کتابخانه:راه مقابله با مشکلات جوانی از دیدگاه نهج البلاغه
 | |
| نویسنده | محمد دشتی |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | موسسه فرهنگی هنری انتشاراتی ضریح آفتاب |
| محل انتشارات | مشهد |
| تاریخ نشر | ۱۳۷۹ |
| شابک | ۹۶۴-۶۲۲۴-۳۱-۸ |
| دانلود | |
محتویات
- ۱ آشنایی با نهجالبلاغه
- ۲ راه مقابله با مشکلات جوانی از دیدگاه نهجالبلاغه
- ۲.۱ راه درمان بیماریهای روانی
- ۲.۱.۱ اثبات اصالت روح
- ۲.۱.۲ راه درمان روان
- ۲.۱ راه درمان بیماریهای روانی
- ۳ پانویس
آشنایی با نهجالبلاغه
پیشگفتار
سپاس و حمد بیکران سزاوار خداوندی است که ما را نعمت عظمای کتاب قرآن بخشید و در پرتو درخشان آن رسالت حضرت ختمی مرتبت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم و ولایت و امامت مولیالکونین حضرت امام علی (ع) را بر امت اسلام ارزانی داشت و جان و عقول بشیر را از حمایت و هدایت بیمنتهای معارف دو کتاب عظیم «قرآن» و «نهجالبلاغه» سیراب گردانید.
احساس فزایندهی تشنگی نسل جوان در کسب معارف ناب اسلام عزیز و روی آوردن به کتاب شریف نهجالبلاغه در سالهای اخیر مسئولیت نهادهای فرهنگی کشور را دو چندان کرده است. این خیزش امید بخش نسل نو، آیندهی تابناک و گسترش حقیقت معارف اسلامی را نوید میدهد.
ادارهی کل امور فرهنگی و هنری معاونت پرورشی وزارت آموزش و پرورش ضمن آگاهی و معرفتی که به این امر مهم دارد، با استعانت از پیشگاه آفریدگار جهان هستی و روح منور و حیات بخش مولی امیرالمومنین علی علیهالسلام همه ساله میکوشد در راستای پرورش و رشد ساختار اخلاقی و شناختی دانشآموزان با تدوین تالف، چاپ و نشر جزواتی پیرامون موضوعات مختلف از دیدگاه نهجالبلاغه اقدام کرده، تشنگان کسب علوم و معارف اسلامی را دعوت به شرکت در مسابقات نهجالبلاغه نماید.
این مجموعهی ارزشمند را که حجهالاسلام و المسلمین محمد دشتی از موسسهی تحقیقاتی امیرالمومنین علیهالسلام تالیف و تدوین نموده است توسط کارشناسان قرآن و معارف اسلامی این اداره کل برای چهاردهمین دورهی مسابقات نهجالبلاغه دانشآموزان سراسر کشور (پیش دانشگاهی پسران) در سال تحصیلی ۷۷ -۷۸ انتخاب و منتشر گردیده است.
ادارهی کل امور فرهنگی و هنری
شناسایی نهجالبلاغه
اشاره
کتاب ارزشمند و بیمانند نهجالبلاغه در بردارندهی برخی از سخنان و کلمات نورانی امام علی بن ابیطالب علیهالسلام است که با ذوق و عشق و هنر علامه سید رضی قدسسره در سه فصل جداگانه تنظیم گردید و شکل و سیستم زیبایی به خود گرفت. فصل اول: خطبهها (مجموعهی سخنرانیهای امام علیهالسلام) که ۲۴۱ خطبه است. فصل دوم: نامهها (مجموعه نامههای امام علیهالسلام به دوستان و دشمنان و فرمانداران نظامی و استانداران و دیگر مسئولان کشوری) که با عنوان «الکتب یا الرسائل» نیز مطرح میشوند و ۷۹ نامه میباشد.
فصل سوم: کلمات کوتاه یا جملات زیبای حکمتآمیزی که با نام «کلمات قصار» یا «قصارالحکم» نیز شهرت دارند و ۴۸۰ حکمت میباشند.
بسیاری از خطبهها و کلمات کوتاه حکمتآمیز، و همهی نامههای امام علیهالسلام در دوران حکومت زمامداری پدید آمدند که تحقیق و بررسی پیرامون آنها نقش تعیینکنندهای در سرنوشت جوامع اسلامی دارد.
در روزگاران گذشته، سخنرانیهای ارزشمند و جالب را «خطبه» و سخنور توانا را «خطیب» میگفتند که ایراد خطبه، نوعی هنر و توانائی عقلی و علمی و سیاسی یک سخنور به حساب میآمد
در کتاب نهجالبلاغه این فصل با عنوان (باب الخطب) یا (باب المختار من خطب امیرالمومنین علیهالسلام) آمده است و دوران صدور سخنرانیهای امام علیهالسلام را میشود در مورد زیر خلاصه نمود:
الف- قبل از خلافت و زمامداری
ب- هنگامهی خلافت
ج- دوران ۵ سالهی زمامداری
و پیدایش حکمتهای نهجالبلاغه نیز به دوران سهگانه خطبهها مربوط میگردد.
اما نامههای موجود در نهجالبلاغه تنها به دوران ۵ ساله حکومت زمامداری امام علی علیهالسلام اختصاص دارد که دربردارندهی روشهای حکومت و مدیریت اسلامی است.
نام زیبای نهجالبلاغه
مطالب ارزشمندو گرانسنگ نهجالبلاغه را نمیشود به عصر و زمان خاصی منحصر نمود و در چهارچوب برخی از عناوین و فهرستهای شناسائی شده محدود کرد، زیرا خطبهها و نامهها و بسیاری از کلمات حکمتآمیز امام علیهالسلام در دوران حکومت و زمامداری آن ابرمرد تاریخ تحقق یافت، و در عینیت جامعهی اسلامی پدید آمد و تا انسان و زندگی اجتماعی وجود دارد.نهجالبلاغه زنده و جاویدان است و همواره راه حلهای اساسی و نورانی را مطرح میکند و بشریت را از هرگونه گمراهی و سرگردانی نجات میدهد.
