کتابخانه:الله‌شناسی - ج 3

مشخصات کتاب
	خطا در ایجاد بندانگشتی: نمی‌توان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد
نویسنده	سید محمد حسین حسینی طهرانی
زبان	فارسی
ناشر	علامه طباطبایی

الله‌شناسی - جلد سوم

محتویات

۱ مبحث ۲۵ تا ۳۰: غیر از عارفان ، جمیع مردمان خدا را با دیدۀ دوبین می‌نگرند
۲ مبحث ۳۱ تا ۳۲: آنان که غیر از خدا اثری قائلند ، مبتلا به شرک خفیّ هستند
۳ مبحث ۳۳و۳۴: حَشویّه و شیخیّه و قِشریّه از خداوند نصیبی ندارند
۴ مبحث ۳۵تا ۳۶ : انحرافات شیخ أحمد أحسائی و پیروان مکتب او در توحید
۵ پانویس

مبحث ۲۵ تا ۳۰: غیر از عارفان ، جمیع مردمان خدا را با دیدۀ دوبین می‌نگرند

أعوذُ بِاللَهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیم

بِسْـمِ اللَهِ الـرَّحْمَنِ الـرَّحیم

وَ صَلَّی اللَهُ عَلَی سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ ءَالِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَی أعْدآئِهِمْ أجْمَعینَ مِنَ الآنَ إلَی قیامِ یَوْمِ الدّینِ

وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللَهِ الْعَلیِّ الْعَظیم

تفسیر علاّمه ،از جمیع سورۀ أَلْهَـٰکُمُ التَّکَاثُرُ قال اللهُ الحکیمُ فی کتابِه الکریم: بِسْـمِ اللَهِ الـرَّحْمَـٰنِ الـرَّحِیمِ أَلْهَـٰکُمُ التَّکَاثُرُ * حَتَّی‌' زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ * کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ * ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ * کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ * ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ .

(جمیع آیات سورۀ تکاثر: یکصد و دوّمین سوره از قرآن کریم) «افتخار و مباهات بر زیاده طلبی و کثرت بینی شما را ( از دیدار جمال حقّ و وجود مطلق و وحدت لایزالی) به غفلت انداخت و منصرف کرد تا زمانیکه در قبرها سرازیر شدید ! ابداً چنین نیست (که آن کثرات أصالتی داشته باشد) و بزودی خواهید دانست ! و سپس ابداً چنین نیست (که آن کثرات أصالتی داشته باشد) و بزودی خواهید دانست ! ابداً چنین نیست ! شما اگر بالمعاینه علم پیدا کنید ، تحقیقاً (آن کثرت طلبی را) بصورت جحیم سوزان و آتش گداخته خواهید دید ! و پس از آن آنرا به حقیقت یقین خواهید دانست ! و سپس از نعیم (که راه قرب بنده بسوی خدا و ولایت است) از شما در آن روز پرسش خواهد شد (که در چه حدّ حجاب کثرت را کنار زدید و در عرصۀ توحید گام نهادید)!» حضرت اُستادنا الاعظم علاّمۀ طباطبائی قدّس الله سرّه در تفسیر این سورۀ کریمه فرموده‌اند: ‎ بیان: توبیخی است شدید به مردمان ، بر سرگرمی و غفلتشان به تکاثر اموال و اولاد و معاونان ، از آنچه در پشت این امور است از عواقب خسران و عذاب ؛ و تهدیدی است به آنان که بزودی خواهند دانست و آنرا بالعیان خواهند دید ، و از این نعمتهائی که خداوند بدیشان عنایت کرده است تا شکرش را بجای آرند ، و آنها خود را سرگرم به ملاهی نموده و نعمت را به کفران و غفلت مبدَّل کرده‌اند مورد بازخواست و پرسش قرار خواهند گرفت .

قَوْلُه تَعالَی: أَلْهَا'کُمُ التَّکَاثُرُ * حَتَّی‌' زُرْتُمُ الْمَقَابِر َ ، در «مفردات» راغب آورده است که «لَهْو» عبارت است از چیزی که انسان را از مقصود و مرامش باز دارد و به چیز دگر مشغول سازد . و گفته می‌شود: ألْهاهُ کَذا ، یعنی وی را از امر أهمّ نسبت به او بازداشت و شاغل او گشت ؛ خدای تعالی می‌گوید: أَلْهَا'کُمُ التَّکَاثُرُ ـ تا اینجا بود گفتار راغب . و نیز راغب آورده است: مُکاثَرَة و تکاثُر ، تَباری در کثرت مال و عزّت است .

و نیز آورده است: مِقْبرة با کسرۀ میم و فتحۀ آن ، موضع قبور است و جمعش مَقابِر ؛ خداوند تعالی می‌فرماید: حَتَّی‌' زُرْتُمُ الْمَقَابِر َ ، کنایه می‌باشد از مرگ ـ تا اینجا بود گفتار راغب . بناءً علیهذا ، معنی بنا بر آنچه سیاق آیه می‌رساند اینطور می‌شود: کثرت طلبی در متاع حیات دنیا و زینتهای آن و تسابق در تکثیر عِدّه و عُدّه ، شما را بازداشت از آنچه دارای اهمّیّت و منظور و مقصود بود برای شما ، و آن عبارت‌است از یاد خدا ؛ تا هنگامیکه مرگ شما را دریافت . بنابراین در تمام مدّت زمان حیاتتان غفلت بر شما چیره گشت . و بعضی گفته‌اند: معنی اینست که تباری و تباهی در کثرت رجال شما را غافل ساخت به آنکه این دسته می‌گفتند: مردان ما زیادتر است و آن دسته می‌گفتند: مردان ما زیادتر است ، تا بجائی رسید که چون تعداد زندگان را استیعاب نمودید به سراغ مردگان رفتید و مردان خود را که مرده بودند برشمردید ؛ و لهذا تکاثر و محاسبۀ کثرت نیز بر روی مردگانتان قرار گرفت .

و این معنی مبتنی است بر آنچه در اسباب نزول آیه وارد شده است که دو قبیله از طائفۀ أنصار با زندگانشان و سپس با مردگانشان تفاخر نمودند . و در بعضی از آنها وارد است که این تفاخر در مکّه در میان بنی عَبد مَناف و بنی‌سَهْم وارد شد و سوره در آنجا نازل شد . و در بحث روائی خصوص قصّۀ آن خواهد آمد . قَوْلُه تَعالَی: کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُون َ ، این عبارت ردع و منع آنانست از اشتغالشان به چیزی که مهمّ نیست از چیزی که مهمّ است و منظور و مقصدشان می‌باشد ؛ و تخطئۀ ایشانست در روش و عملشان . و این کلام: سَوْفَ تَعْلَمُون َ در مقام تهدید می‌باشد ، و معنیش اینطور است ـ بنا بر آنچه مقام افاده می‌دهد ـ به زودی خواهید دانست تبعات و عواقب اینگونه اشتغالتان را از آن امر مهمّ . و چون از زندگی دنیوی منقطع گشتید ، در آن وقت به معرفت و تنبّه آن میگرائید . قَوْلُه تَعالَی: ثُ مَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُون َ ، تأکید است برای ردع و منع و تهدیدی که در سابق ذکر فرموده است .

