کارکرد حقوق بشری امر به معروف و نهی از منکر
|
خطا در ایجاد بندانگشتی: نمیتوان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد | |
| نویسنده | فرهاد شیویاری |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | آذرفر |
| محل انتشارات | مازندران - ساری |
| تاریخ نشر | ۱۳۹۷ |
| قطع | رقعی (شومیز) |
| شابک | ۶۰۰۸۹۷۶۴۹۵ |
| دانلود | [ PDF] |
مقدمه
بشر از دیرباز، برای حفظ زندگی اجتماعی و جلوگیری از زوال آن، به یک سری قوانین و مقررات روی آورد تا بدین سبب مانع هرج و مرج در جامعه گردد. جوامع بشری در برابر هنجارشکنیهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در راستای بقای خود باید از مقرراتی بهره ببرند. چرا که مقررات و ضوابط جامعه ی بشری مانع تخلف از ارزشها و اعتقادات اجتماعی میشود.
از جمله باورهای جهان شمول این است که انسان حقوقی دارد که دانستن، رعایت و اجرای آنها میتواند زندگی موفق و سعادت آمیزی برای او در پی داشته باشد. با نگاهی اجمالی به تاریخ زندگی بشر، مشخص میشود که انسانها همواره به دنبال حقوق خود بوده و هستند؛ هرچند که این جهان شمولی هنگام تعریف و تشریح حقوق، دچار پراکندگی گستردهای میگردد که نمیتوانیم در حیطه ی حقوق بشر از یک واژه نامه ی یکسان استفاده کنیم.
در اعلامیه حقوق بشر، آزادی و برابری برای تمام افراد لحاظ شده است و در ماده ی هفتم، برابری افراد در مقابل قانون تصریح شده است به این ترتیب، برابری با تساوی در دو ماده از مواد سیگانهی اعلامیه حقوق بشر تصریح شده است.
در تعریف حقوق بشر میتوان گفت که حقوق بشر عبارت است از: اصولی اخلاقی و عینی که وابسته به ماهیت و طبیعت آفرینش است که عقل میتواند آنها را کشف کند؛ به عبارت دیگر در دستگاه خلقت و هستی، حقایقی ازلی و ابدی وجود دارد که خارج از ذهن و اعتبار انسانی واقعیت دارد. این تعریف که دارای سرشتی فلسفی است به ذات انسان به عنوان یک پدیده ی ذاتی و ثابت مینگرد. با این دید، حتی میتوان در بسیاری از موارد اعلامیه حقوق بشر مناقشه نمود؛ زیرا موارد متعددی از این اصول نیاز به استدلال و اثبات منطقی دارد و بدون استدلال از بدیهات شمرده نمیشود. همچنین هر نوع توسعه و تضییق در اصول حقوق بشر موجب تعریف جدیدی از انسان میگردد؛ زیرا ذاتیات انسان در نهایت تعریف انسان را مشخص میسازد و امکان سریان افزایش و کاهش در تعداد ذاتیات انسان به معنی شناور بودن مفهوم انسان و امکان ارائه ی تعریف جدیدی از انسان را فراهم خواهد نمود.
در تعریفی دیگر، «حقوق بشر» مجموعهای از اصول برخاسته از فطرت انسان که با دو ویژگی در عرصه ی زندگی او ظاهر گردیده است: نخست، نیازهای درون ذاتی و دوم، استعدادهای بی کران رشد و تعالی. این تعریف در حقیقت تلفیقی از چند تعریف گذشته است. لکن برخاسته از نگاه خاصی است که اسلام در مورد انسان دارد و برای او فطرتی پاک و مستعد رشد و تعالی قائل میباشد و فطرت بشری، بستر مناسبی برای تولد حقوق شایسته انسان است.
حقوق بشر، مجموعه ی حقوق موضوعه است که آغاز آن را بتوان با اعلامیه ی جهانی حقوق بشر با انقلاب کبیر دانست، نمیباشد؛ بلکه صحیح تر آن است که قدمت آن را به درازای بشر بدانیم، «حقوق بشر دستاورد دین و تصمیم جمعی و انقلاب خاصی نیست؛ بلکه مطالعه ی نقش آنها در زمینه ی حقوق بشر به منظور مطالعه ی ابزاری است که در جهت حمایت و به رسمیت شناختن و شناساندن آن ارائه میکنند.» در این میان دین اسلام و برخی مبانی آن چون امر به معرف و نهی از منکر، به دلیل برخورداری از یک نظام شاخص حقوقی، در حیطهی بحثهای مربوط به حقوق بشر، جایگاهی خاص، پیچیده و دقیق پیدا کرده است.
