قانون برای دو فریضه بزرگ
نویسنده: محمود مهدیپور
مقاله
امر به معروف و نهی از منکر با امامت پیوندی دوسویه دارد؛ هم امامت برای اقامه این دو فریضه آسمانی است و هم عمل به این وظایف از سوی جامعه به تحکیم و اقتدار امامت میانجامد. پیوند فکری، قلبی و پیروی عملی مردم از امام و رهبر آسمانی، بزرگترین پشتوانه شناخت، تبلیغ، آموزش و اجرای تمام فرایض الهی و در رأس همه، اجرای این دو وظیفه بزرگ اجتماعی است. از دیدگاه قرآن اولین آمر به معروف و ناهی از منکر خود پروردگار متعال است شخص رسول اعظم (صلی الله علیه و آله) پاسدار بزرگ این دو فریضه امام زمان (علیه السلام) بزرگترین عامل و آمر به معروف ونهی از منکر در هر عصر است.
نظام آفرینش دارای دو بخش سخت افزاری و نرمافزاری است. تکوین و خلقت، بخش سخت افزاری جهان است و قرآن و شریعت بخش نرمافزاری عالم است. مجموعه امر و نهیهای آسمانی ضامن بر بهره برداری درست از نظام تکوین است و خلقت بدون بعثت و امامت، ناقص و ناتمام محسوب میشود. قرآن کریم میفرماید: ]قالَ رَبُّنَا الَّذی أَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی[۱] گفت: پروردگار ما کسی است که هر چیزی را خلقتی [که در خور اوست] داده، سپس آن را هدایت فرمود.
بدون امامت نه تنها شریعت ناقص است؛ بلکه خلقت نافرجام خواهد بود. بخش بزرگی از جریان هدایت الهی، با کمک عقل و فطرت انجام میشود، که این دو نرمافزارهای نهفته در درون انساناند؛ ولی بخشی دیگر از راه سعادت را انسان تنها با اختیار، انتخاب، همّت، اراده و آگاهیهای بیرونی باید طی کند. کتب آسمانی، رهنمودهای پیامآوران و پیشوایان معصوم، تجارب تاریخی بشر و آگاهیهایی که از راه حواس در اختیار انسان قرار میگیرد ، سرمایههای ارزشمندی است که انسان میتواند با استفاده از آنها عقل و فطرت را شکوفا سازد و راه و چاه زندگی فردی و اجتماعی را دقیقتر بشناسد.
امر به معروف و نهی از منکر توسط عقل و فطرت از یک سو و قرآن و عترت از سوی دیگر انجام میشود اینها ارکان هدایت انسان است و این چهار راهنمای پیدا و پنهان، در جهتگیری و دعوت به ا قامه معروف و امحای منکر با یکدیگر هیچ تضاد و تناقضی ندارند. پیامآوران و اهل بیت(علیهم السلام) عصاره تمام ارزشهای آسمانی و چراغهای فروزان زندگی اجتماعی و معتبرترین پایگاه شناخت و معرّفی معروف و منکر هستند و ارائه روشهای تبلیغ معروف و پیشگیری و امحای منکرات فردی و اجتماعی به عهده آنان است. به همان اندازه که عقل و فطرت در شناخت بایدها و نبایدها و معروف و منکر و دعوت به حق و عدالت و توحید و نبوت نقش دارند، اهل بیت(نیز در پاسداری از معروف و حمایت از آن و نجات بشر از منکرات گوناگون اثرگذار بودهاند.
هدف از بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانی و گزینش امامان معصوم (علیهم السلام) در دو کلمه «اقامه معروف» و «مبارزه با منکر» خلاصه میشود و ایمان و جهاد عصاره تعلیمات انبیای الهی است.
«زندگی اسلامی» تنها در سایه این دو فریضه بزرگ امکانپذیر است و انسانیت انسان مرهون معروف گرایی و منکرستیزی اوست.
دایره گسترده معروف و منکر
معروف و منکر برخلاف تصوّر بسیاری از مردم و تبلیغات مغرضانهای که از سوی دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی انجام میشود، فقط مسئله بیحجابی، بدمستی و برد و باخت چند جوان و نوجوان نیست.
