقیق

نتایج این تحقیق کلیهی اشخاص حقیقی و حقوقی و مدیران ادارات که به نوعی با نظارت وکنترل و مدیریت ادارات و ارگانهای مختلف سروکار دارند از جمله کارشناسان محترم حراست در آموزش و پرورش ،بیمارستانها، دانشگاهها و.. مورد کاربرد قرار میگیرد.

روش انجام تحقیق

در این تحقیق از روش اسنادی و تکنیک فیش برداری استفاده شده است. سپس به تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری اطلاعات جمع آوری شده پرداخته شده و در طی تحقیق سعی شده موضوع از منظر قرآن، نهج البلاغه و کتابهای مدیریتی استفاده شود.

روش و ابزار گردآوری اطلاعات

روش گردآوری اطلاعات به صورت فیش برداری میباشد و ابزار گردآوری اطلاعات اسنادی (کتابخانه ای) میباشد.

تعریف مفاهیم و اصطلاحات

امام علی (مولود کعبه)

میان محدثین مشهور است که امیر مؤمنان در سیزدهم رجب سی سال پس از عام الفیل بدنیا آمد. شیخ طوسی (ره) در کتاب تهذیب فرموده است:» آن حضرت در شهر مکه و در خانه ی کعبه و در روز جمعه سیزدهم رجب سی سال پس از عام الفیل ولادت یافت. )« محلاتی،1374،ص (21 و از کتاب مصباح روایت شده است که : »در آن وقت رسول خدا بیست و هشت سال داشت و دوازده سال قبل از نبوت آن حضرت بود. «

مرحوم علامه از کتاب بشائر المصطفی روایت کرده است: »از عمر رسول خدا در هنگام ولادت امیر المؤمنین (ع) سی سال گذشته بود و همین قول از مرحوم شهید در کتاب دروس نیز نقل شده است )«. محلاتی،1374،ص (21 نگارنده گوید که ظاهر آن است که این قول با گفتار مورخان دیگر درباره ی ولادت رسول خدا (ص) و ایمان علی بن أبیطالب (ع) موافقتر است و به صحت نزدیکتر. زیرا همانگونه که در زندگانی رسول خدا ذکر شد ، مشهور آن است که رسول خدا در عام الفیل بدنیا آمد و درباره ی بعثت رسول خدا و ایمان علی (ع) معروف است که در آن وقت ده سال از عمر أمیرالمؤمنین(ع) گذشته بود.

درباره ی ماه و روز ولادت آن حضرت نیز پاره ای از اختلافات دیده می شود که برخی آن را هفتم و یا هفدهم شعبان و برخی دیگر بیست و سوم شعبان ذکر کرده اند. که مشهور میان اهل تاریخ و محدثین همان سیزدهم رجب می باشد( مجلسی، 1404، ج 35، ص.(7)

داستان ولادت علی (ع) را در خانه ی کعبه، همانند محدثان شیعه بسیاری از سیره نویسان و تاریخ اهل سنت نیز به اجمال و تفصیل نقل کرده اند و حاکم نیشابوری از علمای اهل سنت در کتاب المستدرک (نوری،1408،ج3،ص.(483 این حدیث را متواتر دانسته و می گوید: اخبار متواتر است که فاطمه ی بنت اسد امیر المؤمنین علی بن أبی طالب کرم االله وجهه را در خانه ی کعبه بدنیا آورد. و حافظ گنجی شافعی در کتاب کفایه الطالب ( (260 از حاکم روایت کرده می گوید: امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب در مکه و در بیت االله حرام در شب جمعه سیزدهم ماه رجب سال سی ام عام الفیل بدنیا آمد و جز او مولودی در بیت االله حرام به دنیا نیامد، نه قبل از او و نه بعد از او و این به خاطر بزرگداشت مقام و محل او بود که بدین افتخار نایل گشت. و علامه امینی در جلد ششم الغدیر( گنجی شافعی،2245، ص .(21 داستان ولادت آن حضرت را در خانه ی کعبه از بیشتر از بیست کتاب از کتاب های اهل سنت و بیش از پنجاه کتاب از کتاب های علمای شیعه نقل کرده و اشعار زیادی نیز به زبان عربی در این باره ذکر می کند که از آن جمله اشعار سید حمیری می باشد.

