نزول ملائکه و روح در شب قدر به چه معناست؟
محتویات
مقدمه
قرآن در سوره قدر میفرماید «تنزل الملائکه و الروح» یعنی هم ملائکه و هم روح در شب قدر نازل میشوند. در تفسیر این آیه دیدگاههای متفاوتی ذکر شده است.
خبرگزاری مهر، گروه دین و اندیشه: بنا بر آیات اولیه سوره قدر بسیاری شب قدر را شب نزول یکباره قرآن دانستهاند. در تفسیر آیه ابتدایی سوره قدر آمده است که بنا به دلایلی به خوبی استفاده میشود که قرآن مجید در ماه مبارک رمضان نازل شده است: «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن» [۱] و ظاهر این تعبیر آن است که تمام قرآن در این ماه نازل گردید. در نخستین آیه سوره قدر میافزاید: ما آن را در شب قدر نازل کردیم (انا انزلناه فی لیلة القدر).
اگر چه در این آیه صریحا نام قرآن ذکر نشده ولی مسلم است که ضمیر انا انزلناه به قرآن باز میگردد و ابهام ظاهری آن برای بیان عظمت و اهمیت آن است.
تعبیر به انا انزلناه (ما آن را نازل کردیم) نیز اشاره دیگری به عظمت این کتاب بزرگ آسمانی است که خداوند نزول آن را به خودش نسبت داده مخصوصا با صیغه متکلم مع الغیر که مفهوم جمعی دارد و دلیل بر عظمت است. نزول آن در شب قدر همان شبی که مقدرات و سرنوشت انسانها تعیین میشود دلیل دیگری بر سرنوشت ساز بودن این کتاب بزرگ آسمانی است.
از ضمیمه کردن این آیه با آیه سوره بقره که به آن اشاره شد، نتیجه گیری میشود که شب قدر در ماه مبارک رمضان است ، اما کدام شب است؟ از قرآن چیزی در این مورد استفاده نمیشود، ولی روایات در این باره بحث فراوان کردهاند که در پایان تفسیر این سوره به خواست خدا در این زمینه و مسائل دیگر سخن خواهیم گفت.
در اینجا سؤالی مطرح است و آن اینکه هم از نظر تاریخی و هم از نظر ارتباط محتوای قرآن با حوادث زندگی پیغمبر اکرم (ص) مسلم است که این کتاب آسمانی به طور تدریجی و در طی ۲۳ سال نازل گردید، این امر چگونه با آیات فوق که میگوید در ماه رمضان و شب قدر نازل شده است سازگار میباشد؟ پاسخ این سؤال - به گونهای که بسیاری از محققان گفتهاند این است که قرآن دارای دو نزول بوده است.
نزول دفعی که در یک شب تمام آن بر قلب پاک پیغمبر اکرم (ص) یا بیت المعمور یا از لوح محفوظ به آسمان دنیا نازل گردید. و نزول تدریجی که در طول بیست و سه سال دوران نبوت انجام گرفت. بعضی نیز گفتهاند آغاز نزول قرآن در لیلة القدر بوده نه تمام آن ولی این بر خلاف ظاهر آیه است که میگوید ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.
قابل توجه اینکه درباره نازل شدن قرآن در بعضی از آیات تعبیر به «انزال» و در بعضی تعبیر به «تنزیل» شده است، و از پارهای از متون لغت استفاده میشود که تنزیل معمولا در جائی گفته میشود که چیزی تدریجا نازل گردد، ولی «انزال» مفهوم وسیع تری دارد که نزول دفعی را نیز شامل میگردد، این تفاوت تعبیر که در آیات قرآن آمده میتواند اشاره به دو نزول فوق باشد.
عدم تعیین شب قدر توسط قرآن کریم
مسئله دیگر «خود شب قدر» است، آن شبی که قرآن بر قلب مبارک پیامبر(ص) نازل شده است. در سوره قدر میفرماید «انا انزلناه فی لیلة القدر» ما این قرآن را در شب قدر فرستادیم، در سوره دخان هم داریم «انا انزلناه فی لیله مبارکه» پس هر دو سوره بر این دلالت دارند که انزال دفعی در یک شب واقع شده است لذا در این مسئله تردیدی نخواهد بود، این انزال در مقابل تنزیل است که بیست و سه سال به طول انجامیده است، حال این کدام شب است که اینگونه است؟
در سوره بقره محدوده این شب تا حدودی مشخص شده است، در آیه ۱۸۶ سوره بقره میفرماید «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن» ماه مبارک رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است و در دعاهایی که مستحب است در هر روز خوانده شود همین آیه را میخوانیم. تا این مقدار از قرآن کریم فهمیده میشود.
