کتاب شناسی حسبه
نویسنده: ز. باقری بیدهندی
مقاله
واژه «حسبه» در اصطلاح اداری ـ اسلامی و در زبان حقوق دانان مسلمان به ادارهای گفته میشود که در ادوار خلافت اسلامی در جامعه و حکومت اسلامی دائر بوده و قرنها نیز ادامه داشته و برای انجام صحیح امر به معروف و نهی از منکر در مراتب مختلف و به مفهوم وسیع آنها به وجود آمده است. از برخی گزارشهای تاریخی موجود استفاده میشود که منصب حسبت به عصر خود رسول اکرم (ص) و خلفای پس از آن حضرت ارتباط پیدا میکند که آنان بدون واسطه، به ایفای این وظیفه پرداختهاند.[۱]
بعدها حسبه به صورت سازمانی پیچیده و سامان یافته و نهادی حکومتی درآمد و دولت فردی را به نام «محتسب» بر آن گمارد.[۲]وظیفه اصلی محتسب نظارت دقیق و مستمر بر اجرای مقررات مذهبی و منع از کارهای ناروا و نظارت بر احوال و اعمال مردم و روابط عمومی افراد جامعه و رفاه حال و زندگی ایشان و اجرای صحیح امور حسبه بود.
وظایف این اداره در زمان ما در بیشتر کشورها بین وزارت خانههای مختلف تقسیم شده و بخشی از آن نیز به قوه قضائیه تفویض شده است.
دانشوران در خصوص حسبه آثاری ارزنده خلق نمودهاند و چگونگی اداره حسبه و فرق میان حسبه و قضا و مظالم را شرح کرده و اختیارات محتسب و وظایف او را توضیح دادهاند که این مقاله، عهده دار معرفی آنان است.
کتاب شناسی حاضر در سه بخش: کتابهای مستقل، کتابهای مشتمل و مقالهها، به شماری از کتابها و مقالههایی که در باب حسبت و امر به معروف و نهی از منکر نگاشته شده اشاره دارد.
کتابهای مستقل
۱ـ آداب الحسبة، ابی عبداللّه محمد بن أبی محمد سقطی مالقی، "قرن ششم هـ".
۲ـ آئین شهرداری در قرن هفتم هجری، محمد بن احمد قُرَشی "ابن اخوه" ترجمه جعفر شعار، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
این اثر، ترجمه کتاب "معالم القربة فی احکام الحسبة" است و مشتمل بر هفتاد باب و هر باب در شرح و توصیف حسبتی نوشته شده است.
۳ـ الاحتساب علی مرتکبی الرشوة، احمد الطویل.
۴ـ الاحتساب علی مرتکبی الرشوة، احمد احمد عبداللّه.
۵ـ الاحتساب فی مجال المواصفات والمقاییس، احمد عبداللّه عیسی.
۶ـ الاحتساب فی دعوة الامام حسن البنا، بدر عبدالرزاق عبدالله الماص، کویت، مکتبة المنار الاسلامیة، ۱۹۸۷م، ۱۵۳ص.
۷ـ الاحتساب وواقعة المعاصر، عبدالرحمن بن ابراهیم عبدالعزیز وهبی.
۸ ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، حسین نوری همدانی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۹ش.
۹ ـ الامر بالمعروف والنهی عن المنکر، لجنه تألیف: مؤسسه البلاغ، تهران ۱۴۰۵هـ.
۱۰ـ احکام الحسبة و ما یختص بالامام والمأموم وغیره من الأمور، عبداللّه بن محمد ابن أبی النجم (م۶۵۶هـ), خطی است.
۱۱ـ الاحکام السلطانیة والولایات الدینیة، ابی الحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی (۳۶۴–۴۵۰هـ). مطبعة مصطفی البابی حلبی، قاهره(۱۳۹۳هـ، ۱۹۷۳م).
در فصل بیستم آن از دیدگاه حقوقی و فقهی به حسبه پرداخته است.
۱۲ـ اصل الحسبة بافریقیة: تحلیل کتاب "أحکام السوق" از یحیی بن عمر، حسن حسنی.
۱۳ـ امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه امام خمینی، دفتر بیست و یکم، تبیان، 1377, ۲۸۰ص، وزیری.
۱۴ـ امر به معروف و نهی از منکر، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1377ش، ۳۲۷ص.
۱۵ـ امر به معروف و نهی از منکر، حسین نوری، ترجمه محمدمحمدی اشتهاردی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، اسفند۱۳۷۱, چاپ سوم، ۳۱۷ص، رقعی.
۱۶ـ امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه برتر در سیره معصومین علیهم السلام، سیدمحمود مدنی بجستانی، ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر، نشر معروف، قم ۱۳۷۶, ۱۴۴ص، رقعی.
۱۷ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فی فقه اهل البیت علیهم السلام، شیخ نوری حاتم، ناشر مؤلف.
۱۸ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، سید علی علوی، زیر نظر عادل علوی، قم، انتشارات گلستانه، چاپ اول، ۱۴۱۱هـ.
۱۹ـ امر به معروف و نهی از منکر در اسلام، علی تهرانی، مشهد، چاپخانه فیروزیان، ۲۰۴ص.
۲۰ـ امر به معروف و نهی از منکر، علی مشکینی، انتشارات یاسر، ۱۳۵۹ش، ۷۲ص، جیبی.
۲۱ـ امر به معروف و نهی از منکر والاترین و گرانقدرترین فریضه اسلامی، علی کورانی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۱ش.
۲۲ـ امر به معروف و نهی از منکر و دفاع در اسلام، واحد تبلیغات اسلامی بنیاد بعثت، ۱۳۶۰, ۶۱ص، رقعی.
۲۳ـ امر به معروف و نهی از منکر در نهج البلاغه، حمیدرضا کفاش، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۳, ۵۸ص.
۲۴ـ اصول الحسبة فی الإسلام: دراسته تأصیلیة مقارنة، محمد کمال الدین، قاهره، دارالهدایة، ۱۹۸۶م.
۲۵ـ الاصناف فی العصر العباسی، صباح ابراهیم سعید السیخلی.
۲۶ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، احمد عزالدین البیانوی "چاپ حلب".
۲۷ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، غلام خلال عبدالعزیز بن جعفر بن احمد بن یزداد بن معروف البغدادی، نسخه خطی آن در دانشگاه قاهره وجود دارد.
۲۸ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، ابن تیمیة، احمد بن عبدالحلیم (۶۶۱–۷۲۸هـ), تحقیق: صلاح الدین منجد.
۲۹ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، مرتضی مطهری، ترجمه جعفر صادق خلیلی، تهران، مؤسسه بعثت.
۳۰ـ بحث فی مسألة الامام والحسبة، المتوکل علی اللّه مشرف الدین ابن شمس الدین (۸۷۷–۹۶۵هـ). مخطوط است.
