قرآن کریم و امر به معروف و نهی از منکر در جامعه
دادرسی؛ خرداد و تیر ۱۳۹۱ - شماره ۹۲ (۱ صفحه - از ۸۳ تا ۸۳)
محتویات
مقدمه
هیچ اعمالی نمیتواند با امر به معروف و نهی از منکر برابری کند؛ زیرا این دو فرضیه، علت مبقیۀ دین است و نقش بنیادین در امنیت اخلاقی و معنوی جامعه اسلامی دارد. این دو فرضیه، با قدرت و آگاهی، احتمال تأثیر و عدم وجود مفسده و ضرر واجب است. نقش امر به معروف و نهی از منکر، نگهبانی از سایر احکام،کاملکننده امور، رمز رستگاری انسان و جامعه، آینهدار خداوند است که صفات خدا را در وجود انسان میتاباند. نجات و امنیت جامعه در پرتوی عمل کردن به این دو فرضیه است که با ایجاد تشکّل امر به معروف و نهی از منکر، ایجاد رسانه، تبیین ارزش و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر و... قابل تحقق است.
امر به معروف و نهی از منکر، در آموزههای دینی از جایگاه بس بلند و ویژهای برخوردار است. اساس نبوت پیامبران الهی بر امر به معروف و نهی از منکر استوار بوده است. ازاینرو، قرآن کریم نخستین وظیفه همه انبیاء را امر به معروف و نهی از منکر معرفی کرده است: «و لقد بعثنا فی کل امة رسولا ان اعبدو اللّه و اجتنبو الطاغوت فمنهم من هدی اللّه و منهم من حقّت علیه الضلاله فیسروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبه المکذبین؛» ما در هر امتی رسولی برانگیختیم که: «خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید! خداوند گروهی را هدایت کرد و گروهی ضلالت و گمراهی دامانشان را گرفت پس در روی زمین بگردید و ببینید عاقبت تکذیبکنندگان چگونه بود!»
از منظر اسلام، هیچ عملی نمیتواند با دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، برابری کند. امت اسلامی، هنگامی بهترین امتهاست که به این دو واجب شرعی عمل کنند. «کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون باللّه و لو امن اهل الکتاب لکان خیرا لهم منهم المؤمنون و اکثرهم الفاسقون» شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریده شدهاند. (چه اینکه) امر به معروف و نهی از منکر میکنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب، (به چنین برنامه و آیین درخشانی) ایمان آورند، برای آنها بهتر است! (ولی تنها) عده کمی از آنها باایمانند، و بیشتر آنها فاسقند، (و خارج از اطاعت پروردگار)» بنابراین، اگر این دو وظیفه از برنامه انبیاء برداشته شوند نبوت تعطیل میگردد. انگیزه بعثت انبیاء تزکیه و تهذیب نفوس انسانها بوده است و این مهم در پرتو امر به معروف و نهی از منکر حاصل میشود که برآیند عمل به این دو فریضه، امنیت اجتماعی بوده است.
در نگاه معصومین (ع) نیز امر به معروف و نهی از منکر از مهمترین برنامههایی است که خداوند انجامش را از پیامبران خواسته است و کسی که به انجام این برنامه الهی همت گمارد، در واقع همگام با انبیاء الهی به اجرای رسالت عظیم آنان پرداخته و به موازات آن، امنیت را در جامعه تحقق بخشیده است.
امروزه که استکبار جهانی، با تهاجم فرهنگی امنیت اخلاقی و معنوی جامعه دینی را متزلزل نموده، ضرورت دارد که امر به معروف و نهی از منکر بیش از گذشته مورد توجه قرار بگیرد و پیرامونش بحث و گفتگو شود و به این قبیل پرسشها که نقش امر به معروف و نهی از منکر در زندگی فردی و اجتماعی انسان مسلمان چیست؟ و چه تأثیری در ایجاد امنیت اجتماعی میتواند داشته باشد؟ و... پاسخ گفته شود.