گرچه سیدرضی قدس سره مجموعهی (خطبهها و نامهها و کلمات کوتاه حکمتآمیز) را با نام نهجالبلاغه (راه بلاغت یا راههای بلاغت) نامگذاری و معرفی نموده است اما با سیر کوتاهی در معارف بلند آن درمییابیم که:
این مجموعهی بینظیر را با نامهای ارزنده دیگری نیز میشود مطرح کرد مانند:
نهجالسعاده. راه سعادت و رستگاری
نهجالفصاحه. راه فصاحت و زیبائی در گفتار
نهجالخطابه. راه و روش سخنوری
نهجالسیاسه. راه و روش سیاست
نهجالحیاه. راه روش زندگی
نهجالحکومه. راه و روش حکومت و زمامداری
نهجالفلاح. راه نجات و رستگاری
نهجالسلامه. راه سلامت جسم و جان و …
سیدرضیس با ذوق و هنر بلاغت، به سخنان امام علیهالسلام نگریست و با این دیدگاه به جمعآوری کلمات نورانی امام همت گماشت که دیگر محققان بشری نیز میتوانند به جنبههای دیگر آن بپردازند و همه ابعاد ارزشمند سخنان امام علیهالسلام را شناسائی و استخراج نموده و پاسخگوی همهی نیازهای علمی، فکری، سیاسی، عقیدتی جامعه باشند.
امام علی علیهالسلام با توجه به نیازهای اساسی جامعهی اسلامی، و نیازمندیهای مادی، معنوی انسانها، واقعیتهای فراوانی را مطرح فرمود که تعلق به عصر و زمان خاصی، و یا نسل و جامعه مخصوصی ندارد، و همواره قابل بهرهگیری و استفاده جوامع بشری است، در هر عصر و زمانی محققان و پژوهندگان همیشه در تلاش، با ابزار و وسائل لازم میتوانند در دریای معارف و علوم نهجالبلاغه به شناگری و غواصی بپردازند و پاسخگوی نیازهای انسانهای تشنهی حقیقت باشند و در طول ۱۴۰۰ سال گذشته و هم اکنون شاهدیم که تمام دانشمندان و محققان بشری با استعدادها و تخصصهای گوناگون در پرتو سخنان نورانی امام علی علیهالسلام بهرهمند شدند.
چگونگی حفظ و نوشتن سخنان امام علی
همه میپرسند سخنان امام علیهالسلام چگونه حفظ و ضبط و جمعآوری شده است؟ همه میخواهند بدانند که:
در آن روزگاران آغازین اسلام (۱۴ قرن قبل) که وسائل مجهز و الکترونیک امروزی وجود نداشت و از رادیو و تلویزیون و مطبوعات خبری نبود، و وسائل پیشرفته صدابرداری در اختیار نبود، چگونه سخنرانیهای امام علی علیهالسلام را تدوین نمودند؟ ضبط و کنترل کردند و به نسلهای آینده رساندند؟
برای پاسخ دادن به سئوالات یاد شده باید به تاریخ مدون ملتها، و صدر اسلام، و کیفیت حفظ آثار فرهنگی در گذشته، و سیستم ارتباطات در دورههای گذشته تاریخ، توجه نمود که در آن روزگاران به جای وسائل مدرن و مجهز امروزی، به قدرت حافظه و کتابت نویسندگان زبردست متکی بوده و آثار فرهنگی خود را به گونهی مطلوبی نگهداری میکردند.
که این واقعیت در رابطه با چگونگی حفظ و ضبط قرآن کریم نیز مطرح میباشد. یعنی در دورههای قبل از حکومت، فرزندان امام، و برخی از اصحاب، و گروهی از مردم، به ضبط و نگهداری آثار ارزشمند امام علی علیهالسلام همت میکردند، اما در دوران ۵ سال حکومت امام، امکانات و لوازم و وسائل فراوانی به صحنه آمد، زیرا: ۱- شش هزار از اصحاب امام علیهالسلام همواره در همه جا، چون شاگردان یک کلاس هماهنگ، سخنان امام را میشنیدند، حفظ میکردند، و در سراسر جامعه آن روز رواج میدادند.[۱]
۲- گروهی از نویسندگان توانا و «کتاب» هنرمند، همه جا در پای صحبت امام مینشستند و همهی سخنان امام را مینوشتند مانند حارث اعور. [۲]
۳- عدهای «حفاظ» در آن روزگاران (به جای دستگاههای فیلمبرداری و ضبط صوت امروز) گرد میآمدند که هر کجا امام صحبت میکند حفظ کنند و به جامعه عرضه نمایند.
۴- تمام نامههای امام هم در مرکز حکومت بایگانی میشد و در دست فرمانداران و کارگزاران حکومت نگهداری میشد، حتی نامههائی را که امام برای دشمنان خودش مانند معاویه و عمروعاص نوشته بود آنها نیز اینگونه آثار ارزنده را از دست ندادند و در حفظ و نگهداری آن کوشیدند.
۵- بعضی از شاگردان امام علیهالسلام مانند زید بن وهب، برخی از خطبههای امام را در زمان آن حضرت نوشته و به صورت کتاب در آوردند و به نام (خطبههای امیرالمومنین) به مردم عرضه نمودند، یعنی جمعآوری و تدوین سخنان امام، صدها سال قبل از سید رضی قدس سره توسط شاگردان امام علیهالسلام، صورت پذیرفت.[۳]
امام علی علیهالسلام صدها سخنرانی (خطبه) و دهها نامه و هزاران کلمات حکیمانه دارد که هزاران افسوس، تنها بخش کوتاهی از آن همه رهنمودها به نسل عصر ما رسیده است، و قسمت اعظم آثار امام علیهالسلام در جنگهای میان مسلمین، و با توطئه استعمارگران، و کتاب سوزی ایادی استعمار، و آتش تعصب و حسادت برخی فرق ناآگاه، و غارت نسخ خطی مسلمین یا از بین رفته و یا از میان ما رخت بربسته است، و تنها حسرت و اندوه از دست دادن چنین سرمایههای عظیمی بر دلهای پر از اندوه ما نشسته است.