۳۱ـ بغیة الإربة فی احکام الحسبة، راشد بن عبدالعزیز حمد.
۳۲ـ بیانات تاریخی مقام معظم رهبری دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر، ۱۶ص، رقعی.
۳۳ـ پیکار با منکر در سیره ابرار، محمد عابدی، حسن ابراهیم زاده، ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر، نشر معروف قم، ۱۲۷۷, ۲۳۲ص.
۳۴- پژوهشی در امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن و روایات، محمد اسحاق مسعودی، سازمان تبلیغات اسلامی، سال ۱۳۷۴, ۳۵۴ص.
۳۵ـ تأثیر عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت امام حسین (ع), مرتضی محمدی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، ۱۱۲۰ص، رقعی.
۳۶ـ التبرج والاحتساب علیه، عبید ابن عبدالعزیز اسلیمی.
۳۷ـ تحریر الاحکام، ابن رفعة.
۳۸ـ تحریر الاحکام فی تدبیر اهل الاسلام، ابن جماعة.
۳۹ـ تحفة الناظر و عنیة الذاکر فی حفظ الشعائر، و تغییر المناکر، ابی عبداللّه محمد بن احمد بن قاسم بن سعید عقبانی تلمسائی (م۱۷۸هـ) نسخه خطی درتونسو الجزایر والرباط ۲۵۷۷ / ۱۳۵۳ دارد.
۴۰ـ تقیة امر به معروف و نهی از منکر، سید احمد طیبی شبستری، تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۵۸, ۱۸۳ص.
۴۱ـ التیسیر فی احکام التسعیر، احمد بن سعید المجیلدی"ابوالعباس" ۱۰۹۴ه=۱۶۸۲م، قاهره، ۵۲ص.
نسخه خطی آن در الجزایر و رباط ـ ۲۵۷۷ / ۱۳۷۷ وجود دارد.
۴۲–۴۳ـ۴۴ـ ثلاث رسائل أندلسیة فی آداب الحسبة والمحتسب:
الف: رسالة فی القضاء والحسبة، تألیف محمد بن احمد بن عبدون التجیبی اشبیلی "قرن ششم هجری".
این کتاب اولین بار در سال ۱۹۳۴ در مجله الاسیویة به اهتمام لینی بروفسال چاپ شد
و به فرانسه نیز ترجمه و در ضمن کتاب "اشبیلیة الاسلامیة فی بدایة القرن الثانی عشر" منتشر شد.
ب: از احمد بن عبداللّه بن عبدالرؤف.
ج: از عمر بن عثمان بن حباس جرسیفی.
تحقیق ا. لیفی بروغنال، قاهره، ۱۹۵۵.
۴۵ـ جهاد و امر به معروف و نهی از منکر، علی تهرانی.
۴۶ـ الحسبة فی الاسلام، احمد مصطفی مراغی.
یک بار در مجله الموظف الغراء چاپ شده و دیگر بار توسط مطبعه عیسی
البابی الحلبی و شرکاء در مصر، ۴۰ص، رقعی و اخیراً در فقه در آینه مطبوعات شماره ۴۸, ص۲۱.
۴۷ـ الحسبة فی الاسلام، ابراهیم دسوقی شهاوی، مکتبة دارالعرویة، قاهره ۱۳۸۲هـ، ۱۹۶۲م، ۱۷۵ص، رقعی.
۴۸ـ الحسبة والمحاسبة، محمد حسن عبدالحمید.
۴۹ـ الحسبة فی الاسلام أو وظیفة الحکومة الاسلامیة، ابن تیمیة.
یک بار به اهتمام محمد المبارک مرة، و یک بار هم به تحقیق عبدالعزیز رباح چاپ شده است.
۵۰ـ الحسبة والمحتسب فی الاسلام، دکتر نقولا زیادة، بیروت ۱۹۶۳.
۵۱ـ الحسبة، جمال الدین یوسف بن عبدالهادی.
۵۲ـ الحسبة، عبدالرزاق الحصان، بغداد، ۱۹۴۶م.
۵۳ـ کتاب الحسبة، ابن مبرد دمشقی (۹۰۹هـ). مشتمل بر صد و دو باب است.
۵۴ـ الحسبة المذهبیّة فی بلاد المغرب العربی"نشأتها وتطوّرها", موسی لقبال، الشرکة الوطنیة للنشر، الجزایر، ۱۹۷۱م، ۱۳۱ص، وزیری.
۵۵ـ الحسبة، تعریفها، مشروعیتها وحکمها، دکتر فضل الهی، پاکستان، اداره ترجمان الاسلام، ۱۴۱۰ه.
۵۶ـ الحسبة والمحتسب فی الاسلام، جرجی زیدان، بیروت ۱۹۶۲.
۵۷ـ الحسبة فی العصر النبوی و عصرالخلفاء الراشدین، دکتر فضل الهی، پاکستان، اداره ترجمان الاسلام، ۱۴۱۰هـ.
۵۸ـ الحسبة فی مصر الاسلامیة من الفتح العربی الی نهایة العصر المملوکی، سهام مصطفی أبو زید، مطابیع الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۶م، ۱۲۹ص، وزیری.
مؤلف محترم در مقدمه کتاب خود به برخی از منابع مربوط به حسبه اشاره کرده است.
۵۹ـ الحسبة، عبدالوهاب، ابن منصور، رباط، المطبعة المکیة، ۱۹۸۲م.
۶۰ـ الحسبة و السلطان، محمد سلیمان، قاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۸م، ۱۱۹ص.
۶۱ـ الحسبة والنیابة العامة: دراسة مقارنة، سعد بن عبداللّه عریفی، ریاض، توزیع دارالرشید، ۱۰۴۷هـ، ۱۲۰ص.
۶۲ـ الحسبة مظهر حضاری فی الاسلام، عبداللّه محمد حمزة.
۶۳ـ الحسبة فی الاسلام، محمد عبدالرحیم سلطان، مخطوط.
۶۴ـ الحسبة فی السلام، ابراهیم شهابی، قاهره ۱۹۶۲م.
۶۵ـ الحسبة الصغیر، ابن الطیب السرخسی، ابوالعباس احمد بن محمد بن مروان (۲۸۶هـ).
۶۶ـ الحسبة الکبیر، ابن الطیب السرخسی، ابوالعباس احمد بن محمد بن مروان.
۶۷ـ الحسبة: تطورها قدیماً و حدیثاً، بکریم، حسن، مراکش، ۳۰۲ص.
۶۸ـ الحسبة فی الاسلام، خیراللّه بن صبحی جعفری، دمشق، مطبعة الحیاة.
۶۹ـ الحسبة فی فکر ابن تیمیة، نقل بن مطلق الحارثی، ۱۴۰۴هـ. ق.