معروف و منکر
معروف در لغت به معنای شناخته شده و پسندیده، در مقابل منکر یعنی ناشناخته، ناپسند و زشت آمده است. راغب در مفردات مینویسد: «معروف اسم است برای هر کاری که حسن و خوبی او به وسیله عقل یا شرع شناخته شده و منکر چیزی است که به وسیله عقل و شرع مورد انکار قرار گرفته و ناشناخته مانده است.»
مرحوم طبرسی مینویسد: «معروف اطاعت از فرمان الهی است و منکر معصیت و نافرمانی او است. هر چیزی که خدا و رسول او به آن امر کردهاند معروف است و آنچه خدا و رسول از آن نهی کردهاند، منکر است.»
در قرآن کریم، ماده «عرف» گاهی به معنای شناخت و گاهی به معنی پسندیده و نیک آمده است. ماده «نکر» در بعضی موارد به معنای عدم شناخت و در بسیاری از موارد در ناپسند و زشت استعمال گردیده است. در آیه ۱۴۶ سوره مبارکه بقره میفرماید: «آنان که به آنها کتاب دادیم پیامبر اسلام (ص) را میشناسند. همانطور که پسران خود را میشناسند.» در آیه ۱۵۷ سوره مبارکه اعراف معروف در کار خوب و پسندیده و منکر در کار زشت و ناپسند به کار رفته است.
بنابراین، معروف در لغت به معنای شناخته شده و در برابر منکر یعنی ناشناخته قرار دارد. ازاینرو، اطاعت و پیروی از فرمان الهی معروف و نافرمانی از دستورات الهی منکر است.
اهمیت داشتن امر به معروف و نهی از منکر به گونهای است که انسانها را آنچنان به یکدیگر پیوند میزند و زندگی را وحدت میبخشد که افراد را در حکم مسافرانی قرار میدهد که در یک هواپیما یا یک کشتی سوارند و به سوی مقصد درحرکتند و همه با هم به منزل میرسند و یا از رفتن بازمانده و دچار خطر میگردند و سرنوشت یگانهای پیدا میکنند.
امر به معروف و نهی از منکر در ادیان گذشته
امر به معروف و نهی از منکر در ادیان گذشته نیز مطرح بوده است. قرآن و روایات اهل بیت (ع) به وجود این دو فریضه در ادیان گذشته پرداخته است.
۱-در قرآن کریم، ترک امر به معروف و نهی ازمنکر یکی از گناهان بنی اسرائیل شمرده شدهاست. «کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه لبئس ماکانوا یفعلون؛» آنها (بنی اسرائیل) از اعمال زشتیکه انجام میدادند، یکدیگر را نهی نمیکردند چه بدکاری انجام میدادند!» تفاسیر و روایات این کار زشت را ترک امر به معروف و نهی ازمنکر دانسته است.
۲-آیه دیگر درباره ترک این فرایض مهم توسط علمای یهودی و مسیحی میگوید: «لولا ینهاهم الربانیّون و الآحبار عن قولهم الاثم و اکلهم السحت لبئس ما کانوا یصنعون؛» چرا دانشمندان نصاری و علمای یهود، آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام، نهینمیکنند؟!چه زشت است عملی که انجاممیدادند»!
۳-قرآن درباره سرنوشت تلخ قاتلان امران به معروف در جوامع گذشته میفرماید: «ان الذین یکفرون بایات الله و یقتلون النبیین بغیر حق و یقتلون الذین یأمرون بالقسط من الناس فبشرهم بعذاب ألیم؛ » کسانی که نسبت به آیات خدا کفر میورزند و پیامبران را بنا حقمیکشند، و (نیز) مردمی را که امر به عدالت میکنند به قتل میرسانند و به کیفر دردناک (الهی) بشارت ده»!