در نهجالبلاغه ۲۴۱ خطبه ثبت گردید، در صورتی که سخنرانیهای امام علی علیهالسلام فراوان است
مسعودی مورخ معروف که ۱۰۰ سال پیش از سید رضی زندگی میکرد مینویسد: مردم بیش از چهارصد و هشتاد و اندی از خطبههای امام را حفظ کرده و از آن استفاده میکنند. [۴]
مشکلات جمعآوری آثار علوی
اولین سوالی که به ذهن هر محققی میآید این است که:
با توجه به عظمت و ارزشهای والای سخنان امام علیهالسلام چرا قبل از سیدرضی جامعهی اسلامی به فکر تدوین شایستهی آثار امام علیهالسلام نپرداخت؟
چرا در طول ۴۰۰ سال (از زمان امام علیهالسلام تا سید رضی) دانشمند محققی، این ضرورت را درک نکرده و برای استفاده عموم مردم، حرکت سازندهای را آغاز نکرده است؟
و چرا در طول سالیان طولانی «۴ قرن» مردم از فیض وجود کتابی مانند نهجالبلاغه محروم بودهاند؟ و با مشکلات و دردسرهای زیاد برخی از رهنمودهای امام را فراهم مینمودند؟
علت اساسی چیست؟
و ریشههای این ناتوانی و کمبود را در کجا باید جستجو کرد؟
با اندک مطالعه و بررسی تاریخ غمبار و خونآلود (از شهادت امام تا سال ۴۰۰ هجری) پاسخ سئوالات فوق تا حدودی روشن است، زیرا شیعیان و پیروان اهلبیت علیهمالسلام در این دوره غم بار و خونین، دچار مشکلات فراوانی بودند و نمیتوانستند آزادانه آثار امام علی علیهالسلام را در جوامع آن روز مطرح نمایند و به تاکتیکهای گوناگونی روی میآوردند مانند:
۱- شیعیان کتابهای روائی و آثار علوی را از ترس پنهان میکردند.
۲- شیعیان در بسیاری از موارد در دل خروارها خاک آثار فرهنگی را دفن میکردند.
۳- شیعیان جرات بیان واقعیتها را نداشتند.
۴- بسیاری از کسانی که حافظ سخنان امام علیهالسلام بودند انکار میکردند.
۵- برای حفظ جان دانشمندان شیعه به پنهانکاری و مخفی شدن، روی میآورند.
و انزوای سیاسی شیعیان، هجرتهای غمبار دانشمندان اسلام، و محرومیتهای جانکاه پیروان امام علی علیهالسلام تا قرن چهارم، تداوم یافت و عاشقان و حافظان آثار علوی فرصت تبلیغ و ترویج سخنان امام علیهالسلام را نیافتند.
امام در قرن چهارم، با پیدایش تحولات سیاسی در کشورهای اسلامی، که شیعیان حکومت و قدرت، را به دست گرفتند توانستند موفقیتهای چشمگیری را به دست آوردند که یکی از آنها تدوین نهجالبلاغه میباشد.
موفقیت سید رضی قدس سره علل و عوامل گوناگونی دارد که همهی آن به تحولات سیاسی، فرهنگی قرن چهارم هجری مربوط میگردد، زیرا سیدرضی قدس سره در سال ۳۵۹ هجری متولد شد و کار تالیف و تدوین نهجالبلاغه در سال ۴۰۰ پایان پذیرفت.
برای این که زمینههای مناسب آن روزگاران را بهتر مورد شناسایی قرار دهیم باید به برخی از تحولات مهم قرن چهارم، توجه نماییم، مانند:
اول- اوضاع اجتماعی سیاسی شیعیان با انقلاب آل بویه در کرمان و با همکاری شیعیان مازندران عوض د و کمکم روی پای خود ایستادند.
دوم- دانشمندان شیعه در برخی از امور، رهبری مردم را به دست گرفتند.
سوم- حرکتهای وسیع و گستردهای جهت تاسیس حوزههای علمیه آغاز شد.
چهارم- از سراسر بلاد اسلامی آن روز دانشمندان فراوانی در حوزههای علمیهی شیعه گرد آمدند و وظیفهی تعلیم و تربیت دانشجویان و طلاب علوم اسلامی را عهدهدار شدند.
پنجم- قرن چهارم تبدیل به قرن تالیف و ترجمه و تدوین کتب اسلامی شد.
ششم- شیعیان در برخی از کشورها، حکومت را به دست گرف تند و برخی دیگر در کادر حکومت و رهبری جامعه حضور فعال و تعیینکنندهای پیدا نمودند.