۷۰ـ حسبة النبی: شاهدات و وقائع من السیرة النبویة، عبدالرحمن عیسی السلیم، بیروت، دار ابن حزم، ۱۹۹۳م، ۱۷۶ص.
۷۱ـ الحسبة فی بیزنطة، دکتر سید الباز العرینی.
۷۲ـ حسبه یک نهاد حکومتی، سیف اللّه صرّامی، تهیه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۷۴ص، وزیری.
۷۳ـ حسبه یا نظارت بر سلامت اجرای قانون، قدرت اللّه مشایخی، انتشارات انصاریان، قم ۱۳۷۶ش، ۲۳۹ص.
۷۴ـ خطة الحسبة فی النظریه و التطبیق والتدوین، عبدالرحمن فاسی، الدار البیضاء، دارالثقافة، ۱۹۸۵م، ۱۶۰ص.
۷۵ـ دراسات فی الحسبة والمحتسب عند العرب، دانشگاه بغداد، مرکز احیاء التراث العلمی العربی.
۷۶ـ دراسات فی الحسبة من الناحیتین التاریخیة والفقهیة، دکتر عبدالحسین رضوان، چاپ اول: ۱۴۱۰ ه / ۱۹۹۰ م.
۷۷ـ درسهایی پیرامون امر به معروف و نهی از منکر، اعضای شورای مرکزی جامعه اسلامی ناصحین قم، ۶۲ص، جیبی.
۷۸ـ دولة بنی العباس، شاکر مصطفی، وکالة المطبوعات، کویت، ۱۹۷۲, ج۱, ۵۷۳ص.
۷۹ـ دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر، سخنرانی مرتضی مطهری، تهران، کتابخانه صدوق.
این گفتار استاد شهید در کتاب "ده گفتار" نیز آمده است.
۸۰ـ درسهایی پیرامون امر به معروف و نهی از منکر، مجموعه سخنرانیهای استاد سیداحمد خاتمی، گردآوری: پایگاه مقاومت بسیج شهید مصطفی خمینی بانک ملی ایران.
۸۱ـ دلیل تحریر الوسیلة للامام الخمینی: فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر،
علی اکبر سیفی، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۵هـ.
۸۲ـ الدولة ونظام الحسبة عند ابن تیمیة، محمد المبارک، بیروت، دارالفکر.
۸۳ـ دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، سید جعفر میرعظیمی.
۸۴ـ راه اصلاح، لطف اللّه صافی گلپایگانی.
۸۵ـ راه رشد، جواد محدثی، ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر |۱۳۶|
۸۶ـ کتاب الرتبة فی طلب الحسبة، ماوردی (۴۵۰هـ). دارای شصت و هفت باب است.
۸۷ـ کتاب الرتبة فی الحسبة، ابن رفعة (۷۱۰هـ). مشتل بر هفتاد باب.
۸۸ـ رسالة فی المظالم المشترکة، ابن تیمیة، المطبعة الشرقیة (۱۳۲۳هـ).
۸۹ـ رسالة فی آداب الحسبة والمحتسب. احمد بن عبداللّه بن عبدالرؤوف "قرن پنجم و ششم".
۹۰ـ رسالة فی الامامة والحسبة، احمد بن محمد مشرق، خطی است، در یمن مکتبه جامع العربیة نگاهداری میشود.
۹۱ـ شذرات فی الحسبة "مجهول است", نسخه خطی آن در الجزایر به شماره ۱۳۷۶ وجود دارد.
۹۲ـ شیوههای صحیح امر به معروف و نهی از منکر، تهیه و تدوین: دادسرای مبارزه با مواد مخدر و منکرات، ناشر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۹, ۲۷۵ص، رقعی.
۹۳ـ ضرورة الحسبة المجتمع الاسلامی، عمر محمود مرسی.
۹۴ـ العمال و الولاة والاحتساب علیهم، اسحاق عبداللّه عثمان محمد.
۹۵ـ العالی الرتبة فی احکام الحسبة، احمد بن موسی بن نصر بن موسی، دمشقی شامی،
۹۶ـ غذاء الالباب شرح منظومة الاداب، محمد اسفرایینی حنبلی.
۹۷ـ فقه الدعوة فی انکار المنکر، عبدالحمید البلایی،
۹۸ـ فقه الدعوة الفردیة فی المنهج الاسلامی، محمد نوح ابو یوسف.
۹۹ـ فی آداب الحسبة، ابی عبداللّه محمد بن ابن محمد سقطی مالقی اندلسی.
به اهتمام ا. لیفی بروفنسال، پاریس، المطبعة الدولیة، ۱۹۲۰, یک بار با تحقیق دکتر حسن الزین وتوسط مؤسسه دارالفکر الحدیث، در بیروت به سال ۱۴۰۷هـ ـ۱۹۸۷م منتشر شد، ۸۸ص، وزیری.
۱۰۰ـ قاعدة فی الحسبة ابن تیمیة، این کتاب به نام "الحسبة فی الاسلام أو وظیفة الحکومة الاسلامیة" بارها به چاپ رسیده است.
۱۰۱ـ القاضی أبویعلی الفرا و کتابه الاحکام السلطانیة، دکتر محمد عبدالقادر ابوفارس، بیروت مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰هـ. ۱۹۸۰م.
۱۰۲ـ قانون امور حسبی، تدوین عبدالمناف گرجی، شیرزاد گرجی نژاد، انتشارات طلا، تهران، ۱۳۷۵, ۱۲۷ص، وزیری.
۱۰۳ـ کتاب فی الحسبة، محمد کردعلی، در مجله الثقافه، جلد اول، عدد اول سال ۱۹۳۹م منتشر شده است.
۱۰۴ـ کتاب احکام السوق، ابو زکریا یحیی بن عمر بن یوسف بن عامر کنانی(۲۱۳–۲۸۹هـ).
۱۰۵ـ الکنز الأکبر فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، زین الدین عبدالرحمن بن ابی بکر بن داود دمشقی صالحی معروف به ابن داود (م۸۵۶هـ), مخطوط است.
۱۰۶ـ کتاب الاحتساب، حسن بن علی بن حسن أطروش، مخطوط است.
۱۰۷ـ المختار فی کشف الاسرار و هتک الأستار، عبدالرحمن بن أبی بکر دمشقی معروف به جویری.
۱۰۸ـ معالم القربة فی احکام الحسبة، محمد بن محمدبن احمد قرشی معروف به ابن اخوة (م۷۲۹ه).
۱۰۹ـ من حلال بعض کتب الحسبة، محمد أبو الاجفاف، منشورات مجله الرسالة الاسلامیة، وزارت اوقاف.
۱۱۰ـ محتوی ولایة الحسبة، طاهر التمیمی، عمان.
۱۱۱ـ المنکر الموجب للحسبة، عزت صاوی احمد، بدران.