یزید بن قعنب گوید: ناگهان دیدم قسمت پشت خانه کعبه شکافته شد و فاطمه به داخل خانه رفت و ازدیدگاه ما پنهان گشت و دیوارخانه نیز مانند نخست به هم پیوست ،ما چنان که دیدیم ، خواستیم قفل در را باز کنیمولی درباز نشد و دانستیم که سّری در اینکار هست واین ماجرا از جانب خدای تعالی است . این مطلب بسرعت در شهر پیچید ومردم در سر هر کوی وبرزن از آن بحث و گفت و گو می کردند و زنان پرده نشین نیز از این ماجرای شگفت انگیز باخبر شده و از ان سخن میگفتند.

سه روز از این ماجرا گذشت وچون روز چهارم شد، فاطمه از همان مکان بیرون آمد و علی (ع) را در دست داشت و به مردم می گفت:

خدای تعالی مرا بر زنان پیش از خود برتری بخشید، زیرا آسیه دختر مزاحم خدای عزو جل را در مکانی پرستش کرد که جز به صورت اضطرار و ناچاری نمی بایستی پرستش او را نمود و مریم دختر عمران نخله خشک را حرکت داد تا از آن رطب تازه خورد و من در خانه ی خدا رفتم و از روزی و میوه ی بهشتی خوردم و چون خواستم از خانه بیرون آیم هاتفی ندا کرد که ای فاطمه نام این مولود را علی بگذار که خدای علی اعلی فرماید: من نام او را از نام خود جدا کردم و به ادب خود ادب آموختم و من بر مشکلات علم خویش او را واقف ساختم و اوست کسی که بت ها را در خانه ی من می شکند و اوست کسی که بر پشت بام خانه ی من اذان میگوید و مرا تقدیس کند و وای به حال کسی که او را دشمن داشته و نافرمانیش کند(رسولی محلاتی،1374 ،.(25

ابعاد شخصیت والای امیرالمؤمنین علی علیه السلام آن چنان گسترده و فراگیر است که هیچ کس را توان آن نیست که در اندیشه رسیدن به عمق آن باشد و به گفته رسول گرامی اسلام: جز خدا و محمد (ص) هیچ کس علی را آن چنان که بایسته است نشناخته و به گفته خود مولا: هیچ پرندهای قدرت پرواز بر قله عظمت او را ندارد.

این است که میبینیم در طول تاریخ، هزاران کس درباره آن بزرگوار گفتهاند و نوشتهاند و آثار هنری آفریدهاند، ولی همگی به ناتوانی خود اعتراف کردهاند و هیچ کدام جز گوشهای از شایستگیهای آن امام عظیم را ننمودهاند( جعفری،1381 ، ص.(6

ابن عباس گفت: برای علیّ بن ابی طالب (ع) هیجده منقبت بود که اگر یکی از آنها برای کسی از این امت بود به وسیله آن نجات مییافت و دوازده منقبت برای او بود که هیچ یک از این امت آن را نداشت.

مجاهد گفت: برای علی (ع) هفتاد منقبت بود که هیچ یک از اصحاب پیامبر (ص) مانند آنها را نداشت و آنان هیچ منقبتی نداشتند مگر اینکه علی با آنان شریک بود. محمد بن معمتر از جدش نقل میکند که گفت: برای علیّ بن ابی طالب (ع) یکصد و بیست منقبت بود که کسی از اصحاب محمد (ص) با او در آنها شرکت

نداشت ولی او در مناقب مردم شرکت داشتٌ (ابن عساکر،بیتا، ج3 ، ص(312)

-1 این روایت را ابن عساکر نیز در تاریخ دمشق ج 3 ص 312 نقل کرده است.

عکرمه از ابن عباس نقل میکند که گفت: در قرآن آیهای به این تعبیر »الذین آمنوا و عملوا الصالحات کسانی که ایمان آوردهاند و عمل صالح انجام دادهاند« وجود ندارد مگر اینکه علی امیر آن و شریف آن است و از اصحاب محمد (ص) کسی نیست مگر اینکه خداوند او را مورد عتاب قرار داده اما علی را جز به نیکی یاد نکرده استٌ(متقی هندی،1409، ج15، ص.(9

عالمان شیعه عموما و گروهی از دانشمندان سنت و جماعت نوشته اند علی (ع) در خانه ی کعبه بدنیا آمد. اما بعضی از سنیان یا این مکرمت را برای او ننوشته اند و یا آن را نپذیرفته اند . مسعودی می نویسد : » در کعبه زاده شد ) « مسعودی، 1346، ج 2، ص (2 مفید نوشته است : » پیش از او و بعد از او کسی در خانه ی کعبه بدنیا نیامد) « مفید، بیتا، ج1، ص(2

