مقدمات بحث؛ مراتب امربهمعروف
خلاصه مباحث گذشته
در بحث امر به معروف دوازده مقام (مانند اهمیت آن نزد شارع، ادله، شایط و...) در نظر گرفته شده بود. حال در مقام ششم به مراتب آن خواهیم پرداخت. همچنین در دقایق عمده¬ای از جلسه امروز به مباحثی پیرامون نحوه تحصیل علوم حوزوی و نکاتی اخلاقی پرداخته شد .
مقام ششم : مراتب امر به معروف
مقدمه بحث
شاید مشهور بین فقهاء (بلکه به حسب ادعای صاحب جواهر مخالفی پیدا نمیشود) این باشد که بنا بر نصوص شرعی، امر به معروف و نهی از منکر دارای انواع و هم اصنافی ذیل این عناوین می¬باشد. مشهور سه نوع برای امر به معروف ذکر کرده اند:
1. امر به معروف و نهی از منکر قلبی
2. امر به معروف و نهی از منکر لسانی
3. امر به معروف و نهی از منکر یدی (عملی)
مفهوم این سه عنوان و نوع نیز، نیازمند بررسی است . به طور مثال سیزده تفسیر برای انکار قلبی ذکر شده که یکی از آنها عبارت است از تنفر و انزجار. این انزجار هم به شیوه های مختلف مانند چهره درهم کشیدن،روی برگرداندن، هجر، بی اهمیتی کردن، و... ابراز میشود. همچنین امر به معروف و نهی از منکر لسانی به وسیله وعظ، نصیحت، امر و نهی کردن و... و همچنین با اصنافی از کلام لیّن گرفته تا خشن نیز محقق میشود. در مورد مرحله یدی هم اصنافی مانند گوش پیچاندن، سیلی زدن، ضرب، حبس، جرح و در نهایت قتل میتوان برشمرد.
مشهور فقها بین انواع ثلاثه ترتّب قائل شده اند یعنی اگر شرایط برای مرتبه قلبی فراهم بود و با همان غرض حاصل می-شد، باید بدان اکتفاء نمود. و تنها در صورتی میتوان به مرحله لسانی منتقل شد که مرتبه قلبی بی اثر باشد. همچنین انتقال از مرحله لسانی به یدی با همین ترتیب خواهد بود.
همچنین بین اصناف هم مرتبه نیز ترتب داریم و باید مرحله به مرحله و از خفیف به شدید پیش برویم . یعنی در مرحله قلبی اگر اثر با صرفا با چهره درهم کشیدن عادی حاصل میشود، دیگر هجر که غلیظتر است مجاز نخواهد بود.
همچنین برخی از این انواع و اصناف ممکن است علاوه بر شروط عمومی وجوب امر به معروف، شرایط دیگری هم داشته باشند. مثلا برخی مرحله یدی یا حداقل ضرب منجر به جرح و قتل را منوط به اذن امام می دانند.
حال باید چند مطلب را بررسی کنیم:
آیا امر به معروف انواع دارد یا همه اینها مصداق یک نوع واحدند؟
بر فرض تنویع امر به معروف، آیا منحصر به همین سه نوع است یا بیشتر ؟
آیا بین این انواع و مراتب ترتّب وجود دارد؟
آیا بین اصناف این مراتب نیز ترتّب وجود دارد؟
شرایط گفته شده در سابق (نظیر احتمال تاثیر، علم و...) در همه این انواع جاری¬اند یا مختص به برخی از این مراتب می باشند؟ بر فرض عمومی بودن شرایط گذشته، آیا برخی مراتب علاوه بر آنها شرایط ویژه¬ی دیگری هم دارند یا نه؟