علامه طباطبایی میفرماید: «دو جمله «یکفرون» و «یقتلون» استمرار را میرساندو دلالت دارد بر اینکه کفر به آیات خدا آنهم کفر بعد از بیان و به انگیزه بغی و نیز کشتن انبیاء که معلوم است کشتنی است بدون حقو همچنین کشتن آنهایی که به سوی عدلو قسط دعوت نموده، از ظلم نهی میکنندعادت همیشگی ایشان است همچنانکه تاریخ زندگی یهود از بدو پیدایش سرشار از این جنایات است میبینیم که گروه بسیاری از انبیاء و عابدان بنی اسرائیل که ایشان را امر به معروف و نهی از منکر میکردند به دست خود آنان کشته شدند و همچنین نصارا که آنها هم کم و بیش این راه را رفتند و جمله «فبشّرهم بعذاب الیم» تصریح به شمول غضب الهی و تهدید به نزول عذاب است و منظور از آن تنها عذاب آخرت نیست، به دلیل اینکه دنبالش میفرماید: «اولئک الذین حبطت اعمالهم فی الدنیا و الاخره...» پس در آیه مورد بحث، هم به عذاب آخرت تهدید شدهاند وهم به عذاب دنیا؛ عذاب آخرتشان عذاب آتش و دنیایشان کشته شدن و آواره گشتن و از بین رفتن اموال و جان هایشان بود و نیز عذاب دیگرشان این بود که خدا دشمنی را در بین آنان تا روز قیامت قرار داد...»
طبرسی میگوید: «انّ الذین یکفرون بایات الله» «کسانی که دلایل و بینات حق را انکارمیکنند.» . «و یقولون النـّبیین» (انبیاء را میکشند) گویند اینان یهودند. از ابی عبیده جراح روایت شده که به پیامبر (ص) گفتم کدام مردم در قیامت عذابشان از همه سختتر است؟ فرمودمردمی که پیغمبر یا امرکننده به معروف و نهی کننده از منکر را بکشند. بعد این آیه را خواند «و یقتلون النّبیین بغیر حق...» سپس پیغمبر فرمود: «ای ابا عبیده! بنی اسرائیل ۴۳ پیغمبر را در ساعت اول روز کشتند و ۱۱۲ مرد از عابدان بنی اسرائیل به امر به معروف و نهی از منکر قاتلان انبیا قیام کردند همه آنها را نیز در آخر همان روز کشتند و اینست که خداوند فرمود:
«فبشّرهم بعذاب الیم:یعنی به آنها خبر ده که عذابی پردرد در انتظارشان است.»
جایگاه امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر نقش فراوانی در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد که به برخی آنها اشاره میشود:
نگهبان ایمان
امر به معروف و نهی از منکر، نقش نگهبانی از سایر احکام الهی را دارد. امام حسین (ع) درخطبه طولانی عرفات در اجتماع برگزیدگان امت اسلامی میفرماید: «خداوند ابتدا از امربه معروف و نهی از منکر شروع کرد؛ زیرا میبایست اگر امر به معروف و نهی از منکردرست انجام گیرد تمامی واجبات آسان ومشکل، استوار کردند.
امام باقر (ع) میفرماید: «امر به معروف و نهی ازمنکر فریضهای بزرگ است که به واسطه آن، تمامی فرایض دیگر استوار شده، راههای امن، درآمدها حلال، ستمها برطرف و اراضیآبادمیشود، از دشمنان انتقام کشیده شده و امور راست میگردد.»
کاملکننده امور
از منظر امام علی (ع) امر به معروف و نهی ازمنکر سنگ پایانی و کاملکننده امور است: «و امر بالمعروف نکن من اهله فان استتمامالامور عند الله تبارک و تعالی الامر بالمعروف والنهی عن المنکر؛» به معروف امر کن! تا از اهل معروف باشی؛ زیرا تمام و کمال امور نزد خداوندمتعال به امر به معروف و نهی از منکر است.