مؤلف سیره الحلبیه نوشته است : » علی (ع) در سن سی سالگی رسول (ص) در کعبه متولد شد) « حلبی، بیتا، ج1، (139 در دیوان سید حمیری که با تحقیق شاکر هادی شکر در بیروت چاپ شده است قطعه ای دیده می شود که مطلع آن این است:

فِی حرم الله وَأَمنِهِولدت وَالبیتُ حَیثُ فَناؤُهُ وَالمَسجدِ

مصحح این دیوان این قطعه را از ابن شهر آشوب و دلائل صدوق آورده است . در مناقب این بیت ها و نیز بیت های دیگری در این باره از محمد بن منصور سرخسی آمده است . ( حمیری،بیتا، ص (155 پس از رسول خدا (ص) زندگی حضرت علی (ع) برای همه و از هر جهت الگویی متعالی است. او در علم،

جهاد، مدیریت، تقوا، عرفان سرآمد همه ی انسان ها بود. او به حکام و کارگزاران درس خدمتگزاری به مردم را داد و در علم نه تنها مفسر قرآن بود و بسیاری از اسرار قرآن را برای انسان ها بیان کرد ؛ بلکه روش تدبر در قران را آموخت و یاد داد که چگونه میتوان از این منبع وحی الهی استفاده نمود. حضرت علی (ع) در عرفان، عارف ترین خلق و در امر جهاد فی سبیل االله مجاهدی خستگی ناپذیر و پیشتاز مجاهدین عرصه ی پیکار بود و در جنگ ها روش هایی را به کار می گرفت که تا آن زمان معمول نبود. رفتار انسانی با اسراء را به جنگ جویان آموخت. درباره ی او گفتهاند که ویژگی های متضاد در وی جمع شده است ، شجاع ترین و رحیم ترین مردم بود، چون از جنگ بر می گشت سراغ یتیمان می رفت و آن ها را مورد ملاطفت قرار می داد. در حالیکه سکان حکومت را در دست داشت، لباس و غذایش از همه ساده تر بود، به غلامش می گفت تو جوانی و باید لباس تو بهتر از من باشد. بر شمردن فضایل آن حضرت در توان انسان های عادی نیست و همگان به این عجز اعتراف کردهاند.و ما نیز ضمن اظهار عجز در این مختصر بطور گذرا در زندگی پربرکت آن امام همام سیری می نماییم باشد تا از آن مرد الهی بهره ای ببریم. (سلوک امام علی،1379، ص(11

علی ای محرم اسرار مکتوم علی ای حقّ از حق گشته محروم

-1 این روایت را متقی هندی نیز آورده: کنز العمال ج 15 ص .9

علی ای آفتاب برج تنزیل

علی ای گوهر دریای تاویل...

تو اول واردی در روز موعود

تو اول شاهدی در یوم مشهود

زدی بر فرق کفر و شرک ضربت

ز جن و انس بردی گوی سبقت

کجا عدل تو آید در عبارت

که ثانی اثنین حقی در شهادت

کتاب تو هدی للمتقین است

که تالی تلو قرآن مبین است

تو هستی غایت القصوی خلقت

تو هستی عروه الوثقی حکمت

به مالک عهد تو میزان عدل است

سراسر نهج تو منهاج عقل است

( وحید خراسانی، 1390 ،(190 ابن هشام از ابن اسحاق آورده است: » نخستین مرد که به رسول خدا گروید و او را بدانچه از جانب خدا آورده بود، گواهی داد، علی بن ابیطالب بود و در آن هنگام ده سال از عمر وی می گذشت و از جمله نعمت های خدا بر علی (ع) آن بود که پیش از اسلام در کنار رسول خدا بسر می برد. ( سیره النبی ابن هشام، (26 ابن ابی الحدیدی در مقدمه ی شرح خود بر نهج البلاغه می نویسد »: چه گویم درباره ی مردی که دشمنان به فضایل وی اقرار کرده ، کینه ورزان نتوانسته اند ، برتری هایش را کتمان کنند. بنی امیه حکم نمودند، بر منابر حضرت را سب و لعن کنند و مداحان و شیعیان را حبس و تبعید کرده ، یا به قتل رساندند و بردن نام وی و گفتن فضایلش را منع کردند . اما جلو نور خورشید را با کف دست نمی توان گرفت ... چه گویم در شأن کسی که همه ی فضایل منسوب به او و سلسله ی جمیع کمالات به او منتهی می گردد ... بعد از او هر کس بهره ای از فضیلت داشته از او داشته ، هر که کمالی یافته از او یافته و هر که او را شناخته از او شناخته است. ( ابن ابی الحدید، 1404، ص(20