و بعضی گفته‌اند: مراد از اوّل علم در وقت مردن ، و مراد از دوّم علم در وقت برانگیختگی در روز بازپسین می‌باشد . قَوْلُه تَعالَی: کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ، ردع است بعد از ردع ، و منع است پس از منع ؛ بجهت تأکید مضمون سابق . و یقین عبارت است از علمی که در آن شکّ و ریب و تردید داخل نمی‌گردد . و کلام خدا که می‌فرماید: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِین ِ ، جواب «لَو» محذوف است . و تقدیر آن اینطور می‌باشد: اگر شما به علم الیقین بدانید ، هرآینه آنچه را که می‌دانید باز می‌دارد شما را از تباهی و تفاخر به کثرت . و کلام خد: لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ کلامی مستأنفه ، و لام هم لام قسم است . و معنی اینگونه است: من سوگند می‌خورم که شما البتّه خواهید دید جحیم و آتشی را که پاداش این تَلَهّی و غفلت و اعراض است . اینطور تفسیر کرده‌اند . [۱]

علاّمه: رؤیت جحیم در دنیاست ؛ لَتَرَوُنَّ جواب لَو اِمتناعیّه است

گفته‌اند: جائز نیست که لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ جواب لَو امتناعیّه قرار گیرد، چرا که رؤیت جحیم امری متحقّق الوقوع می‌اشد و جواب لو امتناعیّه اینطور نیست و این تفسیر مبتنی است بر آنکه رؤیت جحیم و آتش در روز قیامت بوده باشد ، همانطور که فرموده است: وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَن یَرَی ' [۲] ، و این امر مسلّمی نیست ؛ بلکه ظاهر آنستکه مراد ، رؤیت جهنّم قبل از روز قیامت است. نه با رؤیت بصر بلکه با رؤیت بصیرت که رؤیت قلب باشد ، و آن از آثار یقین است بنا بر آنچه را که اشاره دارد بر آن گفتار خدای تعالی:

وَ کَذَ'لِکَ نُرِی‌ٓ إِبْرَ'هِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَـٰوَ'تِ وَ الارْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَالْمُوقِنِینَ . [۳]

و تفسیر ما پیرامون آن در سورۀ أنعام گذشت . و این ، رؤیت قلبیّه می‌باشد قبل از روز قیامت و دربارۀ آن دسته از سرگرمان به دنیا و غافلان از لقاء خدا غیر متحقّق است ؛ بلکه راجع به آنها و در حقّ آنها ممتنع می‌باشد بجهت آنکه یقین برای ایشان امتناع دارد . قَوْلُه تَعالَی: ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ ، مراد از عین الیقین خود یقین است. و معنی اینطور می‌شود: شما البتّه جحیم را بدون شائبه و تردید خواهید دید ، و این بواسطۀ مشاهدۀ آنست در روز قیامت . و دلیل بر این ، گفتار خداست پس از این: ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ . پس مراد از رؤیت اوّل رؤیت آتش است قبل از روز قیامت ، و مراد از رؤیت دوّم رؤیت آنست در خود روز قیامت . و بعضی گفته‌اند: اوّل قبل از دخول در آتش است روز قیامت ، و دوّم بعد از دخول . و بعضی گفته‌اند: مراد از اوّل معرفت به آنست ، و مراد از دوّم مشاهدۀ آن . و بعضی گفته‌اند: مراد از رؤیت پس از رؤیت ، اشاره است به استمرار و خلود در آن . و بعضی غیر از اینها گفته‌اند . و این وجوه وجوهی است ضعیف . قَوْلُه تَعالَی: ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ ، ظاهر سیاق آن می‌باشد که این خطاب و همچنین خطابهای متقدّمۀ بر آن در این سوره برای جمیع مردم است ، از آن جهت که در میانشان کسانی وجود دارند که با استعمال نعمتهای پروردگارشان ، از ذکر خدا و از یاد خدا اشتغال به کثرات پیدا کرده و تکاثر و مباهات در کثرت‌جوئی و زیادت طلبی آنانرا از ذکر خدا منصرف کرده است . وتهدید و توبیخی که آمده است متوجّه است به سوی عامّۀ مردم در ظاهر خطاب، و متوجّه و واقع است به سوی طائفۀ مخصوصی از آنها در حقیقت و واقع الامر ؛ و آنان کسانی می‌باشند که ألْهاهُمُ التَّکاثُرُ.

و همچنین ظاهر سیاق آنستکه مراد از نعیم ، مطلق می‌باشد ؛ و آن عبارت است از هر چیزی که بر آن عنوان نعمت صادق می‌باشد . لهذا انسان مورد بازخواست و مؤاخذه قرار می‌گیرد از تمامی نعمتهائی که خداوند وی را بدانها نعمت بخشیده است . و این بدان سبب است که نعمت ـ که عبارت است از امری که با شخص نعمت داده شدۀ به او باید ملایمت داشته باشد و سازگار با وی باشد ؛ و لهذا نعمت متضمّن نوعی از خیرات و منافع است ـ در صورتی نعمت است و بر آن این اسم صادق می‌گردد که شخص نعمت داده شدۀ به او از آن بهره‌برداری خوب کند و کامیاب گردد و منتفع شود . و امّا اگر آنرا در خلاف این منظور استعمال نماید نقمت خواهد شد نسبت به او ؛ و اگر چه فی حدّ نفسه آن نعمت، نعمت است .

خداوند تعالی انسان را آفریده است ، و غایت و مقصد از خلقت او که سعادتش و منتهای کمالش در آنست را تقرّب در مقام عبودیّت به سوی خودش قرار داده است ؛ همچنانکه فرموده است: وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُون ِ [۴] .

و این همان معنی ولایت الهیّه می‌باشد برای بنده‌اش . و خداوند سبحانه برای بنده‌اش مهیّا نموده است تمام چیزهائی را که وی به آنها سعید گردد ، و در سلوکش به سوی غایت و مقصدی که خداوند او را بر آن خلق کرده است از آن انتفاع برد . و اینها عبارت هستند از نعمتهای الهیّه ؛ فَأسْبَغَ عَلَیْهِ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً [۵] .

بنابراین ، استعمال این نعمتها بر وجهی که خداوند آنرا بپسندد و انسان را به سوی مقصد و غایت مطلوب او ایصال نماید ، همان راه و طریق به سوی غایت است ؛ و آن طریق عبارت است از اطاعت . و استعمال آن نعمتها بر وجه جمود و دلبستگی به خودشان و نسیان ماوراء آن عبارت است از غَیّ و ضلالت و گمراهی و انقطاع و بریدگی از غایت ؛ که عبارت است از معصیت . و خداوند با حکم بَتّی و قضاء غیرقابل برگشت و تبدیل خود حکم فرموده است که انسان حتماً باید به سوی وی بازگشت نماید ؛ و او از وی ، از عملش سؤال کند و محاسبه نماید و طبق آن جزا دهد . عمل بنده عبارت می‌باشد از استعمال نعمتهای الهیّه . خدای تعالی می‌گوید: وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَـٰنِ إِلَّا مَا سَعَی‌' * وَ أَنَّ سَعْیَهُ و سَوْفَ یُرَی‌' * ثُمَّ یُجْزَیٰهُ الْجَزَآءَ الاوْفَی‌' * وَ أَنَّ إِلَی‌' رَبِّکَ الْمُنتَهَی . [۶] بناءً علیهذا سؤال و پرسش از عمل بنده ، سؤال و پرسش از اوست از نعیم (نعمتها) که آنها را به چه گونه بکار بسته است ؟ آیا شکر نعمت گذارده‌است ، یا کفران نعمت نموده است ؟

