قطره در برابر دریای بی کران
نویسنده: علی خانی
محتویات
مقاله
امر به معروف و نهی از منکر، یکی از اصول عملی و از عظیمترین فرایض اسلام است. این مهم در کتب فقهی شیعه، بالاتر و برتر از حد یک واجب معمولی مطرح گشته و در ردیف ضروریات دین مبین اسلام از آن یاد شده است. دو فریضهای که قرآن، هلاکت و انقراض اقوام پیشین را به سبب فراموش کردن آن معرفی کرده است: « فَلَوْلاَ کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُوْلُواْ بَقِیَّهٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ » (هود/۱۱۶). در آیهای دیگر خداوند متعال، اجرای این اصل را به صورت گسترده از ویژگیهای امت اسلامی به عنوان «امت برتر» دانسته، میفرماید: « کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ »(آل عمران/۱۱۰). نکته جالب توجه در این آیه آن است که، این دو فریضه بر ایمان به خدا مقدم شده تا بیانگر این معنی باشد که بدون این دو، ریشههای ایمان به خدا نیز سست میشود؛ از این روست که امام باقر(علیه السّلام) میفرماید: «امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرایض با آنها بر پا میشوند. در پرتو آن دو راهها امن، تجارت و کسبها حلال، مظالم به صاحبان اصلی اش باز گردانده، زمین آباد، حق از دشمنان گرفته میشود و همه کارها رو به راه میگردد». امیر المومنین(علیه السّلام) نیز در بیانی فرمودند: «قوام شریعت بر پایه امر به معروف و نهی از منکر و اقامه حدود الهی استوار است». از این روایات استفاده میشود که اگر در جامعهای مسئولیت همگانی در برابر فساد به فراموشی سپرده شود، پایههای شریعت در هم شکسته و رفته رفته اصل دین از بین میرود و امور جامعه به فساد و تباهی کشیده میشود، همچنان که حضرت علی(علیه السّلام)، در بخشی دیگر از سخنان خویش، به صراحت بی تفاوتی آگاهان و ترک امر به معروف و نهی از منکر را دلیل اصلی انحطاط امتهای گذشته میشمارد و برای جلوگیری از سقوط جامعه اسلامی مردم را به انجام این وظیفه که رمز استمرار و بالندگی تمدن اسلام است، فرا میخواند و میفرماید: «امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که تبهکاران بر شما چیره میگردند».
قرآن امر به معروف و نهی از منکر را از اوصاف پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) معرفی کرده و فرموده: « الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاهِ وَالإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ »(اعراف/۱۵۷) و نیز از اوصاف مؤمنان برگزیده دانسته: « وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ » (توبه/۷۱)؛ بلکه آن را در شمار ادب بندگی انسان توحیدی به حساب آورده است: « التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ »(توبه/۱۱۲). در وصیت لقمان به پسرش نیز آمده است: «پسرم، نماز را بر پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و در مقابل رنج و مصائبی که به تو میرسد شکیبا باش که این از کارهای مهم و اساسی است»(لقمان/۱۷). امام علی(علیه السّلام) امر به معروف را برترین اعمال مردم معرفی کرده: «افضل اعمال الخلق»؛
میفرماید: «سه چیز است که اگر در کسی باشد دنیا و آخرتش سالم از عیب و انحراف و بدی میماند: امر به معروف کند و خود نیز پذیرای آن باشد، نهی از منکر کند و خود نیز پذیرا باشد، و حدود الهی را رعایت کند». همچنین در روایت دیگری، آن حضرت در تبیین جایگاه مهم این دو فریضه، «تمام کارهای نیک حتی جهاد در راه خدا را در برابر امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطرهای در برابر دریایی پهناور» توصیف نمودهاند.
به راستی امام حسین(علیه السّلام) را باید قهرمان میدان امر به معروف و نهی از منکر دانست. آن حضرت علاوه بر امر به معروف قلبی و زبانی، عمل به آن را نیز به منتهای اوج خود رساند و با شجاعتی وصف ناپذیر به همگان اعلام کرد: «ای مردم، هر کس از شما در برابر تیزی شمشیر و زخم نیزهها شکیبا است، با ما بماند و الا از ما جدا شود» و با صراحت یکی از انگیزههای حرکت و قیام خویش را احیای همین فریضه الهی شمرد: «من تنها به انگیزه اصلاح در امت جدم بپا خاستم، میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم و به روش جدم و پدرم علی بن ابیطالب رفتار نمایم».
اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در دین اسلام
از آن روست که بر این دو فریضه، آثار و برکات معنوی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بی شماری مترتب است. در این نوشتار به برخی از آثار اجتماعی این فریضه الهی اشاره مینماییم.
