معروف و منکر در قرآن و سنت
نویسنده: سیدمحمود مدنی
محتویات
مقاله
همه انسانها در آرزوی جامعهای سرشار از ارزشهای انسانی و دوراز تباهی و فسادند. به نظر میرسد برای تحقق این آرزو باید سه رکن اساسی محقق شود.
۱- قانون صحیح
۲- اجرای سالم
۳- نظارت دقیق
الف)اسلام با معرفی قرآن و سنت، به عنوان منبع جوشان وکهنگی ناپذیر قوانین ثابت و متغیر مورد نیاز بشر، اولین رکن اساسی را به بهترین وجه فراهم آورده است.
ب)منابع دینی با بیان سیستم حکومتی اسلام، تعیین افراد معصوم برای ولایت و تبیین ویژگیهای حاکمان در زمان غیبت، مشکل مجریان سالم و اجرای صحیح را نیز تا حد بسیاری رفع کرده، اجرای آن رابه عهده امت اسلامی قرار داده است.
ج)از آنجا که حسن اجرای قوانین الهی به نظارتی کارآمد نیازدارد، اسلام با تبیین و ایجاب امر به معروف و نهی از منکر این رکن اساسی را نیز تامین کرده است.
محدوده و تعریف امر به معروف در تعاریف فقهی، امر به معروف و نهی از منکر واجب به فرمان به واجبات و بازداشت از محرمات محدود میشود; ولی در گستره معارف اسلامی و روایات، امر به معروف عناوین دیگری چون ارشاد،هدایت، تبلیغ و نصیحت را نیز در بر میگیرد که برخی مستحب وبرخی واجب اند.
معروف و منکر یعنی چه؟
گروهی از لغت شناسان، آنچه شرع و عقل پسندیده و به رسمیت شناخته است، معروف میدانند. گروهی دیگر آنچه اکثریت مردم نیکومی شمارند، معروف میخوانند. در نگاه برخی از لغت شناسان، معروف چیزی است که انسان با فطرت پاک الهی اش آن را میشناسد ومی پسندد.منکر در برابر معروف جای دارد و همه محققان آن را ضدمعروف شمردهاند.
سابقه تاریخی
امر به معروف، به عنوان یک دستور، در ادیان گذشته نیز وجودداشته است. قرآن در آیات بسیاری به وجود این فریضه در ادیان گذشته اشاره دارد. شماری از این آیات عبارت است از:
۱- آیه ۷۹ سوره مائده ترک امر به معروف و نهی از منکر رایکی از گناهان بنی اسرائیل میشمارد:
(وکانوا لایتناهون عن منکر فعلوه لبئس ما کانوا یفعلون.
آنان(بنی اسرائیل)یکدیگر را از کار زشتی که انجام می دادندنهی نمیکردند و چه زشت کاری انجام میدادند.
تفاسیر و روایات این کار زشت را ترک امر به معروف دانستهاند.
۲- آیه ۶۳ سوره مائده دربارهٔ ترک این وظیفه بزرگ توسطدانشمندان یهودی و مسیحی چنین میگوید:
(ولولا ینهیهم الربانیون و الاحبار عن قولهم الاثم....
چرا احبار(روحانیان یهودی)و راهبان(روحانیان مسیحی)آنان رااز سخن گناه آلوده شان نهی نمیکنند.
۳- آیه ۲۱ آل عمران از سرنوشت تلخ آمران به معروف در برخی از جوامع گذشته سخن میگوید:
(ویقتلون الذین یامرون بالقسط من الناس.
و میکشند آن مردمی را که به قسط فرمان میدهند.
۴- آیه ۱۶۵ سوره اعراف از نجات آمران به معروف وناهیان ازمنکر سخن به میان میآورد:
(...انجینا الذین ینهون عن السوء و اخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس....
و نجات دادیم کسانی را که از زشتیها نهی میکردند و آنان راکه ستم میکردند به عذابی شدید گرفتار کردیم.
