فقدان الگوی منطقی برای تحلیل پای بندی جامعه به معروف و منکر
محتویات
مقاله
این پژوهش دستاورد مطالعات میدانی است و هدف از آن برآورد صحیح از میزان ارتکاب منکر و انجام معروف و بررسی زمینههای مقابله با منکر و گسترش عوامل موثر بر ترویج معروف است. این کتاب در چند فصل تدوین شده و ما در این جا خلاصهای از فصل پایانی آن که مربوط به یافتههای پژوهش است میآوریم.
ویژگیهای جمعیت شناختی نمونه مورد بررسی در این پژوهش۵٠ درصد از حجم نمونه را زنان و ۵٠ درصد را مردان تشکیل دادهاند. بیشترین فراوانی با ۵٠ درصد در گروه سنی بین ١۶ تا ٢۴ سال قرار دارد. متاهلین ۶٠ درصد حجم نمونه و مجردین ٣۵ درصد را تشکیل دادهاند. بیشترین فراوانی در گروه تحصیلی دیپلم تا لیسانس قرار گرفته است. بیشترین فراوانی دررشته تحصیلی علوم انسانی در دوران دبیرستان و دانشگاه قرار گرفته است. بیشترین فراوانی با ٢۴ درصد در گروه شغلی دانشجویان و کمترین فراوانی با ۶/٢ در گروه نظامیان قرار دارد. به لحاظ وضعیت معیشت ۵٠ درصد افراد در حد متوسط قرار دارند. به لحاظ روابط خانوادگی ٨۴ درصد اظهار داشته اند که در شرایط مستحکم قرار دارند. به لحاظ سابقه کیفری ٨۴ درصد افراد مورد بررسی اظهار نموده اند که فاقد هرگونه سابقه کیفری هستند.
شاخصهای معروف و منکر
در این پژوهش ٣ شاخص معروف :
۱. رشد اعتقادات و عمل به احکام و تکالیف دینی
۲. اعتقاد و پایبندی به نظام جمهوری اسلامی
۳. انجام رفتار حسنه و صفات نیکو
و ٣ شاخص منکر:
۱. ضعف در اعتقادات
۲. از خودبیگانگی و تمایل به الگوهای انحرافی
۳. صفات رذیله و ناپسند اخلاقی مطرح شده است.
یافتهها
از یافتههای این پژوهش میتوان نتیجه گیری کرد که میزان بروز رفتارهای نیک و معروف به صورت معنی داری از رفتارهای ناپسند و منکر بیشتر است. به این ترتیب میتوان نتیجه گیری کرد که مسائل اعتقادی و باورهای دینی برای افراد حائز اهمیت بسیاری است، اما نسبت به انجام وظایف و تکالیف دینی کمتر اهمیت نشان میدهند. از این رو در بسیاری از تکالیف که انجام آن برای یک مسلمان و فرد معتقد به اسلام ضروری به نظر میرسد، برای بسیاری از افراد قابل توجه نیست و به آن اهمیتی نمیدهند.
ناآگاهی عامل گرایش به منکرات
هر ساله میبینیم که بسیاری از افراد با تمام وجود و عشق و علاقه در مراسم سوگواری سالار شهیدان در ایام محرم و صفر به عنوان یک معروف بزرگ حاضر میشوند و نسبت به امام حسین(علیه السّلام) و ائمه اطهار (علیهم السّلام)صمیمانه ابراز عشق و محبت میکنند. اما بسیاری از همین افراد به دلیل عدم شناخت و آگاهی لازم نسبت به احکام و تکالیف دینی ممکن است به منکراتی نیز مبادرت ورزند و به آن توجه چندانی هم نکنند. این موضوع در ماه مبارک رمضان و لیالی قدر هم مصداق دارد. نتایج این پژوهش بیانگر این است که اگرچه مسائل اعتقادی و اسلامی در باورهای اکثریت افراد جامعه ما از جایگاه بالا و والایی برخوردار است، اما این باورها به دلایل مختلف به زندگی روزمره و الگوهای فکری و رفتاری افراد وارد نشده است.
از این بحث نتیجه گیری میشود که در جامعه ما همچنین در تک تک افراد جامعه معروف و منکر در یکدیگر در هم آمیختهاند. از این رو برای مقابله با آن با الگویی پیچیده از رفتارهای مثبت و منفی مواجه هستیم که در آن معروف و منکر وجود دارد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که معروفات به طور معنی داری بیشتر از منکرات رخ میدهند. بر این اساس قابل تصور است که ما افراد زیادی را مشاهده کنیم که در عین این که به معروفات میپردازند و به آن صادقانه اهمیت میدهند، مرتکب منکرات ریز و درشتی هم میشوند که علاقه و تمایلی به انجام و تکرار آن ندارند. اما بر حسب عادت، عدم شناخت و نداشتن آموزش مناسب، آنها را انجام میدهند.