شأن نزول سورۀ أَلْهَـٰکُمُ التَّکَاثُرُ

«بحث روائی»: د ر تفسیر «مجمع البیان» از قَتادَه روایت است که: این سوره راجع به یهودیان فرود آمده است . گفتند: ما از بنی فلان بیشتریم ، و بنی فلان از بنی‌فلان بیشترند . این قضیّه آنان را از خدا و ذکر خدا بازداشت تا از روی ضلالت بمردند . و گفته شده است: در »تیره‌ای از طائفۀ انصار نازل شده است که با هم تفاخر کردند . از أبو بریده این گفتار نقل است . و گفته شده است: دربارۀ دو قبیله از قریش نازل شده است: بنی عَبد مَناف بن قُصَیّ ، و بنی سَهْم بن عَمْرو ؛ که با یکدگر در مقام مکاثرت و مفاخرت برآمدند و چون اشراف خود را بر شمردند بنو عَبد مَناف بر رقیبشان چیره گشتند. سپس با خود گفتند: مردگان را نیز به حساب در می‌آوریم ، تا جائیکه به سوی قبرها رفتند و تعداد اموات را نیز بشمارش آوردند و گفتند:

اینست قبر فلان ! و اینست قبر فلان ! لهذا بنو سَهم بر بنو عَبد مَناف غالب آمدند بعلّت آنکه تعدادشان در جاهلیّت بیشتر بوده است . این روایت از مُقاتل و کَلْبیّ نقل شده است . و در تفسیر «برهان» از بَرْقی از پدرش از ابن أبی عُمَیر از هِشام بن سالم از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام در قول خدای تعالی: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ روایت است که حضرت فرمودند: مراد از علم الیقین ، بالعیان دانستن می‌باشد . حضرت علاّمه (قدّه) می‌فرماید: این تفسیر تأیید گفتار ما را در این معنی می‌نماید .

و در «تفسیر قمّی» با إسناد خود از جَمیل از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام وارد است که چون جمیل به او گفت: مراد از لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِالنَّعِـیـمِ چه می‌باشد ؟! در پاسخ فرمود: تُسْأَلُ هَذِهِ الامَّةُ عَمَّا أَنْعَمَ اللَهُ عَلَیْهَا بِرَسُولِهِ ثُمَّ بِأَهْلِ بَیْتِهِ . «این امّت مورد بازخواست واقع می‌شود از آن نعمتی که خداوند به توسّط پیامبرش و پس از وی به توسّط اهل بیتش ، بدانها ارزانی داشته است.» و در کتاب «کافی» با إسنادش از أبوخالد کابلی روایت است که گفت: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی‌جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَدَعَا بِالْغَذَآءِ ، فَأَکَلْتُ مَعَهُ طَعَامًا مَا أَکَلْتُ طَعَامًا أَطْیَبَ مِنْهُ قَطُّ وَ لَا أَلْطَفَ . فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنَ الطَّعَامِ قَالَ: یَا أَبَاخَالِدٍ ! کَیْفَ رَأَیْتَ طَعَامَکَ ـ أَوْ قَالَ :

طَعَامَنَا ـ ؟! قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ ! مَا أَکَلْتُ طَعَامًا أَطْیَبَ مِنْهُ قَطُّ وَ لَا أَنْظَفَ ، وَلَکِنْ ذَکَرْتُ الایَةَ الَّتِی فِی کِتَابِ اللَهِ عَزَّوَجَلَّ: ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِالنَّعِیمِ ! فَقَالَ أَبُوجَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إنَمَّا یَسْأَلُکُمْ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَیْهِ مِنَ الْحَقِّ !

«من برحضرت امام محمّد باقر علیه السّلام وارد شدم. وی غذائی طلبید ؛ من با معیّت حضرت غذائی خوردم که هیچگاه مانند آنرا از جهت لطافت و از جهت گوارائی تناول نکرده بودم . چون از صرف آن طعام فارغ گشتیم فرمود: ای أبوخالد ! طعامت را چگونه یافتی ـ یا آنکه فرمود: طعام ما را چگونه یافتی ـ ؟!

عرض کردم: فدایت گردم ! من طعامی گواراتر و پاکیزه‌تر از این طعام تابحال نخورده‌ام ولیکن به یاد آوردم آیه‌ای را در کتاب الله عزّوجلّ: ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ !

(پس شما در آن روز ، از نعیم مورد سؤال و پرسش قرار خواهید گرفت!) حضرت امام أبوجعفر علیه السّلام فرمود: فقط خداوند شما را مورد پرسش و سؤال قرار می‌دهد از آن طریقه‌ای که بر آن بر اساس حقّ استوار هستید!» و أیضاً در «کافی» با إسنادش از أبوحمزه روایت است که گفت: کُنَّا عِنْدَ أَبِی‌عَبْدِاللَهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ جَمَاعَةً ، فَدَعَا بِطَعَامٍ مَا لَنَا عَهْدٌ بِمِثْلِهِ لَذَاذَةً وَ طِیبًا ، وَ أُتِینَا بِتَمْرٍ تَنْظُرُ فِیهِ أَوْجُهُنَا مِنْ صَفَآئِهِ وَ حُسْنِهِ . فَقَالَ رَجُلٌ: لَتُسْأَلُنَّ عَنْ هَذَا النَّعِیمِ الَّذِی تَنَعَّمْتُمْ بِهِ عِنْدَ ابْنِ رَسُولِ اللَهِ ! فَقَالَ أَبُوعَبْدِاللَهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إنَّ اللَهَ عَزَّوَجَلَّ أَکْرَمُ وَ أَجَلُّ أَنْ یُطْعِمَ طَعَامًا فَیُسَوِّغَکُمُوهُ ، ثُمَّ یَسْأَلَکُمْ عَنْهُ ! إنَّمَا یَسْأَلُکُمْ عَمَّا أَنْعَمَ عَلَیْکُمْ بِمُحَمَّدٍ وَ ءَالِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَهُ عَلَیْهِ وَءَالِهِ .

«ما جماعتی بودیم که در حضور امام جعفر صادق علیه السّلام بودیم . حضرت طعامی طلبید که ما از جهت لذّت و گوارائی نظیر آن را نیافته بودیم ، و خرمائی نیز به نزد ما آوردند که از لحاظ صفا و طراوت و حُسنش بطوری بود که چهره‌های ما بدان دوخته می‌گشت . در اینحال مردی گفت: شما از این نعمتی که در محضر پسر رسول صلّی‌الله علیه و آله متنعّم می‌شوید ، البتّه مورد سؤال واقع خواهید شد ! حضرت امام صادق علیه السّلام فرمودند: خداوند عزّوجلّ بزرگوارتر و جلیل‌تر می‌باشد از آنکه طعامی را بخوراند ، و شما را از آن متمتّع و بهرمند گرداند بطوریکه برای همۀ شما گوارا شود ؛ آنگاه از شما مؤاخذه و پرسش بعمل آورد !