زیباییهای نهجالبلاغه
نردبان آسمان است این کلام
هرکه از آن بر رود آید به بام
نی به بام چرخ کان اخضر بود
بل به بامی کز فلک برتر بود
مطالب و مباحث نهجالبلاغه از امام معصومی است که خود فرمود:
و انا لامراء الکلام و فینا تنشبت عروقه و علینا سدلت غصونه
(همانا، ما فرماندهان سپاه سخن میباشیم و درخت سخن درمیان ما ریشه دوانده و جاگرفته است، و شاخههای تنومند آن بر سر ما گسترده و آویخته میباشد) [۵]
سید رضی یکی از دانشمندان ادیب و فقیه قرن چهارم هجری و جمعآوریکننده سخنان امام در کتبا نهجالبلاغه میگوید:
(سخنان امام علی علیهالسلام در بردارندهی عجایب «بلاغت» و شگفتیهای «فصاحت «و گوهرهای درخشندهی ادبیات عرب و مطالب ارزشمندی در رابطه با مسائل دینی و دنیوی است که امتیازات یاد شده در هیچ کلامی گرد نیامده است زیرا امام علی علیهالسلام یگانه سرچشمه «فصاحت» و منشا و ماخذ «بلاغت» است که رموز بلاغت از آن بزرگ رهبر معصوم آشکار شده و آئین و راه و رسم فصاحت از او باور گردیده است و از آن پس هر گویندهی سخنپروری از او پیروی کرده و هر واعظ توانایی از سخنان آن حضرت کمک و یاری طلبیده است) [۶]
یکی از دانشمندان مسیحی، استاد امین نخله مینویسد:
(هرگاه کسی بخواهد بیماری روح و روان خود را درمان کند باید به گفتار امام علی علیهالسلام در نهجالبلاغه روی آورد و راه و روش زندگی را در پرتو این کتاب ارزشمند بیاموزد) [۷]
و در جواب کسی که از او درخواست نمود تا صد کلمه، از نهجالبلاغه را برایش انتخاب کند، نو شت:
(با توجه به عظمت و ارزش مطالب نهجالبلاغه، به خدا قسم نمیدانم چگونه از میان صدها کلمه نورانی فقط صد کلمه آن را انتخاب نمایم؟ من که از انتخاب یک کلمه آن هم عاجزم، به هر حال در صورتی که دستم یاقوتهای درخشنده را زیر و رو میکرد چشمانم از پرتو آنها خیره میشد به درخواست شما جامهی عمل پوشاندم)[۸]
و یکی از دانشمندان اهل سنت، استاد حسین نائل مرصفی، استاد فن بلاغت و بیان در دانشکدهی درالعلوم مصر و یکی از مدرسین دانشگاهالازهر مینویسد:
(نهجالبلاغه کتابی است که خداوند آن را دلیل روشنی قرار داد تا ثابت کند که امام علی (رضی الله عنه) بهترین شاهد زندهی نورانیت و پرتو بخش قرآن و حکمت و دانش و هدایت و اعجاز و فصاحت آن کتاب آسمانی است)
آیات و نشانههای حکمت ارزنده و قوانین صحیح سیاست و پندهای روشن و دلنشین و برهانهای گویا و استواری که علی علیهالسلام در این کتاب آورده خود دلیل فضیلت مافوق تصور و بهترین آثار یک پیشوای به حق است که هیچ یک از حکمای بزرگ و فلاسفهی عالی مقام و نوابغ روزگار نظیر آن را نیاوردهاند)[۹]
راه مقابله با مشکلات جوانی از دیدگاه نهجالبلاغه
اشاره
وقتی که نوجوان آرام آرام دوران نوجوانی را پشت سر میگذارد و وارد مرحلهای حساس و زیبا به نام جوانی میشود که کانون قدرت و تحرک و عواطف و احساسات است. مشکلات فراوانی از نظر روانی دامنگیر اوست که اگر به درستی شناسائی نشود، و با روشهای صحیح اخلاقی، تربیتی با آن مقابله نگردد، خطرات فراوانی بر سر راه تکامل جوانان قرار خواهد گرفت که در آیندهی زندگی آنان نقش تخریبی غیرقابل جبرانی دارد.
امروز در کشورهای پیشرفته، شناسائی برخی از مشکلات روانی جوانان و شیوههای درمان آن برعهدهی روانشناسان و روانکاوان است که با کاوش در روان جوانان با شیوههای صحیح آنالیز «پسی کانالیزم» تلاش دارند تا ریشههای بداندیشیها، اضطرابها، و بیماریهای روانی را کشف کنند، سپس با روشهای کاربردی «روان درمانی» آن را از ناخودآگاه روح آدمی بزدایند.
در صورتی که مسئلهی بیماریهای روانی، و شیوههای درمان روح آدمی در چهارده قرن قبل در مجموعهی تعالیم حضرت امیرالمومنین علیهالسلام مطرح بوده است که امروز افق علم روانشناسی روز، میخواهد به مرزهای دانش علوی نزدیک شود که برخی از نمونههای آن را در این جزوه مطالعه خواهید کرد.
راه درمان بیماریهای روانی
اشاره
درگذشتههای دور باور نمیکردند که انسان دارای روح و روان است.
و با اصالت دادن به ماده «ماتریالیسم» و رواج مکاتب مادی، اصالت روح «اسپریتیسم» را انکار میکردند.
اثبات اصالت روح
پس از آنکه به روح و اصالت روح ایمان آوردند، نمیدانستند که روح چونان جسم آدمی بیمار میشود، آفت زده میگردد، خسته میشود، زنگار میگیرد.
که هم اکنون با پیشرفت علوم روانشناسی و روانکاوی، حقائق یاد شده را باور کردند.
امام علی علیهالسلام در نهجالبلاغه در چهارده قرن قبل، هم به اصالت روح آدمی اشاره فرمود، و هم بیماریهای روانی را برشمرد، و هم روانشناسی درمنی، یا روان درمانی را مطرح کرد، و شیوههای صحیح روانکاوی و پالایش روح را از نظر کاربردی به بحث و بررسی گذاشت.
۱- قال علی علیهالسلام:
ان هذه القلوب تمل کما تمل الابدان فابتغوا لها طرائف الحکم
امام علی علیهالسلام فرمود:
(همانا این روحهای شما چونان بدنهای شما خسته و افسرده میشوند، برای درمان آنها از کلمات زیبا و حکمتآمیز استفاده کنید [۱۰]
هرگاه ناراحت و افسردهاید، روح و روان را با شنیدن یک نوار اخلاقی، از یک استاد خودساختهی اخلاق، دگرگون و شاداب سازید.
در خدمت عارف پاک باختهای زانو زده سخنان زیبا و پرجاذبه اخلاقی، عرفانی بشنوید.
اشعار زیبا و حکیمانهای را مطالعه کنید یا بشنوید.