معروف و منکر بانگاهی عمیق و دقیق دهها حوزه شاخص و گسترده دارد که تمام بخشهای زندگی انسان وتمام طبقات اجتماعی را در بر میگیرد؛ معروف و منکرهای اعتقادی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و رسانهای، خانوادگی، اخلاقی، اجتماعی و معاشرتی، بهداشتی و درمانی، اداری و ساختاری، تفریحی و ورزشی و سایر موارد که در قلمرو تکالیف الهی و مسئولیتهای اجتماعی قرار دارد.
اهل بیت(علیهم السلام) عمیقترین دریافت را از اهداف و احکام دین خدا دارند و بهتر از هر کس زوایای مختلف معروف و منکر را میشناسند و بهترین شیوهها را در پیشگیری از گناهان و معاصی انتخاب میکنند.
شناخت مصادیق کوچک و بزرگ معروف و منکر، پژوهشهای میدانی و بنیادی لازم دارد، که محققان علوم و مبلّغان گرامی در آن سهمی وافر دارند.
شناخت راهکارهای اقامه معروف و امحای منکر وظیفه اصلی سیاستمداران، برنامهریزان و اتاق فکر نظام اسلامی است.
شناخت اولویتها در نشر معروف و مبارزه با منکر، معیارها و روشهایی میخواهد که تنها با پژوهشهای بنیادی امکانپذیر است.
شناخت وظایف دولتها و ملتها در برابر این دو فریضه بزرگ، تنها به کمک عقل و فطرت و قرآن و عترت و فارغ از جوسازیهای سیاسی و نگاههای اقتصادی مقدور است.
عالمان و اندیشمندان امت اسلامی در حوزهها و دانشگاهها به کمک این چهار مشعل بزرگ هدایت (عقل، فطرت، قرآن و عترت) میتوانند دولت و ملت را در شناخت معروف و معروفگرایی و همچنین منکرشناسی و منکرزدایی یاری کنند. مدیران عالی و میانی جهان اسلام نیز باید تمام امکانات اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و رسانهای را جهت اجرای این دو مهم به کار گیرند.
سخن عالمان دین و متفکران عالم اسلام این نیست که کسی را با اجبار به بهشت ببریم و یا از جهنم نجات دهیم. اصولاً هدایت اجباری انسانها نه ممکن است و نه مطلوب.
تمام تلاش عقل، وحی، پیامآوران و پیشوایان دین (علیهم السلام) و همچنین فقهای بزرگوار این است که زمینه آگاهی، هدایت و تشویق جامعه به سوی حق و عدالت و سعادت جاودانه جامعه بشری را فراهم آوردیم، وظیفه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر را انجام دهیم و از سوی دیگر، امکانات سیاسی، اقتصادی و رسانهای عالم اسلام را در اختیار کارگزاران شیطان نگذاریم.
وظیفه بزرگ دولت این است که از سمتهای اجتماعی، اموال بیت المال و رسانههای کشور در راه مصونسازی و رهایی جامعه از کفر و شرک و جهل و غرور و فساد اخلاقی و اقتصادی استفاده کنند. و از ایمان، اخلاق و عدالت و سلامت و امنیت و عزت مسلمین پاسداری نمایند.
فلسفه تشکیل حکومت اسلامی یاری خدا و دین و کمک به جبهه حق در برابر جنود پیدا و پنهان شیطان است. تمام ایثارگریها و فداکاریهای مجاهدان و تبلیغ مبلّغان دین به امید اجرای این نخستین وظیفه دولتهای اسلامی و تداوم حکومت اسلامی انجام شده است: ]الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَهُ الْأُمُور[۲]«(مؤمنان آنهایند که) اگر به آنان در زمین قدرت بخشیم، نماز را بپا میدارند، زکات میپردازند و به معروف دستور میدهند و از منکر باز میدارند و فرجام کارها از آن خدا است.»
بررسی سیره و کلام اهل بیت (علیهم السلام) در باب این دو فریضه بزرگ، بهترین رهگشای مدیران جامعه اسلامی است؛ پیشوایان حق در طول تاریخ، منادیان فرهنگ دین، پاسداران حوزه ارزشها، عالیترین آمران به معروف و ناهیان از منکر بودهاند. فرق حکومت اسلامی و غیر اسلامی در این است که حکومتهای غیر دینی هیچ مسئولیتی برای خویش در حفظ ایمان احکام و اخلاق و سعادت افراد جامعه قائل نیستند و تنها رفاه و پیشرفتهای مادی را به عنوان شعار خود مطرح میکنند. آنان دین، اخلاق و عزّت جامعه را در قربانگاه اقتصاد سر میبُرند؛ ولی هیچگاه به رفاه عمومی و عدالت اقتصادی دست نمییابند و مردم را در آرزوی دروغین دستیابی به دنیا، از آخرت و دنیای سالم محروم میسازند.