آنچه را که خداوند از شما سؤال می‌نماید آن نعمتی می‌باشد که بواسطۀ محمّد و آل محمّد صلّی الله علیه و آله بر شما عطا فرموده است!» حضرت علاّمه (قدّه) فرموده‌اند: این مضمون از روایت با طرق دگری از ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام و با عبارات مختلفه‌ای روایت شده است . و در بعضی از آنها وارد است که مراد از نَعیم ، ولایت ما اهل بیت می‌باشد . و مآل و مرجع این معنی به همان چیزی است که ما سابقاً بیان داشتیم که نعیم نسبت به هر گونه نعمتی که خداوند مردمان را بدان نعمت متنعّم گردانیده است ـ از جهت آنکه آنها نعمت هستند ـ عمومیّت دارد . بیان این حقیقت آن می‌باشد که اگر از چیزی از اینگونه نعمتها سؤال شود ، از آنجهت که آنها مثلاً گوشت یا نان یا خرما یا آب خنک هستند ، و یا گوش یا چشم یا دست یا پا می‌باشند سؤال نمی‌شود ؛ بلکه از آنها که سؤال می‌گردد ، فقط از ناحیه‌ای است که آنها نعمت هستند .

خداوند آنها را خلق نموده است برای انسان ، و آنها را در راه وصول به کمال و حصول بر تقرّب عبودیّت وی نهاده است ؛ همانطور که بدان اشاره شد . و خداوند خلائق را به استعمال آنها دعوت کرده است که بطور شکر نعمت استعمال نمایند نه بطور کفر نعمت . بنابراین آنچه مورد سؤال قرار می‌گیرد نعمت می‌باشد از آنجهت که نعمت است . و واضح است که آنچه دلالت می‌نماید بر نعیمیّت نعیم و کیفیّت استعمال آن بطور شکرانه نه کفرانه ، و بیان کننده و روشن سازندۀ تمام این مسائل و مهمّات ؛ تنها دینی است که پیغمبر اسلام صلّی الله علیه و آله آورده است ، و برای بیان و طریق إعمالش ائمّۀ اهل بیت را نصب فرموده است .

مرجع و بازگشت سؤال از نعیم ، سؤال از عمل کردن به دین است

لهذا مرجع و بازگشت سؤال از نعیم ، سؤال است از عمل کردن به دین درجمیع حرکات و سکونها . و بدیهی است که سؤال از نعیمی که عبارت می‌باشد از دین، سؤال است از پیغمبر صلّی الله علیه وآله و ائمّۀ اهل بیت پس از وی که خداوند اطاعتشان را فرض و متابعتشان را در «سلوک إلی الله» که طریق و جادّه‌اش استعمال نعمتهاست واجب گردانید ؛ همچنانکه پیغمبر و ائمّه این راه و سلوک را مبیّن داشته‌اند . و دیدیم که در روایت أبوخالد کابلی که امام فرمود: إنَّمَا یَسْأَلُکُمْ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَیْهِ مِنَ الْحَقِّ ، از این واقعیّت که مراد از سؤال از نعیم ، سؤال از دین است پرده برداشت .

مراد از نَعیم ، ولایت است

دیدیم که در دو روایت جَمیل و أبوحَمزه که امام فرمود: یُ سْأَلُ هَذِهِ الامَّةُ عَمَّا أَنْعَمَ اللَهُ عَلَیْهَا بِرَسُولِهِ ثُمَّ بِأَهْلِ بَیْتِه ِ ـ یا عبارتی که در ردیف افادۀ همین معنی بود ـ اشاره دارد به این واقعیّت که مراد از سؤال از نعیم ، سؤال از پیامبر و اهل بیت اوست . و در بعضی از روایات وارد است که: النَّعِیمُ هُوَ رَسُولُ اللَهِ صَلَّی اللَهُ عَلَیْهِ وَ ءَالِهِ ؛ أَنْعَمَ اللَهُ بِهِ عَلَی أَهْلِ الْعَالَمِ فَاسْتَنْقَذَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ . «نعیم عبارت است از خود وجود رسول خدا صلّی الله علیه و آله که خداوند بواسطۀ او بر اهل عالم نعمت عنایت نمود و آنان را از گمراهی رهائی بخشید.» و در برخی از روایات است که: إنَّ النَّعِیمَ وَلَایَتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ . «تحقیقاً نعیم عبارت است از ولایت ما أهل‌البیت.» بازگشت و مرجع مضمون این روایات ، چیز واحدی است . و از جملۀ ولایت اهل بیت است فریضه بودن پیروی از آنان و اطاعتشان در جمیع راه‌هائی که در طریق عبودیّت حضرت حقّ سیر می‌کنند .

و در تفسیر «مجمع البیان» وارد است که گفته شده است: النَّعیمُ الصِّحَّةُ وَالْفَراغُ . «نعیم عبارت می‌باشد از صحّت و فراغت.» از عِکْرِمَه این قول منقول است . و این مطلب را تأیید می‌کند روایتی که ابن عبّاس از رسول خدا صلّی الله علیه وآله وسلّم نقل کرده است که آن حضرت فرمود: نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِیهِمَا کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَ الْفَرَاغ ُ . «دو نعمت است که بسیاری از مردم نسبت به آن دو مغبون هستند: صحّت و فراغت.» و ایضاً در «مجمع » است که گفته شده است: النَّعِیمُ الامْنُ وَ الصِّحَّةُ . «نعیم عبارت می‌باشد از امنیّت و صحّت.» از عبدالله بن مسعود و مجاهد منقول است . و این مضمون از حضرت امام محمّد باقر و امام جعفر صادق علیهما السّلام منقول است . حضرت علاّمه (قدّه) فرموده‌اند: و از طریق اهل سنّت روایات دیگری وارد است که نعیم عبارت است از خرما و آب خنک ، و در بعضی از روایات غیر از این دو چیز نیز بیان شده است ؛ سزاوار است اینگونه روایات را حمل بر مثال نمود . و همچنین از طرق اهل سنّت در حدیث نبوی وارد است که: ثَلَا ثٌ لَا یُسْأَلُ عَنْهَا الْعَبْدُ: خِرْقَةٌ یُوَارِی بِهَا عَوْرَتَهُ ، أَوْ کِسْرَةٌ یَسُدُّ بِهَا جُوعَتَهُ ، أَوْ بَیْتٌ یَکِنُّهُ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ ـ الحدیث . «از بنده در مورد سه چیز مؤاخذه نمی‌شود: تکّه پارچه‌ای که بدان عورتش را بپوشاند ، یا لقمه نانی که بدان گرسنگی‌اش را فرو نشاند ، یا اطاقی که وی را از گرما و سرما محفوظ بدارد ـ تا آخر حدیث.» و سزاوار است که این روایت حمل شود بر خفّت حساب در ضروریّات معیشت ، و نفی مناقشه در آنها ؛ وَ اللهُ أعلَم . [۷] .

این بود آنچه استاد اکرم قدَّس اللهُ سرَّه در تفسیر خود ذکر فرموده‌اند . علاّمه: از سورۀ تکاثر صریحتر در وحدت وجود نداریم و امّا آنچه را که حقیر از ابحاث شفاهی ایشان شنیده‌ام و ضبط نموده‌ام ، صریحتر از اینها در اثبات وحدت ذات اقدس حقّ تعالی است .

