نقش امر به معروف و نهی از منکر در مقابله با جنگ نرمایسکا

نقش امر به معروف و نهی از منکر در مقابله با جنگ نرمایسکا

نقش امر به معروف و نهی از منکر در مقابله با جنگ نرمایسکا

ایسکا (پایگاه اطلاع رسانی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی): مطلب زیر یادداشتی است از حجت الاسلام و المسلمین عیسی زاده عضو هیات علمی پژوهشگاه که در این یادداشت به بررسی جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در مقابله با جنگ نرم دشمنان پرداخته است.

یکی از راههای مقابله با جنگ نرم، موضوع احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر است. مقام معظم رهبری در پیام خود به نخستین اجلاس پژوهشی امر به معروف و نهی از منکر می‌نویسد:

«هر چند فریضه امر به معروف و نهی از منکر یکی از بزرگترین واجبات اسلامی است و توصیه به آن در قرآن و گفتارهای پیامبر خدا(ص) و امیرمؤمنان و دیگر امامان(ع) دارای لحنی کم نظیر و تکان دهنده است، ولی اگر کسی از این همه چشم پوشی کند و تنها به ندای خرد انسانی گوش بسپرد، باز هم بی شک این عمل سازنده را فریضه و تکلیف خواهد شمرد. به نیکی خواندن و از بدی بر حذر داشتن را تمام خرد سالم، ستایش نمی‌کند؟ و کلام انسان خیرخواه و حساس، از آن روی می‌گرداند؟ هنگامی که به این وظیفه عمل شود، به تعداد آمران و ناهیان، دعوت به خیر در میان مردم صورت می‌گیرد و بی گمان لبیک گویان به این دعوت نیز کم نخواهند بود. این فراخوانی، به گمان زیاد برخود داعیان نیز نشانه نیک بر جای می‌گذارد و از دو سو راه صلاح را هموار می‌سازد. کار نیکی که مخاطب خود را به آن امر می‌کنیم و رفتار زشتی که وی را از آن بر حذر می‌داریم، هر چه بزرگتر و تأثیر اجتماعی یا فردی آن ژرفتر و ماندگارتر باشد، امر به معروف و نهی از منکر ما ارزشمندتر است و چنین است که عمل به این وظیفه تضمین کننده دوام و استحکام حکومت صالحان است و رها کردن و به فراموشی سپردن آن، زمینه ساز سلطه اشرار و نابکاران. شما دوستان ارجمند که اکنون همت به ترویج این فریضه گماشته‌اید، کار بزرگ خود را چنانکه شایسته این فریضه است پاس دارید و با همه جانبه‌نگری در این کار، زبان بدگویان و ذهن بی خبران را از فرو افتادن در ورطه ناسپاسی از این عمل اصلاحی بزرگ، نجات ببخشید. از خداوند متعال توفیق روزافزون شما را مسألت می‌کنم».

اهمیت و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر

ترک امر به معروف و نهی از منکر و ترویج روحیه بی تفاوتی و تساهل و تسامح در جامعه اسلامی یکی از اهداف مهم دشمنان در جنگ نرم با مسلمانان است که پیامدهایی همچون گسترش فساد و فحشا، حاکمیت مفسدان، نابودی عفت و پاکدامنی، رفع حجب و حیا و دینداری در جامعه را به دنبال خواهد داشت. یکی از راهکارهای اساسی مقابله با این توطئه دشمنان که مورد تأکید قرآن مجید و ائمه هدی(ع) و رهبران دینی نیز قرار گرفته است، تقویت و احیای روحیه نظارت همگانی و امر به معروف و نهی از منکر است؛ زیرا با احیای این روحیه، جوامع اسلامی از آلوده شدن به فساد وتباهی محفوظ می‌ماند.

بی‌جهت نیست که این فریضه الهی در قرآن از وظایف مهم پیامبر اکرم(ص)و امت اسلام بوده است.در قرآن کریم، معیار برتری امت اسلام بر دیگر امت‌ها، متصف بودن آنها به صفت امر به معروف و نهی از منکر، قرار داده شده و از سویی، گروهی از دانشمندان اهل کتاب به سبب ترک این فریضه مهم از سوی خداوند مورد سرزنش قرار گرفته‌اند.همچنین آمده است که ترک‌کنندگان نهی از منکر با مرتکبان منکر در عذاب الهی گرفتار شده و نهی‌کنندگان از منکر نجات یافته‌اند