۱۱۲ـ مسقطات العقوبة التعزیزیة و موقف المحتسب منها، عبدالحمید بن ابراهیم مجالی.
۱۱۳ـ موقف الاسلام من المسکرات والمخدّرات و محال الحسبة فیها، کامل یوسف علی الهامشی.
۱۱۴ـ معالم القربة فی أخبار الحسبة "تلخیص", حسین علی منتظری، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۰ص.
۱۱۵ـ موجب الحسبة، عوضی محمد، عوضی، مخطوط است، و شاید همان موجب الحسبة فی الفقه الشرعی اوست که در مجله المسلم المعاصر، سال ۱۳, عدد ۵۱, ۵۲ (سال ۱۴۰۸هـ) ص۱۹–۶۷ چاپ شده است.
۱۱۶ـ موسوعة مصادر النظام الاسلامی، عبدالجبار الرفاعی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، جلد ۸ از صفحه ۱۱۹تا ۱۳۳.
این کتاب یکی دیگر از منابع ما در تهیه این کتاب شناسی بوده است.
۱۱۷ـ من اخلاق المحتسبین، ولید ابن عثمان، ریاض مکتبة دارالسلام ۱۹۹۲م، ۸۰ص.
۱۱۸ـ مراقبة اللحوم و مشتقاتها فی قوانین الحسبة، موفق قنصة.
۱۱۹ـ مسئولیت و نظارت مردم در حکومت اسلامی، هادی دوست محمدی.
۱۲۰ـ نهایة الرتبة فی طلب الحسبة، عبدالرحمن بن نصر بن عبداللّه شیرزی (م ح ۵۸۹هـ), قاهره، ۱۹۴۶ م، به اهتمام سید باز العرینی.
دو نسخه خطی از آن در دارالکتب المصریه وجود دارد نک: فهرس الکتب العربیة بدار الکتب المصریة، ج۶, شماره۲۰ و ۷۲. مشتمل بر چهل باب است و ظاهراً قدیمیترین منابع در باب حسبه است و نویسندگان بعد از او به آن اعتماد کردهاند نک: ص۱۶۲ و کتاب الحسبة فی مصر الاسلامیة، ص۱۵.
۱۲۱ـ نهایة الرتبة فی طلب الحسبة، محمدبن احمد بن بسام مصری "قرن نهم هـ", تحقیق: حسام الدین قوام سامرائی، بغداد، مطبعة المعارف ۱۹۶۸م. مشتمل بر یکصد و هیجده باب است. نسخه خطی آن در دارالکتب مصر با شماره ۶۱۴ نگه داری میشود.
۱۲۲ـ کتاب نصاب الاحتساب، عمر بن محمد بن عوض سنامی "قرن هشتم هـ", نسخه خطی آن در حلب وجود دارد؛ و نیز مکتبة دارالعلوم، ۱۹۸۲م.
۱۲۳ـ نظام الحسبة فی الاسلام، عبدالعزیز بن محمد بن مرشد.
۱۲۴ـ نصیحت و ناصحین به ضمیمه چهل حدیث در رابطه با نصیحت و ناصحین، تنظیم:
دفتر جامعه اسلامی ناصحین، انتشارات اهلبیت (ع), ۲۰۸ص، رقعی.
۱۲۵ـ نامه ناصحین، جامعه اسلامی ناصحین قم، ۸۰ص، رقعی.
۱۲۶ـ نظارت عمومی اسلامی، سید ابراهیم سید علوی، کانون انتشارات جیبی، ۱۴۱ص.
۱۲۷ـ نصاب الاحتساب فی الحسبة، عزالدین محمد بن محمد بن عمر مقدسی حنفی: ابن عوض (م۶۹۶هـ).
۱۲۸ـ کتاب نصاب الاحتساب، قاضی ضیاء الدین ابرنی.
۱۲۹ـ نصاب الاحتساب، محمدرجاء احمد بحجوقة.
۱۳۰ـ نظام الحسبة فی العراق حتی عصر المأمون: نشأته وتطوره، رشاد عبادسی، معتوق.
۱۳۱ـ نظام الاسلام "الاقتصاد مبادئ و قواعد عامة", محمدالمبارک، رابطة الثقافة والعلاقات الاسلامیة، ۱۳۱۷هـ ـ۱۹۹۷م، ۱۷۹ص، رقعی، ص۸۱ حسبه.
۱۳۲ـ ولایة الحسبة فی الاسلام، دکتر عبداللّه محمد عبداللّه، مکتبة الزهراء، قاهره، ۱۴۱۶ه ـ ۱۹۹۶م، این کتاب یکی دیگر از منابع ما در این کتاب شناسی است.
۱۳۳ـ وظیفة المحتسب فی مکافحة الکسب غیر المشروع، قاسم بن احمد ابراهیم غزال.
کتابهای غیر مستقل
در این بخش به کتابهایی که به صورت ضمنی و استطرادی مسئله "حسبه" را مورد بحث قرار دادهاند اشاره خواهیم کرد.
۱۳۴ـ الارشاد الی محاسن التجارة، ابوالفضل جعفر بن علی أمسقی، قاهره، ۱۳۱۸هـ ۱۹۰۰م.
۱۳۵ـ آراء ابن تیمیة فی الدولة ومدی تدخلها فی المجال الاقتصادی، محمدالمبارک، دارالفکر، بیروت، چاپ سوم، ۱۹۷۰م، ۱۶۹ص و ما بعد آن.
۱۳۶ـ آثار الصادقین، ج۱ , صادق احسانبخش، روابط عمومی ستاد برگزاری نماز جمعه گیلان، احادیث امر به معروف و نهی از منکر.
۱۳۷ـ ابن حجاج شاعر معروف قرن چهارم هجری، ناصر باقری بیدهندی، قم، انتشاراتِ دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷, ۱۳۶ص، رقعی، ص۱۳–۱۵.
۱۳۸ـ احیاء علوم الدین، غزالی، بیروت، دارالمعرفة، ج۱,ص۲۱۴–۲۱۱.
۱۳۹ـ الاصناف فی العصر العباسی، صباح ابراهیم سعید الشخلی، ص۱۳۹.
۱۴۰ـ بازار در سایه حکومت اسلامی، سید جعفر مرتضی عاملی، ترجمه سید محمد حسینی، ترجمه کتاب "السوق فی ظل الدولة الاسلامیة", انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. ۱۳۶۹ش، ۱۵۶ص، رقعی.
۱۴۱ـ تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان، ج۱, ص۲۴۲.
۱۴۲ـ التراتیب الاداریة "نام دیگر آن نظام الحکومة النبویة است", شیخ عبدالحی کتانی، دارالکتاب العربی، بیروت، ج۲, ص۴۸۲, باب فی المحتسب.