ایشان صریحاً می‌فرمودند: «از این آیه واضحتر و صریحتر در اثبات وحدتِ وجود نداریم . این آیات از صراحت هم گذشته است ، و من در عجبم که چرا در گوش ماها اثر نمی‌کند!» این آیات می‌گوید: ای مردمان ! شما در تمام عمرتان تا سرتان به سنگ گور و لَحْد بخورد ، از دیدار و لقای حضرت حقّ واحد معبود مسجود اعراض نموده‌اید ، و وی را در شؤون کثرات بطور مقیّد و متعیّن نگریسته‌اید ؛ و اینست حقیقت جحیم و آتش گدازنده که حجاب بر روی چهرۀ حقّ ساخته‌اید . پردۀ تعیّن عالم هستی و کثرت‌بینی را کنار بزنید تا جمال حضرت واحد بر شما تجلّی نماید ، و نعمت حقیقیّۀ شما که ولایت و عبودیّت صرفه است در مقابل چنین خداوندی به منَصّۀ تحقّق خود بنشیند . نه آنکه آن نعیم را زائل و باطل کرده از ولایت که حقیقت قرب است بی‌بهره باشید ، و آتش سوزانندۀ کثرات و تعیّنات چشمانتان را کور کند ؛ و در این دنیا که چنین است در عُقبی بصورت جهنّم بروز و ظهور نماید .

اگر پردۀ حجاب ملکوت را از جلو دیدگان رمَددار و دوبین خود بردارید ، همین اکنون با علم یقینی و بالمعاینه خواهید دید که این کثرت طلبی و زیاده‌نگری چه سدّی عظیم در برابرتان ساخته است که جز با رفع ید از کثرات و مباهات در امور کثیرۀ واهیۀ اعتباریّۀ مجازیّه امکان ندارد جمال حضرت حقّ راببینید و تماشا کنید و انس بگیرید و از واقعیّت نعیم تمتّع کافی ببرید ! علاّمه فرموده‌اند: «آن تفسیر اوّل راجع به سوره زیاد دلچسب نیست ؛ این تفسیر دوّم مورد پسند است.» اینک برای مزید بیان ، ما برخی از گفتارشان را که در یادنامۀ ایشان ذکر نموده‌ایم در اینجا می‌آوریم: فرموده‌اند: ‎ این آیه اطلاق دارد و هر گونه از کثرت طلبی ] خواه در اموال و اولاد ، و خواه در خیرات ، در علم ، در فقه و اصول و حکمت و حدیث و تفسیر و سائر علوم و فنون [ انسان را از مقام وحدت‌طلبی و خداجوئی باز می‌دارد . این تفسیر بهتر است از آن تفسیر اوّل ؛ آن تفسیر زیاد مورد پسند نیست. [۸] و فرموده‌اند: ‎

در بعضی از مراحل ، قرآن از صراحت هم گذشته ؛ امّا در عین حال ، حالات قلبی ما طوری است که نمی‌پذیرد و طور دیگر تأویل می‌کند. زیاده‌طلبی و زیاده‌بینی شما را از رؤیت جمال حقّ و وحدت مطلق به غفلت انداخت و منصرف کرد تا زمانیکه در قبرها سرازیر شدید [ ۹] و فرموده‌اند: ‎ معنیش چنین است: این کثرات ، این کثرت طلبی‌ها و این کثرت‌بینی‌ها شما را به خود مشغول داشت ، و از لقاء و رؤیت حقّ بازداشت تا وقت مردن . یعنی تا زنده هستید ، در پیروی از کثرات می‌روید ؛ و پیوسته می‌روید تا می‌رسید به مردن ! می‌می‌رید [۱۰]

و فرموده‌اند: ‎ ] امام صادق علیه السّلام در مجلسی به أبوحنیفه فرمودند: مراد از نعیم خوردنی و آشامیدنی و أمثالهما نیست [ بلکه مراد از نعیم ولایت ما اهل بیت است یعنی از مردم سؤال می‌شود که: تا چه اندازه راه سلوک إلی الله خود را با راه و روش و سیره و منهاج ائمّۀ خودتان تطبیق نموده‌اید ؟! و تا چه مقدار از مقام عبودیّت محضه و مطلقه برخوردار شدید ؟! و مراد از جَنَّةُ النَّعیم که در قرآن وارد است نیز همین بهشت است . یعنی: «بهشت ولایت» که همان بهشت مخلَصین و مقرّبین از اولیای خدا و واصلین به مقام توحید ذاتی و مندکّ شدگان در عوالم ربوبی و صفات جمال و جلال الهی است .

بهشت آنانکه شوائب وجودی خود را بطور کلّی به باد نسیان سپردند و همه را تسلیم حقّ کردند . با تمام این شواهد و قرائن حاقّیّۀ داخلیّه و عارضۀ خارجیّه ، ما نعمت را کنایه از ولایت دانستیم ؛ گرچه بحسب ظاهر مراد مطلق نعمت است ، لیکن در حقیقت باید مراد نعمت ولایت باشد . البتّه در این تفسیر (تفسیر نعمت به ولایت) نمی‌خواهیم از ضمیمه نمودن روایات وارده این معنی را بدست آوریم . بلکه می‌خواهیم از خود آیات و شواهد موجودۀ در آنها این استفاده را نموده باشیم.

علاّمه: از خود تقابل میان نعیم و جَحیم بدست می‌آید که نعیم ولایت است ملاحظه کنید ! بعد از اینکه بطور کلّی تکاثر را مُلهی دانست ، و در صورت پیدایش علم الیقین و عین الیقین ، آنرا جحیم و آتش سوزنده شمرد ؛ به قرینۀ مقابله ، نعیم را که همان مقام توحید است ـ که در عبد تجلّی می‌کند و از آن به عبودیّت محضه تعبیر می‌گردد ـ بزرگترین سرمایۀ قابل مؤاخذه و مورد پرسش قرار می‌دهد ؛ که باید دیدگان خود را از تکاثر یعنی زیاده و بسیار بینی درهم کشید و به نعیم که یگانه بینی و وحدت گرائی است بازگشت نمود . کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ

الْیَقِینِ * ثُمَّ لَتُسْـَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ . از خود آیه فی حدّ نفسها استفاده می‌شود که نعیم مطلب بسیار نفیس و ارزنده‌ایست ، بلکه نفیس‌ترین و با ارزش‌ترین مهمّات و اهداف عالم خلقت باید بوده باشد . و همانطور که حضرت فرمودند ، از واقعیّت وجود یک شخص از اوّل عمر تا آخر عمر اینهمه نعمتهای خدائی را که دیده و مصرف کرده ، از آنها سؤال شود ؛ این به حسب ظاهر از مفاد خود آیه خیلی بعید است . یعنی افراد بشر بایستی در دنیا از تمام مواهبی که خداوند به آنها عنایت فرموده است ، آن نعمت حقیقی و واقعی ، آن ولایت که ربط بین عالم خلقت و ذات پروردگار است ؛ ربط بین مخلوق و خالق است ، ربط بین حادث و قدیم است ، ربط بین ممکن الوجود و واجب الوجود است ؛ آنرا با کَدّ و سعی جستجو نموده و آنرا بدست آورند . اگر بدست آمد أهدَی سَبیلاً است ، و گرنه إضلال است . همۀ مردم در دنیا زیست می‌کنند ، معاشرت می‌نمایند ، نکاح می‌کنند ، غذا می‌خورند ، استراحت می‌کنند ، می‌خوابند ، در مشاغل مانند هم باغبانی و زراعت و تجارت و صناعت می‌کنند ؛ ولی یک عدّه فقط نظر به ظاهر این امور دارند و از باطن اعراض دارند ، اینها بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَهِ کُفْرًا [۱۱] هستند . یک عدّه در بین این امور متکاثره و کثیره ، دنبال حقیقت واحده هستند ، این می‌شود نعیم. [۱۲]