رمز رستگاری
امر به معروف و نهی از منکر، به معنای دغدغه داشتن و احساس مسؤولیت کردن در برابر خود و همنوعان و نشانه خیرخواهیانسانها به یکدیگر است. اگر به جا و به هنگام انجام شود، جامعه سالم پدید میآیدو زمینه رویش و زایش خوبیها و زیباییهافراهم میگردد. بدون شک هم دوست دارد. رستگار باشد و در جامعه زندگی کند که افراد آن، رستگار باشد. قرآن میفرماید: «و لتکن منکم امّهیدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون/}؛ باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف ونهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند.»
درخشش خدا
امر به معروف و نهی از منکر آینهداری خداوند است که صفات خدا را در وجود انسانمیتاباند؛ زیرا خداوند نخستین کسی است که امر به معروف و نهی از منکر کرده است: «به راستی خداوند به عدل و احسان و ادای حق خویشاوندان فرمانی میدهد و از ناشایستی و کار ناپسند و سرکشی باز میدارد»؛ حقیقتی است که از این آیه شریفه به دست میآید: «انالله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذالقربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تذکرون»؛ خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند؛ خداوند به شما اندرزمیدهد، شاید متذکر شوید.» ازاینرو، هرجا امر به معروف و نهی از منکر میشود، جامعه از عطر خویش و دلانگیز پروردگار، سرشارو آکنده میگردد و چهره خداوندی بازتابانیده میشود.
نجاتدهنده جامعه
سرنوشت افراد جامعه از یکدیگر جدا نیست شایسته و ناشایسته بودن هر یک از افراد جامعه بر دیگری اثر میگذارد. ازاینرو، بیتوجهی شخص در برابر ناهنجاریهایاخلاقی دیگران، دیر یا زود به زبان او پایانمییابد و پیآمدهای ناگوار خطاکاری آشکارانسانهای دیگر، گریبانگیر او میشود. رسول گرامی اسلام میفرماید: «گنهکار در میان مردم، مانند کسی است که با گروهی سوار کشتی میشود و هنگامی که در وسط دریا قرار میگیرد، به سوراخ کردن جایگاه خویش میپردازد. اگر دیگران او را از این کارخطرناک باز ندارند، آب به کشتی نفوذ میکندو یکباره همگی غرق میشوند.»
در حدیث دیگر در اینباره میفرماید: «هرگاه بنده به طور پنهانی گناهی مرتکب شود، جز خودش، کسی از آن زبان نمیبیند، ولی هرگاه آشکارا معصیت کند و با او برخورداری نشود، همه جامعه از آن زبان میبیند. این بدان دلیل است که او با انجام دادن این عمل گناه آلود، دین خدا را خوار میکند و دشمنان خدا نیز (جسارت مییابند و) از او پیروی میکنند.»
نجات از قهر خدا
امام علی (ع) فرمود:هر کس منکر و خلافی را دید و قلباً از آن ناراحت شد، همانا از قهر خدا نجات پیدا کرده و تن به سلامت برده است؛ و هرکس با زبان از کار خلاف نهی کرد، به پاداش رسیده است.
بهره از الطاف خدا
هرکس با شمشیر و قوت و قدرت برای عزت کلمه اللّه قیام کند، به واقعیت الطاف الهی رسیده است. هر کس بدعتگزاری را با نهی منکر بترساند، خداوند قلبش را از ایمان پر کند؛ ولی اگر نسبت به او نرمش نشان دهد، قانون خدا را تحقیر کرده است.
نشانه بهترین بودن
پیامبر اکرم (ص) فرمود:بهترین مردم کسی است که مردم را به معروف دعوت کند.
و برعکس، اگر کسی در برابر معروف و منکرهیچگونه احساسی نداشته باشد، انسانیت او دگرگون شده است؛ بنحوی که دیگر حرف خیری را نمیپذیرد
اثر امر به معروف در خود انسان
امام علی (ع) به فرزندش فرمود: امر به معروف کن تا اهل معروف باشی. بله! همانگونه که هر کس لباس میشوید، دست خودش نیز پاک میشود، کسی که مردم را به خیر دعوت میکند، به طور طبیعی سعی میکند تا خودش نیز به آن کاری عمل کند که به دیگران سفارش میکند.