۵- آیه ۱۱۶ سوره هود یکی از علل هلاکت اقوام پیشین را ترک امر به معروف و نهی از منکر میداند:
(فلو لا کان من القرون من قبلکم اولوا بقیه ینهون عن الفسادفی الارض الا قلیلا ممن انجینامنهم....
چرا در اقوام پیشین شما دانشمندان صاحب قدرتی نبودند تا ازفساد باز دارند مگر اندکی از آنان که نجاتشان دادیم .
روایات اسلامی نیز نشان میدهد که این فریضه بزرگ در شرایع پیش از اسلام وجود داشته و شیوه همه انبیا و شایستگان بوده است.
برای مثال امام باقر(ع)میفرماید:
ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر سبیل الانبیاء و منهاج الصلحاء.
همانا امر به معروف و نهی از منکر راه انبیا و شیوه شایستگان است.
امام علی(ع)نیز میفرماید:
انما هلک من کان قبلکم بحیث ما عملوا من المعاصی و لم ینههم الربانیون و الاحبار عن ذلک فانهم لما تمادوا فی المعاصی نزلت بهم العقوبات.
همانا آنان که قبل از شما هلاک شدند بدان سبب بود که چون گناه میکردند عالمان یهودی و مسیحی آنها را نهی نمیکردند; و چون درگرداب گناه فرور رفتند، عذابهای الهی بر آنان فرود آمد.
حضرت علی(ع)در بیانی دیگر میفرماید:
ان الله لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامربالمعروف و النهی عن المنکر فلعن الله السفهاء لرکوب المعاصی والحکماء لترک التناهی.
به راستی خداوند لعنت نکرد قوم پیشین شما را مگر بدان سبب که آنان امربه معروف و نهی از منکر را ترک کردند. پس خداوندنادانهای آنها را به سبب گناه و دانشمندان آنها را به دلیل ترک نهی از منکر لعنت کرد.
اهمیت امر به معروف و نهی از منکر
نگاهبان فرایض
احکام الهی به دو دسته کلی تقسیم میشوند: دستهای تنها بیانگرارزش، تکلیف و ثواب یک عمل است و به دیگر اعمال و تکالیف نظرندارد; مانند احکام نماز و روزه.. ...; دستهای جنبه نگاهبانی از دیگر احکام دارد و استواری سایر احکام به آنها وابسته است;مانند: ولایت.
امام باقر(ع)میفرماید:
... و لم یناد بشی ء ما نودی بالولایه.
آن گونه که دعوت به ولایت شده است به هیچ چیز دعوت نشده است.
آن حضرت در روایتی میفرماید:
الولایه افضل لانها مفتاحهن و الوالی هو الدلیل علیهن.
ولایت برتر از نماز و زکات و حج و روزه است; زیرا ولایت کلیدآنها است و والی راهنمای(مردم)به سوی آن واجبات است.
امر به معروف نیز همین نقش را دارد و بدین سبب از اهمیت بسیار برخوردار است. امام حسین(ع)در خطبه شگفت و طولانی عرفات ودر اجتماع برگزیدگان امت اسلامی میفرماید:
فبدا الله بالامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضه منه لعلمه بانها اذا ادیت و اقیمت استقامت الفرائض کلها هینها وصعبها...
خداوند ابتدا از فریضه امر به معروف و نهی از منکر شروع کرد;زیرا میدانست اگر امر به معروف و نهی از منکر درست انجام گیردتمامی واجبات آسان و مشکل، استوار گردند.
امام باقر(ع)در بیان این ویژگی امر به معروف و نهی از منکرمی فرماید:
ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضه عظیمه بها تقام الفرائض و تامن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمرالارض و ینتصف من الاعداء و یستقیم الامر.