کلام شیخ بهائی (ره) در «أربعین» در مراتب معرفت حقّ تعالی آیت الهی ، حکیم ، متکلّم ، مفسّر ، محدّث ، فقیه ، اصولی ، شاعر بارز ، جامع علوم ریاضیّه و طبیعیّه و هیئت و نجوم و علوم غریبه ، که حقّاً از مفاخر اسلام است ، علاّمه شیخ بهاء الدّین محمّد عامِلیّ جُبَعیّ أعلی اللهُ تَعالَی مَقامه مطلبی را در این باب ذکر کرده است که از جهت جامعیّت آن ، نقل آن در این مقام شایسته می‌باشد . وی می‌گوید: ‎ تَبصِرةٌ : مراد از معرفت خدای تعالی اطّلاع بر نُعوت و صفات جلالیّه و جمالیّۀ اوست به قدر طاقت بشر . و امّا اطّلاع بر حقیقت ذات مقدّس وی ابداً مورد چشم داشت و نظر و امید و طمع فرشتگان مقرّب و پیامبران و رسولان او نمی‌باشد ، تا چه رسد به دیگران . و کافی است در اینجا گفتار سیّد البشر: مَا عَرَفْنَاکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ ! «ما آنطور که بایسته و شایسته است ترا نشناخته‌ایم!» و در حدیث وارد است: إنَّ اللَهَ احْتَجَبَ عَنِ الْعُقُولِ کَمَا احْتَجَبَ عَنِ الابْصَارِ . وَ إنَّ الْمَلَا الاعْلَی یَطْلُبُونَهُ کَمَا تَطْلُبُونَهُ أَنْتُمْ !

«تحقیقاً و واقعاً خداوند از عقلها و اندیشه‌ها پنهان شده است همانطور که از چشمها پنهان شده است . و تحقیقاً موجودات مجرّدۀ عوالم ملکوت بالا وی را می‌طلبند همانطور که شما می‌طلبید!» بنابراین توجّه و التفات مکن به کسیکه می‌پندارد او به کُنْه حقیقت ذات مقدّسۀ او واصل گردیده است ، بلکه در دهان چنین کسی خاک بپاش ! زیرا بدون تردید گمراه شده ، و راه غوایت پیموده ، و دروغ و افتراء بسته است ! زیرا امر ذات رفیع‌تر و پاک‌تر است از آنکه در خواطر بشر متلوّث و آلوده گردد . و هرچه را که عالِم راسخ در دین تصوّر کند ، آن از حرم کبریای حضرت وی فرسنگها دورتر است . و دورترین چیزی که فکر عمیق بدان دست می‌یابد ، آن غایت و نهایت‌دقّتی است که وی بکار برده است . و چه نیکو گفته است:

آنچه پیش تو غیر از آن ره نیست غایت فهم تست الله نیست [۱۳]

بلکه از ذات بگذریم ، صفاتی را که ما برای خدای سبحان اثبات می‌کنیم، فقط بقدر گنجایش اندیشه‌ها و فهمها و به اندازۀ قوای وهمیّه و تخیّلات ماست . ما بر حسب عقول قاصرۀ خودمان اعتقاد داریم که خداوند سبحانه متّصف است به اشرف از دو صفتی که در دو طرف نقیض با یکدگر قرار دارند [۱۴] ، در حالیکه خدای تعالی ارفع و اجلّ می‌باشد از جمیع آنچه تو وی را بدانها توصیف می‌کنی ! و در کلام امام أبوجعفر محمّد بن علیّ الباقر علیه السّلام بدین مهمّ اشاره کرده است آنجا که فرموده است: کُلُّ مَا مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِی أَدَقِّ مَعَانِیهِ ، مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُکُمْ ، مَرْدُودٌ إلَیْکُمْ ! وَ لَعَلَّ النَّمْلَ الصِّغَارَ تَتَوَهَّمُ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَی زُبَانَیَیْنِ ، فَإنَّ ذَلِکَ کَمَالُهَا ، وَ تَتَوَهَّمُ أَنَّ عَدَمَهُمَا نُقْصَانٌ لِمَنْ لَا یَتَّصِفُ بِهِمَا . وَ هَکَذَا حَالُ الْعُقَلآءِ فِیمَا یَصِفُونَ اللَهَ تَعَالَی بِهِ ـ انْتَهَی کَلامُهُ صَلَواتُ اللَهِ عَلَیْهِ . «تمام چیزهائی را که شما با دقیق‌ترین معانی با افکار خودتان تشخیص و تمیز می‌دهید و آنرا خدا می‌پندارید ، آفریده‌ایست ساختۀ شما مانند خود شما، و بازگشتش به سوی شما می‌باشد ! و شاید مورچگان کوچک توهّم کنند که خدای تعالی نیز مانند آنها دو عدد شاخ دارد ، چرا که کمال آنها به آنست ؛ و گمان کنند که نداشتن آن نقصان است برای آن کس که متّصف بدانها نبوده باشد . و همچنین است احوال عقلای عالَم در صفاتی که خدای تعالی را بدان توصیف می‌نمایند ـ تمام شد کلام حضرت امام باقر صَلوات اللَه عَلیه.» بعضی از محقّقین [۱۵] گفته‌اند: این گفتاری است دقیق و دارای متانت و استحکام ، و جالب و زیبا که از مصدر تحقیق و مورد تدقیق صادر شده است . و سرّ این مطلب آن می‌باشد که: تکلیفی که به افراد بشر می‌شود متوقّف است بر معرفت خداوند متعال بر حسب وسع و طاقت آنها . و آنچه را که بدان مکلّف می‌باشند آنستکه خدا را بشناسند با صفاتی که بدان انس و الفت گرفته‌اند و آن صفات را در وجود خودشان دیده و نگریسته‌اند ، با سلب نقائصی که از انتساب آن صفات به انسان ناشی می‌گردد . و از آنجا که انسان وجودش واجب بالغَیر است و عالم و قادر و مرید و حیّ و متکلّم و سمیع و بصیر می‌باشد ، مکلّف شده است که همین صفات را در حقّ خداوند متعال با سلب نقائص ناشی از انتسابشان به انسان ، اعتقاد بنماید .

به اینکه معتقد شود خدای تعالی واجب است لذاته نه بالغیر ، عالم است به‌جمیع معلومات ، قادر است بر جمیع ممکنات ؛ و همچنین در سائر صفات . و به وی تکلیف نشده است که اعتقاد نماید به صفتی در خدا که در وی مثل آن یافت نمی‌شود ، و به وجهی از وجوه مناسب آن صفات در او وجود ندارد . و اگر به چنین امری مکلّف می‌گشت ، حقیقت تعقّل آن برای وی غیر ممکن می‌بود . و این یکی از معانی قوله علیه السّلام است: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ ـ تمام شد کلام بعض المحقّقین .

علم عادی ، علم الیقین ، عَین الیقین ، حقّ الیقین بدان: آن معرفتی که افهام بشر امکان وصول بدان را دارد دارای مراتب متخالفه و درجات متفاوته‌ای است . محقّق طوسیّ طابَ ثَراه در برخی از مصنَّفاتش گفته است که: مراتب آن معرفت به مثابۀ مراتب آتش می‌باشد [۱۶] .