شرکت در همه ثوابها
در روایات متعدد آمده است: هر کس مردم را به کار خیر راهنمایی کند و مردم به خاطر دعوت او آن کار را انجام دهند، دعوت کننده در پاداش شریک است؛ بدون آنکه از اجر دیگری کاسته شود. هرکس دیگری را به کار خالف و انحراف دعوت کند، در کیفر مفاسد او شریک است. بنابراین، کسی که امر به معروف میکند، در پاداش همه کارهایی که مردم به خاطر دعوتش انجام میدهند شریک است.
شیوه اجرای امر به معروف و نهی از منکر
با توجه به نقشی که امر به معروف و نهی از منکر در مصالح فرد و جامعه دارد، طبیعی است که انجام این دو فریضه الهی، امنیت اجتماعی را تأمین میکند. از این رو، برای تحقق امنیت اجتماعی، الزم است به نکات ذیل توجه کنیم:
الف) ایجاد تشکل امر به معروف و نهی از منکر
یکی از شیوههای عملی ساختن امر به معروف و نهی از منکر در جامعه برای امنیت پایدار اخلاقی، تشکیل اداره امر به معروف و نهی از منکر است. امام خمینی)ره( در روزهای اولیه پس از پیروزی انقالب اسالمی، دستوری برای تشکیل اداره امر به معروف و نهی از منکر صادر کرد و فرمود: شورای انقلاب اسلامی به موجب این مرقوم مأموریت دارد که اداره ای به اسم «امر به معروف و نهی از منکر» در مرکز تأسیس نماید؛ و شعبه های آن در تمام کشور گسترش پیدا کند؛ و این اداره؛ مستقل و در کنار دولت انقالب اسلامی است و ناظر به اعمال دولت و ادارات دولتی و تمام اقشار دولت می باشد و دولت انقالب اسلامی مأمور است که اوامر صادره از این اداره را اجرا نماید و این اداره مأموریت دارد در سراسر کشور از منکرات به هر صورت که باشد جلوگیری نماید و حدود شرعیه را تحت نظر حاکم شرعی یا منصوب از قبل او، اجرا نماید . ســیدجمال الدیــن، بــرای نجات کشــورهای اسلامی هنگامیکه وارد مصر میشود انجمنی کــه اعضای آن، حدود چهل نفر بودند تشــکیل داد و بــا تدوین مــواد هفده گانه و عمل کردن به آنهـا موفق شــدند در اثر امر بــه معروف و نهی از منکــر کارهــای مهمی انجــام دهنــد. از آن جمله هشــتصد نفر معتاد به مشـروبات الکلی را توبه دادند، هزار و ســیصد نفر از تارك الصلاه را وادار بــه خواندن نماز کردند، چهارصد زن بدکار و منحــرف را وادار به توبه کردند، هشــتاد نفر از مســتخدمین ادارات انگلیســی را وادار به استعفا از خدمــت به آن دولت حیله گــر نمودند، پانصد نفر از رجال و ثروتمندان مصر را وادار کردند تا از خریدن اشیاء تجملات زندگی که از کشورهای بیگانه و به ویژه انگلستان وارد میشود خودداری کنند، ســی و پنج نفر نصرانی و پانزده یهودی و هفتاد نفر بت پرست را مسلمان کردند. تحولی در جامعه مصر ایجاد کردند که« لرگرومر» مشــاور مالی انگلیس در یکی از گزارشــات خود به لندن می نویسد که بدین وسیله به زمامداران انگلیس اعلام خطر میکنم. اگر یک سال انجمن وطنی تحت رهبری ســیدجمال الدین ادامه پیدا کند نه تنها سیاســت و تجارت انگلیس در آسیا و افریقا یکسره نابوده خواهد شد بلکه ترس آن است که نفوذ کشورهای اروپائی یک باره در سراسر جهان به خطر افتد. از این رو دولت انگلیس دســتور لغو انجمن وطنی مصر را صادر کرد و ســیدجمال را تبعید نمود.