در این رهنمود، امام علیهالسلام به «اصالت روح» و «بیماریهای روانی» و روش درمان بیماریهای روانی اشاره فرمود
راه درمان روان
امام در رهنمود دیگری، قرآن و آشنائی با معارف گرانسنگ آن را درمان انواع بیماریهای روانی معرفی میکند زیرا که مباحث در راستای شناخت روح و روان و روشهای درمان بیماریهای روانی است.
۲- قال علی علیهالسلام:
و تعلموا القرآن فانه احسن الحدیث، و تفقهوا فیه فانه ربیع القلوب
امام علی علیهالسلام فرمود:
(قرآن را بیاموزید که بهترین گفتههاست، و در قرآن فراوان بیاندیشید که بهار دلهاست)[۱۱]
شنیدن آیات قرآن و مطاله و ارزیابی مطالب آن از نظر «گفتار درمانی» فوائد و آثار فراوانی دارد.
راه مقابله با خجالت کشیدن
اشاره
یکی از بیماریهای روانی که ممکن است مشکلات اخلاقی در روابط اجتماعی برای جوانان پدید آورد خجالت کشیدن افراطی است.
البته بسیاری خجالت میکشند و در هر کاری و در هر اجتماعی شرکت نمیکنند، هر حرفی را نمیزنند که نوعی خویشتنداری و حفظ نفس است و. میتواند پسندیده باشد و تا حدودی بخصوص برای بانوان لازم است.
اما خجالت کشیدن افراطی که عامل انزواطلبی و کنارهگیری از جامعه میشود، برای جوانان خطرساز است و میتواند آنان را از روابط اجتماعی دور نگه داشته و تبدیل به انسانهای خود محور و ایدهالگرا نماید.
روانشناسان تربیتی میگویند:
اگر جوانان دچار حالت «خجالت کشیدن افراطی» شدند یکی از راههای درمان آن، کشاندن آنها به زندگی اجتماعی و شرکت دادنشان به مراسم عمومی و اجتماعات گوناگون در مناسبتهای سیاسی است، تا روح انزواطلبی در زندگی اجتماعی تعدیل شود.
امام نیز زندگی اجتماعی را توصیه میکنند.
۳- قال علی علیهالسلام:
و الزموا السواد الاعظم فان ید الله مع الجماعه
امام علی علیهالسلام فرمود:
(به جمعیتهای بزرگ بپیوندید زیرا دست خدا با جماعت است) [۱۲]
خطرات انزواگرایی
پس از طرح ضرورت زندگی اجتماعی، به خطرات انزواگرائی و تنهائی میپردازد و هشدار میدهد که انسانهای تنها و خودمحور به کمال اخلاقی نخواهند رسید.
و در انواع مشکلات درهم شکسته خواهند شد.
۴- قال علی علیهالسلام:
و ایاکم و الفرقه، فان الشاذ من الناس للشیطان کما ان الشاذ من الغنم للذئب امام علی علیهالسلام فرمود:
(از تنهائی و پراکندگی بپرهیزید، زیرا انسان تنها طعمهی شیطان است چونان که گوسفند تنها طعمهی گرگ میباشد)[۱۳] پس نوجوان یا جوانی را که دچار خجالت افراطی است باید به اجتماعات کشاند، تا در اجتماعات شرکت کند، در میان دوستان و آشنایان مقالهای بخواند، در روابط اجتماعی خانوادگی، مهمانها را پذیرائی کند تا به تدریج خجالت کشیدن او تعدیل شود.
راه مقابله با ترسیدن
اشاره
یکی دیگر از آفات جوانی، ترسیدن است.
درست است که ترس در انسان ریشه در غریزه دارد، و تا حدودی غریزهی ترس و ترسیدن برای انسان مفید است و عامل بازدارندهای است که دست به هر کاری نزند، و با احتیاطهای لازم زندگی کند.
اما اگر غریزهی ترس از اعتدال خارج شد، و جوان تبدیل به انسانی ترسو و بزدل گردید، دیگر نمیتواند در بازسازی جامعهی خود نقشی داشته باشد و جرات کارهای مفید و لازم را نیز ندارد و تبدیل به انسانهایی ذلتپذیر و بیتفاوت میگردد که خطر بسیار مهمی است.
یکی از راههای درمان ترسیدن، تماس مستقیم یا دخالت کردن در همان کاری است که انسان از آن میهراسد، باید نزدیک شد و از نظر کاربردی در عمل به مقابله پرداخت تا ترس زایل گردد.
اگر از تاریکی میترسد، سعی کند در تاریکی راه برود، قدم بزند
اگر از آب رودخانه یا دریا میترسد سعی کند با وسائل لازم در آنجاها شنا کند.
وارد آب شود، و با عمق آبها آشنا گردد
اگر میترسد کاری را خراب انجام دهد، به همان کار بپردازد، و بارها و بارها تمرین کند تا ترس و واهمه از جان او رخت بربندد.
۵- قال علی علیهالسلام:
اذا هبت امرا فقع فیه فان شده توقیه اعظم مما تخاف منه امام علی علیهالسلام فرمود:
(هرگاه از چیزی میترسی، خود را در آن بیفکن که گاهی ترسیدن از آن چیز مهمتر از واقعیت خارجی است) [۱۴]
انسان باید بداند که قابلیتهای وجودی او والاتر از انواع ترسهاست، چیزی نیست که قابل حل شدن نباشد، مشکلی نیست که آسان نگردد، و ترسی نیست که برطرف نشود پس ترسیدن یکی از غرائز روان آدمی، و یکی از نعمتهای الهی است که برای ارزیابی صحیح مسائل، و احتیاطهای ضروری در امور زندگی، لازم است، اما نباید در وجود آدمی طغیان کند و انسان را موجودی ترسو و کم جرات مبدل سازد.
نقش ترس از خدا
یکی دیگر از روشهای مقابله با ترس، یاد خدا، و توجه به قدرت لایزال الهی است. که هرگونه ترسی را از دلها میزداید، انسانی که تنها از خدا میترسد، از چیز دیگری هراس ندارد.