۱۴۳ـ تاریخ النُّظم السیاسیة والقانونیة والاقتصادیة علی الاخص من الوجهة المصریة، دکتر
زکی عبدالمتعال، مطبعة نوری، قاهره، ۱۹۳۵م، ص۳۵۷, المجالس الحسبیة.
۱۴۴ـ تاریخ الاسلام السیاسی و الدینی والثقافی والاجتماعی، دکتر حسن ابراهیم حسن، مکتبة النهضة المصریة، قاهره، ج۴, ص۳۸۴, الحسبة.
۱۴۵ـ تاریخ طب در ایران، دکتر محمود نجم آبادی، ص۷۵۹.
۱۴۶ـ تنبیه الحکّام فی الاحکام، ابن مناصیف (۶۲۰هـ), دست نوشت است.
۱۴۷ـ حضارة العرب فی العصور الاسلامیة الزاهرة، دکتر مصطفی رافعی، دارالکتاب لبنانی، ۱۹۶۰, ص۱۳۹, الحسبة.
۱۴۸ـ الخطط المقریزیة، مقریزی (م۸۴۵), قاهره ۱۳۲۴هـ، جلد۲, ص۲۹۲.
۱۴۹ـ دائرة المعارف، بطرسی بستانی، دارالمعرفة، بیروت، لبنان، ج۲, ص۵۵۶, الاحتساب والحسبة.
۱۵۰ـ دائرة المعارف الاسلامیة، منتشر کنندگان به عربی ابراهیم زکی خورشید، عبدالحمید یونس، احمد الشفتناوی، دارالمعرفة، بیروت، لبنان، ج۷, ص۳۷۹, الحسبة و نیز ماده محتسب.
۱۵۱ـ دائرة المعارف تشیع، زیر نظر صدر حاج سید جوادی و دیگران، ج۶, ص۲۸۱ به قلم آقای محمدرضا انصاری.
۱۵۲ـ الدولة العربیة الاسلامیة فی العصر الاموی، دکتر عبید ابراهیم احمد، دکتر عبدالواحد ذنون طه، دکتر عبدالقادر سلمان معاصیدی، بغداد، ۱۴۱۲هـ ـ ۱۹۹۲م، ص۱۰۲, الحسبه.
۱۵۳ـ دولة القرآن، طه عبدالباقی سرور، دارالفکر العربی، قاهره، نظام الحسبة فی الاسلام، ۱۲۷ص.
۱۵۴ـ ده گفتار، مرتضی مطهری، انتشارات صدرا، تهران، ص۱۵. عنوان گفتار: "امر به معروف و نهی از منکر".
۱۵۵ـ الدولة ونظام الحسبة عند ابن تیمیة، محمد المبارک، دارالفکر، ۱۹۶۷م.
۱۵۶ـ دراسات فی ولایة الفقیه، حسینعلی منتظری. جلد ۲, الفصل الخامس فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و ادارة الحسبة، ص۲۵۳.
۱۵۷ـ زاد الدعاة من احادیث سید العباد (ص) فی الاخلاق، جمع و ترتیب دکتر محمود احمد البرشة ـ وفاء احمد کفتارو، دار الشیخ امین کفتارو، دمشق ۱۴۱۸هـ ـ۱۹۹۷م، الفصل الثامن، ص۵۳, الامر بالمعروف و النهی عن المنکر.
۱۵۸ـ ساختار اجتماعی و سیاسی نخستین حکومت اسلامی در مدینه، سید محمد ثقفی، انتشارات هجرت، قم ۱۳۷۶ش، ص۲۱۴ نظام حسبه و محتسب.
۱۵۹ـ سیاسة الانفاق العالم فی الاسلام و فی الفکر المالی الحدیث، دکتر عوف محمود الکفراوی، مؤسسة شباب الجامعة، اسکندریة، ۱۴۰۹هـ ـ ۱۹۸۹م، ص۴۸۳, نظام الحسبة.
۱۶۰ـ السلطة القضائیّة و شخصیّة القاضی فی النظام الاسلامی، دکتر محمد عبدالرحمن البکر، الزاهراء للإعلام العربی، قاهرة، ۱۴۰۸هـ ـ ۱۹۸۸م، ص۱۵۳۸, الحسبة.
۱۶۱ـ السوق فی ظل الدولة الاسلامیة، سید جعفر مرتضی عاملی، لبنان، الدار الاسلامیة، ۱۴۰۸هـ.
۱۶۲ـ سیر الملوک "سیاست نامه", خواجه نظام الملک طوسی، به کوشش محمد آلتانی تویمن، بخش ششم اندر باب قاضیان و خطبا و محتسب و رونق کار ایشان، ص۴۵.
۱۶۳ـ شئون فقیه، احمد نراقی، دکتر سید جمال موسوی، بنیاد بعثت، تهران.
۱۶۴ـ صبح الاعشی فی صناعة الانشاء، ج۵, قلقشندی (م۸۲۱هـ).
۱۶۵ـ الطرق الحکمیة فی السیاسة الشرعیة، ابن قیم جوزیة (۷۵۱هـ), مصر۱۳۷۴, ص۲۴۰ و ما بعد.
۱۶۶ـ عبقریة الاسلام فی اصول الحکم، دکتر منیر عجلانی، دارالنفائس، بیروت، ۱۴۰۵ ه / ۱۹۸۵ م، فصل ششم، ص۲۸۷, الحسبة.
۱۶۷ـ فقه در آینه مطبوعات، کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی (ره) "نقش زمان و مکان در اجتهاد", ش۴۸, مقالات زیر:
ـ الحسبة فی الاسلام، احمد مراغی، ص۳۱.
ـ الحسبة فی الاسلام، اسحق موسی الحسینی، ص۴۰.
ـ الحسبة فی الاسلام، محمد المنتصر الریسونی، ص۵۹.
ـ الحسبة فی الشریعة الاسلامیة والقوانین الوضعیة، عبدالستار آدم، ص۶۴.
ـ حسبه و شرایط محتسب، حسینعلی منتظری، ص۶۷.
ـ الحسبة و النظام الاداری، مصطفی کمال وصفی، ص۱۱۴.
ـ المحتسب فی الایام الدولة الفاطمیة، مصطفی کمال وصفی، ص۱۲۶.
ـ نظام الحسبة فی الاسلام، محمد زیور، ص۱۴۰.
ـ نظام الحسبة فی الاسلام، مصطفی الر، ص۱۶۳. و نیز ش۵۲.
مقاله دیدگاههای تازه نسبت به مسائل حسبی، از فرامرز زمانی سلیمی، ص۱۰۹.
و ش۵۱ مقالاتی در زمینه احتکار و قیمت گذاری.
۱۶۸ـ فقه سیاسی، عباسعلی عمید زنجانی، انتشارات امیر کبیر، تهران، ج۲, ص۳۷۰, ولایت در امور حسبه.