اداره امر به معروف و نهی از منکر با تدبیر و شیوههای خاص، باید تحت ضوابط قانونی با تشکیلاتی منظم و قدرتمند به طوری که بتواند نسبت به بالاترین فرد هم در صورت تخلّف برخورد کنند، تأسیس شود و باید از حمایتها و پشتوانه های قوی مردمی برخوردار باشد.
ب) ایجاد رسانه برای امر به معروف و نهی از منکر
نقش رسانه در پیام رسانی، برای همگان روشن است. با توجه به اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با تهاجم فرهنگی غرب و تحقق امنیت اخلاقی در جامعه، الزم است رسانه های مستقل مثل رادیو، تلویزیون و ... ایجاد گردد و امت اسلامی را بیشتر به تکالیف و کارکردهای امر به معروف و نهی از منکر آشنا کند.
ج) تبیین جایگاه امر به معروف و نهی از منکر
تبییــن اهمیــت و جایگاه امر بــه معروف و نهی از منکر از طریــق ائمه محترم جمعه، جماعات، خطبا، برنامه های رادیویی و تلویزیونی که بیش از همــه مــردم را به مســائل آن آگاه می کنند و بــه مســؤولیت مهمی که آن هــا در برابر این دو واجب الهی دارند آشــنا میسـازند. صدا و سیما در ایــن رابطه می تواند نقــش مهمی ایفا کند و هفته ای چند ســاعت با برنامه ای منظم مباحث امر به معروف و نهی از منکر را به وسیله نخبگان حوزه و دانشــگاه تبیین کند حتی از طریق فیلم و تئائــر می توان در ایــن رابطه به مردم آگاهی و جهت داد. بنابراین هنرمندان نیز وظیفه دارند که نسبت به این امر مهم اقدام نمایند.
د) طرح مباحث امر به معروف و نهی از منکر در کتب درسی
یکی از راههای عملی کردن امر به معروف و نهی از منکر و فرهنگ سازی بدون هزینه و کارآمد، طرح مباحث امر به معروف و نهی از منکر در کتب درسی از دوره راهنمایی است. زیرا این دوره که آغاز دوران جوانی است لازم است که نوجوانان و جوانان به خوبی با مسائل آشنا و به جایگاه عظیمی که این دو واجب در اسلام دارند آگاه شوند. در دوره دانشگاه نیز باید مهمترین مسائل آن، در یکی از کتب دروس عمومی که همه دانشجویان موظف به خواندن آن هستند، تبیین گردد.
نتیجه
امر به معروف و نهی از منکر در آموزههای دینی از جایگاه ویژه و بلندی برخوردار است و اساس نبوت پیامبران الهی بوده است. از منظر قرآن کریم نخستین وظیفه انبیاء الهی، امر به معروف و نهی از منکر بوده است. هیچ اعمالی نمی تواند با امر به معروف و نهی از منکر برابری کند؛ زیرا این دو فریضه، علت مبقیه دین است و نقش بنیادین در امنیت اخلاقي و معنوی جامعه اسلامي دارد. معروف که پیروی از فرمان الهی و منکر نافرمانی از دستورات الهی است در ادیان گذشته نیز مطرح بوده است. قرآن و روایات ترک امر به معروف و نهی از منکر را از گناهان بنی اسرائیل به حساب آورده و دانشمندان یهودی و مسیحی را بخاطر ترک این دو فریضه، مورد سرزنش قرار داده است.
امر به معروف و نهی از منکر دارای مبانی قرآنی، روایی، اتفاق و اجماع فقها و عقل است. از شرایط این دو فریضه، قدرت و توانایی است؛ یعنی فعلی که مقدور انسان نباشد نسبت به انجام آن، مکلف نیست. از منظر امام خمینی (ره) امر به معروف و نهی از منکر بر علماء که از شرایط آن برخوردارند، منجز و حتمیاست. احتمال تأثیر از جمله شرایط امر به معروف و نهی از منکر است. یعنی باید امر به معروف و نهی از منکر، شخص را وادار به اعمال معروف و ترک اعمال منکر نماید. عدم وجود مفسده و ضرر نیز از شرایط امر به معروف و نهی از منکر است که جان، مال یا آبروی آمر و ناهی و... به مخاطره نيافتد.