۶- قال علی علیهالسلام:
و کل رجاء الا رجاء الله تعالی فانه مدخول، و کل خوف محقق الا خوف الله فانه معلول امام علی علیهالسلام فرمود:
(هر امیدی جز امید به پرودگار، بیهوده است، و هر ترس قطعی جز ترس از خدا نادرست است)[۱۵]
راه مقابله با طغیان شهوت
اشاره
غریزهی شهوت، یکی از نعمتهای الهی عطا شده به انسان است، تا:
نسل آدمی تداوم یابد،
و زندگی زناشوئی شکل گیرد،
و خانه و خانواده سامان یابد،
و بخشی از لذتهای حلال و سرگرمیهای مفید انسان تحقق پیدا کند.
از این رو غریزهی شهوت چونان دیگر غرائز مشترک میان انسان و دیگر حیوانات، باید کنترل و تعدیل شود، و در پرتو قوانین و مقررات الهی مانند، ازدواج دائم یا موقت، تک همسری یا تعدد زوجات، ارضاء شود، و جایگاه شایستهی خود را بازیابد.
در اسلام هرگز با غریزهی شهوت برخوردهای غیرمنطقیط نشده است که عدهای به ریاضت کشیدن تن در دهند و یا ترک لذت و ترک شهوت را تبلیغ کنند.
غریزهی شهوت باید چونان غریزهی علمخواهی، تشنگی و گرسنگی، یا دوستیابی، شناسائی و تعدیل گردد.
اما آنچه که برای نسل جوان خطرساز است، طغیان شهوت و روی آوردن به شیوههای غلط استفاده از آن است، اگر همهی وجود جوان را تحریکات شهوانی پرسازد، و با مشاهدهی عکسهای مبتذل و فیلمهای مسموم، تحریک شود، و شهوت تعدیل نگرد، نسل جوان به انواع آلودگیها مبتلا شده و همهی سرمایههای علم و عقل و ارزشهای انسانی خود را از دست میدهد و اصالت خانواده و سلامت نسل، ضربهپذیر میشود. امام نسبت به کنترل شهوت رهنمود میدهد.
۷- قال علی علیهالسلام:
فرحم الله امرا نزع عن شهوته، و قمع هوی نفسه امام علی علیهالسلام فرمود:
(خدا رحمت کند کسی را که شهوت خود را کنترل کند و هوسهای سرکش را در جان خود ریشهکن سازد) [۱۶]
راه مقابله با شهوت حرام
پس از طرح اصل تعدیل و کنترل شهوت به یکی از راههای مقابله اشاره میکند و آن آخرت طلبی و توجه به بهشت جاویدان است.
۸- قال علی علیهالسلام:
فمن اشتاق الی الجنه سلا عن الشهوات، و من اشفق من النار اجتنب المحرمات امام علی علیهالسلام فرمود:
(کسی که مشتاق بهشت است از شهوات ناروا فاصله میگیرد، و کسی که از آتش جهنم هراس دار از حرام الهی پرهیز میکند)[۱۷]
کنترل عشق ورزی
اشاره
نام انسان از واژهی «انس» گرفته شد.
در انسان غریزهی دوستیابی وجود دارد
و آنگاه که «هورمون بلوغ» در خون نوجوان ریخته شد، غریزهی «همسرخواهی» در جوان رشد میکند، به دنبال یافتن همسر و شریک زندگی است.
پس عشقورزی یک غریزه است، از نعمتهای الهی است که انسان آثار خود را دوست دارد و به آن عشق میورزد.
انسان زن و فرزند خود را دوست دارد و نسبت به آنان عشق میورزد.
پس چرا در روانشناسی تربیتی و تعالیم اسلامی، رهنمودهای نسبت به کنترل و تعدیل عشقورزی وجود دارد؟
اصل «غریزهی عشقورزی» در انسان یک حقیقت زیباست اما اگر چونان دیگر غرائز طغیان کند، و جایگا اصلی خود را بازنیابد، و در هرجا و نسبت به هرکسی رنگ تعلق پذیرد خطرناک است.
غریزهی عشقورزی چون غریزهی شهوت باید قانونمند شود.
بودند انسانهائی که با عشقورزی جاهلانه نسبت به زنیآلوده، زندگی خود را تباه کردند، یا کشوری را به آتش کشیدند.
یا چون طاغوت زمان حضرت یحییح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که میخواست با دختر خود ازدواج کند و چون آن بزرگ پیامبر الهی مخالفت کرد، سر مقدس او را برید و برای طاغوت دیگری هدیه فرستاد.
خطر عشق دروغین
با عشقورزی کورکورانه، و به طغیان آمده، خانوادههائی بر باد رفت، و آمار طلاق در بسیاری از کشورها سیر صعودی پیمود، و فرزندان فراوانی بیسرپرست شدند که امام رهنمود داد:
۹- قال علی علیهالسلام:
و من عشق شیئا اعشی بصره، و امرض قلبه، فهو ینظر بعین غیر صحیحه.
امام علی (ع) فرمود:
(کسی که به چیزی عشق ناروا پیدا کند، چشم او را کور کرده و قلب او بیمار میگرد پس آنگاه با چشمی معیوب به مسائل مینگرد و نمیتواند واقعیتها را درست مشاهده کند) [۱۸]
شناخت جایگاه عشق
پس باید جایگاه عشق و عشقورزی را شناخت.
باید دانست که به چه چیزهایی میتوان عشق داشت؟ و در کجاها باید عشق ورزید؟ از دیدگاه نهجالبلاغه محبت و دوستی، عشق و عشقورزی باید در چهارچوب حلال الهی تعدیل شود و از محدودهی حرام فاصله گیرد.
۱۰- قال علی علیهالسلام:
ان الجنه حفت بالمکاره، و ان النار حفت بالشهوات
امام علی علیهالسلام فرمود:
(همانا بهشت در انجام اعمال دشوار، و آتش جهنم در پرتو شهوات است)[۱۹]
راه درمان خودپسندی
اشاره
یکی از آفتهای دوران جوانی، خودپسندی و غرورزدگی است.