از نظر اسلام، جامعه انسانی یک واحد بهم پیوسته است که اگر جلوی میکروب‌های موجود در یک عضو گرفته نشود ناراحتی و مرض از یک عضو به سایر اعضا سرایت خواهد کرد. امر به معروف و نهی از منکر به منزله پیشگیری در جامعه و جلوگیری از ابتلاء به بیماری‌های روحی و روانی است. بر این اساس، امر به معروف و نهی از منکر برای همه جوامع ضرورت تام دارد. مثال امر به معروف و نهی از منکر، مثال جلوگیری از انسان نادانی است که سوار کشتی شده و قصد سوراخ کردن آن را دارد که اگر از این کار او جلوگیری نشود با سوراخ شدن کشتی، خود او و دیگر مسافران همگی غرق خواهند شد. آیا اگر چنین فردی اعتراض کند که هیچ کس حق ندارد آزادی مرا در سوراخ کردن کشتی سلب کند. کسی به اعتراض او توجه می‌کند؟ مسلماً کسی اعتراض او را نمی‌پذیرد؛ زیرا همگان می‌دانند که سوراخ شدن یک نقطه از کشتی، همان و غرق شدن تمام سرنشینان هم همان.

بنابر این اگر در جامعه‌ای امر به معروف و نهی از منکر ترک شود گناه و فساد یک نفر یا یک گروه به سایر افراد و سایر گروه‌ها نیز سرایت می‌کند و جامعه‌ای را آلوده می‌کند، ولی اگر به این فریضه مهم عمل شود، جامعه از مبتلا شدن به هر گونه فساد و تباهی، محفوظ می‌ماند. با توجه به اهمیت و جایگاه این مسئله، در اصل هشتم قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی، امر به نظارت همگانی و حضور مردم در صحنه جامعه از طریق امر به معروف و نهی از منکر، تحقق بخش حاکمیت مردم بر سرنوشتشان معرفی شده است.

==معنا و مفهوم معروف و منکر

معروف و منکر، مانند بسیاری از واژگان دیگر، در دو معنای لغوی و اصطلاحی به کار می‌روند، ولی معنای لغوی و اصطلاحی این دو از هم دور نیستند؛ بنابر این، معروف در لغت از ماده عرف، هر چیز پسندیده‌ای است که نفس آن را می‌شناسد و به آن انس می‌گیرد و آرامش می‌یابد. و منکر، خلاف معروف، هر امری است که شرع آن را زشت بشمارد و حرام و ناخوشایند بداند. به تعبیر دیگر، معروف اسم هر کاری است که حُسن آن را عقل و شرع تشخیص دهند و منکر آن است که عقل و شرع آن را انکار نمایند. در اصطلاح فقهی نیز، معروف، هر کار پسندیده‌ای است که افزون بر خوبی، دارای وصفی از قبیل استحباب و وجوب باشد که یا خود انجام دهنده آن را از طریق اجتهاد بشناسد و یا به آن راهنمایی اش کنند (در صورتی که مقلد باشد) و منکر، کار زشتی است که یا خود انجام دهنده آن را بشناسد و یا از طریق دیگران بر آن آگاه شود. البته منکر و معروف، هم به فرهنگ وابسته است وهم عقل آن را می‌شناسد، یعنی برخی از منکرات درهمه فرهنگ‌ها منکرند و برخی از معروف‌ها در همه فرهنگ‌ها، معروف به حساب می‌آیند، اما با این حال، برخی از مصادیق معروف و منکر را باید از طریق شرع شناخت که جای بحثش در کتاب‌های فقهی می‌باشد

کارکردهای امر به معروف و نهی از منکر

دستیابی به فلاح و رستگاری

خداوند در قرآن به کسانی که به این فریضه الهی عمل کنند، فلاح و رستگاری را وعده داده است

بهره‌مندی از رحمت بی پایان الهی و نعمت‌های اخروی

در قرآن آمده است که مردان مؤمن و زنان مؤمنه، برخی سرپرست و مددکار برخی دیگرند. یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند... خدا ایشان را رحمت کند. به راستی خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است. خداوند مردان و زنان مؤمن را به بهشت‌هایی که در آن نهرهایی جاری است وعده می‌دهد.

از زمره صالحان

خداوند آمران به معروف و ناهیان از منکر را در زمره صالحان و نیکان قرار داده است.

نجات از عذاب الهی

در قرآن آمده است:

کسانی که دیگران را از زشتی‌ها و (منکرات) نهی می‌کردند از سوی خداوند نجات یافتند.

همراهی معصومان

رسول گرامی اسلام(ص) فرمود:

کسی که یک مؤمن را هدایت و ارشاد کند و شریعت را به وی تعلیم دهد، با ما در جایگاه رفیع و والا همراه خواهد بود

ارزشمندتر از جان اهل زمین

مردی، کسی را کشت، فرزند فرد کشته شده قاتل را به محضر امام سجادa آورد تا قصاص شود. حضرت فرمود:

آیا قاتل حقی بر گردن شما ندارد؟ عرض کرد: چرا او توحید و نبوت وامامت را به ما تلقین کرد ولی به اندازه خون پدر ما نیست. حضرت فرمود: به خدا سوگند، این عمل، هم‌سنگ جان تمام اهل زمین از اولین و آخرین ( جز انبیاء و ائمه) است.