علی از زبان نویسندگان عصر ما

میخائیل نعیمه درباره ی علی (ع) می نویسد: » شجاعت های امام علی (ع) هیچ گاه منحصر به میدان های نبرد نشد که او در روشن اندیشی، پاکی وجدان، جادوی سخن، عمق انسانیت، گرمی ایمان، بلند همتی، یاری مظلوم و محروم و تعبد در برابر حق هر جا که جلوه گر شود، قهرمانی بزرگ بود. این شجاعت ها، هر چقدر هم که کهن تر و قدیمی تر می شوند، باز هم برای ما کار پر مایه ای است که امروز و فردا هر گاه که شوق ساختن زندگی سعادتمندانه و حیات فاضله در ما رو به فزونی می گذارد ، بدان روی می کنیم.« (مدرسی ،1381، ص(495

هیچ مورخ یا نگارنده ای، در هر مرتبه ای از هوشمندی و نبوغ هم که باشد، نمی تواند حتی در هزار صفحه از شخصیت والای علی و برهه ای آکنده از رویدادهای بزرگی که آن امام با آنها دست و پنجه نرم کرد تصویر کاملی برای شما ترسیم کند. آنچه این شخصیت بزرگ میان خود و خدایش گفت و اندیشید و به انجام رسانید جمله اموری است که هیچ گوشی آن را نشنیده و هیچ چشمی آن را ندیده است و این امور به مراتب بسیار بسیار بیشتر از آن اموری است که به دست خود انجام داد و یا به زبان و قلمش آن را منتشر ساخت. از این رو هر تصویری که از این شخصییت ترسیم شود ، بی گمان ناقص خواهد بود (جورج جرداق، 1390،ص.(21-20

» شبلی الشمیل« پزشک لبنانی و نخستین کسی که نظریه ی داروین را به جهان عرب شناساند در مورد امام می فرماید: » امام علی بن ابیطالب ، بزرگ بزرگان یگانه نسخه ای است که نه شرق و نه غرب ، چه در دوران های گذشته و چه در دوران جدید ، هیچ تصویری را مطابق با این اصل ندیده اند. ) « همان ، ص» .(35

» سلیمان کتانی « نویسنده ی مسیحی نیز درباره ی آن حضرت می نویسد : » چه اندکند مردانی که هم بافت علی بن ابی طالبند .... و زندگی از آن ها مایه ور شده باشد و بر فراز نسل ها چونان مشعلی باشند که آخرین بقایای رمق خود را می مکند و ان را به عنوان ارمغانی در راه رهروان می سوزانند.»

اینان! اگر چه اندکند اما به ستونهایی میمانند که فاصله ی میان آن ها، ایوان های فراخ معابد را پدید می آورند و بر دوش های خود تاق سنگین کاخ پر شکوهی را حمل می کنند تا از فراز بلندیهای آن مناره ها نور افشانی کنند. اینان در تمام احوال چونان کوههای ستبری هستند که وزش بیمناک طوفان های گرد و غبار آمیز و رعد و برق انگیز و غرش ابرها را می گیرند تا در عوض چشمه های نیکی و گوارایی و لطف را بر دامنه ی خویش جاری سازند. ایشان در هر برهه و زمانی، رهبران و مهتران دنیای آدمیت به شمار میآیند. آنان در عرصه ی پژوهش و تحقیق، نهایت مرزهایند و در هر خطی که در گستره ی وجود پیش می رود در

لا یتناهی جای گرفته اند . آنان بر سر تمام دو راهی قرار گرفته اند و در هر وادی سرگشتگی و حیرت ضوابط و اصولی هستند که بیهوده پویان را از خطا و اشتباه باز می گردانند. آن ها در سیاهی شب ، بوسه ی سپیده و روشنی اند . « (کتانی،1390، ص .(51-52