اجرای احکام اسلامی
امر به معروف و نهی از منکر به عنوان اصل «نظارت عمومی» یا «ضمانت اجرای» احکام و قوانین اسلام، مطرح است، بدین معنی که خداوند برای تحقق عینی تعالیم اسلام، علاوه بر همه پیش بینیهای لازم، نظارت بر حسن اجرای آن را به عهده فرد فرد جامعه اسلامی نهاده است. بر این اساس، هر مسلمانی با امر به معروف و نهی از منکر به اجرای صحیح احکام اسلام کمک میکند. از این رو، هنگامی که امام حسین(علیه السّلام) مشاهده کردند با روی کار آمدن یزید، احکام و حدود الهی زیر پا گذاشته شده و به تعبیر خود حضرت «الاترون الی الحق لایعمل به و الی الباطل لایتناهی عنه»؛ نهضت خویش را با هدف اصلاح امت پیغمبر و احیای احکام دین آغاز نمود.
عدالت اجتماعی
نظارت عمومی بر حسن اجرای احکام عدالت گستر اسلام، زمینه گسترش و فراگیری عدالت اجتماعی را فراهم میسازد و ضمن تعدیل ثروتهای جامعه، زندگی عادلانهای را برای اقشار مختلف مردم فراهم خواهد ساخت. امیرالمؤمنین علی(علیه السّلام) در این باره میفرماید: «امر به معروف و نهی از منکر، با برگرداندن مظالم (به صاحبان اصلی آن) و مخالفت با ستمگر، همراه است. همچنین تقسیم (عادلانه) بیت المال و غنایم را در پی دارد و صدقات (مالیاتهای شرعی) از جاهای لازم گرفته شده و در جای حق و مناسب مصرف میشود».
سازندگی و آبادانی
با اجرای این دو فریضه الهی، هر یک از شهروندان جامعه اسلامی یکدیگر را به کار و تلاش و سازندگی ترغیب مینماید و در نتیجه، بندهای اسارت و وابستگی یکی پس از دیگری گسسته خواهد شد و مملکت اسلامی، علاوه بر حیات معنوی، از آبادانی نیز برخوردار خواهد شد. امام باقر(علیه السّلام) در این خصوص میفرماید: «به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، زمین آباد میشود».
استواری نظام اسلامی
اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه رواج یابد، تأثیر شگرفی در استحکام و تقویت نظام اسلامی در پی دارد، بدین بیان که دولتمردان حکومتی با احساس مسئولیت در برابر اعمال مردم، تلاش خواهند کرد که آنان را به اجرای احکام و حدود الهی ترغیب و در برخی موارد وادار نموده، از هر گونه سستی و گمراهی باز دارند و با اجرای صحیح و دقیق قوانین اسلامی در حوزه مسئولیت خویش، زیردستان و ارباب رجوع را نیز بدان سمت سوق دهند. از سوی دیگر، مردم نیز با نظارت مستمر بر عملکرد دولت و مسئولین نظام، آنان را بر تحقق صحیح قوانین واداشته و از کم کاری، کارشکنی، نقض قانون و دیگر تخلفات احتمالی آنان جلوگیری خواهند کرد. در این صورت اعتماد متقابل دولت و ملت به یکدیگر تقویت گشته، با کمک هم، نظام حکومتی را تداوم خواهند بخشید. امام باقر(علیه السّلام) در این باره میفرمایند: «بها یستقیم الامر؛ به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، امر (حکومت) مستقیم و استوار میگردد» مقام معظم رهبری در این خصوص فرمودند: «جامعه اسلامی با امر به معروف و نهی از منکر زنده میماند، قوام حکومت اسلامی به امر به معروف و نهی از منکر است».
تضعیف جبهه نفاق و کفر
از نخستین سالهای تشکیل حکومت اسلامی، جریان نفاق همواره درصدد تهی کردن جامعه اسلامی از ایمان بوده، تا از این طریق به اهداف شیطانی خود دست یابد. از این رو قرآن، یکی از ویژگیهای منافقین را «امر به منکر و نهی از معروف» دانسته است: «المنافقون و المنافقات بعضهم من بعض یامرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون ایدیهم؛ مردان و زنان منافق، برخی از برخی دیگرند که امر به منکر و نهی از معروف میکنند و مشتهای خود را (علیه شما) گره میزنند»(توبه/۶۷). مطابق این آیه، منافقین در جبهه داخلی با حربه امر به منکر و نهی از معروف، با دین اسلام به ستیز بر میخیزند و مؤمنان باید با سلاح امر به معروف و نهی از منکر به پیکار آنان روند، لذا قرآن در پی بیان اوصاف و عملکرد منافقین، مؤمنین راستین را چنین میستاید: «و المومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلوه...»(توبه/۷۱). حضرت علی(علیه السّلام) نیز تاثیر این فریضه الهی را در شکست خط نفاق و درمانده کردن منافقین، قطعی دانسته و فرمودند: «کسی که نهی از منکر کند، بینی منافقین را به خاک میمالد».