بهره‌مندی از مقام ویژه در قیامت

رسول خدا (ص) فرمود:

آیا با شما سخن نگویم از کسانی که از پیامبران و شهدا نیستند ولی پیامبران و شهیدان از مشاهده مقام آنان مسرور می‌شوند که چه جایگاه والا نزد خدا دارند و بر چه جایگاه‌های نورانی تکیه زده‌اند. یکی از اصحاب عرض کرد:‌ای رسول خدا! اینان کیانند؟ فرمود: کسانی‌اند که بندگان خدا را نزد خدا و رسول خدا محبوب می‌سازند. بندگان خدا را به معروف وآنچه خدا دوست دارد، فرمان می‌دهند و از آنچه خدا نهی کرده باز می‌دارند و چون بندگان خدا به امر ونهی آنان عمل کنند، خداوند آنها را دوست خواهد داشت.

اقامه دستورات دینی واستواری پایه‌های دین

امام باقرa درحدیثی به مهم‌ترین آثار و برکات امر به معروف و نهی از منکر اشاره کرده، می‌فرماید:

امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. واجب بزرگی است که با آن، فریضه‌های دیگر بر پا می‌شود و راه‌ها امن و کسب و کارها حلال می‌گردد، آنچه به ستم ستانده شده به صاحبان آن بازگردانده می‌شود، زمین‌ها آباد، از دشمنان انتقام گرفته و امور پا بر جا می‌شود.

پیش‌گیری از رواج ضد ارزش‌ها در جامعه

امر به معروف و نهی از منکر، در هر مرتبه، بیانگر حساسیت اجتماع در مقابل اعمال زشت و ضد ارزش‌هاست. این حساسیت وقتی به شکل مؤثری ظاهر گردد، راه را بر رواج زشتی‌ها در جامعه می‌بندد و برعکس، وقتی جامعه‌ای در مقابل ضدارزش‌ها، هیچ گونه مخالفتی نشان ندهد یا حساسیت‌ها و مخالفت‌ها بسیار ضعیف باشد، زمینه ترویج و تثبیت ناهنجاری‌ها فراهم می‌گردد و در اینجاست که چه بسا ضد ارزش‌ها شکل ارزش به خود می‌گیرد و «منکرات» در پوشش معروف ظاهر می‌شود. در روایتی از امام صادقa آمده است که پیامبر(ص) فرمود:

چگونه خواهد بود حال شما هنگامی که زن‌های شما تبهکار و جوانانتان فاسد شوند و امر به معروف و نهی از منکر نکنند؟ شخص پرسید: آیا چنین وضعی پیش خواهد آمد؟ پیامبر(ص) فرمود: آری و از این بدتر پیش خواهد آمد. چگونه خواهد بود حال شما آنگاه که یکدیگر را به کارهای بد، امر واز کارهای نیک منع کنید؟ شخص پرسید: آیا چنین وضعی هم پیش می‌آید؟ فرمود: آری و از این هم بدتر. چگونه خواهد بود حال شما، هنگامی که معروف‌ها را منکر و منکرها را معروف ببینید!

ممکن است گفته شود برای مقابله با رواج زشتی‌ها چه ضرورتی به مداخله افراد اجتماع است، چون وقتی دولت به عنوان نماینده اجتماع به طور قوی وارد عرصه شود، بساط زشتی‌ها وضدارزش‌ها برچیده خواهد شد. در پاسخ باید متذکر شد که بدون حضور و مداخله اجتماع در عرصه برخورد با مجرم و پیشگیری از جرم، اقدامات حکومتی نیز کارایی لازم را نخواهد داشت و در اینجا حکومت علاوه بر آنکه ناتوان جلوه می‌کند که این خود از موجبات افزایش جرایم است، بیشتر به عنوان مزاحم حقوق و آزادی‌های فردی تلقی می‌شود تا نهادی که عهده‌دار هدایت صحیح اجتماع به سمت نیکی‌هاست، و در واقع، حساسیت جمعی و مشارکت شهروندان است که اقدامات نظارتی و کنترلی حکومت را کارآمد می‌سازد.

زمینه سازی برای رواج ارزش‌ها و دعوت به نیکی‌ها

از آثار ارزشمند امر به معروف و نهی از منکر، فراهم سازی زمینه عمل به ارزش‌ها و تقویت هنجارهای مورد نظر جامعه اسلامی و عمل به نیکی‌هاست.