در زیارتنامههای اهل بیت(علیهم السلام) از جمله امام هشتم علی بن موسی الرضا (علیه السلام) چنین میخوانیم:
«أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاهَ وَ آتَیْتَ الزَّکَاهَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ عَبَدْتَ اللَّهَ مُخْلِصاً حَتَّی أَتَاکَ الْیَقِین[۳] من گواهی میدهم که تو نماز را بپا داشتی، و زکات را پرداختی و به معروف واداشتی و از منکر نهی کردی و تا لحظه مرگ خدا را بندگی نمودی.»
اگر رسالت پیامبران و امامان (علیهم السلام) را در چهار کلمه خلاصه کنیم، قطعاً چنین خواهد بود:
۱. نماز به عنوان نماد بندگی خدا و ارتباط انسان با آفریننده نظام هستی؛
۲. پرداخت زکات، به عنوان سمبل حمایت از محرومان و نیازمندان جامعه؛
۳. امر به معروف، نشان احساس مسئولیت اجتماعی و پاسداری از ارزشهای عقلی و شرعی؛
۴. نهی از منکر، یعنی وظیفهشناسی در نظارت اجتماعی و مهار انحرافات فرهنگی و جرم و جنایت در روابط انسانی.
اهل بیت(علیهم السلام) به عنوان الگوهای جامعه و اسوههای تعلیم و تربیت اجتماعی و رهبران معنوی و سیاسی امت اسلامی، تمام دانش و توان خود را در جهت تحقق این اهداف مقدس به کار گرفته و میگیرند و قدرت را به عنوان سلاحی برای پاسداری از معنویت و عقلانیت و عدالت میخواهند.
در «زیارت جامعه» میخوانیم: «السَّلَامُ عَلَی مُظْهِرِی أَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیِهِ السَّلَامُ عَلَی الدُّعَاهِ إِلَی اللَّهِ؛ درود بر شما ای اعلام کنندگان امر و نهی الهی و سلام بر شما ای دعوتگران به سوی خدا!»
لذا گفتار و رفتار امامان(علیهم السلام) آسانترین ومطمأنترین راه تشخیص معروف و منکر است.
نقش دو فریضه
این دو فریضه بزرگ ضامن سلامت جامعه و نگهبان دین و دنیای مردم است و حمایت از آن در حوزه پژوهش، آموزش، تبلیغ، قانونگذاری و اجرا، وظیفه فرد فرد جامعه اسلامی و در صدر وظایف دولت، مجلس و مدیران عالی کشور است.
رسول گرامی اسلام- فرموده است: «لَا یَزَالُ النَّاسُ بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوَی فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ؛[۴]مردم تا وقتی در خیر و خوبی زندگی میکنند که امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان جاری باشد و یکدیگر را در کارهای نیک و دوری از گناه یاری کنند، وقتی این وظایف را ترک کنند، برکات [اقتصادی] از آنان سلب میشود و برخی بر بعضی به ناحق سلطه مییابند و یاوری در آسمان و زمین برای آنان نخواهد بود.»
عالمان دین و حوزههای علمیه در زمینه شناخت معروف و منکر و معرفی آن به جامعه در عرصههای گوناگون رسالتی سنگین بر عهده دارند که کوتاهی و سکوت آنان، زمینه سوء استفاده و سلطه اشرار را فراهم میآورد. اقتدار ایمان و مؤمنان مرهون اقامه این دو فریضه بزرگ است و مهار و کنترل جریان نفاق و منافقان در سایه نهی از منکر امکانپذیر است.
در حدیث شریف نبوی- میخوانیم:
«نَصْرُ اَلْمَظْلُومِ وَ الْاَمْرُ بِالْمَعْروُفِ وَالنَّهْیُ عنِ الْمُنْکَرِ جَهَادٌ[۵]یاری ستمدیده و امر به معروف و نهی از منکر نوعی جهاد است.» اگر جهاد و مقاومت راه کنترل بیدادگران بین المللی است، اقامه این دو فریضه، راهکار اصلاحات فرهنگی، اقتصادی و اخلاقی در داخل کشورهای اسلامی است.