زیرا کوچکترین مرتبه از مراتب آن مانند کسی است که بشنود در عالم وجود ، چیزی وجود دارد که تمام اشیائی را که با آن تلاقی کنند معدوم و نابود می‌سازد، و در تمام اشیائی که در برابر و محاذات آن قرار گیرند اثر خود را ظاهر می‌کند ، و هر مقدار از آن گرفته و برداشته شود ابداً از آن چیزی کم و کاست نمی‌گردد ؛ و آن موجود را آتش می‌نامند . و نظیر این مرتبه در باب معرفت خداوند تعالی ، معرفت مقلِّدین است که بدون وقوف بر برهان و حجّت الهیّه ، دین را تصدیق کرده‌اند . و از این معرفت برتر ، معرفت کسی می‌باشد که دود آتش به وی رسیده باشد و دانسته باشد که لابدّ باید مؤثّری باشد تا این دود اثر آن بوده باشد ، و در اینصورت حکم به وجود آتش کند . و نظیر این مرتبه در معرفت خدای تعالی معرفت اهل نظر و استدلال می‌باشد که با براهین قاطعه حکم بر وجود صانع می‌نمایند . و از این بالاتر مرتبۀ کسی است که به سبب مجاورت با آتش ، گرمی آنرا حسّ کند و با نور آن موجودات را مشاهده کند و بدان اثر منتفع گردد . و نظیر این مرتبه در معرفت خداوند سبحانه معرفت مؤمنین خالص است که قلوبشان. ـ «أربعین»

شیخ بهائی (ره) طبع ناصری (سنۀ ۱۲۷۴ هجریّۀ قمریّه) در ضمن شرح حدیث دوّم ، ص۱۶ تا ص۱۸ به خدا اطمینان و آرامش یافته است و یقین کرده‌اند که اللَهُ نُورُ السَّمَـٰوَ'تِ وَ الارْض ِ ؛ همانطور که خداوند خود را بدین صفت توصیف نموده است . و از این عالی‌تر مرتبۀ کسی است که با جمیع وجودش در آتش بسوزد و بگدازد و محترق گردد ، و با تمام کلّیّت و آثارش در آتش متلاشی شود . و نظیر این مرتبه در معرفت خدای تعالی معرفت اهل شهود و فناء فی الله است . و این بالاترین درجه و عالی‌ترین مرتبه و آخرین مرحله می‌باشد ؛ رَزَقَنا اللهُ الوُصولَ إلَیها و الوُقوفَ عَلیها بمَنِّه و کَرَمه ـ پایان یافت گفتار خواجه‌اعلی اللَه مقامُه. [۱۷]

پاورقی

[۱] از جمله کسانیکه اینطور تفسیر کرده‌اند بیضاوی است در تفسیرش ؛ وی می‌گوید: فحُذف الجوابُ للتّفخیم ، و لا یَجوز أن یکونَ قولُه: لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ جوابًا ، لانَّه محقَّقُ الوقوع ؛ بلْ هو جوابُ قَسمٍ محذوفٍ اُکّد به الوعیدُ و اُوضِح به ما أنذَرهم منه بعد إبهامِه تفخیمًا.

[۲] آیۀ ۳۶ ، از سورۀ ۷۹ : النّازعات: «و بارز و ظاهر می‌شود آتش جحیم برای کسیکه ببیند.» و چون این سوره در احوال قیامت است ، از یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَة ُ استفادۀ قیامت می‌شود ، و همچنین از کلمۀ بُرِّزَت ِ ؛ زیرا عالم قیامت عالم ظهور و بروز حقائق است نه اصل عالم حقائق .

[۳] ـ آیۀ ۷۵ ، از سورۀ ۶ : الانعام: «و ای پیغمبر ! ما آنطور به إبراهیم ملکوت آسمانها و زمین را نشان می‌دهیم تا آنکه از صاحبان یقین بوده باشد!

[۴] ـ آیۀ ۵۶ ، از سورۀ ۵۱ : الذّاریات: «و من جنّ و انس را نیافریدم مگر به سبب آنکه مرا عبادت کنند.»

[۵] ـ اقتباس از آیۀ ۲۰ ، از سورۀ ۳۱ : لقمان: وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ و ظَـٰهِرَةً وَ بَاطِنَةً . «و خداوند نعمتهایش را برای شما گوارا نمود ؛ چه نعمتهای ظاهریّه و چه نعمتهای باطنیّه.»

[۶] ـ آیات ۳۹ تا ۴۲ ، از سورۀ ۵۳ : النّجم: «و آنکه برای انسان نیست مگر آنچه را که سعی می‌کند . و تحقیقاً به زودی سعی خود را خواهد دید ؛ و سپس به وافی‌ترین جزاء ، مورد جزا قرار خواهد گرفت . و تحقیقاً غایت و پایان امر او به سوی پروردگار تو خواهد بود!

[۷] ـ «المیزان فی تفسیر القرءَان» ج ۲۰ ، ص ۴۹۵ تا ص ۵۰۰

[۸] و [۹] و [۱۰] ـ دورۀ علوم و معارف اسلام ۴ ، «مهرتابان» یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علاّمه عالم ربّانیّ علاّمه سیّد محمّد حسین طباطبائی تبریزی أفاضَ اللهُ علَینا من برکاتِ تُربته ، بخش دوّم: مصاحبات ، ابحاث فلسفی ، بطور انتخاب از ص ۱۳۹ تا ص ۱۴۱ از شمارۀ ردیف طبع أوّل ، (و ص ۲۱۹ تا ص ۲۲۱ از طبع دوّم)

[۱۱] ـ آیۀ ۲۸ ، از سورۀ ۱۴ : إبراهیم: أَلَمْ‌تر إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَهِ کُفْرًا وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَار ِ . «آیا نظر نیفکنده‌ای بسوی کسانیکه نعمت خدا را تبدیل به کفران نمودند ، و قوم خودشان را به خانۀ هلاکت وارد ساختند؟!»

[۱۲] ـ «مهر تابان» یادنامۀ علاّمه ، بخش دوّم: مصاحبات ، ابحاث قرآنی ، ص ۱۰۲ تا ص ۱۰۴ از طبع أوّل ، (و ص ۱۶۹ تا ص ۱۷۱ از طبع دوّم)

[۱۳] ـ اوّلش اینست: هست در راه او به وقت دلیل نطق تشبیه ، خامشی تعطیل گر نگوئی ز دین تهی باشی ور بگوئی مُشبِّهی باشی . . . . . . . . . گفتم همه مُلک حُسن سرمایۀ تست خورشید فلک چو ذرّه در سایۀ تست گفتا غلطی ز ما نشان نتوان یافت از ما تو هر آنچه دیده‌ای پایۀ تست (تعلیقه)

[۱۴] ـ مِن باب مثال ، در ما دو صفت متناقض وجود دارد: علم و جهل ، و ما میگوئیم اشرف از میان این دو تا علم است ؛ پس خدا عالم است . و در ما دو صفت متناقض حیات و موت وجود دارد ، و چون در نزد ما حیات شریفتر از موت است ، میگوئیم خدا حیّ است.