انسان به طور طبیعی نیازمند زندگی جمعی است و اصطلاحاً «مدنی بالطبع» است؛ یعنی تن دادن به الزامات زندگی اجتماعی، جزء ذات اوست و به تعبیر ارسطو «آنان که از مدینه خارجند؛ یا از ما بدتر فرشتگان، و یا از پست ترانند و جزء درندگان»؟ ۰ امر به معروف و نهی از منکر از زمان بعثت پیامبر مورد توجه اسلام بوده است و در سوره ی «والعصر» که اوایل بعثت در مکه نازل شده است، در جمله «تواصوا بالحق وتواصوا بالصبر. همدیگر را به حق سفارش و به شکیبایی توصیه کردهاند»، اشاره به معروف میکند و از مؤمنان میخواهد تا یکدیگر را به کارهای حق و پایداری در راه خدا سفارش کند؛ همچنین در قرآن کریم آمده است که هدف از مبعوث کردن پیامبر، عمل به دو وظیفه مهم امر به یکتاپرستی، که بزرگترین معروف هاست و نهی از اطاعت طاغوتها، که بزرگترین منکرهاست. در خصوص اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم فراوان اشاره شده است. برای مثال: ولتکن منکم أمة یدعون إلی الخیر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر و أولئک هم المفلحون؛ باید از شما جماعت و گروهی باشند که دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر کنند» (آل عمران: ۱۰۴). رسول اکرم (ص) فرمودند: «کسی که صبح کند در حالی که به فکر اصلاح امور مسلمانان نباشد، مسلمان نیست».
وقتی پیامبر در برابر جنازه ی یک یهودی از جا بلند میشود و با یهودیان و مسیحیان متحد و با قبول پیوستن به جامعه اسلامی، وحدت ملی را پایه ریزی میکند و زمانی که زنده به گور کردن دختران را به عنوان یکی از زشتترین صورتهای تحقیر بشر تقبیح و یاران را به آزادگی و اظهار نظر، حتی در برابر نقطه نظرات خود، تشویق میکند و نشستن ساده و بدون نشانه در حلقه ی باران را بر تکیه بر مقام و اریکه ی قدرت ترجیح میدهد، تصویری از تعالی حقوق بشر را در تاریخ تاریک و سراسر ستم عصر) خود ترسیم میکند؟
بی تردید. این از ویژگیهای أبین اسلام است که به جهت جاودانگی و همگانی بودن این دین و ضرورت پاسخ گویی به تمامی مشکلات بشریت، به حل معضلات اخلاقی و رفتاری جامعه با تکلیف به فرضیه امر به معروف و نهی از منکر پرداخته است. به عبارت دیگر، مفهوم امر به معروف و نهی از منکر، کاملاً پدیدهای الهی است و عمل به آن دوای دردهای فراوان اجتماعی است که تمدنهای غربی به دلیل عدم برخورداری از آن به راه انحراف رفتهاند. اما، چون این موضوع با فطرت انسانی و نیازهای دنیوی و هم اخروی انسان سازگاری دارد، بشر به سبب انجام ندادن این فریضه در رنج و نابسامانی اجتماعی گرفتار میشوند؛ بنابراین به درمان جایگزین و البته غیراساسی و ناکارآمد دست میزند که نه تنها مشکلات و نیازهای خود را مرتفع نمیسازد بلکه به پیچیدهتر شدن مشکلات اجتماعی کمک میکند. در همین راستا، «دور کیم» با مشاهده ی نابسامانیها و آشفتگیهای اجتماعی در جامعه غربی «وفاق اجتماعی یا همبستگی اجتماعی را توصیه میکند تا از زوال و از هم گسستگی مبانی و ارزشهای جامعه جلوگیری کنند.
قطعاً مردم ضمن رعایت نظم قانونی حاکم بر جامعه در برابر خود و اجتماع دارای مسئولیتهایی هستند. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز حقوقی فراقانونی و فراملی به عنوان حقوق فطری الهی مورد شناسایی و تکریم قرار گرفته است که به هیچ وسیلهای از جمله به وسیله وضع قانون قابل سلب یا تحدید نیست. به علاوه مردم حق دارند و حتی موظفند دولت را امر به معروف و نهی از منکر نمایند. این معنا به عنوان آموزهای دینی- اجتماعی برای مردم ایجاد مسئولیت کرده و در حقیقت مقاومت در برابر ظلم را تجویز و تکلیف مینماید. اگر قوانین عادی در تعیین شرایط و حدود و کیفیت این حقوق ساکت بوده یا محدودیتی را مقرر نمایند که مخل ماهیت و فلسفه وجودی آن حقوق باشد، در سکوت قانون یا محدودیتهای قانون مانع اعمال آن حقوق نخواهد بود. به آنچه که در این خصوص در مورد امر به معروف و نهی از منکر مطرح است این است که: آیا مردم در زمینه ی نظارت بر قوانین وظیفهای دارند و میتوانند در برابر قوانین ظالمانه، حق اعتراض و مقاومت داشته باشند؟ کی تلاشهای بسیاری تاکنون برای تبیین نظری و اجرایی امر به معروف و نهی از منکر از سوی محققان انجام شده است. نمونه ی این تلاشها را میتوان در پژوهشهای مربوط به تبیین اهمیت، ضرورت و جایگاه، آسیبشناسی، شیوههای اجرایی، مطالعات روش شناختی، تعامل امر به معروف و نهی از منکر با فطرت، مبانی و موانع جامعه شناختی امر به معروف و نهی از منکر، امر به معروف و نهی از - منکر با تأکید بر حقوق شهروندی کد و ... ، جستجو کرد.
در مجموع، گرچه تاکنون پژوهشهای بسیاری به تبیین نظری و عملی امر به معروف و نهی از ام منکر پرداختهاند، اما کمتر این موضوع از دیدگاه مورد نظر بررسی شده است؛ بنابراین، هدف از نوشتار فعلی دستیابی به یک مدل یا نظریه است که بتوان از طریق تبیین امر به معروف و نهی از منکر در یک چارچوب دینی، به پرسش پژوهش حاضر پاسخ داد.