حیات جامعه، حیات دین الهی، و نشاط افراد جامعه وابسته به اقامه این دو تکلیف بزرگ الهی است.
رسالت حوزویان در میادین پژوهش، آموزش، تبلیغ، اطلاعرسانی و تربیت نیروهای لازم برای امر به معروف و نهی از منکر، رسالتی سنگین در تداوم رسالت پیامآوران و اهل بیت( است.
مسئولیت مدیران و دستاندرکاران رسانههای کشور در زمینه اقامه این دو فریضه بزرگ، مسئولیتی دشوار و کمرشکن است.
ضرورت نگاه جامع
شناخت معروفها و معرفی منکرات؛ شبههزدایی از معروفها و روشنگری در زمینه انحرافات اقتصادی و فرهنگی، سیاسی؛ در حوزههای قانونگذاری، قضاوت و اجرا، کاری بزرگ و بنیادی است که تنها با توفیق الهی و یاری حوزهها و دانشگاهها و رسانهها و مدیران اجرایی کشور انجام شدنی است.
شناخت معروف و منکر در نظام آموزشی و پژوهشی و اطلاعرسانی و تبلیغی کشور در رأس وظایف آمران و ناهیان است.
شناخت معروف و منکر در حوزه اقتصاد (تولید و توزیع و مصرف) از اولویتهای امروز است.
شناخت معروف و منکر در ساختار صادرات و واردات و تجارت داخلی و خارجی؛ شناخت معروف و منکر در اوزان و مقادیر و استانداردهای داخلی و جهانی؛ شناخت معروف و منکر در حوزه صدور مجوزهای گوناگون؛ شناخت معروف و منکر در حوزه ورزش، تفریح و بازیهای رایج؛ شناخت معروف و منکر در حوزه انتخابات، انتصابات و گزینشها؛ شناخت معروف و منکر در جشنوارهها و سوگواریها؛ شناخت معروف و منکر در حوزه بهداشت، درمان و دارو؛ شناخت معروف و منکر در حوزه فیلم، سریال و هنرهای نمایشی؛ شناخت معروف و منکر در نظام برنامه و بودجه؛ شناخت معروف و منکر در حوزه پول و فعالیتهای بانکی؛ شناخت معروف و منکر در فعالیتهای بورس و بیمه؛ شناخت معروف و منکر در حوزه محیط زیست و بهرهبرداری از منابع طبیعی؛ شناخت معروف و منکر در حوزه سیر و سفر و جهانگردی و میراث فرهنگی؛ شناخت معروف و منکر در قلمرو مشاغل و فعالیتهای اصناف تولیدی و توزیعی و خدماتی؛ شناخت معروف و منکر در حوزه صدا و سیما، چاپ و نشر و معاهدات داخلی و خارجی؛ شناخت معروف و منکر در نظام ثبت اسناد و احوال کشور و فعالیتهای دفاعی و امنیتی و مخابراتی کشور، همگی با توجه به تحوّلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جهان دشوار و دشوارتر شده است.
اگر حوزههای علمیه و نظام جمهوری اسلامی به ساختاری جامع، دقیق و قانونی استوار در زمینه این دو فریضه بزرگ نرسند، هزاران معروف، منکر و میلیونها منکر، معروف خواهد شد. ابهام فرهنگی، خلأ قانونی و هجوم فرهنگی بیگانه و اختلافات سیاسی، امت اسلامی را العیاذ بالله به نابودی خواهد کشاند.
بازنگری و بررسی بسیاری از قوانین و لوایح به قصد تقویت نقش آن در معروفگستری و منکرستیزی ضرورت اسلامی شدن کشور است و تدوین قانون برای امر به معروف و نهی از منکر، آب حیات امروز ایران اسلامی است، مشروط به آنکه با بصیرت لازم و انگیزهای مقدس و برای شناخت دقیق وظیفه الهی و پیادهسازی قوانین دین انجام شود، و قانون ابزاری برای محدودسازی دین و دو فریضه حیاتبخش جامعه نباشد به علاوه ، ساختار اجرایی مناسب ایجاد شود و نیروهای شایسته و مطلوب و قانون گزینش و حمایت شوند.
نظام تبلیغی کشور، رسانههای مکتوب، صوتی و تصویری، از بخشهای مهم اجرا و احیای این دو فریضه بزرگاند که بدون ، اصلاح، حمایت و هدایت رسانهها کار اقامه امر به معروف و نهی از منکر به سامان نمیرسد.
والسلام