امر به معروف و نهی از منکر فریضهای بزرگ است که به واسطه آن تمامی فرایض دیگر استوار شده، راهها امن، درآمدها حلال، ستمهابرطرف و اراضی آباد میشود، از دشمنان انتقام کشیده شده و امورراست میگردد.
امیرمومنان(ع)امر به معروف و نهی از منکر را سنگ پایانی وکامل کننده امور معرفی میکند و چنین میفرماید:
وامر بالمعروف تکن من اهل فان استتمام الامور عندالله تبارک وتعالی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر.
و به معروف امر کن تا از اهل معروف باشی; زیرا تمام و کمال امور نزد خداوند متعال به امر به معروف و نهی از منکر است.
امتیاز امت اسلامی
(کنتم خیر امه اخرجت اللناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله...
قرآن از امت اسلامی به عنوان نیکوترین و برترین امتها یادمی کند و دلیل این فضیلت و برتری را سه خصوصیت امر به معروف ونهی از منکر و ایمان میداند.
نکته قابل توجه در این آیه مقدم شدن امر به معروف بر ایمان است. ناگفته پیدا است این ویژگیها در سایر امتها نیز بوده است،پس چرا خداوند آنها را امتیاز امت اسلامی میشمارد؟ برخی ازمفسران گفتهاند; به خاطر گستردگی وظیفه امر به معروف در اسلام است ; ولی قانون دیگر امتها به این گستردگی و ظهور نبوده است.
و گروهی گفتهاند; برتری و امتیاز امت اسلامی به سبب این ویژگی نیست; بلکه این برتری و عظمت به انجام دادن این دو وظیفه بستگی دارد; وقتی مردم مسلمان به ایمان خویش پایبند باشند و امر به معروف کنند،(به این دو شرط)برترین امتهایند و گرنه با عدم شرط،مشروط هم منعدم خواهد بود.
شاید بتوان گفت: بیان این آیه نوعی اخبار غیبی است. امتهای دیگر امر به معروف و نهی از منکر داشتند ولی به شهادت قرآن آن را ترک کردند و دچار تحریف و عذاب شدند; ولی امت اسلامی برترین امتها است; زیرا این فریضه در آن استوارتر و پابرجاتر خواهدبود و از انحراف و تحریف مصون خواهد ماند; یعنی این امت در اصل تشریع امر به معروفو نهی از منکر با دیگر امتها مساوی است ولی در عمل به آن ثابت تر و استوارتر است.
معصومان نیز ملاک خیر و برتری را در امر به معروف و نهی ازمنکر شمردهاند; برای مثال در تفسیر قرطبی میخوانیم:
جاء رجل الی النبی(ص)و هو علی المنبر فقال: من خیرالناس قال:
آمرهم بالمعروف و آنها هم عن المنکر و اتقاهم لله و اوصلهم لرحمه
پیامبر اکرم(ص)بر منبر نشسته بود. مردی به محضرش آمد وپرسید: برترین مردم کیست؟ حضرت فرمود: آن که بیش از دیگران امربه معروف و نهی از منکر کند، از خدا بیشتر بترسد و با خویشانش بیشتر رابطه داشته باشد.
راه نجات از زیانکاری
قرآن در سوره عصر با شدت تمام(ان، الف و لام استغراق و لام تاکید)و با سوگند(والعصر)همه انسانها را زیانکار معرفی می کندمگر کسانی که دارای ویژگیهای زیر باشند:
۱- ایمان.
۲- عمل صالح.
۳- سفارش به حق و صبر.
گویا این آیات به یک ویژگی انسانی اشاره دارد. خطر گمراهی وانحراف همواره انسان را تهدید میکند و عوامل درونی و بیرونی اورا به انحراف و تباهی فرا میخواند. تنها راه نجات جامعه وافراد عبارت است از:
الف: علم به حق و باور کردن آن.
ب: عمل به حق.
ج: سفارش شدن پیوسته به حق و صبر.