تنها راه تعیین شب قدر سنت پیامبر و ائمه معصومین
اما اینکه در ماه رمضان شب قدر چه شبی است تصریحی در قرآن نداریم و این مطلب از سنت پیامبر اکرم(ص) فهمیده میشود. ائمه فرمودهاند این شب مشخص نشده است تا شما بر هر سه شب اهتمام بورزید زیرا هر سه شب مهم است. در روایت معروفی، زراره از امام صادق(ص) نقل میکند که حضرت فرمودند: «التقدیر فی لیلة تسع عشرة و الابرام فی لیلة احدی و عشرین و الامضاء فی لیلة ثلاث و عشرین» یعنی شب نوزدهم مثل این است که یک حکم را اندازه گیری کرده و پیش نویس میکنند، در شب بیست و یکم آن را محکم و پاکنویس میکنند و در شب بیست و سوم نهایتا آن حکم را صادر میکنند.
اینها تعابیری است تا بگویند آن دو شب، مقدمه آخرین شب هستند. ولی در فرهنگ شیعه و از سخنان ائمه معصومین و اولیای خدا کاملا واضح است که شب بیست و سوم را به عنوان شب اصلی بیان کردهاند.، بدون اینکه اهمیت آن دو شب را کم کنند لذا فرمودهاند شما هر سه شب را احیا بدارید.
چرا شب قدر مخفی است؟
بسیاری معتقدند مخفی بودن شب قدر در میان شبهای سال، یا در میان شبهای ماه مبارک رمضان برای این است که مردم به همه این شبها اهمیت دهند، همانگونه که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همه طاعات روی آورند، و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده تا به همه دعاها رو آورند، اسم اعظم را در میان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند، و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حال آماده باشند. و این فلسفه مناسبی به نظر میرسد.
نزول ملائکه و روح
در سوره قدر همچنین میفرماید «تنزل الملائکه و الروح» هم ملائکه و هم روح در این شب نازل میشوند. در مجمع البیان در تفسیر آیه دیدگاهها متفاوت است:
۱- از دیدگاه پارهای منظور این است که فرشتگان به همراه جبرئیل در شب قدر به زمین فرود میآیند تا زمزمه عبادت و نیایش و تلاوت قرآن و راز و نیاز بندگان خالص و کمالطلب خدا را بشنوند و توبه و اصلاح پذیری و کارهای شایسته آنان را بنگرند.
۲- امّا به باور پارهای دیگر، فرشتگان و جبرائیل به زمین فرود میآیند تا بر بندگان با معنویت خدا به امر او سلام نثار کنند.
۳- از دیدگاه برخی، فرشتگان به همراه جبرئیل هر آنچه را تدبیر و مقدّر و مقرر شدهاست به آسمان دنیا میآورند تا ساکنان آسمان دنیا بدانند و از رویدادهای سال آینده به لطف حق آگاهی یابند.
۴- امّا از دیدگاه «کعب» و «مقاتل» منظور از «روح» گروهی از فرشتگان گرانقدر هستند که آنان را دیگر فرشتگان، جز شب قدر نمیبینند، و آنان در این شب مبارک از هنگامه غروب آفتاب تا طلوع سپیده فجر برای انجام فرمان خدا فرود میآیند.
۵- و به باور پارهای «روح» به معنی وحی میباشد و منطور این است که در آن شب، فرشتگان با وحی خدا و پیام او که در بردارنده مقدّرات و سرنوشتها و برکتهاست فرود میآیند.
گفتنی است که در آیه دیگری «روح» به معنی وحی به کار رفته است که «و کذلک اوحینا الیک روحاً من امرنا» یعنی همان گونه که بر پیامبران پیشین وحی فرستادیم، برتو نیز ای محمّد(ص)! به فرمان خود وحی نمودیم. لذا به نظر میرسد، بدین سان آخرین دیدگاه در تفسیر آیه تأیید میگردد.
در تفسیر نور نیز در این خصوص آمده است از امام صادق(ع) پرسیدند: آیا روح همان جبرئیل است؟ فرمود: جبرئیل از ملائکه است و روح برتر از ملائکه است. سپس این آیه را تلاوت فرمودند تنزل الملائکة والروح.
با نزول فرشتگان بر قلب پیامبر و امام معصوم در شب قدر، ارتباط زمین با آسمان، مُلک با ملکوت و طبیعت با ماوراء طبیعت برقرار میشود.
در روایات آمده است که با منکران امامت، با سوره قدر احتجاج کنید زیرا بر اساس این سوره، فرشتگان هر سال در شب قدر نازل میشوند. در زمان حیات پیامبر بر وجود شریف حضرتش وارد میشدند. پس از آن حضرت بر چه کسانی نازل میشوند؟
روشن است که هر کسی نمیتواند میزبان فرشتگان الهی باشد و باید او همچون پیامبر، معصوم بوده و ولایت امور بشر به عهده او باشد و او کسی جز امام معصوم نیست که در زمان ما، حضرت مهدی(عج) میباشد و فرشتگان در شب قدر شرفیاب محضرش میشوند.