وقتی اعضای اجتماع مراقب هم بوده و یکدیگر را سفارش به حق و نیکی نمایند و از بدی و زشتی باز دارند، به تدریج زمینه نهادینه شدن و رسوخ نیکی‌ها در روح و روان افراد فراهم می‌آید، علاوه بر آنکه عمل کردن امرکننده به مفاد آنچه می‌کند و دست کشیدن از آنچه از عمل به این فریضه به دست آید نیروی عظیمی است که پشتوانه اجتماعی دارد و می‌تواند بسیاری از ارزش‌ها را در ذهن و روان افراد درونی سازد و از این طریق راه عمل به دیگر واجبات و سنن الهی (ارزش‌های دینی در جامعه اسلامی) را فراهم آورد. این کار کرد مهم امر به معروف و نهی از منکر، آن را از دیگر آموزه‌های اسلامی متمایز و منحصر به فرد می‌سازد. امام علیa در این باره می‌فرماید:

«تمام کارهای نیک و جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر همچون قطره‌ای است در برابر دریای پهناور».

کارآیی امر به‌معروف و نهی از منکر در تمامی مراحل شکل‌گیری عمل مجرمانه

هر عمل مجرمانه خواه در مدت زمانی کوتاه انجام گیرد یا به نتیجه رسیدن آن، نیازمند زمانی طولانی باشد، در فرایندی خاص شکل می‌گیرد که آن را «مسیر» عمل مجرمانه می‌نامند که خود متشکل از اعمالی است که به لحاظ حقوقی تمامی آنها قابل مجازات نیست و به همین جهت گفته شده که حقوق جزا به افراد، اجازه آماده شدن و فکر کردن درباره اعمال مجرمانه و حتی انجام برخی مقدمات کار را می‌دهد. از این نظر نمی‌توان از حقوق جزا انتظار پیشگیری ریشه‌ای از وقوع جرم را داشت. امّا در میان آموزه‌های اسلامی، برخی آموزه‌ها مربوط به مرحله پیشگیری قبل از وقوع جرم است، مانند بسیج امکانات آموزشی و توانمند کردن نظام آموزش و پرورش، آموزش تربیت صحیح فرزندان و ...، نظام بی‌همتای تربیت اسلامی به قدری ظرافت‌ها و نکته سنجی‌ها را در تربیت صحیح فرزندان مورد توجه قرار داده است که استخراج، نظام‌مندی و آموزش آنها به خانواده‌ها می‌تواند سبب ایجاد تحولی عمیق و همه جانبه در اجتماع گردد. با مطالعه یافته‌های جرم‌شناسی، امروز می‌توان عمق اثر بخشی برخی از توصیه‌های اسلام، نظیر محبت‌ورزی نسبت به فرزندان، جداسازی بستر خواب کودکان از والدین و دیگر فرزندان، تکریم فرزندان و لزوم آموزش آنها را دریافت، گرچه اثرات توصیه‌های دیگر، نظیر تغذیه حلال در معرض پژوهش قرار نگرفته است.

برخی از آموزه‌های اسلامی نیز مرحله پس از وقوع جرم را در نظر دارد، مانند تعقیب و محاکمه مجرمین. و برخی دیگر، تنها خاص زمان وقوع جرم می‌باشد، مانند دفاع مشروع. اما در میان همه آموزه‌ها، امر به معروف و نهی از منکر، آموزه‌ای است که تنها به یک مرحله خاص، اختصاص ندارد، بلکه سه مرحله یاد شده را پوشش می‌دهد. تحلیل نوشته‌های موجود در باب شرایط امر به معروف و نهی از منکر، حکایت از آن دارد که برخی این آموزه را به مرحله پس از وقوع جرم اختصاص می‌دهند، در حالی که با توجه به توضیحاتی که ارائه شد، جای تردید نیست که اسلام، همواره بر نوعی کنترل و نظارت اجتماعی غیر رسمی و عمدتاً غیر سرکوب‌گر توجه دارد تا شخص در پرتو آن و به لحاظ نوع تعاملی که با جامعه پیدا می‌کند و نیز با توجه به نیاز وی به اجتماع و حفظ جایگاه اجتماعی خویش، دست از ارتکاب جرم یا تداوم و استمرار آن بردارد و با بازخورد منفی‌ای که اجتماع به او می‌دهد، از انجام عمل شوم خویش پشیمان گشته و تا حدی تاوان عمل خویش را بپردازد. بنابراین نمی‌توان گفت که امر به معروف و نهی از منکر تنها خاص یک مرحله از وقوع جرم است و از همین‌رو اگر نشانه‌های روشنی بر وقوع جرم در آینده نزدیک وجود داشت باید مداخله کرد و البته نوع و مصداق امر به معروف و نهی از منکر در این مرحله با آنچه در مرحله وقوع یا پس از وقوع جرم رخ می‌دهد متفاوت است.

پانویس

بازگشت به مقالات