۱۶۹ ـ فقه سیاسی اسلام، ابوالفضل شکوری، دفتر تبلیغات اسلامی قم.
۱۷۰ـ فقه الدعوة الی اللّه و فقه النصح والارشاد و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، عبدالرحمن حسن جنکة المیدانی، دارالقلم، دمشق، ۱۴۱۷ ه / ۱۹۹۶ م.
۱۷۱ـ الفقة الاسلامی و ادلتها، دکتر وهبة الزّحیلی، ج۸, المبحث الخامس ـ نظام الحسبة أو ولایة الحسبة فی الادارة الاسلامیة، دارالفکر المعاصر، سوریة، ۱۴۱۸هـ.
۱۷۲ـ قضاء المظالم فی الفقه الاسلامی، دکتر محمد زُحَیْلی، الحسبة، ص۱۴, دارالمکتبی، سوریه، دمشق ۱۴۱۸هـ.
۱۷۳ـ القضاء الاسلامی فی العهد النبوی، دکتر محمد زحیلی، الحسبة، ص۱۴, دار المکتبی، ۱۴۱۸هـ.
۱۷۴ـ قضاء المظالم و قضاء الحسبة، ص۳۳.
۱۷۵ـ القضاء فی الاسلام، ولایة الحسبة، محمد سلام مدکور، ص۷۴۱, دارالنهضة العربیة، قاهره.
۱۷۶ـ کتاب الأقنوم فی مبادئ العلوم، عبدالرحمان فاسی "سده یازدهم".
۱۷۷ـ لغتنامه دهخدا، حرف ح، ص۵۴۷–۵۴۹ و کلمه محتسب، ص۵۱۱.
۱۷۸ـ لزوم وزارت اطلاعات در حکومت اسلامی، , علی احمد میانجی، وزارت امر به معروف و نهی از منکر یا اداره حسبه و محتسب، ۱۰۲ به بعد ص۲۴۸, وزیری، دفتر نشر برگزیده، قم، ۱۳۷۴.
مباحث این کتاب در مجله نور علم قبلا به چاپ رسیده است.
۱۷۹ـ مدینه اسلامی، محمد عبدالستار عثمان، ترجمه علی چراغی، دیوان حسبت و نقش ارتباطی آن، ص۲۳۷, موسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۶.
۱۸۰ـ الموسسات الاداریه فی الدوله العباسیه خلال الفتره ۲۴۷–۳۳۴ ه / ۸۶۱–۹۴۵ م، حسام قوام السامرائی، مکتبه دارالفتح، الحسبه، ص ۳۰۵–۲۳۸, دمشق ۱۳۹۱هـ ـ ۱۹۷۱م.
۱۸۱ـ المختار فی کشف الاسرار، جبیری.
۱۸۲ـ معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی، ج۱, ص۲۶۹, امور حسبیه، انتشارات اسماعیلیان قم، ۱۳۶۹ش.
۱۸۳ـ معجم المصطلحات الفقهیه والقانونیه، د. جرجتس جرجس، ص۲۴, احتساب، الشرکه العالمیه للکتاب، بیروت، ۱۹۹۲م.
۱۸۴ـ مقدمه ابن خلدون، ص۲۲۵.
۱۸۵ـ مجموع الفتاوی لابن تیمیه (م۷۲۸هـ), جمع و ترتیب عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، ج۲۸.
۱۸۶ـ مفاتیح، ملا محسن فیض کاشانی، این محقق نامی کتاب امر به معروف و نهی از منکر را کتاب حسبه نامیدهاند.
۱۸۷ـ موسوعه الحضاره العربیه الاسلامیه، دکتر حسن حنفی، ج۲, بخش فقه اسلامی ـ قضاء و حسبه، دکتر علی عبدالقادر، ص۷۸.
۱۸۸ـ الموسوعه الفقهیه، وزارت اوقاف و شئون اسلامی کویت، ج۱۷, ص۲۲۳.
۱۸۹ ـ المقدمه السلطانیه فی السیاسه الشرعیه، طوغان شیخ المحمری الحنفی الاشرفی (م۸۸۱هـ), تحقیق دکتر عبدالله محمد عبدالله، الباب السابع عشر فی الحسبه و ما یتعلق بها من الاحکام، ص۲۶۹–۲۸۶, مولف این باب را از الاحکام السلطانیه ماوردی گرفته است، مکتبه الزهراء، قاهره، ۱۴۱۸ ه / ۹۹۷ م.
۱۹۰ـ من الفقه السیاسی فی الاسلام، محمد صالح جعفر الظالمی، الفصل السادس، الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، ص۱۰۹, دار مکتبه الحیاه، بیروت، لبنان، ۱۹۷۹م، ۱۸۳ص، وزیری.
۱۹۱ـ منصب قاضی القضاه فی الدوله العباسیه منذ نشاته حتی نهایه العصر السلجوقی، دکتر عبدالرزاق علی انباری، ص۳۴۴, قاضی القضاه والمحتسب، الدار العربیه، بیروت، لبنان ۱۹۸۷م، ۴۲۸ص، وزیری.
۱۹۲ـ نظام القضاء فی الشریعه الاسلامیه، دکتر عبدالکریم زیدان، دارالبشیر، الاحتساب، ص۳۴۳, الحسبه، ص۳۱۱, عمان، اردن، چاپ سوم، ۱۴۱۵ ه / ۱۹۹۵ م.
۱۹۳ـ النظم الاسلامیه نشاتها و تطورها، دکتر صبحی صالح، ص۳۲۸, الحسبه، دارالعلم للملایین، بیروت، چاپ سوم، ۱۳۹۹ ه / ۱۹۷۲ م.
۱۹۴ـ نظام الحکم والاداره فی الاسلام، شیخ محمدمهدی شمس الدین، ص۴۴۲, دارالثقافه للطباعه والنشر، ایران، قم ۱۴۱۲ ه / ۱۹۹۲ م.
۱۹۵ـ النظم الاسلامیه فی الیمن میلادا و نشاه، عبدالرحمن عبدالواحد الشجاع، ص۳۶, الحسبه، دارالفکر المعاصر، بیروت، لبنان، ۱۴۰۹ ه / ۱۹۸۹ م.
۱۹۶ـ نقش دولت در حمایت از حقوق مصرف کننده کالا، احد باقرزاده.
پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد از دانشگاه آزاد اسلامی است.
۱۹۷ـ نهاد دادرسی در اسلام، محمد حسین ساکت.
پژوهشی است در روند و روش دادرسی و سازمانهای وابسته از آغاز تا سده پانزدهم هجری، فصل دوم سازمان حسبه، ص۲۹۶, مشهد، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۶۵.
۱۹۸ـ نهایه الارب فی فنون الادب، شهاب الدین احمد نوی۲ری (م۷۳۳), الباب الثالث عشر ـ فی نظر الحسبه واحکامها، ج۶, ص۲۹۱.