چون انسان خود را دوست دارد، آثار و کردار خود را دوست دارد.
اگر غریزهی خود دوستی «حب ذات» تعدیل نگردد، انسان تبدیل به موجودی مغرور، مستبد، خود محور شده و از انواع زمینههای رشد اجتماعی محروم میگردد. به مشورت کردن روی نمیآورد و از رهآوردهای تجربیات دیگران در علوم و فنون محروم است، نه خود راه سعادت را میپیماید و نه میتواند در آیندهی جامعهی خود نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
یکی از راههای مبارزه با غرور توجه به رهآورد شوم آن است
۱۱- قال علی علیهالسلام:
و الشقی من انخدع لهواه و غروره
اما علی علیهالسلام فرمود:
(انسان سعادتمند آنکه از رفتار و کردار دیگران پند گیرد، و انسان بدبخت و بدکار کسی که تسلیم هوای نفس و غربزدگی باشد) [۲۰]
چون انسان مغرور و خودپسند به نصیحتهای دیگران گوش فرانمیدهد، از حوادث روزگار عبرت نمیگیرد از این رو جز تیرهروزی و عذاب الهی در انتظار او نمیباشد. گوشی که از نصیحت پیران نه پند برد
روزی بود که میدهدش چرخ مالشی
یاد مرگ درمان خودپسندی
یکی از راههای مقابله با خودپسندی و غرور توجه به قیامت و مرگ و رفتن از دنیاست، اگر بداند سرانجام باید در دل خروارها خاک آرام گیرد، و زندگی او به چند روزه دنیا محدود است، هرگز دچار غرورزدگی نخواهد شد.
۱۲- قال علی علیهالسلام:
لو رای العبد الاجل و مصیره لابغض الامل و غروره
امام علی علیهالسلام فرمود:
(اگر بندهی خدا به پایا عمر و سرانجام زندگی بنگرد، آرزوهای دروغین و غرور را دشمن میدارد)[۲۱]
راه مقابله با یاس و ناامیدی
اشاره
انسان به امید و امیدواری زنده است
حرکت و تلاش مداوم انسان به روح امیدواری متکی است
اگر امید از انسان گرفته شود، نمیتواند به زندگی ادامه دهد
نقش امید در سازندگیها
جوانان که آیندهسازان کشورند باید سرشار از امید باشند، تا نیروی جوانی را در راه بازسازی کشور به کار گیرند، خود را بسازند، و فردای بهتری را پدید آورند.
۱۳- قال علی علیهالسلام:
الرجاء مع الجائی، و الیاس مع الماضی
امام علی علیهالسلام فرمود:
(باید به آینده امیدوار، و از گذشته مایوس بود)[۲۲]
زیرا فرصتهای از دست رفته بازنمیگردد، باید به آینده نظر دوخت و از دست رفتهها را جبران کرد و هرگز نباید دچار یاس و ناامیدی شد زیرا شکست و پیروزی همواره در زندگی انسان وجود دارد اگر در گذشته نسبت به انتخابی، نسبت به کاری شکست خوردیم نباید مسئله را تمام شده تصور کنیم و ناامید گردیم که شکست مقدمه پیروزی است.
باید آینده را دریافت، و به افق روشن آینده نظر دوخت و با کار و تلاش، با استقامت و پایداری بازسازی و سازندگی حتی برای یک لحظه فراموش نکرد.
نقش صبر در امیدواری
یکی از راههای مبارزه با ناامیدی صبر و بردباری است که سعدی نیکو سرود.
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند
بر اثر صبر نوبت ظفر آید
۱۴- قال علی علیهالسلام: فان صبرک علی ضیق امر ترجو انفراجه و فضل عاقبته خیر من غدر تخاف تبعته
امام علی علیهالسلام فرمود:
(صبر و بردباری تو در تنگناها که امید گشایشی به پیروزی وجود دارد بهتر از پیمانشکنی است که از مجازات آن میهراسی)[۲۳]
راه مقابله با دشمنی و کینه توزی
ضرورت پرهیز از دشمنیها
چون جوانان کانون عواطف و احساسات میباشند ممکن است دستخوش طغیانها و زیادهرویها گردند، در محبت ورزیدن یا در دشمنی و کینهتوزی دچار افراط و تفریط گردند، گرچه اصل دوستی با دوستان، و دشمنی با دشمنان بر اساس جاذبه و دافعهای است که در هر انسانی وجود دارد اما از زیادهرویها باید پرهیز کرد.
۱۵- قال علی علیهالسلام:
و اتقوا مدارج الشیطان و مهابط العدوان
امام علی علیهالسلام فرمود:
(از گام نهادن به راههای شیطان و از وارد شدن به پستیهای بیمورد بپرهیزد)[۲۴]
آنگاه به یکی از راههای پرهیز از کینهتوزی و دشمنیهای بیمورد اشاره میکند و آن یاد قیامت است.
یاد قیامت و تعدیل دشمنیها
اگر همهی اعمال ما در روز قیامت بررسی میشود و پاداش یا مجازات اعمال در انتظار ماست پس باید از دشمنیها و کینهتوزیها پرهیز کنیم که توشهی خطرناکی برای آن روز است.
۱۶- قال علی علیهالسلام:
بئس الزاد الی المعاد العدوان علی العباد
امام علی علیهالسلام فرمود:
(بدترین توشهی روز قیامت، دشمنی کردن بیمورد با بندگان خداست)[۲۵]
راه مقابله با حسادت
اشاره
هر انسانی سعی دارد تا از دیگران پیشی گیرد و امتیازاتی به دست آورد حس مسابقه و سرعت گرفتن «تفوقطلبی» یک احساس ظریف و زیبای روح آدمی است که عامل اصلی تحرک و تلاش است.
