فرهنگ مصادیق:نگاه قانون به توهین
نویسنده: فاطمه محبی
محتویات
مقدمه
همانطور که جرائم علیه وضعیت جسمانی اشخاص سبب واکنش مجنی علیه(کسی که مورد ستم و جنایت واقع شده) و جامعه در برابر مجرم میشوند، جرائم علیه اشخاص و شرافت افراد هم همینطور است زیرا این جرائم چنان آسیب روحی و روانی ای در پی دارد که مداوا و درمان آن بسیار سخت تر و دشوارتر از صدمات و ضررهای مالی و جسمی است.
ما در این مبحث به دو جرم علیه اشخاص به طور مجزا میپردازیم؛ توهین و افترا.
باتوجه به جامع بودن کتاب جرائم علیه اشخاص دکتر میرمحمد صادقی، عموم مطالب به طور مستقیم از ایشان نقل شده است. ابتدا باید ذکر کرد که برای تحقق جرائم فوق باید ۳ رکن همزمان وجود داشته باشند؛ رکن قانونی، رکن مادی و رکن معنوی.
توهین
توهین در لغت به معنای خوار کردن، سبک داشتن، خواری و خفت آمده است (محمد معین - فرهنگ فارسی - توهین).
جرم توهین دارای اقسامی است: توهین ساده عبارت است از توهین و اهانتی که به رغم دارا بودن وصف مجرمانه از هیچ کیفیت مشددهای برخوردار نیست.
توهین ساده
این جرم در ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۵ پیش بینی شده است که مقرر میدارد «توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک، چنانچه موجب حد قذف نباشد، به مجازات شلاق تا ۷۴ ضربه و یا ۵۰هزار تا یک میلیون ریال جزای نقدی خواهد بود».
عنصر مادی
این عنصرمادی مشتمل بر ۳بخش است که عبارت است از: رفتار فیزیکی مرتکب، مجموعه شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم و نتیجه حاصله.
رفتار فیزیکی: رفتار فیزیکی میتواند به شکل گفتار، کردار، نوشتار و حتی اشارات مختلف دست و چشم و نظایر اینها باشد. بدین ترتیب هر چند در فحاشی و استعمال الفاظ رکیک، نمونه بارز توهین است چرا که در ماده ۶۰۸: لفظ (از قبیل) نشان میدهد، تنها یکی از مصادیق متعدد آن محسوب میشود بدین ترتیب - اعمالی مثل آب دهان انداختن روی دیگری، انداختن، هل دادن تحقیرآمیز دیگری و برداشتن خشونت آمیز کلاه یا عمامه از روی سر شخص محترمی، اینها عرفاً باعث تخفیف و تحقیر شخص است. مطابق تبصره ماده ۸۷ قانون تعزیرات سابق مصوب سال ۶۲: درصورتی که توهین به صورت ضرب یا منتهی به جرح یا نقص باشد علاوه بر مجازات این ماده، به مجازات خود آن عمل نیز محکوم خواهد شد.
رفتار فیزیکی لازم برای تحقق جرم توهین قابل بحث است.
هرچند ترک عملی که عرف انتظار انجام آن را از مرتکب دارد، گاه از نظر مردم رفتاری خلاف موازین ادب و اخلاق تلقی میشود. برای مثال سلام نکردن به شخص واجب الاحترام، ولیکن برای کیفری محسوب شدن توهین، باید فعل توهین از مرتکب سرزند.
شخص حقیقی بودن مخاطب:با توجه به اینکه در ماده ۶۰۸، توهین به اشخاص حقوقی مشمول این ماده نمیشود بنابراین کسی را نمیتوان به علت ارتکاب توهین علیه دولت یا یک شرکت خصوصی و نظایر این موارد محکوم کرد.
زنده بودن مخاطب: برخی از نویسندگان، توهین به اشخاصی که در قید حیات نیستند را نیز مشمول ماده ۶۰۸ دانستهاند، به نظر میرسد. واژه« افراد» در ماده فوق به انسانهای زنده اشاره دارد و در نتیجه توهین به مردگان تنها درصورتی میتواند مشمول ماده مذکور قرار گیرد که عرفاً توهین به بازماندگان تلقی شود و در واقع آنان بزه دیده محسوب میشوند. این موضع در تبصره ۲ ماده ۳۰ از قانون مطبوعات مصوب سال ۱۳۶۴ نیز پذیرفته شده است که به موجب آن « هرگاه انتشار مطالب مذکور در ماده فوق راجع به شخص متوفی بوده ولی عرفاً هتاکی به بازماندگان وی به حساب آید هر یک از ورثه قانونی میتواند از نظر جزایی یا حقوقی طبق ماده و تبصره فوق اقامه دعوی نماید».