میزان عمل به معروف در میان زنان و مردان
یافتههای این پژوهش نشان داده است که میزان شاخص عمل به معروف و پرهیز از منکر در زنان بیشتر از مردان است، تفاوت معنیدار بین زن و مرد در استمرار انجام منکرات است. به طور کلی، ٢٧ درصد از کل نمونه مورد بررسی اظهار داشتهاند که همیشه مرتکب منکر (حداقل یکی از منکرات) میشوند، از کل این درصد، ۵٨/٢ درصد را مردان و ٨/١۴ درصد را زنان تشکیل میدهند و این در حالی است که این تفاوت در معروف متفاوت است. ٧/۶٢ درصد نمونه اظهار کرده اند که همیشه به معروفات عمل میکنند و از این تعداد ٩/۶۶ درصد به گروه زنان و ۵/۵٨درصد به مردان اختصاص دارد. بدین ترتیب، میتوان نتیجه گرفت که شاخص مردان و زنان در انجام معروفات و منکرات تفاوت چندانی نمیکند. اما تفاوت مردانی که به انجام مستمر منکر میپردازند به صورت معنی داری بیشتر از زنان است. این یافته با مشاهدات سایر پژوهشها همخوانی دارد.
تاثیر سن، وضعیت تاهل و تحصیلات بر گرایش افراد
همچنین این یافتهها نشان میدهد که با افزایش سن میزان معروفات افزایش مییابد. این یافته نشان میدهد که بروز برخی از منکرات در جوانان متاثر از شرایط روانی و فیزیولوژیکی آنهاست که در گذر زمان کاهش مییابد و باید با برخوردهای شایسته و علمی با این گونه رفتارها مقابله کرد. همچنین باید توجه داشت که انجام رفتارهای پسندیده و معروف در دوران جوانی نشانی از پختگی و خودساختگی است که باید از طرف جامعه و خانواده این گونه رفتارها مورد تشویق و تقدیر قرار گیرد تا به الگویی فراگیر در سطح جوانان تبدیل شود. مقایسه وضعیت متاهلان و مجردان در شاخص عمل به معروف و منکر نشان میدهد که مجردین بیشتر از متاهلین منکر و متاهلین نیز بیشتر از مجردان معروف انجام میدهند.
از این رو، مناسب است برای کاهش منکر در جامعه و افزایش معروف سنت حسنه ازدواج در جامعه رونق یابد و عواملی را که باعث شده سن ازدواج افزایش یابد را شناسایی و برطرف کرد. مقایسه تعامل سطح تحصیلات و شاخص عمل به معروف و انجام منکرات نشان میدهد که میزان انجام منکرات در گروه تحصیلی دیپلم و متوسطه بیشتر از سایر گروههای تحصیلی است و این در حالی است که عمل به معروفات در گروه تحصیلی حوزوی بیشتر است. به طور کلی، تعامل این دو متغیر نشان میدهد که با افزایش تحصیلات میزان معروف در افراد افزایش مییابد. بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که با فراهم کردن فرصت تحصیلات تکمیلی برای جوانان زمینه لازم برای تسری و ترویج معروفات فراهم خواهد شد.
تاثیر وضعیت اشتغال و شرایط خانوادگی بر نوع رفتار
بررسی تعامل بین شغل و میزان معروفات و منکرات نشان میدهد که در گروه بیکاران فراوانی منکرات بیشتر از سایر گروههای شغلی است. این یافتهها بیانگر آن است که بیکاری با منکرات رابطه مستقیم دارد و ما هر اندازه که بتوانیم درصد بیکاری را در جامعه کاهش بدهیم، میتوانیم انتظار داشته باشیم که متعاقب آن میزان بروز منکرات در جامعه کاهش پیدا کند. یکی دیگر از عواملی که در بروز منکرات و معروفات ایفای نقش میکند، میزان استحکام در روابط خانوادگی است. بررسی میزان تعامل متغیر استحکام در روابط خانوادگی و شاخص معروف و منکر در این پژوهش نشان میدهد که میزان معروف به روابط مستحکم بین اعضا بستگی دارد و این در حالی است که فراوانی منکر در خانوادههایی که دارای وضعیت آشفته هستند، بیشتر است. این یافتهها نشان از آن دارد که برای کاهش منکرات و افزایش معروفات در جامعه باید برای ایجاد استحکام خانواده و ارتباط هرچه بهتر بین اعضای خانواده برنامه ریزی کرد، آموزشهای مستقیم و غیرمستقیم خانواده و افزایش جلسات مشاوره و راهنمایی از ضرورتهایی است که باید برای حفظ کانون خانوادههای ایرانی مدنظر مسئولان و دست اندرکاران قرار گیرد.