هر انسانی باید تلاش کند که از دیگران در علم و دانش و ارزشها سبقت گیرد، و نسبت به آنانکه از او برترند،پیشی گرفتند باید احساس محبت کند، و با خود بیاندیشد که چرا نتوانست چونان انسانهای برتر و ممتاز به مراحل نهائی تکامل رسد که این غبطه خوردن است که بگوید:
ای کاش من هم مانند آزادگان و سرفرازان موفق بودم!!
اما اگر این غریزه هدایت نشود انسان دچار حسادت میگردد، و در حسادت انواع دشمنیها شکل میگیرد که میگوید
چرا باید دیگران از من بهتر باشند؟
چرا باید دیگران پیشرفت کنند؟
خطرات حسادت
آفت حسادت اگر ریشهکن نگردد میتواند سلامت جسم و روح انسان را تهدیدکند که امام رهنمود داد:
۱۷- قال علی علیهالسلام:
و لا تحاسدوا فان الحسد یاکل الایمان کما تاکل النار الحطب
امام علی علیهالسلام فرمود:
(نسبت به یکدیگر حسادت نورزید که همانا حسد ایمان را نابود میکند چونانکه آتش هیزم را)[۲۶]
توجه به آثار شوم دشمنیها
یکی از راههای مقابله با صفت ناروای حسد، شناخت آثار شوم و خطرناک آن است.
اگر بداند که حسد ورزیدن چگونه روان او را بیمار میسازد، و زمینهی انواع بیماریها را فراهم میکند هرگز به حسد ورزیدن روی نمیآورد.
۱۸- قالی علی علیهالسلام:
صحه الجسد، من قله الحسد
امام علی علیهالسلام فرمود:
(سلامت جسم در پرهیز از حسد است) [۲۷]
راه مقابله با اضطرابهای روانی
اشاره
زندگی انسان بخصوص نسل جوان پر از تلخیها و شیرینیهاست.
تحولات مهم سیاسی و نگرانکننده همواره با زندگی انسان شکل میگیرد که انواع اضطرابها و نگرانیها را به همراه دارند.
تحولات فراوانی که یا بر اثر عوامل طبیعی مانند، زلزله و طوفانها پدید میآیند.
یا در حواث روزمره مانند تصادفهای ناگوار در زمین و هوا مطرح میشود و یا در جنگ و تجاوز بیگانگان انواع اضطرابها انسان را محاصره میکند و یا ریشههای بینشی دارد انسانهائی که دارای باورهای عمیق معنوی نیستند، نسبت به آینده و تحولات آن دچار تزلزل و اضطراب میشوند.
چه باید کرد تا اضطرابهای گوناگون، روح ما را متزلزل نسازند؟
و سلامت روانی ما را تهدید نکند؟
نقش یاد خدا در آرامش روان
یکی از راههای مقابله با اضطرابهای روانی، یاد خدا در همهی حالات است.
۱۹- قال علی علیهالسلام:
افیضوا فی ذکر الله فانه احسن الذکر
امام علی علیهالسلام فرمود:
(در یاد خدا غرق شوید که یاد خدا بهترین یادهاست) [۲۸]
یاد مرگ و آرامش روان
یکی دیگر از راههای مقابله با اضطرابهای روانی یاد مرگ و توجه به قیامت است.
آنانکه به آیندهی زندگی انسان توجه ندارند.
و مرگ و پایان زندگی را باور نمیکنند، و فراموش کردند که باید روزی از این دنیا بروند و زمان رفتن نیز معلوم نیست و فکر میکنند که همیشه هستند، از تحولات گوناگون رنج میبرند، و برای از دست دادن مال یا موقعیتهای سیاسی نگران شده دچار اضطراب میگردد و آرامش روانی را از دست میدهند. که یاد قیامت، انسان را به واقعبینی نزدیک و با واقعیتها آشنا میسازد.
۲۰- قال علی علیهالسلام:
یا بنی اکثر من ذکر الموت و ذکر ما تهجم علیه و تفضی بعد الموت الیه
امام علی علیهالسلام فرمود:
(ای پسرم، فراوان مرگ را به یاد آور، و به یاد آن باش که به سوی آن میروی و برای پس از مرگ فراهم کردهای) [۲۹]
امیدواریم با شناخت نعمتهای الهی، و مشکلات و آفتهای رشد و تکامل و شناخت راههای صحیح مقابله با آن، دوران جوانی را شیرین و زیبا به پایان بریم.
انشاءالله
پانویس
- ↑ اتقان المقال ص ۱۹۲
- ↑ رجال ابن داود ص ۳ الی ۷
- ↑ اتقان المقال ص ۱۹۲ و البیان و التبیین ج ۱ ص ۱۸۳
- ↑ مروجالذهب ج ۲ نوشته مسعودی
- ↑ خطبهی ۲۳۳: ۱ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ مقدمهی سید رضی
- ↑ مصادر نهجالبلاغه ص ۱۰۰ سید عبدالزهرا
- ↑ ما هو نهجالبلاغه ص ۶۰ شهرستانی
- ↑ ما هو نهجالبلاغه ص ۶۱ شهرستانی
- ↑ حکمت ۹۱ المعجم المفهرس
- ↑ خطبه ۶: ۱۱۰ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبه ۷: ۱۲۷ نهج البلاغه المعجم المفهرس
- ↑ خطبه ۷: ۱۲۷ نهج البلاغه المعجم المفهرس
- ↑ حکمت ۱۷۵ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبه ۱۰: ۱۶۰ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبهی ۴: ۱۷۶ المعجمالمفهرس
- ↑ حکمت ۲: ۳۱ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبه ۱۴: ۱۰۹ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبهی ۲: ۱۷۶ نهجالبلاغه المعجم المفهرس
- ↑ خطبه ۱۰: ۸۶ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ حکمت ۳۳۴ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبه ۱۹: ۱۱۴ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ نامهی ۱۴۰: ۵۳ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبهی ۱۶: ۱۵۱ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ حکمت ۲۲۱ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبهی ۱۲: ۸۶ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ حکمت ۲۵۶ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ خطبه ۵: ۱۱۰ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
- ↑ نامهی ۷۷: ۳۱ نهجالبلاغه المعجمالمفهرس