معصومان نصرت الهی و عنایات او را در گرو امر به معروف و نهی از منکر دانستهاند. پیامبر اکرم(ص)فرمود:
یا ایها الناس ان الله یقول لکم مروا بالمعروف و انهوا عن المنکر قبل ان تدعوا فلا اجیب لکم و تسالون فلا اعطیکم وتستنصرون فلا انصرکم.
ای مردمان! خداوند به شما میفرماید: به معروف امر و از منکرنهی کنید و الا قبل از آن که دعا کنید، اجابت نکنم و درخواست کنید، عنایت نکنم و از من یاری بخواهید، از یاریتان خودداری ورزم.
جامعه برتر
(الذین ان مکنا هم فی الارض اقاموا الصلاه و اتوا الزکاه وامروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبه الامور.
آنان که چون در زمین قدرتشان بخشیدیم نماز را برپای می دارندو زکات میپردازند و امر به معروف و نهی از منکر میکنند و عاقبت همه کارها از آن خداوند است. این آیه برای جامعه نمونه قرآنی سه شرط ذکر کرده است:
۱- رابطه با خالق(نماز).
۲- رسیدگی به وضعیت اقتصادی یکدیگر(زکاه).
۳- رسیدگی به وضعیت معنوی یکدیگر(امر به معروف و نهی ازمنکر).
به عبارت دیگر، برای رسیدن به جامعه برتر باید به سه نیاززیر توجه شود:
۱- نیاز روحی به عبادت.
۲- نیاز فقرای مادی به رسیدگی مادی.
۳- نیاز فقرای معنوی به ارشاد و هدایت و امر به معروف و نهی از منکر.
در نگاه قرآن و امامان معصوم، جامعهای که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، گرفتار فساد، تباهی، و لعنت میشود:
(لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل... کانوا لایتناهون عن منکرفعلوه فلبئس ماکانوا یفعلون)
لعنت شدند آنان که کفر ورزیدند از بنی اسرائیل... آنان که چون کار زشتی انجام میدادند، یکدیگر را نهی از منکر نمیکردند وچه زشت کاری انجام میدادند.
در ذیل این آیه از امام صادق(ع)چنین روایت شده است:
اما انهم لم یکونوا یدخلون مداخلهم و لا یجلسون مجالسهم ولکن کانوا اذا لقوهم ضحکوا فی وجوههم و آنسوابهم.
همانا آنان در راههایی که آنها(گنهکاران) میپیمودند داخل نمیشدند(در گناه با آنان همراه نبودند)و در جلسات آنان شرکت نمیکردند ولی چون با آنان ملاقات میکردند، به روی آنان تبسم کرده و با آنان انس میگرفتند.
امام باقر(ع)میفرماید:
بئس القوم قوم یعیبون الامر بالمعروف و النهی عن المنکر.
چه زشت مردمی اند آنان که بر امر به معروف و نهی از منکر عیب میگیرند و آن را ناپسند میشمارند.
امام صادق(ع)میفرماید: ویل لقوم لایدینون الله بالامر بالمعروف و النهی عن المنکر.
وای بر مردمی که خدای را با امر به معروف و نهی از منکراطاعت نمیکنند!
ما قدست امه لم یوخذ لضعیفها من قویها غیر متعتع.
هرگز مقدس نیست امتی که بی هیچ لکنت زبانی حق ضعیف را از قوی باز پس نستاند.
اهداف و آثار
همه واجبات، اهداف و مصالحی دارند که به واسطه آن مصلحتها واهداف واجب شدهاند. این مصالح گاه آشکار است و گاه پنهان. هدف امر به معروف و نهی از منکر بسیار آشکار است. لفظ و عنوان این واجب نشان میدهد که هدف آن واداشتن مردم به ارزشهای الهی وبازداشتن آنها از محرمات و مناهی خداوند است; به دیگر عبارت،پاکسازی فرد و جامعه از ناشایستگیها و آراستن به نیکیها هدف نهایی امر به معروف و نهی از منکر است.