حضوری یا علنی بودن توهین: جز در مواردی که در قانون به آن تصریح شده است، علنی بودن توهین شرط تحقق آن محسوب نمیشود در واقع اگر کسی هم در یک مکان خصوصی و بدون حضور شاهد به دیگری توهین کند مرتکب جرم میشود، حتی حضور مخاطب توهین هم شرط تحقق نیست، ممکن است شخصی به کسی که در میان جمعی حضور ندارد توهین کند. حال آیا منظور از حضوری، حضور فیزیکی است بلکه همین که شخص مخاطب، مثلاً از طریق تلفن، الفاظ توهین آمیز را میشنود یا از طریق ارتباط اینترنتی حرکات توهین آمیز را مشاهده کند کفایت می کند.
صریح بودن توهین:در قانون استفساریه مصوب مجلس شورای اسلامی در سال ۷۹ مورد تصریح قرار گرفته است.
برای شمول موادی مثل ۵۱۳، ۵۱۴، ۶۰۸ و ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی و مواد مشابه در قانون مطبوعات در مورد توهین و سب و لعن، باید الفاظ و حرکات مرتکب صراحت بر توهین داشته و به اصطلاح تفسیر بردار نباشد در واقع درصورت عدم صراحت مرتکب به جرم توهین محکوم نخواهد شد.
عدم لزوم ارتجالی بودن(ابتدایی بودن) توهین: در قوانین قبل از انقلاب بند ۳۳ ماده ۱ سال ۱۳۲۴ در آیین نامه امور خلافی « کسانی که بدواً به دیگری شروع به فحاشی یا طلب خود را به هتاکی مطالبه کنند یا به هر نحوی از انحا به دیگری اهانت و هتک حرمت نمایند». مجازات حبس و جزای نقدی مقرر کرده بود. ولکین در ماده ۶۰۸ قانون تعزیرات و دیگر مواد راجع به موضوع توهین، ابتدایی بودن توهین وجود ندارد.
نتیجه حاصله: جرم توهین مقید به نتیجه نیست و در واقع یک جرم مطلق است بنابراین اگر مخاطب روحیه بالایی هم داشته باشد حتی اگر عملاً از توهین ناراحت نشود باز هم جرم توهین، به صرف موهن بودن رفتار مرتکب از نظر عرف، محقق شده است.
عنصر روانی:
جرم توهین یک جرم عمدی است و ارتکاب غیرعمدی آن در حقوق جزا شناخته شده نیست یعنی مرتکب « عمد در ارتکاب رفتار موهن نسبت به دیگری» را داشته باشد در واقع این مطالب به دو مورد اشاره میکند:
۱ - مرتکب در ارتکاب عمل خود عامد باشد یعنی در حالت خواب و هیپنوتیزم و مستی نباشد و کلاً بدون اراده مرتکب صورت نگیرد.
۲ - مرتکب از موهن بودن رفتار خود اطلاع داشته باشد، برای مثال برخی تفاوتهای فرهنگی یا زبانی باعث عدم اطلاع وی نباشد.
توهین مشدد به اعتبار مقام مخاطب
قانونگذار در برخی موارد به اعتبار مقام و شخصیت طرف اهانت شده، برای مرتکب مجازات بیشتری تعیین کرده است.
توهین به مقام معظم رهبری
در ماده ۵۱۴ قانون تعزیرات مقرر شده « هرکس به حضرت امام خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی رضوان الله علیه و مقام معظم رهبری به نحوی از انحا اهانت نماید، به حبس از ۶ ماه تا ۲ سال محکوم خواهد شد».
توهین به سایر کارکنان و مقامات دولتی ایران
ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی؛ « هر کس با توجه به سمت به یکی از روسای سه قوه یا معاونان رئیس جمهور یا وزرا یا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی یا نمایندگان مجلس خبرگان یا اعضای شورای نگهبان یا قضات یا اعضای دیوان محاسبات یا کارکنان وزارتخانهها و موسسات و شرکتهای دولتی و شهرداریها در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین نماید به ۳ تا ۶ ماه حبس و یا تا ۷۴ ضربه شلاق و یا پنجاه هزار تا یک میلیون ریال جزای نقدی محکوم میشود».
با توجه به مضمون ماده فوق افراد مورد حمایت در ماده فوق ماموران دولتی هستند نه سایر اشخاص. و نوع رابطه استخدامی آنها با دولت هم (رسمی، پیمانی، و غیره ) مهم نیست.