[۱۵] ـ مراد محقّق دَوّانی است

[۱۶] ـ در «رَوضات الجنّات» از طبع بیروت ، ج ۳ ، ص ۱۸۴ آورده است که: ‎ من در تاریخ حمد الله مستوفی دیدم که «بوعلی سینا» با «بوسعید» در محلّی با هم ملاقات کردند . چون از همدگر جدا شدند ، از هر یک از آنان از احوال دیگری پرسیدند . شیخ أبوسعید گفت ما أنا أراه هو یَعلم . یعنی «آنچه را که من می‌بینم او می‌داند» . و شیخ أبوعلی گفت: ما أعلَمه هو یراه . یعنی «آنچه را که من می‌دانم او می‌بیند.» صاحب «روضات» در اینجا می‌گوید: ‎ گفتار این دو عالم اشاره می‌باشد به درجات علم الیقین و عین الیقین و حقّ الیقین ، و به عبارةٍ اُخری: یقین خبر و یقین دلالت و یقین مشاهده ، و به تقریر سوّم: مکاشفه در خبر دادن و مکاشفه به اظهار قدرت و مکاشفۀ قلوب به حقائق ایمان . و هر یک از این سه لفظ (علم و عین و حقّ) به معنی نفس یقین است ، با این تفاوت که بنا بر اصطلاح آنان علم الیقین عبارت است از آنچه با شرط برهان حاصل می‌گردد ، و عین الیقین عبارت است از آنچه با شرط بیان حاصل می‌شود ، و حقّ الیقین عبارت است از آنچه با صفت عیان بدست می‌آید . و مثال آنرا به این زده‌اند که حقیقت معنی آتش را با تعریف دیگران، ویا با چشمان خود ، و یا بواسطۀ تأثیر آن در وجود خودش بفهمد . پس علم الیقین برای عاقلان است ، و عین الیقین برای عالمان ، و حقّ الیقین برای عارفان

[۱۷] ـ «أربعین» شیخ بهائی (ره) طبع ناصری (سنۀ ۱۲۷۴ هجریّۀ قمریّه) در ضمن شرح حدیث دوّم ، ص ۱۶ تا ص ۱۸

کلامِ شِبْلیّ بغدادیّ پیرامون توحید و در علوّ مقام توحید و عظمت فنای در آن ، که آنرا مرتبۀ اخیره در شرح عبارت خواجه یافتیم ، شیخ عارف شِبْلیّ بغدادیّ رحمة الله علیه فرموده است:

مَنْ أجابَ عَنِ التَّوْحیدِ بِعِبارَةٍ فَهُوَ مُلْحِدٌ ، وَ مَنْ أشارَ إلَیْهِ بِإشارَةٍ فَهُوَ زِنْدیقٌ ، وَ مَنْ أوْمَی إلَیْهِ فَهُوَ عابِدُ وَثَنٍ ، وَ مَنْ نَطَقَ فیهِ فَهُوَ غافِلٌ ، وَ مَنْ سَکَتَ عَنْهُ فَهُوَ جاهِلٌ ، وَ مَنْ وَهَمَ أنَّهُ (إلَیْهِ) واصِلٌ فَلَیْسَ لَهُ حاصِلٌ ، وَ مَنْ ظَنَّ أنَّهُ (مِنْهُ) قَریبٌ فَهُوَ (عَنْهُ) بَعیدٌ ، وَ مَنْ (بِهِ) تَواجَدَ فَهُوَ (لَهُ) فاقِدٌ .

وَ کُلُّ ما مَیَّزْتُموهُ بِأوْهامِکُمْ وَ أدْرَکْتُموهُ بِعُقولِکُمْ فی أتَمِّ مَعانیکُمْ ، فَهُوَ مَصْروفٌ مَرْدودٌ إلَیْکُمْ ؛ مُحْدَثٌ مَصْنوعٌ مِثْلُکُمْ ! [۱۸] [۱۹] «کسیکه دربارۀ توحید ، با عبارتی جواب از آن دهد مُلحِد است ، و کسیکه با اشارتی بسوی آن اشاره نماید زندیق است ، و کسیکه به سویش ایماء کند پرستندۀ بت است ، و کسیکه در آن لب بگشاید و سخن گوید غافل است ، و آن سکوت کند جاهل است ، و کسیکه پندارد به سویش واصل گشته است برای او حاصلی نمی‌باشد ، و کسیکه گمان نماید او به آن نزدیک است از آن دور است ، و کسیکه بنظر خود آنرا وجدان کند فقدان آنرا کرده است .

و تمام چیزهائی را که شما با افکار و اندیشه‌های خودتان تشخیص می‌دهید و با عقلهایتان در تمامترین و کاملترین معانی که در نظرتان وجود دارد ادراک می‌نمائید ، آن چیز بازگشته و ردّ شدۀ به سوی خود شما می‌باشد ؛ آن چیز حادث و مصنوعی است همانند خود شما!»

کلامِ خواجه عبدالله أنصاری پیرامون توحید و همچنین شیخ عارف خواجه عبدالله أنصاریّ قدَّس اللهُ روحَه در شعر خود می‌گوید:

ما وَحَّدَ الْواحِدَ مِنْ واحِدِ إذْ کُلُّ مَنْ وَحَّدَهُ جاحِدُ (۱) تَوْحیدُ مَنْ یَنْطِقُ عَنْ نَعْتِهِ عاریَةٌ أبْطَلَها الْواحِدُ (۲) تَوْحیدُهُ إیّاهُ تَوْحیدُهُ وَ نَعْتُ مَنْ یَنْعَتُهُ لاحِدُ (۳) [۲۰]

۱ ـ احدی از آدمیان حقّ توحید ذات واحد را ادا نکرده است ، زیرا تمام کسانی که وصف توحید وی را می‌کنند خودشان اهل جحود و انکار هستند .

۲ ـ وصف توحید وی برای آن کس که از صفت او سخن می‌گوید ، عاریتی است که خداوند آنرا نمی‌پذیرد و ابطال می‌نماید .

۳ ـ وصف توحید خداوند همان وصف توحیدی است که خودش برای خود می‌کند ، و توصیف دگری که وی را توصیف می‌کند همچون تیری است که از نشانه عدول کرده است . و شیخ عارف فقیه صوفی کامل بالمعنَی الحقیقیّ فخر الإسلام و سند الشّیعة و ذُخْر المِلّة عالم بالله و بأمْر اللَه: سَیّد حَیْدر آملی کیفیّت احوال و سلوک مرحوم سیّد حیدر آملی (قدّه) [۲۱] می‌گوید:

تا ۳۰ ( ادامه در پاورقی)

پرسش کُمَیل از أمیرالمؤمنین علیه السّلام: مَا الْحَقِیقَة ؟!

و امّا آن اقوال مولانا أمیرالمؤمنین علیه السّلام که در «نهج البلاغة» موجود نمی‌باشد و مشهور است ، پس گفتار اوست که در مقدّمۀ ما ذکر شده است که بدان کُمَیل بن زیاد نَخَعیّ رَضیَ اللهُ عنه را مخاطب قرار داده است:

کمیل چون در اوّل پرسشش از حضرت پرسید: مَا الْحَقِیقَةُ ؟! قَالَ: مَا لَکَ وَ الْحَقِیقَةَ ؟!

قَالَ: أَوَ لَسْتُ صَاحِبَ سِرِّکَ ؟!

قَالَ: بَلَی ! وَلَکِنْ یَرْشَحُ عَلَیْکَ مَا یَطْفَحُ مِنِّی !

قَالَ: أَوَ مِثْلُکَ یُخَیِّبُ سَآئِلاً ؟!

قَالَ: الْحَقِیقَةُ کَشْفُ سُبُحَات ِ

[۲۲] الْجَلَالِ مِنْ غَیْرِ إشَارَةٍ .