مجموعه ای از مواهب و صفات و مزایا ، با حفظ حدود و ارزش ها و اندرزهای خود در وجود این شخصیت ذوب شده بود .... آن چنان که گویی رنگ های گوناگونی در تابلوی یک نقاش به هم در آمیخته است ... سیل این مواهب و امتیازها انگار که در مسابقه ای با هم شرکت جسته باشد از اطراف او سرازیر می شد و به یکدیگر چنان پیوند خورده و تکیه کرده بود که گویی همه همانند هم است. عفت و راستی، دو بال نرمی بود که به اندازه نیروی مچهایش قدرت داشت. سپر و شمشیر با زهد وجود دو بال نرمی بود که از وجود او سایه گرفته بود . این دو ( زهد و بخشش) دور می شد و آنگاه در پیشگاه او فراهم می آمد. زهد در دنیا ، بخششی در حق دنیا بود و بخشش به زهد ، کمال آن.( کتانی،1390، ص (51-52

پولس سلامه یکی دیگر از نویسندگان مسیحی در مقدمه ی دیوان خود ، انگیزه ی خویش را از سرودن دربارهی علی(ع) چنین بیان می کند:

شاید کسی در مقام اعتراض بپرسد : چه عاملی این مسیحی را واداشته که به سرودن این حماسه ی صرفا اسلامی بپردازد ؟ آری من یک مسیحی ام ولی تاریخ متعلق به همه ی جهانیان است . بلی من یک مسیحی هست که از افقی گسترده می نگرد نه از روزنه ای تنگ . و به همین خاطر گاندی بت پرست را یک قدیس می داند و من یک مسیحی هستم که » همه خلق را عیال خدا می داند« و بر این باور است که » عرب بر عجم هیچ برتری ندارد مگر به تقوا .« یک مسیحی هستم که در برابر عظمت مردی که صدها میلیون نفر از مردم شرق و غرب جهان روزانه پنج بار نامش را با بانگ رسا فریاد می کنند ، سر فرود می آورد، مردی که در فرزندان حوا کسی بزرگ تر و مؤثرتر و جاودان تر از او زاده نشد. مردی که از تیرگی های جاهلیت سر برآورد و دنیا نیز همراه او سر بر آورد و پرچمی بر فراز دنیا برافراشت که با حروفی نورانی بر روی ان نگاشته شده بود » لا إله إلا االله ، االله أکبر) « همان ، ص.(78-77

علی (ع) داناتر از همگان بود او حدسی نیرومند داشت و همیشه همراه رسول (ص) بود . بخششی از همه افزون داشت و پس از پیغمبر (ص) پارساتر و عابد تر و فرزانه ترین مردم بود . ایمانش بر همه مقدم و سخنش از همه فصیح تر و رأی اش از همه محکم تر بود . به حفظ کتاب خدا و اجرأی احکام آن از همه بیشتر توجه داشت. دوستی و یاری اش واجب و در رتبه با پیامبران مساوی است و او سرچشمه ی فیاضی بود که دانشمندان دانش های خود را بدو استناد میدادند. آموزه های امیرالمؤمنان علی (ع) آموزههای انسانی است که سراسر عقل و بینش است و بر مبنای خردی عمیق و دیدی نافذ به مباحث حکومت و مدیریت پرداخته و آنچه را که بر آن اساس دریافته، عرض نموده است تا جویندگان را همواره راهنما باشد. این آموزه ها، آموزه های انسانی است که تربیت یافته قرآن کریم و مدرسه نبوی است ، و میزان روشن برای محک زدن خویش و حکومت و مدیریت و سیاست است. ( دلشاد تهرانی، 1392،ص(36

امام مصداق جمله ی »سلونی قبل أن تفقدونی«

امام علی (ع) به سبب دانش و معرفت فراوان، مرجع سؤالات و نیازهای مردم زمان خود بوده است. او با قاطعیت، خود را در مقابل سؤال ها و پرسش های مردم قرار می داد و می فرمود :

»أیها الناس سلونی قبل أن تفقدونی فلأنا بطرق السماء أعلم منی بطرق الأرض ... « مردم! از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید که من راههای آسمان را بهتر از از راههای زمین میدانم. ( نهج البلاغه/ خطبه ی ( 189 اصبغ بن نباته می گوید : » چون علی (ع) به خلافت رسید و مردم با او بیعت کردند، به مسجد آمد در حالیکه عمامه رسول خدا را بر سر و برد او را بر تن و نعلین او را در پا و شمشیر او را بر کمر داشت .