۱۹۹ـ نظریه الولایه فی الشریعه الاسلامیه، دکتر نزیه حماد، ص۴۱ ولایه الحسبه، دمشق، دارالقلم، بیروت، الدار الشامیه، ۱۴۱۴ ه / ۱۹۹۴ م.
۲۰۰ـ ولایه الشرطه فی الاسلام، دکتر نمر بن محمد حمیدانی، فصل سوم: الشرطه وولایه الحسبه، ص۲۰۳, ریاض، دار عالم الکتب، ۱۴۱۳ه=۱۹۹۳م.
۲۰۱ـ ولایه الفقیه "بحث من کتاب عوائد الایام", نراقی، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران ۱۴۱۰ ه / ۱۹۹۰ م، ۹۶ص، جیبی.
۲۰۲ـ وسائل الشیعه، محمد بن حسن حر عاملی، ج۱۱, الامر بالمعروف، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
۲۰۳ـ وافی، محسن فیض کاشانی، اول کتاب جهاد.
مقالهها
۲۰۴ـ اختصاصات و موهلات المحتسب فی اداره الاقتصاد الاسلامی، فاضل عباس الحسب، المجله العربیه للاداره، اردن، س:۸ ۲۴, ۱۹۸۴م، ص۴۸–۶۳.
۲۰۵ـ اعمال المحتسب، محمد بنا، مجله لواء الاسلام، ش۷و۸, از سال دوم، سال ۱۹۴۹.
۲۰۶ـ تاریخ تاسیس حسبه، علی احمدی میانجی، مجله نور علم، دوره دوم، ش۴, ص۷.
۲۰۷ـ تعریفه الاحتساب فی بغداد فی سنه ۱۰۹۴ ه / ۱۶۸۳ م، یعقوب سرکیس، مجله غرفه تجاره بغداد، بغداد، عدد ۵ (۱۹۴۲م), ص۳۰۵–۳۶۴.
۲۰۸ـ تسع وثائق فی شئون الحسبه علی المساجد فی الاندلس، محمد عبدالوهاب خلات.
۲۰۹ـ ثلاث مخطوطات فی الحسبه، محیی هلال السرحان، المورد، بغداد، مجلد۱, عدد م، ۴ (۱۹۷۲م), ص۲۹۷–۳۰۴.
۲۱۰ـ الحسبه، بدرت نوال محمد، بدیر، الهدایه «البحرین» س:۱۳ ۱۵۳۴, ص۹۰–۹۲.
۲۱۱ـ الحسبه: جهاز الرقابه فی اداره الاقتصاد الاسلامی، فاضل عباس الحسب، المجله العربیه للاداره، اردن، س:۸ عدد۱, ۱۹۸۴م، ص۲۳–۴۱.
۲۱۲ـ الحسبه فی الاسلام، اسحاق موسی حسینی، المسلمون، جنیف، س:۹ عدد۲.
۲۱۳ـ الحسبه فی الاسلام، محمد عمر حماده، مجله المورد: مجلد۹, عدد۴, سال ۱۹۸۰م، ص۹۲–۹۴.
۲۱۴ـ الحسبه فی الاسلام، علی الخفیف، حضاره الاسلام، سال ۲, عدد۵, ۱۲۸۱هـ، ص۲۴–۳۳.
۲۱۵ـ الحسبه فی الاسلام عند الماوردی، حسام الدین سامرائی، مجله دانشکده آداب، بغداد، مجلد۲, عدد ۲۱ (۱۹۷۷م), ۳۰۳–۳۱۵.
۲۱۶ـ الحسبه والمحتسبون فی مصر، عرینی الباز، المجله التاریخیه المصریه، مجلد ۳, عدد ۲ (۱۹۵۰م), ص۱۵۷–۱۶۹.
۲۱۷ـ الحسبه بین الاصاله والمعاصره، احمد العلمی، المجله الاسلامیه، س۸, عدد۶(۱۴۰۵ه),ص۲۷–۴۰.
۲۱۸ـ الحسبه وظیفه اسلامیه فی حاجه الی رویه جدیده، عبدالحلیم عویس، مجله المسلم المعاصر، بیروت، عدد۲۹ (۱۴۰۲هـ), ص۶۵–۶۸.
۲۱۹ـ الحسبه واثرها علی الحیاه الاقتصادیه فی مصر المملوکیه، احمد السید دراج، المجله التاریخیه المصریه، مجلد۱۴ (۱۹۶۸م), ص۱۰۹–۱۴۱.
۲۲۰ـ الحسبه... ما احوجنا الیها الیوم!, طلال المجذوب، العرفان.
۲۲۱ـ الحسبه: المفهوم العالم والبعد الاقتصادی، زهیر خضیر، یاسین، آفاق عربیه، سال ۱۰, عدد۱ (۱۹۸۵م), ص۱۰۸–۱۱۲.
۲۲۲ـ الحسبه فی خزانه الکتب العربیه، کورکیس عواد، مجله المجمع العلمی العربی، دمشق، مجلد۱۸ (۱۹۴۳م), ص۴۱۷–۴۲۸.
۲۲۳ـ الحسبه علی الصیدله فی الاسلام، احمد سعید الامرداش، مجله منبر الاسلام، سال۴۰, عدد۸ (۱۴۰۲هـ), ص۵۱–۵۳.
۲۲۴ـ الحسبه علی الطب فی الاسلام، محمودشرقاوی، الفصیل، سال۱۲٬۱۳۴۴ (۱۹۸۸م),ص۴۰–۴۱.
۲۲۵ـ الحسبه و دورها فی بناء المجتمع الاسلامی، محمد رحمت الله ندوی، البعث
الاسلامی، ش۴۲, جمادی الثانی ۱۴۱۸هـ.
۲۲۶ـ الحسبه بین الشریعه والقانون الوضعی المغربی، شکری احمد السباعی، مجله دارالحدیث الحسنیه، رباط، عدد۴, ۱۴۰۴هـ، ص۱۶۳–۱۹۴.
۲۲۷ـ الحسبه: دراسه فی شرعیه المجتمع والدوله، فضل شلق، الاجتهاد، بیروت، عدد۲ (۱۹۸۹م) ص۱۵–۸۹.
۲۲۸ـ الحسبه او اللجنه الاخلاقیه، انتساس ماری الکرملی، مجله لغه العرب، مجلد۴ (۱۹۲۶م), ص۳۰۷–۳۰۸.
۲۲۹ـ الحسبه فی الاسلام، مجله المجمع العلمی العربی، دمشق، مجلد۱ (۱۹۲۱م), ص۲۵۷–۲۶۲.
۲۳۰ـ الحسبه و مکانتها فی الاسلام، عبدالمجید بکری معاذ، هذه سبیلی، ریاض، سال 3, عدد۳ (۱۴۰۰هـ ـ ۱۴۰۱هـ), ص۱۶–۳۵.