سلام هی حتی مطلع الفجر
سلام یعنی نعمت بی نقمت، یعنی یک امر خوشحال کننده که هیچ امر مضری به همراه آن نباشد. خداوند در مورد شب قدر میفرماید «سلام هی حتی مطلع الفجر». یعنی سلام تا صبح ادامه دارد و با طلوع فجر تمام میشود.
در تفسیر نمونه ذیل ای آیه آمده است که در آخرین آیه میفرماید: شبی است آکنده از سلامت و خیر و رحمت تا طلوع صبح (سلام هی حتی مطلع الفجر).
هم قرآن در آن نازل شده، هم عبادت و احیاء آن معادل هزار ماه است، هم خیرات و برکات الهی در آن شب نازل میشود، هم رحمت خاصش شامل حال بندگان میگردد، و هم فرشتگان و روح در آن شب نازل میگردند.
بنابراین شبی است سرتاسر سلامت، از آغاز تا پایان، حتی طبق بعضی از روایات در آن شب شیطان در زنجیر است و از این نظر نیز شبی است سالم و تواءم با سلامت. پس اطلاق «سلام» که به معنی سلامت است بر آن شب (به جای اطلاق سالم) در حقیقت نوعی از تاءکید است همانگونه که گاه می گوئیم فلان کس عین عدالت است.
بعضی نیز گفتهاند که اطلاق سلام بر آن شب به خاطر این است که فرشتگان پیوسته به یکدیگر یا به مؤمنان سلام میکنند، یا به حضور پیامبر (ص) و جانشین معصومش میرسند و سلام عرضه میدارند.
جمع میان این تفسیرها نیز امکان پذیر است.
به هر حال شبی است سراسر نور و رحمت و خیر و برکت و سلامت و سعادت و بی نظیر از هر جهت.
در حدیثی آمده است که از امام باقر سؤ ال شد: آیا شما میدانید شب قدر کدام شب است؟ فرمود: «کیف لا نعرف و الملائکة تطوف بنا فیها»، یعنی چگونه نمیدانیم، در حالی فرشتگان در آن شب در گرد ما دور میزنند.
در داستان ابراهیم (ع) آمده است که چند نفر از فرشتگان الهی نزد او آمدند و بشارت تولد فرزند برای او آوردند و بر او سلام کردند[۲]میگویند لذتی که ابراهیم (ع) از سلام این فرشتگان برد با تمام دنیا برابری نداشت، اکنون باید فکر کرد که وقتی گروه گروه فرشتگان در شب قدر نازل میشوند و بر مؤمنان سلام میکنند چه لذت و لطف و برکتی دارد؟
وقتی ابراهیم (ع) را در آتش نمرودی افکندند فرشتگان آمدند و بر او سلام کردند، و آتش بر او گلستان شد، آیا آتش دوزخ به برکت سلام فرشتگان بر مؤ منان در شب قدر برد و سلام نمیشود؟
انبیای گذشته و شب قدر
ظاهر آیات سوره قدر نشان میدهد که شب قدر مخصوص زمان نزول قرآن و عصر پیامبر اسلام (ص) نبوده، بلکه همه سال تا پایان جهان تکرار میشود. تعبیر به فعل مضارع (تنزل) که دلالت بر استمرار دارد، و همچنین تعبیر به جمله اسمیه «سلام هی حتی مطلع الفجر» که نشانه دوام است نیز گواه بر این معنی است .به علاوه روایات بسیاری که شاید در حد تواتر باشد نیز این معنی را تایید میکند.
صریح روایات متعدد این است که شب قدر از مواهب الهی بر این امت میباشد، چنانکه در حدیثی از پیغمبر اکرم (ص) آمده است که فرمود: ان الله وهب لامتی لیلة القدر لم یعطها من کان قبلهم» یعنی خداوند به امت من شب قدر را بخشیده و احدی از امتهای پیشین از این موهبت برخوردار نبودند.
البته باید گفت لیله القدر در انبیای سلف بوده است ولی الزاماً در ماه مبارک نبوده است، بلکه در اوقاتی که مخصوص خودشان بوده واقع شده است یعنی آنها در سیر خود مرحلهای داشتند که به اوج قله وصل رسیده بودند. لذا در این حال حقایق بر قلب آنها وارد میشود.
این نزول حقایق در شریعت اسلام و در دوران ولایت محمدی را خداوند در یکی از شبهای ماه مبارک زمضان قرار داده است و به مناسبت اتصالی که بین عالم ملک و ملکوت اتفاق میافتد، این شب لیله القدر نامیده شده یعنی آن حقایقی که در مرتبه وجود جمعی هستند تقدیر میشوند و از مجرای انسان کامل به انسانهای دیگر میرسند.