امر به معروف و نهی از منکر، نقشه ای فراوانی دارد مثل نگهبانی از سایر احکام، کامل کننده امور و سنگ پایانی دستورات الهی، رمز رستگاری انسان و جامعه، آینه دار خداوند که صفات خدا را در وجود انسان میتاباند؛ زیرا خداوند نخستین امرکننده به معروف و نهی کننده از منکر است. نجات معنوی و اخالقی جامعه در پرتوی امر به معروف و نهی از منکر است. راههای عملی کردن امر به معروف و نهی از منکر جهت امنیت اخلاقی و رشد معنوی جامعه، با ایجاد تشکل امر به معروف و نهی از منکر، ایجاد رسانه مثل رادیو و تلویزیون و... ، تبیین ارزش و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر، و... است.
منابع
ـ قرآن کریم و نهج البلاغه
1. الصفهانی، الراغب، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، ذوی القربی، الطبعه الثالثه، 1424 ه.ق
2. ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، انتشارات برهان، تهران، چاپ سوم، 1398ق.
3. جوادی آملی، عبدالله، نظارت عمومی، امر به معروف و نهی از منکر از عوامل پیشرفت، پاسدار اسلامی، آذر الحیاء التراث، 1412ه.
4. حر عاملی، محمدبن الحسن، وسایل الشیعه، قم مؤسسه آل البیت )ع( تهران، چاپ اول، 1360ش.
5. حسینی همدانی، سیدمحمد حسین، انوار درخشان، کتابفروشی لطفی، تهران، چاپ اول، 1404ه.
6. خانی، رضا، حشمت الله ریاضی، ترجمه بیان السعاده فی مقامات العباد، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران، چاپ اول، 1372ش.
7. خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، ترجمه علی اسلامی، دفتر انتشارات اسلامی، بهمن 1264ش.
8. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مرداد 1342 ه.ش
9. دمشقی، ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العملیه، .1419 بی تا.
10. روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی، مؤسسه چاپ و نشر عروج، زمستان 1381 ش.
11. شیرازی، ناصر مکارم و...، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه.
12. الصدوق، من الیحضر الفقیه، قم انتشارات جامعه مدرسین، 1413ه.ق
13. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالفکر، ده جلدی، بی تا.
14. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه، سیدمحمد فراهانی، 1357ش.
15. کلینی، محمدبن یعقوب، فروع کافی، درالکتب االسالمیه، بهار .1367
16. کاشانی، مالمحسن فیض، المحجه البیضاء، دفتر انتشارات اسالمی وابسته به جامعه مدرسین قم، بی تا.
17. مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، انتشارات صدرا، 1366ش.
18. مجموعه آثار، انتشارات صدرا، .1381
19. مترجمان، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات فراهانی، 1385
20. موسوی همدانی سید محمدباقر، ترجمه تفسیر المیزان، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1374ش.
21. مصطفوی، حسن، تفسیر روشن، مرکز نشر کتاب، تهران، چاپ اول، 1380 ش.
22. مرکز مدارک فرهنگی انقالب اسالمی، صحیفه امام، وزارت ارشاد اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی تا
23. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1304 ه.ق
24. مکی عاملی، محمدبن جمال الدین، اللمعه الدمشقیه ، بیروت، دارالعلم،
25. نجفی، شیخ محمد حسن، جواهرالکلام، بیروت، دارالاحیا التراث العربی، 1981 م.
26. نجفی خمینی، محمدجواد، تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامی، 1398ق.
27. هاشمی نژاد، سیدعبدالکریم، مناظره دکتر وپیر، مؤسسه انتشاراتی ... .