۲۳۱ـ حکمه مشروعیه الاحتساب و حکمته و وظیفته وانواعه و درجاته و طرقه، محمد عثمان، صالح، مجله البحوث الاسلامیه، عدد۲۳ (۱۹۸۸م), ص۲۶۵–۲۷۹.
۲۳۲ـ حول مقال: موجب الحسبه فی الفقه الاسلامی للدکتور عوض محمد عوض، احمد ریسونی، مجله المسلم المعاصر، س۱۴, عدد۵۵ (۱۹۹۰م), ص۷۵–۷۷.
۲۳۳ـ حول مقاله الحسبه لکورکیس عواد، مجله المجمع العلمی العربی، دمشق، مجلد۱۹, ص۳۸۰.
۲۳۴ـ حول کتاب الحسبه، هل انتحل ابن الاخوه اسم الماوردی، احمد سامح خالدی، مجله الثقافه بغداد، مجلد۱, س۱, عدد۷ (۱۹۳۹م), ص۳۷.
۲۳۵ـ الخیریه بین الحسبه والضبط الاداوری، احمد بن صالح السیف، البیان، بریطانیا، عدد۴۱ (۱۹۹۱م), ص۹۵–۹۸.
۲۳۶ـ دور المحتسب فی اداره وصیانه بیئه السوق فی المجتمع المسلم الاول، طارق محمد عقیل سلیمان، البلدیات، سال ۳, عدد۱۲(۱۴۰۸هـ).
۲۳۷ـ شروط الظهور فی المنکر الموجب للحسبه، عبدالفتاح مصطفی صیفی، هذه سبیلی، ریاض، سال۳, عدد۳ (۱۴۰۰هـ ـ ۱۴۰۱هـ), ص۲۵۴–۲۹۶.
۲۳۸ـ المحتسب و احکام وظیفه الحسبه، احمد محمد مصطفی السقارین، الوعی الاسلامی، سال ۸, عدد۸۹ (۱۳۹۲هـ), ص۳۰–۳۴.
۲۳۹ـ المحتسب وقانون الدفاع الاجتماعی، محمد عیسی صالحیه، العربی، الکویت، عدد۲۹۰, ص۱۶۶–۱۶۹.
۲۴۰ـ المحتسب والتنفیش التربوبی، فخرالدین قباوه، مجله الخفجی، سال۷, عدد۳(۱۹۷۷م),ص۸–۹.
۲۴۱ـ المحتسب فی العصر العباسی، کارولین ستون، تاریخ العرب والعالم، سال۵, عدد۵۴ (۱۴۰۳هـ), ص۴۴–۴۷.
۲۴۲ـ محتوی ولایه الحسبه، طاهر التمیمی، الاداری، سلطنت عمان، سال۱۲, عدد۴۲ (۱۹۹۰م) ص۱۴۵–۱۶۸.
۲۴۳ـ محتسبو بغداد، عبدالرزق الحصان، الرابطه، بغداد (۱۹۴۵م), ص۱۵۱–۱۵۳, ۲۰۰٬۲۰۶٬۲۱۱٬۲۱۲.
۲۴۴ـ منذ ۸قرن: المحتسب کان مسئوول النظافه، حسن حسنی عبدالوهاب، العربی، عدد۲۳۱.
۲۴۵ـ من آداب الحسبه فی الاسلام: استخدام اللغه العربیه الخدمات البلدیه، عبدالله العلی النعیم، مجله مجتمع و عمران، تونس، عدد۴ (۱۹۸۳م), ص۵–۷.
۲۴۶ـ من آداب الحسبه فی الاسلام: انظمه البناء واستعمالات المبانی، همان نویسنده و همان مجله، عدد ۳ (۱۹۸۳م), ص۹۰۵.
۲۴۷ـ موضوع الحسبه و مجالات الاقسام فی المجتمع الاسلامی، عبدالمجید بکری معاذ، هذه سبیلی، ریاض، عدد۴, ۱۴۰۱هـ.
۲۴۸ـ نظام الحسبه فی الاسلام، مصطفی الرافعی، مجله الفیصل، سال ۲۳, عدد۲۶ (۱۹۷۹م), ص۶۸–۶۹.
۲۴۹ـ نظام الحسبه فی الاسلام، محمود زیور، دراسات تاریخیه، دمشق، سال ۹, عدد۲۹ (۱۹۸۸م), ص۱۴۹–۱۷۰.
۲۵۰ـ نظام الحسبه فی الاسلام، محیی هلال السرحان، مجله الرساله الاسلامیه، عدد۲۹ـ 30 (۱۳۹۰هـ), ص۱۲–۱۹, عدد۳۱–۳۲ (۱۳۹۰هـ), ص۹–۱۴, عدد ۳۸–۳۹ (۱۳۹۱هـ), ص۲۹–۴۰.
۲۵۱ـ نظام الحسبه و دوره فی المجتمع الاسلامی، محمود شبیب، التربیه، قطر، عدد۸۲ (۱۴۰۷هـ), ص۸۲–۸۳.
۲۵۲ـ نظام الحسبه، ریاض العلمی، الوعی الاسلامی، سال۲۲, عدد۲۶۴ (۱۴۰۶هـ), ص۵۴–۵۷.
۲۵۳ـ نظام الحسبه فی الاسلام، دکتراسحاق موسی حسینی، مجله الازهر، سال ۳۵(۱۹۶۴م),ص۹.
۲۵۴ـ نصاب الاحتساب ومخطوطاته، کورکیس عداد، مجله المجمع العلمی، دمشق، مجله۱۷, ج ۹–۲۰ (۱۹۴۲م), ص۴۳۳–۴۴۴.
۲۵۵ـ وثائق حول مهمه المحتسب بفاس، بطیفه سمیرس، بنانی، مجله دانشکده آداب و علوم انسانی، فاس، عدد۲ (۱۹۸۵م), ص۴۰۳–۴۲۳.
۲۵۶ـ وظیفه المحتسب فی الاسلام، احسان هندی، نهج الاسلام، سال۱۰, عدد۳۵ (۱۹۸۹م), ص۶۸–۷۳.
پانویس
- ↑ معالم القربه فی احکام الحسبه، ص؛ ۴ تراتیب الاداریه، ج۱, ص۲۸۶ و الاصناف، ص۱۴۲ به نقل از الاحکام السلطانیه، ص۲۵۸.
- ↑ نخستین نشانهای که از حسبه در متون اسلامی ثبت شده است، به نیمه اول قرن دوم باز میگردد که عاصم بن سلیمان احول در عصر منصور، عهده دار حسبت درکوفه گردید. نک: الاصناف، ص؛ ۱۴۳ تهذیب التهذیب، ج۵, ص۴۳ و الطبقات ابن سعد، ج۷, ص۳۰.