توهین به مقامات سیاسی خارجی
ماده ۵۱۷ قانون تعزیرات مصوب ۱۳۷۵؛« هر کس علناً نسبت به رئیس کشور خارجی یا نماینده سیاسی آنکه در قلمرو خاک ایران وارد شده است توهین نماید به ۱ تا ۳ ماه حبس محکوم میشود، مشروط به اینکه در آن کشور نیز در مورد مذکور نسبت به ایران معامله متقابل بشود».
در ماده فوق چند مطلب است:
۱ - در قلمرو خاک ایران وارد شده است: ظاهرا حضور این مقام خارجی در قلمرو دریایی یا هوایی ایران کفایت نمیکند.
۲ - رئیس کشور خارجی: منظور شخص اول آن کشور است که معمولاً مطابق قانون اساسی آن کشور تعیین میشود.
۳ - نماینده سیاسی: منظور رئیس هیات نمایندگی آن کشور در ایران است که با توجه به سطح روابط آن کشور با ایران میتواند سفیر، کاردار آن باشد و حتی مقامات دولتی سایر کشورها را که پیرو دعوت رسمی دولت ایران و جهت یک وظیفه دولتی به ایران سفر میکنند را در بر میگیرد.
توهین به صاحبان حرفهها و مشاغل خاص
گاه در قوانین مختلف توهین به برخی صاحبان حرفهها و مشاغل خاص جرم شناخته شده برای مثال در ماده ۲۰ « لایحه قانونی استقلال کانون وکلای دادگستری مصوب ۱۳۳۳» برای توهین به وکیل دادگستری حین انجام وظیفه وکالتی یا به سبب آن مجازات حبس از ۱۵ روز تا ۳ ماه تعیین کرده است.
توهین مشدد به اعتبار جنسیت یا آن طرف توهین
در قانون، زن بودن یا صغیر بودن قربانی جرم توهین را موجب تشدید مجازات میداند.
ماده ۶۱۹ قانون تعزیرات؛ «هر کس در اماکن عمومی یا معابر، متعرض یا مزاحم اطفال یا زنان بشود یا با الفاظ و حرکات مخالف شئون و حیثیت به آنان توهین نماید به حبس از ۲ تا ۶ماه و تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد». در این ماده منظور از «تعرض» دست درازی و ایجاد مزاحمت جسمانی است و منظور از «اطفال» هم کودکانی هستند به براساس ماده ۱۲۱۰ قانون مدنی به سن بلوغ شرعی نرسیدهاند.
توهین مشدد به اعتبار نحوه ارتکاب
درماده ۷۰۰ قانون تعزیرات؛ « هر کس با نظم یا نثر به صورت کتبی یا شفاهی کسی را هجو کند و یا هجویه منتشر نماید به حبس از ۱ تا ۶ ماه محکوم میشود».
هجو: گاهی ممکن است شخص توهین کننده با مرتبط کردن کلمات و عبارات به یکدیگر شخص مقابل را در قالب یک قطعه منظوم یا منثور مورد اهانت قرار دهد که این کار را هجو میگویند. در واقع شرط تحقق این جرم مرتبط کردن کلمات و واژهها به یکدیگر در قالب یک شعر یا قطعه منثور است و صرف پی در پی گفتن کلمات توهین آمیز به دیگری موجب تحقق هجو نمیشود.
توهین مشدد به اعتبار وسیله ارتکاب
برای مثال از مطبوعات به عنوان وسیلهای برای توهین به اشخاص اعم از مسئولان دولتی و افراد عادی استفاده میشود.
در قانون مطبوعات اعمالی چون اهانت به دین اسلام و مقدسات آن و اهانت به رهبری و مراجع مسلم تقلید، افترا به مقامات و مردم و توهین به اشخاص حقیقی و حقوقی و توهین به شخص متوفی که عرفاً توهین به بازماندگان وی به حساب آید، انتشار مطالب مشتمل بر تهمت، افترا، فحش و الفاظ رکیک یا نسبتهای توهین آمیز و نظایر آن نسبت به اشخاص ممنوع دانسته شده است.
توهین مشدد به اعتبار ماهیت انتساب
گاهی ممکن است گفتار و رفتار توهین آمیز کسی نسبت به دیگری به گونهای باشد که به جای آنکه صرفاً موجب تخفیف شخصیت و تحقیر او شود ارتکاب عمل مجرمانهای را به طور صریح به وی نسبت دهد که این نوع گفتار و رفتار موجب تشدید مجازات مرتکب در مقایسه با توهین ساده خواهد شد.