پیشنهادها
این تحقیق در ادامه برای شناخت نسبی میزان منکر و معروف و تعیین میزان ارتباط متغیرهای جمعیت شناختی با ارتکاب منکر و عمل معروف پیشنهادهایی را ارائه داده است که به این شرح اند:
انجام تحقیقات مستمر
یکی از یافتههای این پژوهش، وجود ضعف در آمارهای منتشر شده و تناقض در برخی از یافتههای پژوهشی در مورد میزان معروف و منکر در جامعه است که خود بیانگر این واقعیت است که ما در شناخت میزان معروفات و منکرات از اطلاعات دقیق و قابل اعتمادی برخوردار نیستیم. همچنین فاقد یک مدل منطقی و مناسب برای تحلیل شرایط فرهنگی و میزان منکرات و معروفات در جامعه هستیم. این موضوع ضرورت توجه به این قبیل پژوهشها را افزایش میدهد. از این رو پیشنهاد میشود تا در این زمینه تحقیقات به صورت مستمر در حوزههای نظری و میدانی انجام پذیرد.
امکان ثبت اطلاعات
شناخت میزان منکرات و معروفات در جامعه، نیازمند جمع آوری دقیق اطلاعات و آمار از مراکز ذی ربط است که متاسفانه آمار دقیق و ثبت شدهای در این زمینه وجود ندارد. لذا پیشنهاد میشود، ستاد امر به معروف و نهی از منکر با همکاری مراکز و سازمانهای ذی ربط ترتیبی اتخاذ کنند تا امکان ثبت این گونه رفتارها بیش از گذشته فراهم شود.
سنجش اثربخشی برنامهها
تمام اقدامات و برنامههایی که برای مقابله با منکرات و ترویج معروفات در بخشها و سازمانهای مختلف انجام میشود، باید اثربخشی آنها مورد بررسی قرار گیرد و با تجزیه و تحلیل اطلاعات بر روشهای اثربخش تاکید و روشهای ناموفق حذف شوند.
بازشناسی مفاهیم و مصادیق
مصادیق معروف و منکر باید در سیر تحولات فرهنگی و اجتماعی جامعه مورد بازشناسی قرار گیرد و بازتعریف شوند، به نحوی که جامعه و دست اندرکاران در تشخیص منکر و معروف دچار شک و ابهام نباشند.
اولویت بندی
منکر و معروف مفهومی پیچیده و چندوجهی است از این رو باید سطح و سطوح و درجه اهمیت آنها روشن و بر آن اساس اولویت بندی شوند. در غیر این صورت، چه بسا شاهد آن باشیم که منکراتی که حائز اهمیت هستند، مورد تغافل قرار گیرند و در مقابل، منکراتی که از اهمیت چندانی برخوردار نیستند، در راس برنامههای آموزشی وپژوهشی و روشهای مقابلهای قرار گیرند، این موضوع در مورد معروفات نیز صدق میکند.
تشکیل کمیتهها و کارگروههای تخصصی
کمیتههای تخصصی متشکل از متخصصین رشتههای فقه، حقوق، روان شناسی، جامعه شناسی و جرم شناسی و…برای بررسی و اظهارنظرهای تخصصی در برنامههای مختلف امر به معروف و نهی از منکر تشکیل و از جهات مختلف به موضوع نگریسته و راه کار ارائه کنند. همچنین کارگروههای تخصصی از سازمانهای مختلف برای ارائه برنامههای کلان برای کاهش منکر و افزایش معروف در کشور تشکیل شود.
شناسایی گروههای هدف
گروههای هدف شناسایی و برنامههای آموزشی و پژوهشی مناسب برای مقابله با منکرات در این گروهها تدوین شود، براساس یافتههای این پژوهش میتوان تعدادی از این گروهها را به شرح ذیل نام برد. مجردان، بیکاران، جوانان (١۶ تا ٢۴ سال)، خانوادههای آشفته، محیطهای آموزشی اعم از دانش آموزی و دانشجویی، محیطهای کارگری، اقشار ضعیف و مرفه جامعه به لحاظ معیشت و افرادی که سابقه کیفری دارند.
تدوین متون آموزشی مناسب
بروز و ظهور منکر و معروف در اقشار و طبقات مختلف اجتماعی با یکدیگر متفاوت است، بنابراین باید ضمن شناسایی این منکرات و معروفات و طبقه بندی آنها برای هر گروه و هر منکر و معروفی برنامه و متون آموزشی مناسبی را تدوین و به اجرا گذاشت تا شاهد کاهش منکرات و افزایش معروفات بود.
استفاده از ابزار هنر و رسانهها
از هنر و ابزار رسانه برای نشر فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر باید استفاده بیشتری کرد. تدوین برنامههای جذاب و مناسب برای این موضوع باید در اولویت کارهای سازمانهای ذی ربط قرار گیرد.
- «بررسی میزان معروفات و منکرات و رابطه آن با متغیرهای جمعیت شناختی جامعه» عنوان کتابی است که از سوی دایره تحقیقات و پژوهشهای معاونت امر به معروف و نهی ازمنکر «نمسا» منتشر شده و در سایت معروف یاران نیز قابل مشاهده است.
